Order Virtuti Militari - Polska 

Autor: Piotrek Baranowski 

Order Virtutu Militari (łac. Cnocie wojskowej, dzielności żołnierskiej) to 
najwyższe polskie odznaczenie wojskowe, nadawany za wybitne zasługi bojowe. 
Ustanowiony przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego 22 czerwca 1792 
dla uczczenia zwycięstwa w bitwie pod Zieleńcami. 

Początkowo miał on formę owalnego krążka (zdjęcie obok) wykonanego ze 
srebra i złota, dla poszczególnych klas (ze złota wykonywano order dla 
generałów i oficerów, ze srebra dla podooficerów i szeregowców). Odznaka 
miała wymiary 43x34 mm i ważyła odpowiednio: dla złotych orderów ok. 25 g., 
dla srebrnych ok. 19 g. Na awersie widniał monogram królewski SAR (Stanislaus 
Augustus Rex) zwieńczony koroną. Na rewersie był umieszczony napis Virtuti 
Militari, poniżej widniały palmowe gałązki, jak na awersie. Taki wygląd 

posiadały tylko ordery wręczone w okresie czerwiec - sierpień 1792, było ich około 160 z 
tego 30 złotych i 100 srebrnych. W sierpniu 1792 roku zmieniono wygląd orderu. Odznaka 
otrzymała kształt krzyża równoramiennego. Na awersie widniał emaliowany na biały orzeł, 
natomiast na ramionach krzyża znajdował się czarny napis Virtuti Militari. Na rewersie 
znajdował się herb Wielkiego Księstwa Litewskiego Pogoń, a także data 1792 i monogram 
królewski SARP (Stanislaus Augustus Rex Poloniae). Krzyże wykonywane były ze złota 
dukatowego i miały wymiary ok. 42 x 42 mm, wymiary były zmienne gdyż wykonywano je 
w różnych zakładach złotniczych. Taka forma odznaki utrzymała się również w okresie 
Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego – do czasu upadku powstania 
listopadowego, z niewielkimi zmianami, np. w 1808 usunięto z rewersu znak Pogoni 
umieszczając w to miejsce napis REX ET PATRIA (Za Króla i Ojczyznę), choć zdarzały się 
ordery gdzie nadal na rewersie był umieszczony znak Pogoni. 

W 1806 roku ks. Józef Poniatowski rozpoczął starania o przywrócenie w oddziałach polskich 
walczących w wojskach napoleońskich orderu wojennego aby nadawać go za udział w 
kampaniach włoskiej, francuskiej i polskiej wraz z wojskami francuskimi w latach 1806 - 
1807, lecz dopiero 26 grudnia 1806 dekret króla saskiego i księcia warszawskiego Fryderyka 
Augusta wprowadziła order. Wówczas to ostatecznie ustalił się obowiązujący do dziś podział 
orderu:
- I klasa - Krzyż Wielki (z gwiazdą)
- II klasa - Krzyż Komandorki
- III klasa - Krzyż Kawalerski
- IV klasa - Krzyż Złoty
- V klasa - Krzyż Srebrny

W myśl statutu order otrzymał nazwę Order Wojskowy Księstwa Warszawskiego.Po 
utworzeniu Królestwa Polskiego na mocy Konstytucji Królestwa Polskiego order przy 
zachowaniu statutu otrzymał nazwę Order Wojskowy Polski. W myśl jego statutu nadawano 
ten order uczestnikom kampanii 1812, 1813 i 1814. Wnioski w sprawie orderów rozpatrywała 
specjalna Komisja Rządowa Wojny. Na mocy dekretu z 5 czerwca 1817 utrzymano przywilej 
dożywotniej pensji dla podoficerów i szeregowych a dodatkowo oficer odznaczony tym 
medalem nabywał prawo do uzyskania szlachectwa. W sumie nadano 1213 orderów, a proces 

nadawania zakończono około 1820. Po wybuchu powstania listopadowego wznowiono 
nadawanie orderu, który otrzymał uchwałą Sejmu z 19 lutego 1831 nazwę Order 
Virtuti Militari. Pierwsze nadanie orderu nastąpiło 3 marca 1831, a ostatnie 
najprawdopodobniej w październiku 1831, bo ostatni naczelny dowódca powstania 
listopadowego gen. dyw. Maciej Rybiński nadawał na emigracji już po upadku 
powstania. Po klęsce powstania car Rosji Mikołaj I zniósł order, ustanawiając 31 

grudnia 1831 Polski Znak Honorowy, którego odznaka była kopią Orderu Virtuti Militari, 
lecz nie było to odznaczenie w rozumieniu orderu wojennego, a już na pewno nie polskie. 

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 Sejm Ustawodawczy 
Rzeczypospolitej Polskiej uchwałą z 1 sierpnia 1919 wskrzesił order 
ustanowiony w 1792 przez króla Polski Stanisława Augusta 
Poniatowskiego, nadając mu nazwę Orderu Wojskowego Virtuti Militari. 

Baretka Orderu 
Virtuti Militari

Zgodnie z ustawą przywrócone zostało dawne znaczenie orderu jako nagrody [...] czynów 
wybitnego męstwa i odwagi, dokonanych w boju i połączonych z poświęceniem się dla dobra 
Ojczyzny[...]. Restytuowany order zachował dawny, wprowadzony w okresie Księstwa 
Warszawskiego, podział na pięć klas oraz ich nazwy. W ustawie określono podstawowe 
parametry orderu (np. dodano napis Honor i Ojczyzna), zasady jego noszenia, kwalifikacje 
czynów, za które żołnierze mogli otrzymać poszczególne klasy orderu oraz prawa i przywileje 
odznaczonych. Sejm RP postanowił m.in., że każdy kawaler orderu (bez względu na klasę i 
inne pobory otrzymywane z tytułu wykonywanej pracy) będzie otrzymywał dożywotnio 
roczną pensję orderową w wysokości 300 zł. Ponadto przyznano im przywilej pierwszeństwa 
przy przydziale ziemi, przy obejmowaniu posad rządowych, przy przyjmowaniu do zakładów 
dla inwalidów oraz uzyskiwaniu dla dzieci miejsc stypendialnych w rządowych placówkach 
oświatowych i zakładach wychowawczych. 

Kawalerowie orderu Virtuti Militari mieli także prawo do honorów ze strony wojskowych 
równych stopniem, a nie posiadających orderu. Podoficerowie i szeregowi odznaczeni tym 
Krzyżem mieli prawo awansowania na stopień oficerski, o ile posiadali odpowiednie 
kwalifikacje. Awansowani na tych warunkach podoficerowie i szeregowi zachowywali 
wszystkie prawa oficerów służby czynnej. Jednakże byli zobowiązani w ciągu roku po 
zakończeniu wojny złożyć stosowny egzamin na stopień oficera rezerwy. 25 marca 1933 
Sejm RP uchwalił nową ustawę o Orderze Virtuti Militari, którą ogłoszono 8 maja tegoż roku. 
Ustawa przeniosła Święto Orderu na 11 listopada oraz zmieniła jego nazwę na Order 
Wojenny Virtuti Militari (a nie jak dotychczas: "Wojskowy”). Wprowadzone zostały zmiany 
w wyglądzie odznak orderowych, precyzyjniej określono warunki przyznawania 
poszczególnych klas orderu, uzależnione od funkcji odznaczonego i kwalifikacji czynu. 

Po utworzeniu we Francji Polskich Sił Zbrojnych rozkazem Naczelnego Wodza gen. dyw. 
Władysława Sikorskiego z 1940 ogłoszonego w Dzienniku Rozkazów nr 1 w styczniu 1941 
przywrócono nadawanie Orderu Virtuti Militari z zachowaniem przepisów obowiązujących w 
ustawie z 25 marca 1933. Także sposób nadawania został zachowany, tzn. był nadawany 
przez Naczelnego Wodza. Po zakończeniu wojny na mocy dekretu prezydenta RP z 11 
czerwca 1945 ustalono, że Order Virtuti Militari klasy I, II i III będzie nadawał prezydent RP 
na wniosek Kapituły Orderu, a klasy IV i V – na wniosek Naczelnego Wodza. 22 grudnia 
1944 r. dekret Polskiego KOmitetu Wyzwolenia NArodowego uznał Order Virtuti Militari za 
odznaczenie wojskowe w Polsce Ludowej. Należy tu dodać, że już 11 listopada 1943 gen. 
Zygmunt Berling (wówczas dowódca 1 Korpusu Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR) wydał 
rozkaz, w którym uhonorował 16 żołnierzy 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki 

Krzyżami Srebrnymi (V klasy) Orderu Virtuti Militari za bohaterstwo wykazane w czasie 
bitwy pod Lenino. I tylko Krzyże Srebrne były nadawane do czasu wydania dekretu. W myśl 
dekretu order był nadawany przez Prezydium Krajowej Rady Narodowej, a tylko order V 
klasy był nadawany przez Naczelnego Dowódcę WP. Dekret zachowywał postanowienia z 
ustawy z 1 sierpnia 1919 - zniósł jednak postanowienia o zgromadzeniu kawalerów orderu, 
ich kanclerza i kapituły. Po 1947 wszelkie uprawienia do nadawania Orderu otrzymała 
Prezydent RP, a później Rada Państwa. 16 października 1992 uchwalono ustawę, na mocy 
której została przywrócona Kapituła Orderu Wojennego Virtuti Militari, a nadawany ma być 
przez Prezydenta RP. Wprowadzono również takie samem kryteria, jak w ustawie z 25 marca 
1933. Przy czym dodano, że order może być nadany tylko w czasie wojny lub nie później niż 
przez pięć lat od zakończenia wojny. 

Order Wojenny Virtuti Militari po 1989 nie był nadawany. Wygląd orderu przywróconego w 
ustawie z 1992 wygląda tak samo jak ten opisany w ustawie z 1933, z tym że dodano napis 
RP. 

Najsłynniejsi kawalerowie Orderu Virtuti Militari:
- ks. Józef Poniatowski
- Tadeusz Kościuszko
- Józef Zajączek
- Jan Henryk Dąbrowski
- Józef Pisłudski
- Edward Rydz - Śmigły
- Lucjan Żeligowski
- Władysław Sikorski
- Kazimierz Sosnkowski
- Władysław Anders
- Tadeusz Komorowski "Bór"
- Stanisław Maczek
- Tadeusz Kutrzeba
- Franciszek Kleberg
- Antoni Chruściel
- Karol Świerczewski
- Juliusz Rómmel
- Henryk Sucharski 

Bibliografia:
1. http://pl.wikipedia.org/wiki/Order_Virtuti_Militari
2. "Encyklopedia szkolna - historia" - Warszawa 1995
3. Henryk Smaczny "Księga Kawalerii Polskiej" - Warszawa 1989