1
ANALITYKA KLINICZNA
Ćw.1 Wprowadzenie
Analityka kliniczna
• Wykorzystuje wyniki badań laboratoryjnych w
praktyce klinicznej oceniając stan zdrowia
pacjenta. Korzystając z wyników diagnostyki
laboratoryjnej umożliwia odróżnienie zdrowia od
choroby, a więc znajduje zastosowanie w
rozpoznawaniu chorób, prognozowaniu i
kontrolowaniu leczenia.
• Korzysta z wyników badań laboratoryjnych
(jakościowe i ilościowe) oceniających cechy
fizyczne, morfologiczne, biochemiczne i
immunologiczne tkanek i narządów.
Cel diagnostycznych badań
laboratoryjnych
• Ułatwienie lub umożliwienie odróżnienia
stanu zdrowia i choroby
• Stworzenie możliwości różnicowania
chorób
• Prognozowanie i kontrolowanie leczenia
• Wytworzenie komplementarności z
badaniem klinicznym i innymi badaniami
diagnostycznymi
Metody badań laboratoryjnych
• Jakościowe-służą do potwierdzenia lub
wykluczenia obecności określonego
składnika i mają zastosowanie w
badaniach przesiewowych (np. testy
immunologiczne)
• Ilościowe- oceniają zawartość ilościową
danego składnika w materiale w mg./dl,U/l
• Półilościowe- oceniają przybliżoną ilość
danego składnika (+/-, +++)
Dobór metod pomiarowych
• Zależy od rodzaju oznaczanego składnika i jago
zawartości (stężenia) w materiale biologicznym np.
czułość metod kolorymertycznych czy
spektrofotometrycznych nie przekracza
mg/ml
, a metod
fluorescencyjnych, chemiluminescencyjnych pozwala na
oznaczanie stężeń
pg/ml
• Wiarygodności wyniku laboratoryjnego
, którego miarą
jest zgodność z wartością rzeczywistą zależy od
swoistości, dokładności, precyzji, czułości
• Celu (przeznaczenia) wyników np.. W badaniach
przesiewowych niski koszt, mała czasochłonność,
prostota wykonania, a przy monitorowaniu leczenia-
czas uzyskania wyników, dokładność
Rodzaje błędów w analityce
• Przedanalityczne
• Analityczne-30%
• Postanalityczne
2
Błędy przedanalityczne
• Niewłaściwe przygotowanie pacjenta do
badań
• Błędy techniczne przy pobieraniu
materiału
• Błędy w oznaczaniu, transporcie i
przechowywaniu próbek
Błędy analityczne
• Błędy organizacyjne- kontrola
zewnątrzlaboratoryjna i
wewnątrzlaboratoryjna (BHP)
• błędy dokładności, precyzji i czułości-
wiarygodność wyników
Wiarygodność wyniku
jest miarą
zgodności z wartością rzeczywistą
• Swoistość metody- specyficzność analityczna
wobec oznaczanego składnika (antygen-
przeciwciało, aminokwas+ALT= pirogronian)
• Dokładność metody- zgodność uzyskanych
wyników z wartością rzeczywistą tj referencyjną
(obiektywnie istniejącą)
• Precyzja metody- jej powtarzalność tj rozrzut
uzyskanych wyników z tego samego materiału
• Czułość metody- najmniejsza ilość badanego
składnika, którą można oznaczyć w próbce
materiału biologicznego. Jest uwarunkowana
dokładnością i precyzją
Błąd systematyczny (błąd
dokładności)
• Jeżeli wyniki pomiarów wykonanych ta
samą metodą różnią się o stałą wielkość
od wartości prawdziwej (referencyjnej)
• Najczęściej jest on wynikiem braku
swoistości metody
Kryteria dopuszczalności błędu
•
Błąd dopuszczalny to taki, który nie umniejsza użyteczności wyniku.
•
Zgodnie z decyzją Centralnego Ośrodka Badań Jakości w
Diagnostyce Laboratoryjnej przykładowa wielkość błędów
dopuszczalnych:
•
ALT-16%
•
AST-16%
•
Białko całk.-6%
•
Cholesterol-8%
•
AP-16%
•
Glukoza-8%
•
Kreatynina-10%
•
Sód-3%
•
Wapń-6%
Zapobieganie błędom analitycznym
• Próbki wzorcowe-surowice kontrolne i
kalibratory- dostępne roztwory
przypominające surowicę
• Kontrola jakości badań laboratoryjnych
• Matryca analityczna tj układ substancja
badana- substancje towarzyszące
3
Błędy postanalityczne
• Błąd w przesyłaniu wyników lekarzowi
• Błąd w interpretacji wyników
• Błędy w historii choroby
Materiał do badań laboratoryjnych
• Krew pełna żylna, tętnicza, włośniczkowa,
osocze, surowica
• Mocz
• Kał
• Płyny biologiczne: stawowy, mózgowo-
rdzeniowe, otrzewnowy, opłucnowy, żwaczowy
• Bioptaty
• Szpik kostny
• Nasienie
Błędy przedanalityczne
Pobieranie materiału- krew
•
miejsce i czas pobrania materiału przed leczeniem i w trakcie
leczenia (po posiłku wzrost stężenia glukozy, trójglicerydów,
przestrzeganie procedur testów czynnościowych)
•
Pozycja i postawa
•
Staza, igły czy strzykawki
•
Czas i temperatura przechowywania- enzymy kilka godzin w temp.
pokojowej, a w -20 st C 3 miesiące
•
Przenoszenie materiału do probówki
•
Antykoagulanty
Wskazania
• Krew żylna z antykoagulantem- morfologia krwi,
gdzie stężenie w krwinkach i osoczu jest takie
same jak: glukoza, mocznik, badania
koagulologiczne
• Krew tętnicza- gazometria (pobór anaerobowy)
• Surowica- badania biochemiczne, serologiczne
• Krew włośniczkowa- badania hemotologiczne
Rodzaje antykoagulantów i ich
zastosowanie
• Heparyna (sól amonowa)-0,1 mg/ml-
biochemia, morfologia
• Wersenian EDTAK2 lub K3- 1 mg/ml-
morfologia
• Cytrynian sodu 4 mg/ml-badania
koagulologiczne
• Szczawian potasu- 2 mg/ml- hematologia
krwi
4
Wpływ negatywny antykoagulantów
spadek
Dehydrogenza
mleczanowa
spadek
Cholesterol
spadek
spadek
spadek
spadek
Wapń
spadek
Mocznik
spadek
Bilirubina
wzrost
wzrost
wzrost
Amylaza
spadek
spadek
Fosfotaza
zasadowa
wzrost
wzrost
Fosfotaza
kwaśna
fluorek
szczawian
cytrynian
EDTA
heparyna
Składnik
krwi
Najczęstsze przyczyny hemolizy krwi
• Wyciskanie krwi przy pobieraniu;
• energiczne mieszanie;
• używanie mokrych strzykawek i
probówek;
• energiczne wstrzykiwanie pobranej krwi
przez igłę do probówki;
• długotrwałe przechowywanie w
niekorzystnych warunkach;
• niektóre leki podawane pacjentowi
Wpływ hemolizy na wyniki
• zwiększenie wartości w oznaczaniu
•
aminotransferazy alaninowej
•
cholesterolu
•
dehydrogenazy mleczanowej
•
białka całkowitego
•
fosforu nieorganicznego
•
fosfatazy kwaśnej i zasadowej
•
mocznika
•
potasu
•
sodu
•
żelaza
• zmniejszenie wartości w oznaczaniu
•
bilirubiny
oznaczanie i przechowywanie próbki
• przygotowanie oznaczenia
• po pobraniu oznaczyć
• wirowanie
• przechowywanie
•
- czas
•
- temperatura
•
- światło
oznaczanie i przechowywanie próbki
• Biochemia - surowica i osocze
• w temperaturze pokojowej w ciągu 4 godzin nie dochodzi
do żadnych zmian w składzie metabolitów i enzymów
•
w temp. +4°C czas przechowywania można wydłużyć
do 24 godzin
•
dłuższe przechowywanie wymaga mrożenia
• RKZ
• - oznaczać natychmiast; w obniżonej temperaturze
(lodówka, termotorba) nie dłużej niż 2 godziny
• Mocz
• oznaczać natychmiast; do 2 godzin w lodówce
•
bakteriologia - formalina
Przechowywanie surowicy przed
poszczególnymi badaniami
• elektrolity - można przechowywać w temp. pokojowej 6-
8 godzin, w lodówce kilka dni lub zamrażarka
•
białko całkowite - bez szkody dla analizy może
pozostawać w temperaturze pokojowej do 24 godzin.
• składniki lipidowe - powinna być zbadana natychmiast,
najwyżej do 2 godzin po pobraniu lub zamrożona.
• bilirubina - próbki należy bezwzględnie chronić przed
światłem
• kreatynina – do 4 godzin nietrwała
• mocznik – stabilny w temp pokojowej do 48 h
5
Profile (konstelacje) metaboliczne w diagnostyce
laboratoryjnej
• pojedyncza analiza
•
profil badań kontrolnych
•
profil przemian metabolicznych
– lipidowy
– gospodarki wodno – elektrolitowej
– RKZ
•
profil narządowy
– wątrobowy
– nerkowy
– kostny
– sercowy
– tarczycowy
• profil nerkowy
• mocznik
• kreatynina
• białko całkowite– albuminy -elektroforeza
• GGTP - mocz
• RKZ – wodorowęglany
• elektrolity: Na, K, P
• mocz: biochemia, osad
• profil wątrobowy
• AspAT (AST)- aminotransferaza asparaginianowa
• AlaT (ALT)- aminotransferaza alaninowa
• AP (ALP)- fosfataza alkaliczna
• GLD – dehydrogenza glutaminianowa
• GGT- γglutamylotransferaza
• CHE- cholineasteraza
• kwasy żółciowe – bilirubina
• białko całkowite – albuminy – elektroforeza
• cholesterol
• LDH – izoenzymy LDH-5 – dehydrogenaza
mleczanowa
Diagnostyka enzymologiczna
• Wskaźnikowe- wewnątrzkomórkowe
(fizjologicznie w małych ilościach we krwi)
• Enzymy sekrecyjne- uwalniane do krwi
enzymy wskaźnikowe (hormony)
• Enzymy ekskrecyjne – enzymy
wydzielnicze (enzymy śliny, soku
żołądkowego)
Enzymy wskaźnikowe- wzrost
• AST-aminotransferaza asparaginianowa-choroby wątroby,
ciężka niewydolność krążenia- narządowo nieswoista
• ALT-aminotransferaza alaninowa-zapalenie miąższu
wątroby- narządowo nieswoista
• LDH-dehydrogenaza mleczanowa- choroby mięśni
poprzecznie prążkowanych, ostra białaczka, ciężkie
uszkodzenie nerek- narządowo nieswoista
• GGT- gammaglutamylotransferazaa-choroby zastoinowe
wątroby, dróg żółciowych , trzustki- narządowo nieswoista
• ALT, ASP, LDH, GGT- narządowo nieswoiste
• GLDH- dehydrogenza glutaminianowa-choroby wątroby-
narządowo swoisty
• CK- kinaza kreatynowa- narządowo swoisty
• LP- lipaza trzustkowa- zapalenie trzustki- narządowo swoisty
• GLDH, CK, LP- narządowo swoiste
Enzymy sekrecyjne/ekskrecyjne
• CHE- nadczynność tarczycy ↑,
rekonwalescencja ↑, zapalenie wątroby↓
• ALP- choroby wątroby ↑, kości ↑,
woreczka żółciowego ↑, zahamowanie
wzrostu kości ↓
• ACP (fosfataza kwaśna)- choroby kości ↑,
nowotwory ↑, przerost i rak gruczołu
krokowego ↑
• LP (lipaza trzustkowa) i AMS (α amylaza)
6
Enzymy cytoplazmatyczne- ALT,
LDH
Enzymy mitochondrialne- AST,
GLDH
Zmiany aktywności wybranych enzymów w niektórych
chorobach wątroby i dróg żółciowych
↓0
↑
↑↑↑↑
↑↑
↑0
↑
Rak wątroby
0
↑↑↑↑
↑↑ ↑↑
↑↑
↑
↑
Żółtaczka
mechaniczna
↓↓
↑
↑↑
0
↑0
↑↑
Marskość
↓
↑
↑↑↑
↑
↑↑
↑↑
Zapalenie
przewlekłe
↓0
↑↑
↑↑
↑↑
↑↑↑
↑↑↑
Zapalenie ostre
CHE
ALP
GGT
GLDH
ALT
AST
• profil sercowy
• AspAT
• AlaT
• LDH – frakcje LDH-1
• CK
• troponiny I (cTnI) metodą ELISA
•profil tarczycowy
• trójjodotyronina
• tyroksyna
• cholesterol
•profil kostny
• wapń
• fosfor
• AP
• Białko – albuminy
– elektroforeza
Profil hematologiczny
• Duży obraz krwi (leukocyty, erytrocyty,
hematokryt, hemoglobina, SOK, SSH, SWH,
trombocyty, rozmaz krwi obwodowej)
• Mały obraz krwi – duży obraz krwi bez
rozmazu (wynik bezpośrednio z analizatora
hematologicznego)
• Retikulocyty
• Grupy krwi (pies, kot)
• Badanie rozmazu krwi obwodowej (pasożyty
krwi)
• Wskaźniki krzepnięcia
Profil krzepnięcia krwi
• Czas protrombinowy (PT)
• Czas trombinowy (TT)
• Czas kefalinowy – czas częściowej
tromboplastyny (PTT)
• Fibrynogen
• Poziom czynnika VIII
• Poziom czynnika IX
7
Profil wątrobowy
• ALT (pies, kot)
• AST (nieswoisty)
• AP
• GLDH
• GGT
• LDH (nieswoisty)
• Bilirubina całkowita i związana
• Kwasy żółciowe-test stymulacji
• Białko całkowite, albuminy, elektroforeza
Profil trzustkowy
• Lipaza
• Amylaza
• Elastaza trzustkowa w kale (pies)
• TLI (pies, kot)
• Witamina B 12
• Kwas foliowy
• Fenole w moczu
Profil nerkowy
• Mocznik lub BUN
• Kreatynina
• Elektrolity (Na, K, Cl, Ca, P, Mg)
• Białko całkowite, albuminy, elektroforeza
białek
• Cystyna C
• Badanie moczu: właściwości fizyczne,
chemiczne, badanie osadu, analiza kamieni
moczowych, badanie bakteriologiczne,
białko/kreatynina
Profil neurologiczny
• Mocznik, kreatynina lub BUN
• Glukoza
• Ca, K, Mg, P
• Kwasy żółciowe
• Badanie płynu mózgowo-rdzeniowego
• Fenobarbital (kontrola terapii)
• Bromek potasu (kontrola terapii)
Profil mięśniowy
• AST
• CK
• LDH izoenzymy
• Se
• Peroxydaza glutatinowa – GSH-Px
• Receptor acetylocholiny – przeciwciała
(Myasthenia gravis)
• Troponina (uszkodzenie funkcji)
• Pro-ANP (uszkodzenie komórki)
• Mioglobina w moczu
Profil przedoperacyjny
• Duży obraz krwi
• Mocznik/BUN lub kreatynina
• AP
• ALT
• AST
• Elektrolity (Na, K, Cl)
• Wskaźniki zaburzeń krzepnięcia
8
Profil zaleganiowy (bydło)
• Wapń całkowity i zjonizowany
• Magnez
• Fosforany
• AST
• CPK
• Białko całkowite
• Mocznik
Kondycja fizyczna konia
• Duży obraz krwi
• AST, GGT
• GLDH
• Albuminy
• Mocznik
• Glukoza
• Bilirubina całkowita
• Triglicerydy
• Elektrolity:Ca, P, Mg, K, Na, Fe
Kondycja fizyczna bydła
• Duży obraz krwi
• AST
• GGT
• Białko całkowite
• Mocznik
• Triglicerydy
• Bilirubina całkowita
• Ca, P, Mg
• β-hydroksymaślan
Wyniki
• Dodatni (TP)-
wynik dodatni, który identyfikuje
pacjentów chorujących na daną chorobę
• Ujemny- (TN)-
wynik ujemny, który identyfikuje
pacjentów nie chorujących na daną chorobę
• Fałszywie dodatni (FP)-
wynik pozytywny, który
identyfikuje pacjentów chorujących i nie chorujących na
daną chorobę
• Fałszywie ujemny (FN)-
wynik ujemny, który nie
identyfikuje wszystkich pacjentów chorujących na daną
chorobę