plik

Niniejsza darmowa publikacja zawiera jedynie fragment

pełnej wersji całej publikacji.

Aby przeczytać ten tytuł w pełnej wersji

Niniejsza publikacja może być kopiowana, oraz dowolnie
rozprowadzana tylko i wyłącznie w formie dostarczonej przez
NetPress Digital Sp. z o.o., operatora

sklepu na którym można

nabyć niniejszy tytuł w pełnej wersji

. Zabronione są

jakiekolwiek zmiany w zawartości publikacji bez pisemnej zgody
NetPress oraz wydawcy niniejszej publikacji. Zabrania się jej
od-sprzedaży, zgodnie z

regulaminem serwisu

Pełna wersja niniejszej publikacji jest do nabycia w sklepie

internetowym

e-booksweb.pl - audiobooki, e-booki

Badań nad Zagładą Żydów

Tłumaczenie z języka jidysz i redakcja merytoryczna: Monika Polit Redaktor

prowadzący:

Jakub Petelewicz Projekt graficzny serii:

Marianna Cielecka

Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów ul. Nowy Świat 72,

pok. 120

00-330 Warszawa

Informacje i zamówienia:

stowarzyszenie@holocaustresearch.pl

www. holocaustresearch.pl

Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma ul. Tłomackie

3/5

00-090 Warszawa

www.jhi.pl

ISBN: 978-83-63444-08-2

Redakcja i korekta oraz opracowanie typograficzne i skład:

Marianna Cielecka

Projekt okładki: Marianna Cielecka

Fotografie na 1. i 4. stronie okładki oraz na ss. 8, 33, 35, 72, 82, 88, 145,

146, 147, 148, 151, 152, 158, 187, 190, 196 znajdują się w zbiorach Działu

Dokumentacji Żydowskiego Instytutu Historycznego. Opisy pochodzą z kart

archiwalnych.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o. o.

Wstęp

Wbrew oczekiwaniom, wbrew potocznym wyobrażeniom, wbrew regułom

prawdopodobieństwa  pisanych  świadectw  z  czasów  Zagłady  ocalało  dużo.
Ci,  którzy  nadludzkim  wysiłkiem  podejmowali  próbę  pisania  o  katastro e
podczas  trwania  katastrofy,  najczęściej  adresowali  swoje  zapiski  „do
przyszłego  czytelnika”.  Chcieli,  aby  świat  ich  usłyszał.  Nie  możemy
pozwolić,  aby  ich  świadectwa  pozostały  nieme  –  przysypane  kurzem
archiwów.

BIBLIOTEKA ŚWIADECTW ZAGŁADY zrodziła się z przeświadczenia, iż

pomimo  różnych  inicjatyw  edytorskich  wciąż  zbyt  mało  tekstów,
w stosunku do istniejących zasobów archiwalnych, zostało opublikowanych
i  udostępnionych  czytelnikom.  Zbyt  mało  wobec  potrzeb  badawczych
i  czytelniczych  zainteresowań,  a  także  wobec  obecnych  niemal  w  każdym
ocalałym  zapisie  apeli,  nakładających  na  nas  wszystkich  moralną
powinność lektury.

BIBLIOTEKA ŚWIADECTW ZAGŁADY skupia się na prezentacji

dzienników, zapisów pamiętnikarskich, relacji pozostających w kręgu form
autobiogra cznych  i  spisywanych hic  et  nunc,  tzn.  w  gettach  bądź
w  ukryciu  poza  murami,  ale  jeszcze  w  czasie  trwania  wojny  i  okupacji.
Teksty  publikowane  są  w  ich  kształcie  integralnym,  według  jednolitych
zasad edycji krytycznej. Korzystamy przede wszystkim z zasobów Archiwum
Żydowskiego  Instytutu  Historycznego  w  Warszawie  oraz  Archiwum
Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie.

BIBLIOTEKA ŚWIADECTW ZAGŁADY jest wydawana przez

Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, we współpracy
z Żydowskim Instytutem Historycznym w Warszawie.

AUTOR I JEGO TEKSTY

Perec Opoczyński

urodził się 15 października 1892 roku w podłódzkim

Lutomiersku jako syn chasyda, zwolennika cadyka z Góry Kalwarii. Ojciec
pisarza  Beniomen  Lejzer  łączył  chasydzką  pobożność  z  zainteresowaniem
ówczesną  świecką  literaturą  i  kulturą.  Po  jego  śmierci  chłopiec  został
wysłany przez matkę do jesziwy w Łasku, a następnie do Kosowa na Litwie.
W  tamtejszej  postępowej  uczelni  talmudycznej  o cjalnie  zapoznawał  się
z  literaturą  haskaliczną,  uczył  się  rosyjskiego  i  polskiego.  Ta  nowoczesna
edukacja  sprawiła,  że  w  rodzinnym  miasteczku  okrzyknięto  Pereca
Opoczyńskiego apikorsem,  to  znaczy  odstępcą  od  wiary.  Zniechęcony
porzucił  naukę  religii,  postanawiając  wyuczyć  się  jakiegoś  fachu.  Bez
powodzenia  terminował  u  kamasznika  i  w  sklepie  z  bawełną.  Wszędzie
zarzucano  mu  brak  zaangażowania,  praktycznych  zdolności,  a  przede
wszystkim przedkładanie lektury pobożnych ksiąg i książek świeckich nad
powierzone mu obowiązki. Opoczyński raz jeszcze podjął próbę kształcenia
się  w  jesziwie.  Wyjechał  do  Frankfurtu  nad  Menem,  ale  cierpiąc  tam  na
brak  pieniędzy,  musiał  wrócić  do  Polski.  Tra ł  do  Kalisza,  do  fabryki
wyrobów tekstylnych i zamieszkał w komunie żydowskiej młodzieży tak jak
on wywodzącej się z tradycyjnych rodzin chasydzkich, ale otwierającej się
na świecką – żydowską i nieżydowską – edukację i kulturę.

W Kaliszu zetknął się też z młodymi żydowskimi literatami, między

innymi z Herszele Danielewiczem

i poetą-żołnierzem Oszerem

Szwarcmanem

. Pod wpływem tego ostatniego zaczął tworzyć w jidysz.

Wcześniej  (od  12.  roku  życia)  podejmował  literackie  próby,  pisząc  po
hebrajsku.  Po  wybuchu  wojny  Opoczyński  został  powołany  do  armii
carskiej.  Ranny  na  froncie,  tra ł  na  cztery  lata  do  obozu  jenieckiego  na
Węgrzech.  Tam  wraz  z  krewnym  Awromem  Opoczyńskim  redagował

żydowską gazetkę jeniecką, pisał też opowiadania i szkice. Po zakończeniu
wojny był prywatnym nauczycielem hebrajskiego w Kłodawie, gdzie poznał
swoją żonę Mindlę Rrzeszewską. Po ślubie młoda para wyjechała do Łodzi.
Przez  pewien  czas  Opoczyński  próbował  utrzymać  się  tam  z  prowadzenia
maleńkiego  warsztatu  szewskiego,  w  którym  dość  nieudolnie  wykonywał
i naprawiał obuwie. Wreszcie dzięki przyjaźni i protekcji redaktora Jeszaji
ungera,  oczarowanego  jego  literackim  talentem,  otrzymał  w  1926  roku
pracę  w  gazecie  „Lodżer  Tageblat”,  w  której  prawie  co  tydzień  drukował
swoje teksty. Wydawał też cieszący się powodzeniem „Lodżer Wochnblat”.
Jego poezje zamieściło awangardowe pismo „Jung Jidysz”.

W dość zasobnym wówczas mieszkaniu Opoczyńskich bywali wybitni

żydowscy  artyści  i  twórcy.  Niestety,  po  śmierci  dwojga  dzieci,  które
zachorowały na polio, pisarz przeżył załamanie psychiczne. W takim stanie
w  1935  roku  przeniósł  się  do  Warszawy,  gdzie  zaproponowano  mu  pracę
w  gazecie  „Dos  Wort”,  organie  partii  Poalej  Syjon  Prawica,  której
Opoczyński  był  od  1927  roku  żarliwym  członkiem

. Mieszkając w stolicy,

swoje reportaże i opowiadania zamieszczał też w „Folksblat” i „Ekspresie”,
podpisując  się  pseudonimami  Perec  Opoczyner  i  Mojsze  Mechujew.  Wraz
z  żoną  i  kilkuletnim  synkiem  Danielem  cierpiał  w  Warszawie  biedę.  Nie
pozwalała  mu  ona  się  wynieść  z  dusznego  i  wilgotnego  mieszkania  przy
Wołyńskiej  21,  z  ulicy  żydowskiej  nędzy.  Tam  zastała  go  wojna,  a  potem
uwięziły  mury  getta,  w  którym  stracił  nawet  ów  skromny  dziennikarski
dochód.  Nie  przerwał  jednak  pracy  pisarskiej,  a  stało  się  tak
najprawdopodobniej  z  inicjatywy  jego  partyjnego  i  redakcyjnego  kolegi
Elijahu  Gutkowskiego

, redaktora Biuletynu Ojneg Szabes

, czyli

konspiracyjnego Archiwum getta, powołanego do życia przez historyka
Emanuela Ringelbluma.

Współpraca Opoczyńskiego z Ojneg Szabes była tak ścisła i wydajna, że

Rachela Auerbach, ocalała członkini zespołu archiwistów, nazwała go
w swoim powojennym wspomnieniu „Najpilniejszym ze wszystkich”

. Na

zamówienie Archiwum pisał reportaże i raporty. Ojneg Szabes wspierał go

w tym niewielkimi stypendiami. Kiedy Opoczyński zachorował na tyfus,
Menachem Kon – skarbnik Archiwum – zdobył dla niego drogie lekarstwa,
a także postarał się o dodatkowe przydziały jedzenia, by pisarz wrócił do
zdrowia

. Być może to właśnie dzięki zaangażowaniu w prace Archiwum

Opoczyński dostał co prawda kiepsko, ale regularnie opłacaną posadę
listonosza w getcie

. Osłabiony głodem, z torbą pocztowca na ramieniu

przemierzał getto wzdłuż i wszerz. Nagrodą za jego mozół był zebrany
w czasie tych wędrówek drogocenny faktogra czny materiał wykorzystany
potem, między innymi, w reportażach.

Perec Opoczyński przeżył wielką lipcową akcję deportacyjną z 1942 roku.

Pracował w szopie obw (Ostdeutsche Bautischlerei-Werkstätte). Zginął
prawdopodobnie schwytany w obławie w styczniu 1943 roku

. Los jego

żony i synka jest nieznany. Jego teksty wraz z innymi świadectwami
pozostawionymi lub zebranymi przez członków Ojneg Szabes zostały
ukryte

Przed II wojną światową Opoczyński zdołał opublikować tylko jedną

książkę, prozę na motywach chasydzkich zatytułowaną Nawenad

. Nie

zdążył  już  wydać  przygotowanych  do  druku  przeżyć  z  okresu  i  wojny
światowej i reportaży z życia warszawskich Żydów. Po II wojnie staraniem
i  sumptem  siostry  Opoczyńskiego  Riny  ukazał  się  w  usa  opatrzony
obszernym  wstępem  jej  autorstwa  zbiór  opowiadań,  reportaży,  miniatur
i poezji Opoczyńskiego

. W Polsce pięć spośród jego gettowych reportaży

odnalezionych w zbiorach podziemnego Archiwum Ringelbluma wydał
w 1954 roku Bernard Mark

. Niestety, opublikowane wówczas teksty

znacznie  się  różniły  się  od  swej  archiwalnej  podstawy.  Ich  edytor
i  ówczesny  dyrektor  Żydowskiego  Instytutu  Historycznego  Bernard  Mark
arbitralnie je skracał, nie zaznaczając zmian dokonanych w tekście, a także
najwyraźniej  cenzurował  ich  treść,  usuwając  poszczególne  passusy  lub
łagodząc  ich  wymowę

. Zbiór reportaży Opoczyńskiego wydano również

po hebrajsku

. Niektóre z nich przetłumaczono na język angielski

Ogromną i niezwykle wartościową spuściznę Opoczyńskiego przechowuje

Żydowski Instytut Historyczny w Warszawie. Na wnikliwą lekturę
i staranną edycję czeka, między innymi, prowadzony przez Opoczyńskiego
w getcie od maja 1942 do stycznia 1943 roku dziennik

. Nie mniej

interesujące są raporty i sprawozdania sporządzane na zlecenie Ojneg
Szabes, a także spisane w jidysz lub po hebrajsku jego przedwojenne
i wojenne poezje, opowiadania oraz nowele.

Powołując do życia Ojneg Szabes, Emanuel Ringelblum wystrzegał się

angażowania  w  jego  prace  dziennikarzy.  Pisał  o  celowym  ich  pomijaniu
w procesie rekrutowania współpracowników Archiwum. Obawiał się przede
wszystkim  tego,  że  zawodowi  dziennikarze  nie  ustrzegą  się  pokusy
literaturyzowania de niowanego przez niego jako naddatek fałszujący opis
nader  dramatycznej  rzeczywistości  domagającej  się  jak  największej
formalnej  dyscypliny,  prostoty  i  rzetelności.  Ringelblum  oceniał  też  nisko
zdolność  dziennikarzy  do  dochowania  tak  ważnej  dla  istnienia  Archiwum
i losu ludzi z nim związanych tajemnicy

A jednak w gronie stałych jego współpracowników znalazł się zawodowy

dziennikarz, człowiek żyjący przed wojną wyłącznie z honorariów
prasowych

. Był to właśnie Perec Opoczyński, znany zarówno z łamów

prasy partyjnej, jak i z popularnych dzienników

. Ów osobliwie

przychylny  (w  świetle  relacjonowanej  powyżej  opinii)  stosunek  twórcy
Ojneg  Szabes  do  Opoczyńskiegodziennikarza  wynikał  zapewne  z  kilku
przesłanek.  Jedną  z  nich  mógł  być  fakt,  że  Opoczyński  wywodząc  się
z „ludu”, dzięki własnemu wysiłkowi i samozaparciu stał się jednym z tak
cenionych  przez  Ringelbluma  żydowskich  inteligentów-samouków

zwracających  się  z  serdecznym  zatroskaniem  ku  światu,  który  ich  wydał.
Inteligentem,  który  głównym  tematem  swych  publikacji  czynił  kwestie
społeczne,  a  zbiorowym  bohaterem  „żydowski  lud”,  czyli  ubogą,  mówiącą
w  jidysz  ludność  miast  i  miasteczek.  Dodatkowym  jego  atutem  były
doskonałe  referencje  jako  oddanego  i  aktywnego  działacza  partyjnego

w przedwojennej Łodzi i w Warszawie.

Gwarancją znakomitego wywiązania się z powierzonego przez Ojneg

Szabes  zadania  był  przedwojenny  dorobek  Opoczyńskiego,  dla  którego
żydowska spauperyzowana Warszawa nie była egzotyczną terra incognita,
ale  doskonale  rozpoznaną,  bo  zamieszkiwaną  przestrzenią.  Od  1935  roku
zajmował  przecież  obskurne  i  wilgotne  dwupokojowe  mieszkanie
w  dzielnicy  żydowskiej  biedoty  na  warszawskim  Muranowie  przy
nędzarskiej ulicy Wołyńskiej, w kamienicy oznaczonej numerem 21. O tym,
jak wpłynęło to na ducha pisarza, wspominała jego siostra Rina: „Bardzo
cierpiał z powodu swego wielkiego ubóstwa w domu przy ulicy numer 21,
a  także  z  powodu  całej  biedy  otoczenia.  Napisał  wtedy,  że  ilekroć  wraca
z redakcji i widzi obdarte, głodne dzieci z warszawskiego podwórka, jest po
prostu  chory”

. Postaci z przedwojennych reportaży, takich jak Szmates

(„Szmaty”), Af  di  treplech  („Na  schodkach”)  czy Gandis,  zaludniły  też
gettowe  teksty  Opoczyńskiego.  Tak  dobrze  mu  znane  dzieci  z  biednych
podwórek,  szmaciarze  z  targowiska  starzyzną  –  Wołówki,  czy  też  drobni
rzemieślnicy  z  kamienic  przy  Wołyńskiej,  Stawki,  Niskiej,  Lubeckiego  czy
Ostrowskiej nie zmienili swoich adresów. Wojna i getto zastały ich w tych
samych  kamienicach,  tam,  gdzie,  jak  pisał  Opoczyński,  „Świat  jest  […]
mały,  ludzie  niczym  się  nie  wyróżniający”,  gdzie  każda  ulica  „jest  jak
sztetl”

. To na jednym z owych istniejących od pokoleń podwórzy

żydowskiej Warszawy szczególnie skupił swoją uwagę Opoczyński. W trzech
odsłonach opowiedział historię mikrosztetla Wołyńska. Czasowe granice
jego opowieści wytyczyły z jednej strony – ujęte w retrospektywie –
bombardowania Warszawy w 1939, z drugiej zaś wydarzenia z końca 1942
roku.

Reportaż zatytułowany „Dom numer 21” wprowadza czytelnika in medias

res,  w  sam  środek  gorączkowej  ludzkiej  krzątaniny  towarzyszącej  próbie
odbudowywania  normalności  w  częściowo  zbombardowanej  kamienicy,
w  warunkach  zaczynającej  się  właśnie  niemieckiej  okupacji.  Wzmożona
aktywność, mobilizacja przemyślności i przebiegłości lokatorów domu przy

Wołyńskiej 21 są tłem, na którym wyraźnie zarysowuje się kilka, obecnych
również  w  innych  reportażach,  sylwetek.  O  każdej  z  nich  można  by
powiedzieć,  że  doskonale  wciela  się  w  typ  postaci  znanej  z  klasyki
literatury  jidysz.  Krawcowa  Perele  –  bezczelna  i  swarliwa  –  to  nie  tylko
krewna  szolemalejchemowskich  złośnic  i  plotkarek,  ale  i  realizacja
kulturowego stereotypu żydowskiej Ksantypy, wiecznie niekontentej, nigdy
nie milknącej, nieprzejednanej Jente.

Natomiast jej mąż, krawiec wojskowy, wraz z przybyszem z prowincji,

zwanym  Żelechowerem,  którzy  wybierają  się  na  „tamtą  stronę”,  czyli  na
okupowane  przez  Związek  Radziecki  wschodnie  tereny  Rzeczypospolitej,
przypominają  chociażby  niefortunnych  bohaterów Podróży  Beniamina
Trzeciego  Mendele  Mojchera  Sforima  oraz,  może  nawet  wyraziściej,
zdeterminowanych, ale bardzo nieporadnych uciekinierów z Motl Pejsi dem
chazns  („Motl  Pejsi,  syn  kantora”)  Szolema  Alejchema,  próbujących
pokonać  granicę  rosyjsko-austriacką,  by  wyrwać  się  ze  sztetlowego
skrajnego  ubóstwa  i  dotrzeć  do  wymarzonej,  rzekomo  mlekiem  i  miodem
płynącej  „goldene  medin”  (złotej  krainy),  jak  zwano  w  jidysz  Amerykę.
Krawiec i Żelechower z reportażu Opoczyńskiego oraz tysiące warszawskich
i  innych  Żydów  uwierzyli  na  początku  niemieckiej  okupacji  w  Polsce,  że
nowym żydowskim Eldorado są Sowiety. Dramatyczne, grożące utratą życia
doświadczenia zarówno na granicy, jak i po jej przekroczeniu rozwiały ich
nadzieję  na  dostatnie  i  bezpieczne  życie  w  „komunistycznym  raju”.  Ów
zawód  zbiegł  się  w  czasie  z  wydarzeniem,  które  zadało  potężny  cios
mozolnie  odbudowywanej  domowej  normalności.  Na  podwórze  przy
Wołyńskiej  21,  tak  jak  i  na  inne  podwórza  żydowskich  ulic,  wkroczyły
oddziały  sanitarne  przeprowadzające  na  zlecenie  niemieckich  władz
parówkę,  czyli  akcję  dezynfekcyjną  mającą  zapobiec  epidemii  tyfusu.
Dezynfekcję  obszernie  i  w  najdrastyczniejszych  szczegółach  przedstawił
Opoczyński  w  reportażu  „Księga  parówki”

. Jego tekst jest porażającą

ilustracją opinii wyrażonej przez Ludwika Hirszfelda w Historii jednego
życia. Słynny lekarz zapisał w niej, że „Niemieckie zarządzenia

przeciwepidemiczne były gorsze od samej epidemii”

. Wierna detalowi

narracja i sugestywny język reportażu unaoczniają czytelnikowi cierpienie
lokatorów pędzonych na mrozie do łaźni, świadomych, że oto na podwórzu
płonie właśnie cały ich dobytek zakwali kowany przez bezwzględnych
dezynfektorów jako groźne siedlisko tyfusu.

Opoczyński, pisząc swój reportaż, nie miał wątpliwości, że parówka to

nowoczesna, bo mechaniczna, forma starego jak świat nękania,
prześladowania, a nawet wytracania Żydów

. Jak większość kronikarzy

Zagłady, zaświadczając współczesną gehennę swego narodu, szukał dla niej
analogii w długiej historii utrwalonego na piśmie żydowskiego cierpienia.
Archetyp akcji dezynfekcyjnych odnalazł przede wszystkim w żydowskiej
literaturze pogromowej

. Pod jego piórem w nowej scenerii ożyły więc

stare  pogromowe  toposy.  Tak  jak  niegdyś  w  sztetlu,  tak  teraz  przy
Wołyńskiej 21 w Warszawie leżała zdeptana, zabłocona pościel wywleczona
z  domów,  a  żydowskie  kobiety  zakrywały  chustkami  głowy  na  znak
pohańbienia, tym razem fryzjerską golarką. W jego opowieści nie zabrakło
też podstawowego dla żydowskiego piśmiennictwa odniesienia do Pisma –
pierwsza  część  tytułu  reportażu  „Księga  parówki”  (w  oryginale Megilas
parówke) oraz rozproszone w tekście cytaty wiążą go silnie z dramatyczną
opowieścią  o  próbie  wytępienia  Żydów  przez  okrutnego  wezyra  Hamana
zawartą w biblijnej Megilas Ester (Księdze Estery)

. Współczesna tragedia

narodu  widziana  oczami  reportażysty  przerastała  jednak  poprzednie,
opisane i utrwalone w żydowskiej tradycji. Porażał stopień uwikłania w nią
i  współuczestnictwa  w  niej  samych  Żydów  szukających  uznania  w  oczach
prześladowców,  po  to  by  utrzymać  się  na  powierzchni  egzystencji.
Opoczyński nie znajdował słów potępienia chociażby dla żydowskiej policji
–  okrutnych  i  przekupnych  siepaczy.  Z  podobną  surowością  oceniał  też
innych  żydowskich  uczestników  dezynfekcyjnego  procederu:  lekarzy  i  ich
pomocników,  którzy  wykorzystując  pełnione  przez  siebie  funkcje,  miast
pomóc nękanym, wyłudzali od nich pieniądze. Niezwykle krytyczny był też
wobec  członków  komitetu  domowego  wykorzystujących  swoją

uprzywilejowaną  pozycję,  a  także  kosztem  ogółu  zdobyte  pieniądze,  do
tego,  by  łapówką  uwolnić  się  od  dezynfekcji.  Ostatnia,  trzecia  część
reportażowej trylogii, której miejscem akcji uczynił Opoczyński mikrosztetl
–  podwórze  przy  Wołyńskiej  21  –  przedstawia  dzieje  owego  niesławnego
komitetu.  Nie  ma  w  nich  budujących,  a  znanych  skądinąd

, przykładów

sprawnego  funkcjonowania  tej  obywatelskiej  instytucji.  Komitet  na
Wołyńskiej  był  jej  zaprzeczeniem.  Niczym  dawny  oligarchiczny
i skorumpowany sztetlowy kahał, stanowił raczej intratne przedsięwzięcie
garstki  zamożniejszych  lokatorów  niźli  owoc  demokratycznego
i  solidarnościowego  myślenia.  Jego  niedbale  organizowane  i  nieudolnie
prowadzone  akcje  zawsze  kończyły  się  niepowodzeniem.  Wszelkie  próby
reformowania  go  lub  wzniecania  buntu  ostatecznie  ponosiły  klęskę,
ponieważ

najbardziej

niezadowoleni,

najgłośniejsi

podwórzowi

opozycjoniści,  którym  w  końcu  udało  się  dostać  do  komitetu,
posmakowawszy władzy i przywilejów z nią związanych, cichli nagle i nie
próbowali  już  forsować  zmian.  Interesujące,  że  w  tym  samym  1942  roku,
w  którym  powstał  reportaż  o  komitecie  domowym  z  Wołyńskiej,
Opoczyński spisał dzieje podobnej instytucji działającej przy Muranowskiej.
W  czasie  lektury  trudno  się  oprzeć  wrażeniu,  że  Muranowska  6  leży  na
świetlistych antypodach mrocznej Wołyńskiej 21, że to zupełnie inny sztetl,
ponieważ  dom  przy  Muranowskiej  zamieszkiwali  w  większości  Żydzi
zamożni  i  syci,  zawsze  jednak  gotowi  nieść  pomoc  uboższym  sąsiadom.
Kierowani humanitarnym odruchem i nakazem religijnym, wspierali ich bez
względu  na  czas  i  okoliczności.  Wojna  jedynie  wzmogła  ich  hojność.
Z najofiarniejszych i najaktywniejszych wyłonił się powszechnie szanowany
zarząd  komitetu  domowego,  który  nie  trwonił  wspólnotowych  pieniędzy,
pilnie dbał o interesy domu i o dobro wszystkich jego mieszkańców. Jednak
mimo nagromadzonych pozytywów Opoczyński nadał swemu tekstowi tytuł
„Tragedia  komitetu”.  Nieszczęściem  zarządzających  wspólnotą  przy
Muranowskiej  nazywał  paraliżujące  ich  bezmierne  zaufanie  lokatorów,
którzy uparcie nie dopuszczając do zmian w łonie komitetu, mieli go czynić

mniej rzutkim i walecznym w codziennym zmaganiu z okropnościami
wojny. Trudno się jednak oprzeć wrażeniu, że autor (sam entuzjasta idei
komitetów domowych i aktywny jej propagator

) bronił się w ten sposób

przed  sformułowaniem  wprost  śmielszej,  prawdziwszej  i  bardziej
pesymistycznej  tezy:  oto  żaden  ani  uczciwy,  ani  przekupny  komitet
domowy  nie  był  w  stanie  zapobiec  postępującemu  wyniszczeniu  Żydów
Warszawy.  Nawet  najszlachetniejsze  intencje  domowych  działaczy  nie
mogły  ochronić  lokatorów  przed  chorobami,  głodem,  morderczymi
parówkami i wywózkami do obozów pracy.

Kapitulacja wspólnotowej inicjatywy wobec potęgi zbrodniczej polityki

okupanta  nie  oznaczała  rezygnacji  Żydów  z  walki  o  przetrwanie,
szczególnie  dramatycznej  po  utworzeniu  getta.  Jednym  ze  sposobów  na
przeżycie  w  zamkniętej  dzielnicy,  w  odcięciu  od  przedwojennych  źródeł
zarobkowania  oraz  bez  dostępu  do  większości  produktów  żywnościowych,
stał  się  przerzut  towarów  przez  mury  getta  –  szmugiel.  Perec  Opoczyński
poświęcił  mu  i  ludziom  zeń  związanym  wiele  uwagi.  Z  niezwykłą  wprost
drobiazgowością  opisał  jeden  dzień  z  życia  warszawskich  szmuglerów  na
granicznej uliczce getta Koźlej. Pozostanie rzeczą nierozstrzygniętą, skąd się
wzięła  jego  znajomość  szczegółów  utajonych  i  bardzo  niebezpiecznych
szmuglerskich  akcji.  Większość  sportretowanych  przez  niego  w  reportażu
przedstawicieli  poszczególnych  szmuglerskich  kast  również  przed  wojną
należała do półświatka

, prowadziła czarne interesy i ryzykowała życiem

dla zdobycia pieniędzy. Toteż na Koźlą w getcie altruizm i społecznikowskie
idee  nie  miały  wstępu.  Zapewne  dlatego  Opoczyński  nie  skrywał  swej
niechęci  żywionej  do  bohaterów  –  wszystkie  uwiecznione  przez  niego
postaci wydają się jednakowo odpychające. Jednak w końcowych zdaniach
reportażu  Opoczyński  zaskakująco  zmienił  ton  swojej  opowieści.  Surowa
moralna ocena szmuglerów najpierw ustąpiła miejsca rzeczowej konstatacji,
że  bez  Koźlej  i  załatwianych  na  niej  czarnych  interesów  Żydzi  Warszawy
pomarliby z głodu, a następnie przeszła nawet w patetyczne wezwanie do
uwiecznienia  szmuglerskiej  nieustraszoności

. Podobnej wolty w ocenie

i  moralnej  kwali kacji  zjawiska  dokonał  Opoczyński  w  reportażu  „Goje
w  getcie”.  Już  sam  fakt  użycia  w  tytule  nacechowanego  negatywnie,
a  nawet  pogardliwego  w  swej  wymowie  słowa  „goje”  sugeruje  krytyczny
stosunek autora do opisywanych postaci. Zaludniający jego reportaż Polacy
handlujący  z  Żydami  podobni  są  sępom  lub  hienom  krążącym  wokół
wycieńczonych  wędrowców.  Zachłanni,  nienasyceni  i  pozbawieni
skrupułów,  żerują  na  tragedii  Żydów  wtłoczonych  w  ciasne  granice  getta
i  pozbawionych  środków  do  życia.  Na  potęgę  skupują  i  szmuglują  na
aryjską  stronę  wyprzedawane  w  getcie  za  równowartość  kawałka  chleba
ubrania,  pościel  i  kosztowności.  I  choć  wydawałoby  się,  że  owej  polskiej
bezdusznej pazerności nic nie zdoła ocalić przed ostatecznym potępieniem,
to  Opoczyński,  tak  zresztą  jak  i  Emanuel  Ringelblum,  znajdują  dla  niej
usprawiedliwienie.  Wedle  obu  kronikarzy  Zagłady,  trzeźwo  przecież
oceniających  sytuację,  te  z  gruntu  egoistyczne,  nastawione  na  uzyskanie

nansowej korzyści działania polskich szmuglerów zyskiwały w rezultacie

niezamierzony ponadindywidualny wymiar, wymiar niesienia pomocy
głodującemu gettu oraz mimowolnie stawały się znakiem polsko-żydowskiej
solidarności w opieraniu się zbrodniczej polityce okupanta

Na Koźlą i na inne ulice getta skierowała Opoczyńskiego nie tylko

reporterska  ciekawość.  Przede  wszystkim  zawiodły  go  tam  obowiązki
pracownika  gettowej  poczty.  Schodząc  do  suteren  albo  pnąc  się  po
chybotliwych  schodach  na  najwyższe  piętra,  dostarczał  korespondencję
najuboższym, tym, którzy nie byli w stanie wyłożyć nawet 20 lub 30 groszy
obowiązkowej  opłaty  za  dostarczenie  listu.  Na  bogatsze,  zatem  czystsze
i  wciąż  dość  syte  ulice  getta  zachodził  rzadko,  nie  należał  bowiem  do
pocztowej  elity,  czyli  do  środowiska  polskojęzycznych  zasymilowanych
Żydów,  którzy  podporządkowawszy  sobie  organizację  poczty  w  getcie,
przydzielali do obsługi zamożniejszych rejonów wyłącznie ludzi z własnego
kręgu. Ów podział na uprzywilejowanych asymilantów i upośledzoną resztę
reprezentowaną  przez  jidyszowojęzyczne  masy  nie  był  specy czny  dla
funkcjonowania  poczty.  Istniał  przed  wojną,  a  w  getcie  stał  się  bardzo

wyraźny w każdej niemal instytucji. Opoczyński zarzucał „szmendrikom”

egoizm,  bezwzględność,  skorumpowanie  i  złą  wolę.  Twierdził,  że
zdominowali  wszystkie  żydowskie  instytucje,  w  tym  te,  które  szczególnie
w najmłodszych miały krzewić miłość do kultury żydowskiej, i w ten sposób
sabotowali  wysiłki  czynione  na  rzecz  przetrwania  narodu

. Tę być może

nie  zawsze  sprawiedliwą  ocenę  roli  asymilantów  w  getcie  warszawskim
tłumaczyć  można  silnym  ideowym  zaangażowaniem  Opoczyńskiego
łączącego  syjonizm  z  silną  fascynacją  „żydowskimi  masami”

W  „Żydowskim  listonoszu”,  reportażu  nagrodzonym  w  rozpisanym  pod
koniec  1941  roku  konkursie  literackim  Ojneg  Szabes,  Opoczyński  splótł
dramatyczne  dzieje  instytucji  –  gettowej  poczty  –  z  przejmującą  historią
ludzkiej  nadziei,  która  nigdy  nie  chcąc  zgasnąć,  we  wszystkim  upatruje
dobrego znaku. Dla większości mieszkańców zamkniętej dzielnicy pomyślną
wróżbą  na  przyszłość  było  utworzenie  na  początku  1941  roku  gettowej
poczty. W radosnej przesadzie skłonni byli widzieć w tym zdarzeniu nawet
namiastkę  żydowskiej  autonomii.  Z  entuzjazmem  pomieszanym
z niedowierzaniem przyjmowali żydowskiego listonosza, który przynosił im
upragnione  listy  lub  bardziej  jeszcze  od  listów  wyczekiwane  paczki
żywnościowe  słane  z  innych  miast  i  państw.  Niestety,  tryby  pocztowej
machiny  szybko  się  zatarły.  Zła  organizacja  pracy  i  panoszące  się
złodziejstwo sprawiły, że poczta przestała sprawnie funkcjonować. Listy nie
dochodziły na czas, z paczek ginęły produkty. Rozwścieczeni klienci ciskali
gromy  na  zazwyczaj  niewinne  głowy  wcześniej  tak  serdecznie
podejmowanych  listonoszy.  Gniew  i  rozżalenie  na  żydowską  pocztę  rosły
wraz  z  postępującym  zbiednieniem  i  wygłodzeniem  getta.  Z  biegiem
wojennych  miesięcy  każdy  list  z  przemyconym  między  arkusikami
banknotem, a przede wszystkim każda paczka żywnościowa były już nie na
wagę  złota,  ale  na  wagę  życia.  List  anonsujący  nadejście  paczki  stał  się
heroldem  i  symbolem  nadziei  na  przetrwanie.  W  szczególnym  napięciu
gettowe  ulice  oczekiwały  listonosza  niosącego  wieści  z  terenów
okupowanych przez Sowiety, na które zbiegło wielu warszawskich Żydów.

To od nadsyłanych przez nich produktów zależał los setek, jeśli nie tysięcy
mieszkańców  getta.  Kres  tej  pomocy  położył  wybuch  wojny  sowiecko-
niemieckiej.  Opoczyński,  czuły  na  najsubtelniejsze  nawet  zmiany
zachodzące  w  nastrojach  getta,  spostrzegł  wówczas  i  odnotował,  że  wraz
z  tym  ciosem  nieustępliwa  dotąd  i  na  przekór  wszystkiemu  tląca  się
w warszawskich Żydach (również i w nim) nadzieja na przetrwanie zaczęła
wygasać.  Nie  miał  złudzeń,  że  sytuacja  mieszkańców  zamkniętej  dzielnicy
z  dnia  na  dzień  stawała  się  coraz  bardziej  dramatyczna,  że  od  tej
systematycznie  niszczonej  społeczności  niewiele  już  zależało.  Nie  potra ł
jednak  wybaczyć  jej  tego,  że  z  obojętnością  patrzyła  na  los  tysięcy
porzuconych,  osieroconych,  głodnych  i  żebrzących  dzieci  getta.  Być  może
naiwnie, ale szczerze wierzył, że zarówno warszawscy, jak i w ogóle polscy
Żydzi  przy  odrobinie  samodyscypliny,  dobrej  woli  i  chęci  zorganizowania
się  mogli  w  porę  zapobiec  pladze  głodowej  śmierci  wśród  najmłodszych.
W  gniewnym  i  jednocześnie  rozpaczliwym  w  tonie  reportażu  „Dzieci  na
bruku” napisanym w listopadzie 1941 roku zarzucił żydowskiej wspólnocie,
że ani nie pojęła lekcji tysięcy lat żydowskiej historii, ani też nie wczytała
się  uważnie  w  słowa  XIX-wiecznych  autorytetów  kultury  jidysz

upominających się o ochronę żydowskiego dziecka, którego zyczny
i psychiczny dobrobyt stanowił warunek i gwarancję przetrwania narodu.

Pochylając się nad gettowymi tekstami Pereca Opoczyńskiego, warto się

zastanowić nad ich gatunkową kwali kacją. Bez wątpienia są to reportaże,
bowiem  ich  „przedmiotem  są  fakty  zyczne,  które  zdarzyły  się,
urzeczywistniły,  są  nieodwracalne,  niepowtarzalne  i  sprawdzalne  […],
mają  metrykę  autentyczności  i  najwyżej  w  makroskali  podlegają  prawom
probabilistyki”

. Nie sposób jednak nie dostrzec w nich jeszcze jednego

elementu,  mianowicie  literackiej  kreacji.  Znakomity  badacz  literatury
Zagłady  David  Roskies  pisze  o  reportażach  Opoczyńskiego  jako
o gatunkowej hybrydzie, w której to, co osobiste, miesza się z obiektywnie
sprawozdawanym, a to, co faktyczne, z  kcjonalnym; w której zaciera się

granica między dziennikarstwem a pisarstwem. Dlatego właśnie klasy kuje
je jako documentary ction

– dokumentalną kcję. Jej autor jawi się

czytelnikowi  jednocześnie  jako  obecny  tam  i  wtedy  świadek  konkretnych
zdarzeń  oraz  jako  wszechwiedzący,  oceniający  i  generalizujący  narrator.
Z jednej strony odbiorca ufa podawanym przez Opoczyńskiego szczegółom
faktogra cznym:  datom,  liczbom,  nazwiskom,  z  drugiej  zaś  pozwala  się
uwodzić  beletrystycznej  frazie.  Wspominany  już  David  Roskies  zauważa
w swoim studium

, że ów typ mieszanej subiektywno-obiektywnej narracji

jest  niezwykle  charakterystyczny  dla  literatury  żydowskiej.  Używał  jej
w swoich na poły dokumentalnych satyrach i scenkach podróżnych ojciec
literatury  jidysz  Salomon  Rabinowicz  piszący  w  XIX  wieku  pod
pseudonimem Szolem Alejchem. Bardzo udanie zastosował ją też w swoich
Bilder  fun  a  prowincrajze  in  tomaszower  powiat  Icchak  Lejbusz  Perec.
Wydaje  się,  że  właśnie  ten  zbiór  fabularyzowanych  reportaży  mógł  być
jedną  z  ważniejszych  wskazówek  dla  Pereca  Opoczyńskiego

. Z klasyki

literatury jidysz czerpał Opoczyński nie tylko wzorzec narracji, ale i modele
świata swych reportażowych opowieści. Nie bez kozery historia żydowskiej
kamienicy  w  okupowanej  Warszawie,  a  potem  w  getcie  utrzymana  jest
w  konwencji  opowiadania  o  sztetlu.  Niezrównany  w  swej  badawczej
dociekliwości David Roskies odkrył również, że Opoczyński niejednokrotnie
stylizował  język  swych  utworów  na  potoczystą,  kolokwialną  i  jowialną
szolemalejchemowską frazę

. Dziewiętnastowieczna literatura jidysz, która

wywarła  tak  silny  wpływ  na  pisarstwo  Opoczyńskiego,  nie  była  jedynym
źródłem jego inspiracji. Dużą rolę w kształtowaniu społecznej, a co za tym
idzie językowej wrażliwości Opoczyńskiego odegrał też dorobek żydowskich
(jidyszowych)  pisarzy  międzywojnia,  twórców  żydowskiego  realizmu
społecznego.  Przedstawiciele  tego  nurtu,  wśród  których  wymienić  można
chociażby Icyka Meira Weissenberga, autora Miasteczka, już nie sielskiego,
ale  wstrząsanego  rewolucyjnymi  drgawkami  1905

roku, lub Ozera

Warszawskiego, opisującego dzieje szmuglerów w okupowanej przez
Niemców w latach 1915-1918 Warszawie

, dążyli do jak najwierniejszego

sportretowania  złożonej  polsko-żydowskiej  rzeczywistości,  nakreślenia
specy ki  poszczególnych  warstw  i  grup  społecznych  oraz  biegnących
między  nimi  ideologicznych  i  klasowych  podziałów.  Autentyczności  opisu
sprzyjała  stosowana  przez  realistów  zasada  indywidualizacji  i  specy kacji
języka  poszczególnych  bohaterów.  Pilnie  przestrzegał  jej  też  Perec
Opoczyński.  Jego  teksty  rezonują  żywym  dialektalnym,  idiomatycznym
jidysz, szmuglerskim żargonem, tajnymi kodami półświatka, słownictwem,
którego  częstokroć  nie  notują  żadne  słowniki.  Wszystko  to  sprawia,  że
Reportaże  jawią  się  nie  tylko  jako  unikatowy  zapis  żydowskiego
doświadczenia, ale i jako bezcenne świadectwo lingwistyczne

Wszystkie teksty umieszczone w niniejszym tomie pochodzą ze zbiorów

Żydowskiego  Instytutu  Historycznego,  z  zespołu  Archiwum  Ringelbluma
(arg).  Każdy  z  opublikowanych  tu  reportaży  opatrzony  jest,  widniejącą
w  górnym  lewym  rogu  tytułowej  stronicy,  archiwalną  sygnaturą.
W  przypadku  siedmiu  reportaży  przekładu  dokonano  na  podstawie
sporządzonych  po  wojnie  maszynopisów.  Wyjątek  stanowi  tekst
zatytułowany „Szmugiel w getcie”, którego rękopis ocalał.

Tytuł zbioru zapożyczono (w tłumaczeniu) od Bera Marka, który w 1954

wydał w jidysz pięć reportaży Pereca Opoczyńskiego.

Poszczególne teksty ułożono w porządku tematyczno-chronologicznym.
W edycji opuszczono poszczególne słowa lub (wyjątkowo) większe

fragmenty zdań, które były zupełnie nieczytelne lub wytarte. Te luki
w tekście zaznaczono znakiem opuszczenia […], a wszelkie uzupełnienia
redakcyjne wpisano w nawias kwadratowy, np. [warszawscy].

W tekście zastosowano uproszczoną, zgodną z fonetyką języka polskiego,

transkrypcję słów pochodzących z języków hebrajskiego i jidysz.

Tłumaczka i edytorka gorąco dziękuje za cenne sugestie i pomoc

w opracowaniu tomu: Magdalenie Bendowskiej, Natiemu Cohenowi,
Barbarze Engelking, Janowi Jagielskiemu, Arturowi Kuciowi, Jackowi

DOM NUMER 21

Na podwórze wjeżdża chłop z wózkiem kapusty, chleba i karto i. Za

karto e zapłacił wcześniej jeden z lokatorów, którzy wyczekiwał chłopa na
drodze  Wolskiej.  Ile  mu  za  nie  wtedy  dał,  nie  wiadomo,  ale  ledwo  pięć
minut  później  żądał  za  te  karto e  tyle,  że  oko  bielało…  Sąsiedzi  kupują
więc chleb – kapustę i chleb. Panuje ogólny zamęt, ludzie się cisną, pchają,
szarpią.  Płacą  chłopu,  ile  sobie  tylko  zażyczy.  Po  złotówce  za  kilogram
gliniastego  czarnego  chleba  i  tyleż  za  kilogram  kapusty.  Jednak  w  tym
handlowym ferworze oszukują go. Za jego plecami biorą sobie bocheneczek
chleba albo i główkę kapusty i niosą do domu, nie płacąc ani grosza. Kiedy
chłop  orientuje  się  wreszcie,  że  go  okradają,  bierze  orczyk  z  wozu
i  w  straszliwym  gniewie  zamierza  się  na  głowy  cisnącej  się  dookoła
klienteli. Dopiero wtedy tłum się cofa. Kto sobie wziął, to sobie wziął i tyle,
cicho  sza.  Chłop  stoi  ze  swoim  wozem,  a  oczy  ma  jak  dwa  sztylety.  Jego
żona przeklina i pomstuje na Żydów, i krzyczy, że wszystko, co ich spotyka,
to jeszcze mało.

Żelechower

złapał na lewo kilka główek kapusty i zaciera ręce

z uciechy: nie zginie ci on nawet w takich opałach… teraz ma dobrą passę –
jego  dom  się  buduje,  ściany  są  już  obmurowane,  ale  dach  jeszcze  nie
pokryty.  Padają  teraz  jesienne  deszcze  i  woda  płynie  przez  zniszczone
stropy  na  głowy  lokatorów  z  niższych  pięter;  dosięgła  już  parteru
i u handlarza jajami stoi na podłodze.

Właścicielka domu wstaje teraz o piątej rano i sama czyści posesję; jej

mąż śpi sobie w najlepsze, ale ona nie może spocząć. Po tym, jak stróż
odmówił wykonywania swoich obowiązków, naszła ją dziwna chętka
samodzielnej pracy, harówki. Praca ją cieszy.

Przypominają się jej młode lata, kiedy w znoju i w pocie czoła własnymi

rękami dorabiała się tego domu.

Ale napawać się tą radością jej nie dają. Co rusz z zalanych mieszkań

wbiega inny lokator i uświadamia jej, że własnymi rękami niszczy swój
dobytek, że przecież cały dom będzie zrujnowany, jeśli czym prędzej nie
dopilnuje, żeby odbudowano piętro.

Właścicielka wysłuchuje pretensji i podnosi się z miejsca. Tylko nie to,

tylko  nie  to!  Jej  dom  pójdzie  w  ruinę,  jej  krew  i  pot?!  Przyrzeka  szybko
zakończyć  prace  budowlane,  niech  tylko  przyjdą  murarze,  już  ona  będzie
naciskać,  no,  i  przy  okazji  –  myśli  sobie  po  cichu  –  zacznie  domagać  się
komornego,  mało  to  kosztuje  odbudowanie  piętra?  Wie,  że  Żelechower
z  szewcem  i  Perele  wywlekli  ze  swoich  zniszczonych  mieszkań  całe  belki
z dachu i ścian, wszystko, i poukładali je pod łóżkami w „schronie”, żeby
zimą mieć czym palić. Ale nie mówi im o tym wcale, wie, że gdzie diabeł
nie może, tam babę pośle… Z Perele nie zadrze… ale nie szkodzi, komorne
to  już  oni  zapłacą…  Wyciera  sobie  usta  i  pracuje  dalej,  czyści,  zamiata,
znosi na podwórko porozrzucane cegły i sprząta swoje wielkie mieszkanie,
cały dom.

Chłopi zjeżdżają ze wszystkich stron z wózkami zieleniny, karto i,

kapusty,  drewna,  a  nawet  węgla,  bo  Żydzi  nie  dostają  opału  na  kolei.
Przypuszczalnie nie są to żadni chłopi, ale mieszkańcy podmiejskich okolic,
którzy chcą zarobić na życie, handlując z Żydami. Jak dostają pozwolenia
na  wjazd  wózkami  do  miasta,  trudno  orzec,  ale  prawdopodobnie  lokalna
władza  jest  bardziej  skłonna  do  ustępstw  w  tym  względzie.  Niemiecki
komendant z takiej małej miejscowości też chce żyć.

Cała Miła jest zapełniona chłopskimi wózkami. Zabłądziły też na

Lubeckiego, Wołyńską, są w całej dzielnicy, szczególnie te z węglem.

Ul. Wołyńska (widok w kierunku wschodnim)

Przed sklepami Wedla na Marszałkowskiej, a także na Bielańskiej stoją

długie kolejki, stoją, niby tak sobie, bo każdy ma się na baczności. Przystaje
przechodzień i pyta, za czym ta kolejka, odpowiada się mu, że samemu się
nie wie, ot, tak się stoi. Ale przecież wiadomo, że za dwa złote dostaje się
u Wedla tabliczkę przedwojennej czekolady z torebką cukierków. Kupować
– nie kupuje się tego dla siebie, ale na handel, bo jest sporo Żydów, co
mogą sobie pozwolić na zjedzenie tabliczki dobrej czekolady, chociaż jest
i dużo, o wiele więcej Żydów, którzy zaczynają padać z głodu na ulicach.
Niechże więc będzie czekolada – aby tylko żyć!

W sklepach dzielnicy chrześcijańskiej, jak na przykład gdzieś het w dół

na Marszałkowskiej, można kupić mleko i cukierki. Kuśnierka z córką
rękawiczarki i z szewcową dowiedziały się o tym i wystają tam w kolejce
całe dnie, aż przyniosą do domu kilka tabliczek czekolady i trochę taniego
mleka. Mleko, które przywożą teraz chłopi z wiosek, tak jak masło, ser
i śmietana, są drogie.

Nagle pokazują się w mieście mężczyźni z żółtymi gwiazdami Dawida na

rękawach

i kobiety w chustkach na głowie, z naszytymi na ubraniach

żółtymi łatami. Nadjeżdżają wielkie platformy z mężczyznami, kobietami
i z dziećmi o noskach zsiniałych od jesiennego chłodu i wilgoci. Hę? Co to
jest, kim oni są? Na ulicach, którymi przejeżdżają, krzyczą do nich: – Skąd
jesteście? – A Żydzi odpowiadają, rozdrażnieni niekończącymi się
pytaniami: – Z Raciąża, z Sierpca.

Do domu numer 21 przybyło czterdziestu sierpeckich Żydów i ulokowało

się od frontu, w pustym sklepie. Właścicielka nie mówi im złego słowa,
przeciwnie, rozmawia z komendantem

, że trzeba im jakoś pomóc. Jest

czwartek po południu i zrodził się plan, żeby zapewnić im czulent

szabas.  Komendant  chwali  się  potem,  że  ten  czulent  kosztował  całe  sto
złotych.  Po  szabasie  biega  po  sąsiadach,  którzy  chcą  wziąć  sublokatorów,
i lokuje tych czterdziestu sierpczan w domu. Właścicielka konotuje to sobie:
Aha, skoro od sierpczan bierze się już pieniądze za te wydzielone im kąciki
w  kuchniach  przy  zlewach,  to  czy  i  jej  nie  wolno  by  dopominać  się
komornego?…

Cztery tysiące Żydów z Sierpca i tyle samo z Raciąża jest już

zakwaterowanych w mieście, ale słyszy się, że dalej wysiedla się z innych
miejscowości. Żydzi [warszawscy] nagle przestają robić zapasy – Kac złożył
wóz węgla w piwnicy i o drugi nie chce się już starać; rzeźnik i właścicielka
przestali skupować karto e i kapustę na zimę, kiszkarz nie kupuje soli,
a szewc skóry. Dlaczego? A bo to wiadomo, co z nami będzie?

Już  od  samego  rana  na  podwórzu  stoi  chłop  z  wozem  karto i.  Zamiast
osiemdziesięciu złotych za korzec, jak sprzedawał wczoraj, żąda dziś tylko
siedemdziesięciu. W południe nie chce już więcej niż pięćdziesiąt, ale stoi aż
do  wieczora,  prosi,  żeby  u  niego  kupić.  Niech  już  będzie  czterdzieści  pięć
złotych  za  korzec  –  ale  nikt  nie  kupuje.  Chłop  nocuje  na  podwórku,  rano
odjeżdża,  przeklinając  Żydów,  w  których  nagle  chyba  jakiś  zły  duch
wstąpił, nie chcą żreć czy co?…

Sprzedawca śledzi w żydowskiej dzielnicy. Ul. Wołyńska numery 6 i 8

Zamęt trwa dzień, dwa i nagle zaczyna się konspirowanie, jeden

drugiemu szepcze w ucho: idzie Ruski… jest już niedaleko Pragi… już
otwarto granice. Żydzi przechodzą swobodnie na „tamtą stronę”

Sąsiadom zaczyna się robić na podwórku jakoś ciasno. Nie tylko rzeźnik,

Żelechower i rozgorączkowany komendant, ale i pozostali przenoszą się
z podwórza na ulicę. Gromadnie wystaje się przed bramą i przekazuje się
nowiny, i nie tylko przed naszą bramą – przed wszystkimi bramami na ulicy
jest tak samo, wszędzie podwórka zrobiły się za małe. Na ulicy szybciej się
można dowiedzieć czegoś nowego, można zagadnąć przechodnia: No, co
tam? Naprawdę idzie?

– Pytanie! Zobaczycie, jutro będzie w Warszawie.
Żelechower czeka tylko na mieszkanie, a potem już będzie wiedział, co

robić. O, w ciemię bity to on nie jest… mruga sprytnym skośnym oczkiem,
nisko osadzone potężne, szerokie, kwadratowe plecy prostują się jak struna,
zaciąga pasek u spodni: He, he!…

I krawiec wojskowy nie przestaje konspirować. Nie zdradza się nawet

przed  własną  żoną,  Perele,  planuje  przejść  na  „tamtą  stronę”  razem
z Zalmanem, ale Perele wykrywa to szybko i można być pewnym: Zalmana,
swojego  jedynaka,  nie  wypuści  z  domu,  o  tym  może  on  –  jej  mąż  –
zapomnieć,  a  poza  tym  po  prostu  nie  podoba  się  jej  ta  cała  rzecz.  Tu  też
można żyć i, przypuszczalnie, u Niemca lepiej niż tam.

Komendant niby to rozmyśla nad wyjazdem do szwagra do Tel Awiwu,

ale wie dobrze, że to tylko gadanie. Wprawdzie za dobre pieniądze Niemcy
pozwalają wyjechać z kraju, a włoscy Żydzi dają wizy, włoski konsulat
w Warszawie nie robi problemów, jeszcze nie.

Po spotkaniu Hitlera z Duce na przełęczy Brenner

będzie inaczej, ale na

razie trzeba tylko wkupić się w łaski Niemca, to znaczy kupić je sobie za
duże sumy.

Komendant wie to od Żydów, którzy już pojechali do Erec Izrael i którzy

dalej  jeżdżą,  ale  za  dużą  sumę  pieniędzy,  na  przykład  za  dwadzieścia
tysięcy złotych. Ma się tyle i nie trzeba już żadnego certy katu. Do Ameryki
też się jeździ. Jak? Nie pytajcie! Są od tego specjaliści… ale co z tego – on,
komendant,  nie  jest  z  tych  Żydów,  co  mają  pieniądze,  jest  człowiekiem
z  przeszłością.  1905.  Nic  to  jednak,  myśli,  żeby  wysłać  swoich  synów  na
„tamtą stronę” – w Małkini też ma szwagra…

Niemiec rozkazuje, żeby żydowskie sklepy miały szyldy z napisami

w jidysz, nie, jednak z hebrajskimi, tak jak wtedy, gdy „Po drugiej stronie
Rzeki mieszkali wasi przodkowie”

Dziwić – to nie dziwi. Widać w tym kontynuację polskiego zarządzenia

z czasów Ozonu

, wedle którego trzeba było wieszać na każdym sklepie

szyldzik z prawdziwym żydowskim nazwiskiem

. Zatem nie Hela

Wierzbicka czy Bernard Łęczycki, ale prawdziwie, biblijnie: Chana i Baruch.
I oto wyroili się nagle wykonawcy hebrajskich szyldów, zapełniający ulice
komicznie brzmiącymi napisami: „Wszystkie rodzaje różnego jedzenia do
spożywania”, „Z drugiej ręki kupuję żelastwo”, „Szycie ubrań osobistych”

oraz podobnymi językowymi niedorzecznościami. Wajnbojm wywiesza
szyld: „Dostawca chleba, jedzenia i wszystkiego do spożywania”, a jego

nowa żona, siostra zmarłej [pierwszej] żony, którą wziął zamiast jakiejś
obcej, wbrew temu, co prorokowała Ruchcze piekarka, klaruje jidyszyście,
trykotażnikowi, który śmieje się z niej, pytając, dlaczego nie zrobiła szyldu
po żydowsku, że na nic się jej cały ten szyld, czy to po żydowsku, czy po
hebrajsku, nie zda, tylko cóż z tego, pójdzie zadzierać z Niemcem? Chce po
hebrajsku – niech będzie po hebrajsku, niech robi, co chce, byle tylko
pozwolił żyć!

Zabroniono już Żydom podróżować pociągami

, ale tymczasem nie

przestrzega się tego zakazu tak surowo. Dla warszawskich Żydów nie jest to
jeszcze  takim  nieszczęściem.  Podróżować  pociągiem  na  „tamtą  stronę”  –
podróżowały  tylko  jednostki,  większość  jechała  autobusami,  wozami  albo
szła  piechotą.  Jeździć  dokądkolwiek  indziej  to  się  nie  jeździło,  chyba  że
wielcy  ryzykanci,  szmuglerzy  i  inni  spryciarze  z  zakazanymi  pyskami,
którzy za dobre pieniądze zdobywali papiery, aby móc podróżować prawie
po całej Polsce.

W mojej klatce huczy. Córka poborcy, której narzeczony zginął w czasie

obrony miasta, zaciągając się na ochotnika do oddziału „Dzieci Warszawy”,
zakochała się w złodzieju i wyszła za niego. Ojciec, chasyd, uciekł od niej
jeszcze w czasie bombardowań, ponieważ sprowadziła do mieszkania kilku
złodziei jako sublokatorów. Teraz wychodzi za mąż za jednego z nich. Ze
zgryzoty ojciec się rozchorował i odszedł z tego świata.

Perele opowiada o tym wszystkim z detalami i krzyczy:
– A nie wiadomo to było od razu, że tak będzie? Ten parch to przecież

córka chasyda! Żadna nasza by tego nie zrobiła, tylko córka chasyda może
ci się połaszczyć na złodzieja!

Szewcowa słyszy to i rozpływa się w uciesze i Żelechower też wysila swój

ciężko pracujący mózg, aby dojść do wniosku, że oni, ci chasydzi, te ofermy,
są od nas gorsi… tak, wie to jeszcze z Żelechowa.

Perele będzie tak jeszcze mówić i mówić w „schronie”, w którym wciąż

mieszka razem z Żelechowerem i szewcem. Pozostanie tam aż do chwili,
w której skończy się remont jej mieszkania (po cichutku szykuje się do tego,

by lada dzień wziąć tych parę rzeczy i wprowadzić się do swojego
odświeżonego lokum). Kuchnię ma już gotową i zaczęła już tam przyrządzać
obiady, sąsiedzi ze „schronu” nie muszą wiedzieć, co ona je. Zleciła już też
malowanie. Każdego dnia stoi na Wołówce

i sprzedaje kurtki. Klepie się

więc po udach: Ha, jak się ma głowę na karku, to ma się wszystko!
I mieszkanie będzie miała nowe, i belki na opał, a komornego płacić nie
będzie.

Starszy syn piekarza Brodskiego dostał się na „tamtą stronę” autobusem.

Na  Nalewkach  stoją  autobusy,  które  wożą  do  samego  Białegostoku  za
dwieście  złotych.  Ale  gdzie  na  Nalewkach?  Na  którym  podwórzu?
Komendant  wie,  gdzie.  Też  chce  posłać  swojego  najstarszego  syna
autobusem,  ale  przemyśliwa  nad  lepszym  planem  –  sam  go  odwiezie  do
Małkini pociągiem.

Syn Rywki, pracownik „gandi”

, też pojechał w tych dniach. Spośród

lokatorów  wyjeżdża  po  kilka  osób  każdego  dnia.  We  wszystkich  izbach
mówi  się  tylko  o  jechaniu,  wyruszaniu  w  drogę.  Krawiec  wojskowy
i Żelechower, którzy niecierpliwie czekają, aż ich mieszkania będą gotowe,
są  jak  dzieci  i  całymi  dniami  marzą  o  wyjeździe,  o  jechaniu  do  Rosji,
dotarciu  do  dużych  miast,  Moskwy,  Leningradu,  Charkowa,  gdzie  można
dostać wielkie, białe bochny chleba, pełne miski ryżu, ryby i mięso.

– S-słyszy pp-an, sąsiedzie, słyszy pp-an – jąka się Żelechower –

rozmawiałem z chłopakiem spod dziesiątki, co wczoraj wrócił stamtąd po
żonę i dzieci. Mówi, że ten, kto dostanie się na posadę u bolszewików, może
zarobić do pięciuset rubli na tydzień, jedzenia ma w bród, tylko trzeba mieć
szczęście.

– A jak się nie dostanie posady? – pyta krawiec wojskowy.
– Śpi się w bejt ha-midraszu

– odpowiada Żelechower – i też się dostaje

jedzenie. Dają trzy razy dziennie porcję chleba z zupą i się żyje.

Krawiec wojskowy przystałby już na wszystko, chociaż przeżył wielką

wojnę światową i nie wierzy zbytnio w łatwe szczęście, ale boi się żony –
Perele. Będzie się musiał jeszcze sporo napracować, zanim uda mu się ją

przekonać, żeby pozwoliła mu jechać.

Żelechower i wojskowy krawiec nie mogą usiedzieć w izbie. Co rusz

wybiegają przed bramę i słuchają toczących się tam rozmów.

Nagle wjeżdża w ulicę wóz, taki, jakie widać na ulicach miasteczek

w Lubelskiem – wypełniony Żydami i Żydówkami. Żydzi wyglądają jak
weselni goście – kobiety pięknie wystrojone, trzymają walizki na
podołkach, mają rozpalone twarze. Dokąd to jadą?!

– Na tamtą stronę!
– Tak? Nie wierzę!
Wierz pan czy nie wierz, ale to prawda. Jadą na „tamtą stronę”.
Teraz będą się już z dnia na dzień mnożyć na ulicy te naładowane

pasażerami wozy jadące na „tamtą stronę”. Żaden z sąsiadów nie może już
wysiedzieć  w  domu,  nie  handluje  się,  nie  pracuje  się,  wyprzedaje  się
z  domu,  co  tylko  się  da,  i  marzy  się  tylko  o  przejściu  na  „tamtą  stronę”.
Krawiec  wojskowy,  co  bywał  w  świecie,  wie  już  wszystko:  przez  Małkinię
pociągiem,  przez  Otwock  kolejką,  a  potem  pociągiem,  przez  Hrubieszów
i Zamość albo przez Siedlce pociągiem i przez Sokołów i Białą autobusem.
Autobus od Bonifratrów jedzie prosto do Sokołowa, ale co z tego – po bilet
trzeba stać w kolejce cały tydzień i zapłacić za niego podwójną cenę.

Syn Rywki, który nie ma pieniędzy, poszedł na Pragę. Straż na moście

przepuściła  go  za  piątaka,  którego  dał  w  łapę  polskiemu  policjantowi.
Niemiec  udał,  że  nie  widzi,  i  tak  chłopak  doszedł  pieszo  do  Małkini,
a stamtąd prosto przez granicę. Co prawda, przeleżał przy niej, na „ziemi
niczyjej”, cały tydzień, ale potem przyszedł lepszy czas i żołnierze zawołali:
„Towariszczi,  perechoditie!”,  to  znaczy:  „Towarzysze,  przechodźcie”,
i  przeszedł.  Teraz  jest  nie  w  Białymstoku,  ale  zupełnie  gdzie  indziej,
w  jakimś  małym  miasteczku  i  jest  mu  bardzo  dobrze.  Pracuje  i  pisze  do
matki, że ją tam zabierze.

List od syna Rywki krąży po całym domu. Czyta się go i dotyka z każdej

strony, jak cudownego talizmanu, jak czarodziejskiego pierścienia. Co rusz
biegnie do niej inny sąsiad: