plik

TAJNIKI WARSZTATU

polonistyka

W pobliżu perspektywy swój – obcy od

naleźć można wiele haseł o niejednoznacz

nych definicjach. Należy zdać sobie zatem

sprawę z faktu, iż przybysz nie zawsze zna

czy tyle, co obcy, przyjaciel tyle, co swój,

mówiąc zaś ,,inny” można mieć na myśli sie

bie samego.

Świadomość powyższego może okazać się

pomocna czytelnikowi prozy Andrzeja Sta

siuka, która wręcz domaga się przywołania

oksymoronicznych formuł: ,,tutejszego przy

bysza”, ,,obcego przyjaciela”.

Pisząc te słowa mam na myśli dwie powieś

ci autora: Biały kruk i Jadąc do Babadag.

Ucieczka

Podróż, którą podejmują bohaterowie

wskazanych utworów, staje się przyczynkiem

do rozważań o egzystencjalnych doświadcze

niach człowieka, wśród których obcowanie

z tym, co inne/swojskie wysuwa się na pierw

szy plan. Refleksja Stasiuka jest jednocześnie

tyleż ciekawa, co przewrotna. Narrator Bia

łego kruka nie może się bowiem odnaleźć

wśród swoich przyjaciół (których – o czym

był przekonany – doskonale znał), natomiast

narrator tomu Jadąc do Babadag potrafi iden

tyfikować się z obcą przestrzenią i ludźmi,

którzy ją zamieszkują.

Jeżeli bowiem zgodzić się na to, że spotkanie

z obcym stanowi niezbędny warunek do ustabi
lizowania własnej tożsamości, jeżeli znalezienie
się w obcym miejscu pomaga zobaczyć kształty
swojego miejsca (...), to opowieść o podróżach
może więc stać się jednym z możliwych kluczy
do rozumienia współczesności

I rzeczywiście, samotny włóczęga, który

zmierza do Babadag, ma wrażenie odmien

ności w starciu z przestrzenią wschodniej Eu

ropy, lecz jednocześnie przenika go poczucie

tożsamości ze światem, w którym pamięć lu

dzi

nie znała historii, ale jedynie baśń, bajkę, legen
dę – formy, według naszych kryteriów, właściwe

Pielgrzymka

sanktuarium

tożsamości



SŁAWOMIR NIEWCZAS

O dwóch powieściach Andrzeja Stasiuka

Opozycja swój – obcy wciąż jeszcze stanowi rejon niewyeksploatowany.

Dyskurs dotyczący wskazanego zagadnienia toczy się w zakresie wielu

dziedzin nauki (od socjologii i psychologii, przez antropologię, po filozofię

i literaturoznawstwo), co prowadzi do konieczności interdyscyplinarnego

spojrzenia na problem.

P. Kowalski, Odyseje nasze byle jakie – droga,

przestrzeń i podróżowanie w kulturze współczesnej,

Wrocław 2002, s. 13.

TAJNIKI WARSZTATU

6/2006

dziecięcej świadomości i zupełnie nieprzydatne
do przetrwania

Choć cywilizacja Zachodu, przed którą

ucieka narrator (w niej właśnie czując się ob

cym), ,,gotuje się” do kolonizacji pierwot

nych, południowowschodnich przestrzeni

Europy (zamerykanizowane Węgry, Baia

Mare, w którego kierunku czas nadciąga

z daleka i przypomina obce powietrze, któ
rym ktoś już oddychał

), to jednocześnie od

najduje bohater miejsca tak idylliczne, jak

Telkybanya czy tytułowe Babadag. Tam od

krywa własną tożsamość, dostrzega – według

słów cytowanego wyżej P. Kowalskiego –

kształty swojego miejsca. Powracający do

swej rodzinnej wsi narrator powie: Nie mia

łem poczucia, że skądś wracam. Zaraz za za
krętem, we wsi, zaczęła się [bałkańska] mgła

Bohater staje się ,,tutejszym przybyszem”.

Odnajdywanie „swojości”

O ile narrator Jadąc do Babadag zyskał

swą tożsamość kontemplując obcą przes
trzeń, to bohaterowie Białego kruka próbują
odnaleźć utraconą w świecie dorosłych mło

dzieńczą  ,,swojość”.  De
cyzja o podjęciu wyprawy
przez pięciu mężczyzn jest
zatem nie tylko próbą od
zyskania minionych chwil
(kiedy  grupa  przyjaciół
inicjowała górskie odyse
je),  ale  także  początkiem
procesu

poszukiwania

własnego ,,ja”. Każdy bo
wiem  w  miejskiej  prze
strzeni czuł się obco; jedy
nym,  bardzo  pozornym
azylem  stały  się  knajpy.
W lokalu  o  wymownej
nazwie  ,,Rozdroże”  nar
rator  w  imieniu  pięcio
osobowej  grupy  zauwa

ża:

Był wieczór, w betonowym
rynsztoku Łazienkowskiej
kłębił się strumień koloro

wych samochodów, połyskliwe rzygowiny pły
nęły ze wschodu na zachód i odwrotnie, a my
siedzieliśmy w tym przejrzystym terrarium,
wśród ludzi o nieruchomych twarzach i powol
nych gestach

Mężczyźni po trzydziestce, podejmujący

wyprawę, pragnęli przeżyć ,,wakacyjną”

przygodę. Przynajmniej trzech z nich (nar

rator, Mały i Gąsior) na początku wyprawy

tak myślało. Nie wiedzieli natomiast, że Wa

syl Bandurko (przywódca partyzanckiego

oddziału, jak nazwie go główny bohater)

i Kostek mieli zupełnie inne wyobrażenie

wędrówki. Pierwszy szukał tego, co ukon

stytuuje jego życie (a w jego pojęciu była to

śmierć), drugi zaś twierdził, że jest to wy

A. Stasiuk, Jadąc do Babadag, Wołowiec 2004, s. 96.

Tamże, s. 87.

Tamże, s. 317.

Tamże, s. 16.

Tamże, s. 28.

Z. Bauman, Ponowoczesne wzory osobowe,

w: Dwa szkice o moralności ponowoczesnej, War

szawa 1994, s. 16

Zob. Z. Benedyktowicz, Portrety ,,obcego”.

Od stereotypu do mitu, Kraków 2000.

Fot: P

TAJNIKI WARSZTATU

polonistyka

prawa po krew do serca, która umożliwi

ucieczkę przed dorosłym życiem (będącym

w jego pojęciu jedynie pozorem wolności).

Obaj bohaterowie pragnęli podzielić się

własnymi ,,illuminacjami” z dawnymi przy

jaciółmi.

Wyprawa sprowoko

wana przez Wasyla miała

ocalić wszystkich jej

uczestników przed prozą

życia, w której – jak po

wie Wasyl – narrator peł

nił rolę kloszarda, a Gąsior żył jak żałosny

yappis z teczką i w butach za milion

. Męż

czyźni uciekali zatem przed cywilizacją kon

sumpcji, gdyż ta nie zapewniała im poczucia

,,swojskości”. Przypominając słowa Bauma

na: Osobowość iście ponowoczesna wyróżnia

się brakiem tożsamości

– można powiedzieć,

że zarówno Bandurko, jak i Kostek dążyli do

spotkania z własnym „ja”.

Charyzmatyczni bohaterowie przypomi

nają białego kruka – corvus corax albus, są

odmieńcami silniejszymi od pozostałych, ni

czym nie wyróżniających się uczestników wy

prawy (mamy więc do czynienia z obecnością

obcego wewnątrz grupy

). Dlatego właśnie

oni decydują o losie pozostałych bohaterów;

łudzą ideą wolności, przygody, a doprowa

dzają do dramatu. Okazuje się bowiem, że

dawni przyjaciele są sobie obcy do tego stop

nia, że nie potrafią się porozumieć. Zresztą

chyba zawsze pozostawali w stosunku do sie

bie w relacji odmieńców bądź obcych; mama

Wasyla (komunistyczna ,,artystka”) mogła

wychowywać syna w salonowym dostatku,

co odróżniało go od pozostałych chłopców;

Kostek zaś dołączył do grupy o tyle późno,

że od początku traktowany był jako ktoś

,,spoza”.

Włóczęgostwo

Bohaterowie prozy Stasiuka podejmując

podróż, decydują się na włóczęgostwo. Re

zygnują oni z kontaktu z ludźmi. Narrator

Jadąc do Babadag czyni to na rzecz kontem

placji przestrzeni; śmiałkowie z Białego kru

ka chcą natomiast niezauważeni znaleźć się

w górach, by przeżyć tym bardziej ekscytu

jącą przygodę. Tym samym skazują się oni na

wizerunek odmieńców, obcych, którzy

w oczach ludzi z zewnątrz przyjmują postać

vagusa znaczącego:

tułacz, łazęga, tułający się,
niestały  z  odesłaniem  do:
vagor, vagari (,,błąkam się,
tułam się tu  i ówdzie, bie
gam i tam, i sam”) lub va
gatio  (,,tułanie,  błąkanie,
łazęgowanie”)

Wbrew negatywnym skojarzeniom z przy

wołanym pojęciem, narrator Jadąc do Baba

dag za włóczęgostwo otrzymuje zapłatę –

odnajduje własną tożsamość. Niestety,

bohaterowie drugiej z omawianych tu po

wieści Stasiuka ponoszą druzgocącą klęskę.

Dlaczego? Ponieważ ślepo wierząc w to, że

stanowią jedność, nie potrafili w porę dos

trzec, jak bardzo są względem siebie różni.

Indywidualne próby odnalezienia własnego

miejsca w świecie nie powiodły się, gdyż każ

dy z uczestników wędrówki chciał posłużyć

się grupą, by zrealizować osobiste dążenia.

W kontekście zakończenia utworu śmiało

można powiedzieć, iż

Trasa włóczęgi jest cmentarzyskiem nadziei,

pokrytym nagrobkami rozczarowań

„Piekło to inni”

Specyficzna relacja człowiek – przestrzeń

– człowiek ukazana przez Andrzeja Stasiuka

prowokuje, by skonfrontować literaturę z fi

lozofią. Powinowactwo z egzystencjalizmem

(ukazującym człowieka wrzuconego w co

dzienność, który musi bezustannie zmagać

się z naporem sytuacji granicznych) nie bu

dzi wątpliwości. Szczególnie aktualny wyda

je się sąd Sartre’a, iż piekło to inni. W Białym

kruku słowa francuskiego filozofa odnajdują

T. Michałowska, Topika pielgrzyma i pielgrzyma

w literaturze polskiego średniowiecza, w: Peregri

nationes, pielgrzymki w kulturze dawnej Europy,

pod red. H. Manikowskiej, Warszawa 1995, s. 73.

Z. Bauman, Ponowoczesne wzory osobowe, s. 29.

A. Stasiuk, Jadąc do Babadag, s. 111.

Tamże, s. 33.

Bohaterowie Białego kruka

próbują odnaleźć utraconą

w świecie dorosłych

młodzieńczą ,,swojość”.

TAJNIKI WARSZTATU

6/2006

bezpośrednie odzwierciedlenie. W Jadąc do

Babadag ,,innym” jest natomiast cywilizacja

zachodnia, która czyni ze środkowej i połu

dniowej Europy przestrzeń recyklingu, gdzie

wciąż wykorzystuje się na wpół zużyte i nie

chciane w konsumpcyjnym świecie rzeczy.

Jednocześnie w świecie takim podważa się

często to, co powinno mieć wartość niekwes

tionowaną (na pierwszym planie wysypiska

śmieci w Sfintu Gheorge dostrzec można

krzyż).

Opis zindustrializowanego Baia Mar,

gdzie zwierzęta pasą się na tle rdzewiejących

wagonów, fabryk i kominów – pozwala za

uważyć, jak ,,inna” cywilizacja zaciera swoj

ski krajobraz. Jeżeli odwołać się do stereo

typowego pojmowania kategorii obcego,

wedle którego obcy znaczy tyle, co wróg,

można powiedzieć, że krainy ukazywane

w Jadąc do Babadag są dodatkowo obciążo

ne historią. Burzliwa przeszłość południowo

wschodniej Europy skłania narratora utworu

do następującej refleksji: Małe kraje powinny

być zwolnione z lekcji historii

. To by je chro

niło – podobnie jak dzieciństwo – przed ok

rucieństwem świata. Paradoksalnie, ,,obca”,

D. Kulas, Kilka uwag o antropologii filozoficznej,

,,Anthropos” 2005, nr 45.

A. Stasiuk, Biały kruk, s. 321.

czyli wroga staje się zatem także prze

szłość, która jest jednym ze składników

szeroko pojętej tożsamości narodowej.

Bohater Stasiuka, posługując się sło

wami Ciorana, zauważa: historia miaż

dży człowieka

. Dlatego rację ma ru

muński chłop, który nie wierzy w nic

i żyje w harmonii z naturą. Historia po

strzegana jako podstawowe kryterium

narodowej tożsamości jest czynnikiem

oddalającym jednostkę od tożsamości in

dywidualnej i w tym sensie okazuje się,

że człowiek może odnaleźć się jedynie

w sobie (tylko wtedy odnajdzie swą toż

samość, gdy będzie żył sam dla siebie,

nie obciążony historią swego narodu).

W filozoficznej refleksji na temat inno

ści/obcości priorytetową pozycję zajmu

je jednak nie egzystencjalizm, a szeroko

pojęta filozofia dialogu:

To, co możemy nazwać rozumieniem „inne

go” nie oznacza (...) zrozumienia inności, innego,
obcego, obcości. Zrozumienie prowadzi w rezul
tacie do sprowadzenia innego do siebie samego,
przez co inny pozbawiony jest swojej inności –
odmienności

Konfrontując tę uwagę z postawą bohate

rów przywołanych powieści, można powie

dzieć, że narrator Jadąc do Babadag zrozu

miał ,,inność”, natomiast bohaterowie

z Białego kruka co najwyżej rozumieli ,,in

nego” (którym był każdy z uczestników po

dróży w stosunku do pozostałych). Jakie były

tego konsekwencje? Narrator odpowiada:

Usiłowałem sobie przypomnieć jakąś historię,

błahostkę z minionych lat, coś, co mógłbym mieć
ze sobą dla ulgi (...). Ale moja pamięć była pusta,
wiał przez nią wiatr, i tam, gdzie zaczynają się te
wszystkie rzeczy, które należy mieć ze sobą i pa
miętać, było biało, niespokojnie i zimno. Syme
tryczny, monotonny wir wsysał ludzi, lata i przed
mioty, niósł je gdzieś w nie istniejące, poprute
niebo, a sypkie i szorstkie okruchy spadały na na
sze ślady, które, jeszcze chwila, i miały zniknąć

Sławomir Niewczas – doktorant w Instytucie Filologii

Polskiej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poz-

naniu.

Rys. Emilia Karczewska