Projekt
Diagnoza z zastosowaniem
Skali Gotowości Szkolnej (SGS)
i wspomaganie dzieci pięcioletnich w osiąganiu
gotowości do podjęcia nauki w szkole
realizowany na zlecenie
Ministerstwa Edukacji Narodowej
w ramach programu
Bezpieczna i Przyjazna Szkoła
Centrum Metodyczne Pomocy
Psychologiczno –
Pedagogicznej
Warszawa
www.cmppp.edu.pl
Ocena gotowości do nauki w szkole
z zastosowaniem Skali Gotowości Szkolnej (SGS)
Projekt przygotowania nauczycieli do oceny gotowości edukacyjnej
pięciolatków 2008/2009
•
wyrównywanie szans
–
projekt MEN objęcia wychowaniem
przedszkolnym pięciolatków i obniżenia wieku realizacji obowiązku
szkolnego
•
prawo Rodziców do decyzji
o podjęciu przez sześciolatka nauki w
szkole w okresie wprowadzania reformy
1.
Charakterystyka rozwojowa dziecka w wieku przedszkolnym i jego
potrzeby edukacyjne
•
kierunki rozwoju dziecka w okresie 4-6 lat
•
zadania rozwojowe u progu szkoły
2.
Koncepcja gotowości szkolnej
3.
Kryteria Gotowości Edukacyjnej Pięciolatka (GE-5) i Skala Gotowości
Szkolnej (SGS) -
arkusze obserwacyjne (zał. nr 1 i zał. nr 2)
Ocena gotowości do nauki w szkole
z zastosowaniem Skali Gotowości Szkolnej (SGS)
4.
Ogólny schemat postępowania diagnostycznego
¾
obserwacja wstępna styczeń/ luty 2009, arkusz GE-5
¾
informacja dla Rodziców i organizacja zajęć wspomagających rozwój
¾
obserwacja na koniec roku maj/czerwiec, arkusz SGS
5.
Kryteria Gotowości Edukacyjnej Pięciolatka (GE-5)
arkusz obserwacji
pięciolatka w styczniu/lutym 2009
(zał. nr 3)
•
opis arkusza, struktura i treść
metody, przykłady zachowań
dzieci
•
jakościowa analiza wyników obserwacji,
6.
Skala Gotowości Szkolnej (SGS)
wystandaryzowana, obserwacyjna
metoda oceny gotowości szkolnej w maju/czerwcu 2009
(zał. nr 4)
•
opis arkusza, struktura i treść
metody, przykłady zachowań
dzieci,
•
zastosowanie metody SGS przez nauczyciela
(zał. nr 5)
przebieg obserwacji, obliczanie wyników, stopnie gotowości szkolnej
Ocena gotowości do nauki w szkole
z zastosowaniem Skali Gotowości Szkolnej (SGS)
7.
Analiza i interpretacja wyników obserwacji metodą
SGS –
omawianie
studiów przypadków.
(zał. nr 6, zał. nr 7)
8.
Informacja dla Rodziców o gotowości dziecka do nauki w szkole
9.
Gotowość
szkoły na przyjęcie dzieci z niepełnosprawnością
10.
Korzyści i ograniczenia w stosowaniu SGS i wnioskowaniu na
podstawie wyników obserwacji uzyskanych tą
metodą
11.
Przedstawienie elektronicznej wersji Skali Gotowości Szkolnej (SGS)
Elżbieta Koźniewska
Pracownia Rozwoju Poradnictwa
CMPPP
Kilka uwag o rozwoju człowieka
Człowiek rozwija się
w ciągu całego życia
. Ścieżka rozwoju każdego
człowieka jest odmienna od pozostałych. Psychologowie starają
się
jednak odkryć
prawidłowości rozwoju, wyodrębnić
etapy, wskazać
kryzysy, jakie mogą
wynikać
ze zmian takich jak np. rozpoczęcie
nauki w szkole czy podjęcie pierwszej pracy.
Czynniki rozwoju
to biologiczne wyposażenie człowieka, cechy
środowiska, w którym żyje, zorganizowana edukacja i własna
aktywność.
Cechą
współczesności jest
zmienność
kontekstów rozwoju
i
związane z tym zróżnicowanie doświadczeń
rozwojowych ludzi.
Wobec braku ciągłości (zmiany miejsca pobytu, zmiany pracy)
własna aktywność
wydaje się
zyskiwać
na znaczeniu w procesie
rozwoju człowieka w ciągu całego życia.
Inicjatywa i poczucie kompetencji
W teorii rozwoju psychospołecznego E. Eriksona
(1997)na wiek
przedszkolny przypada taki etap rozwoju, który niesie ze sobą,
między innymi, wewnętrzny konflikt między inicjatywą
a poczuciem
winy. Żeby rozwiązanie tego konfliktu było korzystne dla dalszego
rozwoju,
dzieciom potrzebna jest przestrzeń
do eksploracji,
realizowania własnych pomysłów, nawiązywania kontaktów
.
Młodszy wiek szkolny wiąże się
z wewnętrznym kryzysem między
poczuciem kompetencji a poczuciem niższości. W tym okresie
rozwojowym z tego punktu widzenia dzieciom potrzebne są
wymagania na miarę
ich możliwości, pochwały i przekonanie, że
potrafią
sobie poradzić
z zadaniami,
które są
przed nimi
postawione.
Charakterystyka rozwojowa dzieci
w wieku przedszkolnym
silna więź z rodziną,
potrzeba bezpieczeństwa, akceptacji, stałości środowiska,
odporność psychofizyczna zależna od pory dnia, pory roku, pogody,
krótki czas skupienia uwagi,
poznawanie świata poprzez działanie, w „całościowy” sposób,
myślenie konkretne i konkretno – obrazowe,
ćwiczenie zmysłów i ich integracji,
duża aktywność fizyczna, ruch, manipulacja,
pytania jako przejaw ciekawości,
egocentryzm jako cecha rozwojowa, potrzeba uwagi, bycia w centrum,
duża wrażliwość uczuciowa, rola uczuć w poznawaniu i przeżywaniu świata
intensywny rozwój wyobraźni, odtwarzanie w zabawie sytuacji i ról społ.,
potrzeba warunków dla własnej inicjatywy,
Kierunki rozwoju dziecka w wieku 4-6 lat
Rozwój w tym okresie polega na dążeniu do samodzielności
oraz wzbogacaniu i różnicowaniu wewnętrznej
reprezentacji środowiska (Matczak 2003)
W wieku 4-6 lat rozwój dziecka charakteryzuje się
wzrostem:
¾
dowolności procesów poznawczych,
¾
kontroli nad zachowaniem zgodnie z wymaganiami dorosłych,
¾
umiejętności współdziałania z rówieśnikami,
oraz
¾
początkiem odwracalności operacji umysłowych.
Zadania rozwojowe dzieci związane
z rozpoczęciem nauki w szkole
Oczekiwania społeczne związane z rozpoczęciem nauki w szkole
(
Szuman 1970
, Brzezińska 1992, Stefańska-
Klar 2000)
1.
Zdobywanie wiedzy i umiejętności poznawczych, rozumienie
świata, posługiwanie się
reprezentacją
symboliczną
(poziom rozwoju poznawczego)
2.
Współdziałanie z rówieśnikami, działania wspólnotowe
(poziom rozwoju fizycznego i społecznego)
3.
Osiąganie samodzielności, względnej emocjonalnej
niezależności
(poziom rozwoju emocjonalnego)
4.
Realizowanie nowych form aktywności nauki i pracy
(wrażliwość
i podatność
na nauczanie)
5.
Opanowanie czytania, pisania i matematyki
(systematyczne nauczanie)
Koncepcja gotowości szkolnej
•
Gotowość
szkolna ma wielowymiarowy charakter, wyznaczony przez
zadania rozwojowe (A. Brzezińska 1991, R. Stefańska-Klar 2000)
i obszary aktywności dziecka w środowisku przedszkolnym
•
Gotowość
do uczenia się
jest wyrażana chęcią, zainteresowaniem,
wytrwałością
pomimo trudności i osiąganiem przez dziecko
nieznacznych choćby postępów (E. Hurlock
1985)
•
Gotowość
szkolna to pojęcie związane z rozwojem dziecka ale kryteria
gotowości są
pochodną
systemu edukacji; zadań, programów,
warunków, wymagań
nauczyciela i oczekiwań
rodziców (E. Gruszczyk -
Kolczyńska 1994, B. Wilgocka
-
Okoń
2003)
Ogólny schemat postępowania diagnostycznego
¾
obserwacja wstępna styczeń/ luty 2009, arkusz
GE-5
¾
informacja dla Rodziców i organizacja zajęć
wspomagających rozwój
¾
obserwacja na koniec roku maj/czerwiec, arkusz
SGS, ocena stopnia gotowości szkolnej w sześciu
podskalach
Przykłady zachowań
i umiejętności dzieci zawartych
w arkuszu Gotowości Edukacyjnej Pięciolatka (GE-5)
(A) 5-latek:poznaje środowisko i siebie:
1/A1 bada przedmioty, pyta o przyczyny obserwowanych zjawisk,
eksperymentuje
3/A5 wymienia pory roku związane z nimi zabawy dzieci i zjawiska
przyrody
5/A13 potrafi grupować przedmioty według różnych kryteriów
(B) 5-latek bawi się
i uczy w grupie rówieśników, zdobywa
doświadczenia społeczne:
8/B2 mówi w sposób zrozumiały dla innych np. o swoich potrzebach
9/B3
zaprasza dzieci do zabaw i rozmów
13/B20 łatwo wybucha złością, płaczem, zachowuje się impulsywnie w
stopniu utrudniającym mu kontakty z dziećmi
Przykłady zachowań
i umiejętności dzieci zawarte
w arkuszu Gotowości Edukacyjnej Pięciolatka (GE-5)
(C) osiąganie samodzielności
15/C2 sam podejmuje próby poradzenia sobie z trudnością
18/ C8 stara się przebywać blisko nauczyciela lub innej osoby
(D) realizowanie nowych form aktywności -
nauki i pracy
19/D1/ jest zainteresowane osiągnięciem celu, stara się dokończyć
pracę
20/D3 okazuje radość z osiągniętego wyniku
(E) opanowanie czytania i pisania oraz matematyki
23/ E1 potrafi opowiedzieć historyjkę obrazkową
27/N rozumie sens umownych znaków
32/E12 prawidłowo trzymać ołówek (chwyt, napięcie mięśni)
Obserwacyjna metoda dla nauczycieli
Skala Gotowości Szkolnej (SGS)
Obszary aktywności
dziecka:
A. poznawanie świata i siebie
B. zabawa i nauka w grupie
rówieśników
C. samodzielność
w trudnych
sytuacjach
D. podejmowanie zadań
i praca pod
kierunkiem nauczyciela
E. przygotowanie do nauki czytania,
pisania, matematyki
72 punkty opisują
zachowanie i
umiejętności dzieci
Nauczyciel szacuje występowanie
zachowania lub umiejętności tak,
raczej tak, raczej nie, nie
Podskale SGS
rezultat statystycznej analizy
wyników:
•
Umiejętności Szkolne (20)
•
Kompetencje Poznawcze (12)
•
Sprawność
Motoryczna (8)
•
Samodzielność
(12)
•
Niekonfliktowość
(12)
•
Aktywność
Społeczna (9)
Standardowe warunki, pomoce
i procedura obserwacji, możliwe
oszacowanie stopnia gotowości
szkolnej dla każdej z sześciu
podskal.
P
rzykłady zachowań
i umiejętności dzieci zawarte
w Skali Gotowości Szkolnej (SGS)
1.
Gotowość
szkolna ma wielowymiarowy charakter, wyznaczony przez zadania
rozwojowe (A. Brzezińska 1991, R. Stefańska-Klar 2000) i obszary aktywności
dziecka w środowisku przedszkolnym
zdobywanie wiedzy i umiejętności poznawczych
np. A5 zna pory roku i związane z nimi zjawiska
współdziałanie z rówieśnikami
np. B3 zaprasza dzieci do rozmów i zabaw
osiąganie samodzielności
np. C3 wytrwale podejmuje próby, nie zraża się niepowodzeniami
realizowanie nowych form aktywności - nauki i pracy
np. D1 jest zainteresowane wynikiem, stara się dokończyć prace
opanowanie czytania i pisania
np. E1 potrafi opowiedzieć historyjkę obrazkową
E12 prawidłowo trzyma ołówek
Przykłady zachowań
i umiejętności dzieci zawartych
w Skali Gotowości Szkolnej (SGS)
2
. Gotowość
do uczenia się
jest wyrażana chęcią, zainteresowaniem,
wytrwałością
pomimo trudności i osiąganiem przez dziecko nieznacznych
choćby postępów (E. Hurlock
1985)
motywacyjny (obok poznawczego) aspekt uczenia się
np. B4 lubi zajęcia gimnastyczne i sportowe
E6 podejmuje próby samodzielnego czytania
E18 chętnie rozwiązuje zagadki matematyczne
szacowanie pojawiania się zachowań na skali
tak 1 pkt
raczej tak 2 pkt
raczej nie 3 pkt
nie 4 pkt
Przykłady zachowań
i umiejętności dzieci zawarte
w Skali Gotowości Szkolnej (SGS)
3
.
Gotowość
szkolna to pojęcie związane z rozwojem dziecka ale kryteria
gotowości są
pochodną
systemu edukacji; zadań, programów, warunków,
wymagań
nauczyciela i oczekiwań
rodziców (E. Gruszczyk -
Kolczyńska
1994, B. Wilgocka
-
Okoń
2003)
status rozwojowy dziecka
np. A10 potrafi porównać dwa obrazki różniące się szczegółami
A14 potrafi umieścić nowy obiekt w już umieszczonym szeregu
wymagania i oczekiwania
np. E5 ma umiejętność analizy i syntezy fonemowej
E14 rysuje szlaczki literopodobne
B9 pamięta o zasadach bezpiecznego zachowania w grupie
Zastosowanie Kryteriów Gotowości Edukacyjnej (GE-5)
i Skali Gotowości Szkolnej (SGS) przez nauczyciela
1.
zapoznanie się
z arkuszem GE-5 i SGS oraz instrukcją
ich stosowania
2.
zaplanowanie pracy
-
uzyskanie zgody rodziców na zastosowanie GE-5 i SGS,
-
przygotowanie pomocy, wybranie 10 dzieci do obserwacji,
3.
przeprowadzenie obserwacji wstępnej w styczniu/lutym 2009 (GE-5)
4.
oszacowanie zachowań
i umiejętności dzieci na czterostopniowej skali
(tak -
raczej tak -
raczej nie -
nie), analiza jakościowa, informacja dla
rodziców o zachowaniach, umiejętnościach i potrzebach dziecka
5.
projekt działań
nauczyciela,
dobór zajęć, sytuacji i doświadczeń
edukacyjnych potrzebnych dziecku
6.
obserwacja na koniec roku w maju/ czerwcu 2009 (SGS)
analiza
jakościowa i ilościowa, ocena stopni gotowości szkolnej,
podsumowanie pracy, informacja dla rodziców o gotowości dziecka
do nauki w szkole
Ogólnopolskie badania standaryzacyjne
Skali Gotowości Szkolnej (SGS) -
maj 2006
•
badania przeprowadzono z udziałem dzieci sześcioletnich w całej Polsce
(losowa, reprezentatywna próba 4000 dzieci)
-losowo dobrano 250 szkół, 250 przedszkoli
-losowo dobrano 8 dzieci do obserwacji przez nauczyciela (SGS)
2 dzieci do badań
psychologicznych i logopedycznych (1000 dzieci)
•
psychologowie wykonali 3 testy psychologiczne oraz próby czytania i
umiejętności matematycznych (po 500 dzieci) oraz Kwestionariusz dla
Rodziców
•
logopedzi wykonali próby umiejętności językowych i komunikacyjnych
•
badania zrealizował
w terenie ośrodek badawczy ARC Rynek i Opinia, przy
udziale zespołu projektowego CMPPP
•
ankieterzy ARC przeprowadzili Kwestionariusz dla Nauczycieli
Zaburzenie, odchylenie, norma
Statystyczna interpretacja wyników
Stopnie gotowości szkolnej w podskalach
SGS
Podskale: Kompetencje Poznawcze, Samodzielność,
Niekonfliktowość, Aktywność
Społeczna
Rozkład wyników normalny.
3 stopnie gotowości szkolnej.
średni (2)
–
zbiór wyników oddalonych od średniej o nie więcej niż
1
odchylenie standardowe, około 70% dzieci
wysoki (3)
–
zbiór wyników wyższych oddalonych od średniej o
więcej niż
1 odchylenie standardowe, około 15 % dzieci
niski (1)
–
zbiór wyników niższych oddalonych od średniej o więcej
niż
1 odchylenie standardowe, około 15 % dzieci
Statystyczna interpretacja wyników
Stopnie gotowości szkolnej w podskalach
SGS (2)
Podskale: Umiejętności Szkolne, Sprawność
Motoryczna
Rozkład wyników lewoskośny.
2 stopnie gotowości szkolnej.
zgodny z oczekiwanym (Z)
–
uzyskuje 75 % dzieci
niższy od oczekiwanego (N)
–
uzyskuje 25% dzieci
W
yniki 1 grupy. W/DS/16 (2006)
3
3
2
z
2
z
5
Janek
2
2
2
z
3
z
7
Ola
3
3
2
z
3
z
7
Paweł
2
2
2
z
2
z
5
Darek
3
3
2
z
2
z
5
Kamila
2
2
3
z
3
z
7
Marek
2
2
2
z
2
z
5
Kasia
2
2
2
n
3
z
7
Piotr
Społ.
Nkonfl.
Samo.
Motor.
Komp.
Szkol.
Ogólna
Wyniki 2 grupy. DM/DS/16 (2006)
2
1
1
n
1
n
1
Paula
2
1
2
z
2
n
6
Wanda
2
1
2
z
2
n
6
Kamila
2
2
2
z
2
z
6
Ania
2
1
1
z
1
n
2
Karol
2
2
z
2
n
1
Marek
2
2
1
z
2
n
5
Ola
1
1
1
n
2
n
3
Krysia
Społ.
Nkonfl.
Samo.
Motor.
Komp.
Szkol.
Ogólna
1
Stopnie gotowości szkolnej w podskalach
SGS
nie wyznaczają
normy rozwojowej
Wyniki uzyskane za pomocą
jednej metody obserwacyjnej nie
mogą
być
jedyną
podstawą
podejmowania decyzji
pedagogicznych
•
Niski (1) lub niższy od oczekiwanego (N)
stopień
gotowości
szkolnej to znak ryzyka niepowodzeń. Każde dziecko, które
uzyskuje niski lub niższy od oczekiwanego stopień
gotowości
szkolnej
wymaga pogłębionej
diagnozy.
•
Wysoki stopień
(3)
gotowości szkolnej jest sygnałem, dużych
potrzeb dziecka w danym obszarze aktywności
Kierunki interpretacji wyników SGS
Co ułatwi a co utrudni dziecku naukę
w I klasie?
•
NUSZ
oznacza grupę
dzieci, które mają
niższe od oczekiwanych
wyniki w podskali
Umiejętności Szkolne. Wyniki w pozostałych
podskalach
wskażą
mocne strony i problemy dziecka.
•
ZUSZ
oznacza grupę
dzieci, które mają
zgodne z oczekiwanymi
wyniki w podskali
Umiejętności Szkolne. Wyniki w pozostałych
podskalach
mogą
być
pomocne w ocenie innych aspektów
gotowości dziecka do nauki w szkole i ukierunkować
działania
profilaktyczne
Czynniki skorelowane z rodzicielską
oceną
gotowości do nauki w szkole
•
wielkość
miejsca zamieszkania –
brak zależności
•
płeć
rodzica –
ojcowie oceniają
niezależnie od płci dziecka, mamy wyżej
oceniają
gotowość
córek
•
rozwój fizyczny dziecka –
istotna korelacja
między wzrostem i wagą
dziecka a
oceną
gotowości
•
zaburzenia rozwoju –
tylko wystąpienie wady mowy
wpływa na obniżenie
oceny gotowości
•
wykształcenie rodziców –
brak zależności
•
aktywność
zawodowa rodziców –
brak zależności z wyjątkiem emerytów i
rencistów
•
sytuacja materialna –
wysoki związek
•
warunki mieszkaniowe –
zależność, korzystny jest własny pokój
•
sposób spędzania przez rodzinę
czasu wolnego –
bardzo wysoki związek
•
częste czytanie książek (tylko 19,8%) –
bardzo wysoki związek
•
miejsce przygotowania (szkoła –
przedszkole) nieistotne
O „gotowości”
szkoły
do przyjęcia dzieci z niepełnosprawnością
Proponowany sposób interpretacji wyników Skali Gotowości
Szkolnej (SGS) pozwala rodzicom i nauczycielom dzieci
niepełnosprawnych analizować
ich gotowość
do nauki w szkole
poprzez umiejętności i zachowania w różnych sferach
aktywności.
W publikacji Doradca Nauczyciela Sześciolatków artykuł
o tym, jak
przygotować
szkołę, rodziców i nauczycieli na przyjęcie dzieci
niepełnosprawnych napisały
Mirosława Suchocka i Lidia Pielaszek
Korzyści ze stosowania SGS
¾
wprowadzenie pojęcia gotowości szkolnej uwzględniającego
różne wymiary rozwoju dziecka,
¾
ukierunkowanie obserwacji nauczyciela na różne zachowania
dziecka w wielu sytuacjach, w tym na umiejętności społeczne i na
osiągnięcia dzieci,
¾
przeprowadzenie obserwacji w naturalnych warunkach,
¾
współpraca z rodzicami,
w tym poprzez uzyskanie zgody na
stosowanie SGS i przekazanie wyników obserwacji rodzicom,
¾
stosowanie wystandaryzowanej metody,
¾
wzbogacenie rozumienia zachowań dzieci o wyniki badań,
¾
możliwość korzystania z elektronicznej formy metody
i podręcznika.
Wspieranie dzieci w osiąganiu gotowości szkolnej -
zadania (nie tylko) dla nauczyciela.
obserwowanie zachowań, poznawanie i rozumienie dzieci,
świadomość różnic uwarunkowanych kulturowo i społecznie
a także wynikających ze stanu zdrowia dzieci,
wspieranie rozwoju dzieci poprzez bogate, zróżnicowane
środowisko wychowawcze – różnorodne materiały i sytuacje,
wspieranie aktywności i samodzielności dzieci – zachowanie
równowagi między aktywnością dorosłych a aktywnością
dzieci,
stopniowe przechodzenie od aktywności do podejmowania
zadań – poprzez celowe, zaplanowane zabawy,
elastyczne stosowanie reguł w zabawach z grupą dzieci
o zróżnicowanych potrzebach,
stopniowanie trudności zadań zapewnienie ciągłości
w edukacji, możliwość nawiązania do tego, co dziecku jest już
znane.
Wspieranie dzieci w osiąganiu gotowości szkolnej -
zadania (nie tylko) dla nauczyciela.
zapewnienie dzieciom poczucia wartości, zadowolenia,
radości i ufności we własne siły poprzez okazywanie dumy
z ich osiągnięć;
rozwijanie umiejętności społecznych i wielokulturowych,
wyrażania siebie, szacunku dla innych, umiejętności
komunikowania się;
kształtowanie umiejętności językowych i komunikacyjnych,
rozwijanie słownictwa, i zdolności ujmowania relacji
przyczynowo-skutkowych;
nie stawianie dzieciom rygorystycznych wymagań, nie
ocenianie poprawności i nie formułowanie negatywnych ocen
za brak oczekiwanych umiejętności;
obserwowanie zachowań i umiejętności dziecka w
praktycznych, codziennych sytuacjach, znanych dziecku.
Serdecznie dziękujemy za uwagę
Rezultaty projektu BGSS (SPO-RZL
2004-2006)
a
Skala Gotowości Szkolnej (SGS)
a
Doradca Nauczyciela Sześciolatków
a
Wybrane wyniki ogólnopolskich badań
Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej
Biuro Wdrażania EFS w Ministerstwie Edukacji Narodowej
Europejski Fundusz Społeczny