1. Kancelarie miejskie – personel, dokumentacja. 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
2. Chronologia. 
 
Chronologia  jest  nauką  o  mierzeniu  czasu.  Nazwa  pochodzi  z  greckiego  chronos  (χρονος)  –  czas  oraz  logos 
(λογος) – słowo, nauka. Chronologia może być: 



  matematyczna  (astronomiczna)  –  badająca  ruchy  ciał  niebieskich,  o  ile  pozostają  one  w  związku  z 

mierzeniem  czasu,  a  więc  przede  wszystkim    pozorny  ruch  Słońca  wokół  Ziemi  i  rzeczywisty  ruch 
Księżyca wokół Ziemi; 



  techniczna  (historyczna)  –  badająca  historyczne  podziały  czasu,  dokonywane  przede  wszystkim  na 

podstawie ruchów ciał niebieskich, sprowadzająca je do podziałów stosowanych dzisiaj. <== ta dotyczy 
nas jako historyków 

 
Znaczenie terminu „czas”: 



 

chwila, zdarzenie „punktowe”; 



 

określony czas; 



 

trwanie, tzw. długość czasu; 



 

wszechobejmujący czas, nieograniczona linia czasu. 

 
Dyskusje o chronologii pojawiły się w XVI wieku, ale dopiero w XVIII w. (1750)  powstało pierwsze dzieło 
teoretyczne  autorstwa  benedyktynów:  Maur Autin,  Charles  Clemencet,  Ursin  Durandapt  „Sztuka  weryfikacji 
czasu”. 
 
Doba – jednostka czasu związana z ruchem Ziemi wokół swej osi: 



  syderyczna – gdy punktem odniesienia jest gwiazda (23h 56 min 4s); 



 

słoneczna – gdy punktem odniesienia jest Słońce (23h 56 min 8s); 



 

średnia (dies civilis) – ustalona odgórnie na 24h. 

 
Miesiąc – jednostka czasu związana z ruchem Księżyca wokół Ziemi: 



  synodyczny – czas pomiędzy dwoma jednakowymi fazami księżyca (ok. 29d 12h 44 min 2,8s); 



  syderyczny – ruch Księżyca pomiędzy tym samym południkiem niebieskim (ok. 27d 7h 43 min 4,7s). 

 
 

Rok słoneczny – czas jaki potrzebuje Ziemia na przebycie drogi okalającej Słońce liczony od 21 marca: 



  zwrotnikowy  –  in.  tropiczny,  czas  jaki  upływa  między  dwoma  następującymi  po  sobie  przejściami 

Słońca przez równonoc wiosenną (ok. 365d 5h 48 min 46s); 



  syderyczny  –  in.  gwiazdowy,  czas  jaki  zajmuje  Słońcu  wędrówka  od  danej  gwiazdy  do  tej  samej 

gwiazdy (ok. 365d 6h 9 min 9s). 

 
Trzy systemy chronologiczne (kalendarzowe): 



 

rok księżycowy – podstawą jest miesiąc synodyczny, stosowali Babilończycy, Żydzi, Rzymianie, ludy 
muzułmańskie; 



 

rok słoneczny – podstawą jest rok zwrotnikowy, stosowali Egipcjanie; 



 

rok  księżycowo-słoneczny  –  uzgodnienia  roku  księżycowego  i  słonecznego,  wprowadzony  wraz  z 
reformą juliańską kalendarza w 46 r. BC. 

 
Kalendarz gregoriański: 



  zaakceptowany przez Grzegorza XIII; 



 

ogłoszony bullą Inter gravissimas w 1582 r.; 



 

po 4. października nastąpi od razu 15 października; 



 

co 400 lat opuszcza się 3 dni przestępne. 

 
Kalendy – wypadają zawsze pierwszego dnia miesiąca. Podczas obliczania dodajemy 2. 
 
Nony  –  wypadają  zawsze  piątego  lub  siódmego  dnia  miesiąca  (marzec,  maj,  lipiec,  październik).  Podczas 
obliczania dodajemy 1. 
 
Idy  –  wypadają zawsze trzynastego lub piętnastego dnia miesiąca (marzec, maj, lipiec, październik). Podczas 
obliczania dodajemy 1. 
 
3. Itineraria 
 
Itineraria – spis dat i miejsc, w których przebywała jednostka w określonym czasie. 
 
Znajomość  itinerariów  królewskich  dostarcza  cennych  wiadomości  przydatnych  w  szeregu  badań 
szczegółowych.  Ułatwia  zrozumienie  mechanizmów  zarządu  kraju  przez  panującego.  Uzupełnia  możliwości 
badawcze studiów nad majątkiem królewskim i sposobami jego użytkowania (stacje) oraz nad świadczeniami 
na rzecz króla ze strony miast i klasztorów (podwody, ospy). Pomaga poznać organizację dworu królewskiego, 
system komunikacji, dróg itp. Duże znaczenie mają też opracowania itinerariów dla dyplomatyki, pozwalają na 
kontrolę, a niejednokrotnie i uściślenie czy korekty dat dokumentów królewskich i związanych z królem. 
 
Badacze: 



 

Antoni Gąsiorowski (dot. Władysława Jagiełły); 



 

Michał Bobrzyński (dot. Kazimierza Wielkiego); 



 

Fryderyk Papee (dot. Kazimierza Jagiellońskiego); 



 

Saturnin Kwiatkowski (dot. Władysława Warneńczyka). 

 
4. Sfragistyka 
 
Sfragistyka  –  od  gr.  σφραγις  –  pieczęć  (in.  sygillografia  –  od  sigillum),  nauka  badająca  pieczęć  jako  źródło 
historyczne, narzędzie krytyki historycznej.  
 
Pieczęć  –  znak  rozpoznawczo-własnościowy  określonej  osoby  fizycznej  lub  prawnej,  wyciśnięty  za  pomocą 
twardego  stempla  w  odpowiedniej  masie  plastycznej  lub  farbie;  jest  zaopatrzony  w  odpowiednie  cechy 
obrazowe  lub  napisowe,  albo  w  jedno  i  drugie,  odnoszące  się  do  właściciela.  Pełni  rolę  symbolu 
własnościowego  i  rozpoznawczego,  jest  świadectwem  wiarygodności,  wykładnikiem  woli  właściciela  oraz 
środkiem kontrolującym i zabezpieczającym nienaruszalność pisma lub zamkniętego nią przedmiotu. Związana 
także z badaniami heraldycznymi oraz dyplomatycznymi. 

Pierwsze prace dotyczące sfragistyki: 



  Jan Mabillon, O rzeczy dyplomatycznej ksiąg sześć, 1681r.; 



 

Jan Michał Heineccius, O pieczęciach Niemców oraz innych narodów, 1709r.. 

 
W Polsce badaniami nad pieczęcią jako pierwszy zajął się Joachim Lelewel, a jego prace w zakresie sfragistyki 
kontynuowali:  Kazimierz  Stronczyński,  Marian  Gumowski,  Marian  Haisig  i  Sylwiusz  Mikucki.  Natomiast  w 
ostatnich latach najaktywniejszym historykiem w tym zakresie był Stefan Kuczyński. 
 
Rodzaje pieczęci: 



 

papieska.  która  od  czasów  papieża  Paschalisa  II  ustaliła  swój  konserwatywny  styl  sfragistyczny, 
wykonana,  zwana  jest  również  "Pieczęcią  Rybaka"  posiada  z  jednej  strony  twarze  Piotra  i  Pawła  a  z 
drugiej imię aktualnie urzędującego papieża; 



 

monarsza, którą możemy podzielić na pieczęci cesarskie, królewskie i książęce; 



 

rycerskie, będące pieczęciami herbowymi; 



 

mieszczańskie,  które  zawierają  tzw.  herby  mieszczańskie  (gmerki)  będące  prostymi  symbolami 
graficznymi; 



 

miejskie wystawiane przez instytucje samorządu miejskiego, są pieczęciami obrazowymi; 



 

wiejskie, choć są znaleziskami niezwykle rzadkimi, istniały i funkcjonowały na podobnych zasadach, co 
pieczęcie  miejskie;  były  na  nich  odciskane  wyobrażenia  narzędzi  rolniczych  lub  cechy  lokalnej 
topografii. 

 
Funkcje pieczęci: 



 

znak własnościowy, 



 

znak nienaruszalności przedmiotów (plomby), 



 

dowód świadkowania testamentu, 



  znak rozpoznawczy, 



 

znak uwiarygadniający,  



  znak legalizacji dokumentu,  



  manipulacyjna. 

 
Materiał pieczętny: 



  glina, 



 

ołów, 



  wosk, 



 

złoto, 



 

lak pieczętny, 



  ciasto, 



  tusz. 

 
Kształt pieczęci: 



  kolisty, 



  owalny, 



  ostroowalny, 



  tarczowy, 



  czworoboczny, 



  wieloboczny, 



 

trójłukowy, 



 

czterołukowy. 

 
 
 
 
 
 

Cztery grupy wyobrażeń pieczętnych: 



 

pieczęć portretowa (postaciowa), typy:  

o  gemmy,  
o  majestatyczny,  
o  pieszy,  
o  konny,  
o 

pontyfikalny (kapłański); 



 

pieczęć obrazowa, typy:  

o  topograficzny,  
o  przedmiotowy,  
o  fantastyczny,  
o  hagiograficzny; 



 

pieczęć herbowa; 



 

pieczęć pismowa. 

 
5. Ikonografia 
 
Ikonografia – dziedzina badań historii sztuki, której zadaniem jest opis i interpretacja elementów treściowych i 
symbolicznych w dziełach sztuki. W pierwszej połowie XIX w., w związku z żywym zainteresowaniem sztuką 
średniowiecza, zaczęły ukazywać się pierwsze podręczniki ikonograficzne — nauki o tematach występujących 
w  sztuce. W  pierwszym  30-leciu  XX  wieku  ikonografia  stała  się  metodą,  która  łącząc  analizę  stylu  z  analizą 
ikonograficzną,  wyjaśnia  symboliczne  i  alegoryczne  przedstawienia  sztuki  dawnej.  Teoretyczne  podstawy 
takiej metodzie badawczej dał E. Panofsky, który wyróżnił najgłębszą interpretację treściową dzieła sztuki - jest 
to tzw. interpretacja ikonologiczna, której celem jest wykrycie treści dzieła sztuki jako zjawiska historycznego 
odzwierciedlającego  sytuację  polityczną,  społeczną,  ideologiczną  i  artystyczną.  Zdaniem  Panofskiego 
ikonologię należy pojmować jako ikonologię interpretującą. Jest to także nauka pomocnicza historii. 
 
 
6. Heraldyka 
 
Herb – charakterystyczny znak rodowy/miejski ustalony według określonych reguł heraldycznych. W założeniu 
jest  znakiem  niepowtarzalnym,  jednak  w  przypadku  szlachty  polskiej  może  się  nim  posługiwać  wiele  rodów 
tzw. herbownych, tworzących w konsekwencji charakterystyczny dla polskiej heraldyki ród herbowy, grupujący 
rodziny czasem ze sobą wcale niespokrewnione.  
 
Heraldyka  –  jedna  z  nauk  pomocniczych  historii,  zajmuje  się  badaniem  rozwoju  i  znaczenia  oraz  zasadami 
kształtowania się herbów.  
 
Heraldyka późniejsza ma dwa zasadnicze działy: 



  heraldyka historyczna - bada wiedzę historyczną dotyczącą herbów; 



 

heraldyka  żywa  –  zajmuje  się  ustaleniem  herbów  samorządowych  oraz  innymi  herbami  używanymi 

obecnie 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Blazonowanie (fr. blason - herb) – opis herbu wykonany zgodnie z zasadami heraldyki. 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Wtyróżniamy tarcze: 



  francuska starsza(V-kształtne zaokrąglone); 



 

hiszpańskie (U-kształtne);          



 

francuska nowożytna (prostokątna z dolnymi zaokrągleniami i ogonkiem); 



 

angielskie (jw. z szeryfami w górnej części). 

 
 
Tarcze głównie dzielono: 



 

w słup,  



  w pas, 



  w skos, 



  z lewa w skos, 



 

w rosochę, 



 

w krzyż, 



 

krzyżem w skos. 

 
 
 
 
Kolory i metale bheraldyczne: 



 

czerwień; 



 

błękit; 



 

zieleń; 



 

złoto; 



  srebro. 

Figury heraldyczne dzielimy na: 



 

zwykłe – mobilia, fauna i flora, artykuły gospodarcze, zbrojeniowe, elementy mityczne (bestie); 



  zaszczytne  –  słupy,  pasy,  skosy,  krzyże,  głowice  (jeden  pas  u  samej  góry),  podstawy  (jeden  pas  u 

samego  dołu),  otoki,  krokwie  (odwrócone  V),  kliny  (odwrócone  V  z  wypełnieniem),  kliny  na  opak, 
narożniki. 

Współczesne herby samorządowe nawiązują do historii, religii i legend miejscowych. 
 
Komisja Heraldyczna  −  organ opiniodawczo-doradczy ministra do spraw administracji publicznej  w zakresie 
opiniowania  oraz  konsultacji  związanych  z  herbami,  flagami  oraz  innymi  znakami  i  symbolami  władzy 
państwowej. Powołana rozporządzeniem z dnia 20.01.2000r. 
 
Weksylologia – dyscyplina pomocnicza historii. Zajmuje się chorągwiami jako rzeczywistymi i symbolicznymi 
znakami wojskowymi, państwowymi, terytorialnymi, organizacji i grup społecznych czy wyznaniowych. 
 
7. Dyplomatyka 
 
Dyplomatyka  –  od  gr.  διπλομα  (diploma),  łac.  diploma;  nauka  o  dokumencie  jako  źródle  pisanym,  mającym 
określone  cechy  o  charakterze  aktowym,  które  są  wynikiem  działalności  kancelarii.  Nazwę  tą  wprowadził 
Jean  Mabillon.  Bada  zasady  wg  których  w  kancelariach  powstał  dokument,  a  tym  samym  stara  się  odkryć 
prawidłowości przemian form dokumentacji aktowej, a także samych kancelarii, traktowanych jako urzędy.  
 
W  Polsce  dopiero  Joachim  Lelewel  osiągnął  poziom  europejski  w  dziele  Nauki  dające  poznawać  źródła 
historyczne.  
 
Poczwórny charakter dokumentu: 



  tworzy nowy, konkretny stan prawny, 



 

jest środkiem dowodowym w sądzie lub urzędzie jeżeli pojawiają się wątpliwości stanu prawnego, 



 

jest w stanie przenieść uprawnienia z jednej osoby na drugą (obojętnie czy prawną czy fizyczną), 



 

ustala stan prawny wynikający z obowiązującego prawa (nie obejmuje wszystkich). 

 
Definicja dokumentu sprawia wiele problemów, gdyż nie ma jednej, ścisłej.  
 
Trzy rodzaje źródeł dokumentowych: 



 

dyplomy  lub  dokumenty  w  sensie  ścisłym  –  pisemne  oświadczenie,  sporządzone  wg  obowiązujących 
form, służy jako wiarygodne świadectwo zaistnienia faktów natury prawnej; reguluje stosunki wieczyste 
między ludźmi; 



 

listy polityczne, majątkowe lub mandatowe; 



  akty – pisma nie mające formy właściwej dla dokumentu; powodują uprawnienia i ich wykonywanie lub 

potwierdzają  określony  stan  prawny;  zaliczamy  do  nich:  koncepty,  formularze,  kopiarze,  regestry, 
inwentarze, wszystkie pisma kancelaryjne oraz rachunkowe. 

 
Osoby: 



  sprawca – osoba powodująca zaistnienie stanu prawnego opisanego w dokumencie, 



  wystawca – osoba, która wystawia dokument; stwierdza zaistnienie stanu prawnego, 



  odbiorca – osoba, dla której dokument został wystawiony. 

Sprawca  i  wystawca  nie  musiał  być  tą  samą  osobą,  zależy  to  od  actum  (sprawca)  i  datum  (wystawca  i 
odbiorca). 
 
Podział dokumentu ze względu na jego formę i moc prawną: 



 

dyspozytywny (prawotwórczy, ustanawiający)  – nazywany:  charta, epistola, testamentum – dokument 

stwarzający nowy stan prawny i poświadczający go; 



 

poświadczeniowy  –  nazywany:  notitia,  breve,  memoratorium  –  stwierdza,  że  jakiś  stan  prawny  już 

istnieje, przypomina to istnienie; 



 

na pół dyspozytywny lub jakby dyspozytywny. 

Podział dokumentów ze względu na użyteczność w postępowaniu sądowym: 



  publiczny – niepodważalny, potwierdzony autentyczną pieczęcią; 



  prywatny – autentyczność treści można kwestionować bez podważania formalnej autentyczności.  

 
Osoby pracujące w kancelarii: 



  kanclerz, podkanclerzy – osoba otrzymująca polecenie sporządzenia konkretnego dokumentu, 



  pisarz, notariusz – osoba sporządzająca brudnopis (minutę) na zlecenie kanclerza/podkanclerza; stawał 

się wówczas dyktatorem, 



  mundator (in. ingrossator) – osoba sporządzająca czystopis. 

 
Formy przekazu dokumentu, od których zależały jego walory dowodowe: 



 

oryginał  –  dokument  w  formie,  w  jakiej  wyszedł  od  wystawcy  za  jego  wiedzą  i  z  jego  woli;  spełnia 

wszystkie zalety środka dowodowego;  



  falsyfikat  –  dokument  ,  który  ma  uchodzić  za  coś  innego  niż  jest  w  rzeczywistości;  może  być 

fałszerstwem, rzekomym oryginałem lub oryginałem podfałszowanym; 



  koncept – forma dokumentu poprzedzająca wygotowanie jego czystopisu, in. minuta; 



  kopia – następuje po wydaniu dokumentu, może być kopia wystawcy i kopia odbiorcy; 



 

dokumenty  powtarzające  –  dokumenty  służące  jako  potwierdzenie  zgodności  z  oryginałem  lub 

potwierdzenie oryginału (duplikat tej samej treści). 

 
Cechy formalne dokumentu: 



 

materiał pisarski, 



  format karty, 



  graficzne opracowanie tekstu, 



 

sposób uwierzytelnienia autentyczności dokumentu, 



 

stan zachowania dokumentu, sposób złożenia, 



  napisy dorsalne, czyli na marginesie. 

 
Cechy wewnętrzne dokumentu: 



  intytulacja, 



  dyspozycja, 



  koroboracja,  



  podpis, 



  datacja. 

 
Trzy grupy formuł dokumentu: 



 

protokół – można powiedzieć, że jest to wstęp; składają się na niego następujące formuły: 

o  inwokacja  –  wezwanie  Boga,  aby  trzymał  opiekę  i  wspierał  czynności  wspomniane  w 

dokumencie; może być werbalna albo graficzna; 

o  intytulacja – wymienienie imienia i godności wystawcy często połączona z formułą dewocyjną; 
o  inskrypcja – adres odbiorcy; 



  kontekrst – treść właściwa dokumentu; składają się na niego następujące formuły: 

o  arenga – formułuje motyw wystawienia dokumentu, często posługuję się cytatami filozoficznymi 

bądź z PŚ; 

o  promulgacja – ogłoszenie woli wystawcy albo odbiorcy dokumentu; 
o  narracja  –  przedstawienie  wydarzeń,  które  towarzyszyły  oświadczeniu  woli  wystawcy  i 

poleceniu spisania dokumentu; 

o  dyspozycja – treść właściwa dokumentu; 
o  klauzule  –  nakazują,  zabraniają,  wyjmują  lub  zobowiązują  do  wykonywania  określonych 

czynności; 

o  sankcja – zagrożenie karami wiecznymi lub doczesnymi albo niełaską; 
o  koroboracja  –  zapowiedź  środkow  jakimi  ma  być  uwierzytelniony  dokument  (pieczęć, 

świadkowie, podpisy). 



 

eschatokół – zakończenie; składają się na niego następujące formuły: 

o  testacja – lista świadków lub podpisy świadków; 
o  datacja – określenie miejsca i czasu powstania dokumentu, podawana zazwyczaj przez formułę 

actum i datum; 

o  aprekacja – końcowe życzenie wieczności dla zdziałanej czynności prawnej. 

 
8. Chronostych 
 
Chronostych  –  zapis  dat  w  tekście  inskrypcji  poprzez  wyróżnienie  liter  w  tekście  (poprzez  ich  wielkość),  po 
których zsumowaniu otrzymujemy datę powstania danej rzeczy. 
 
Kabała – system zapisu dat rocznych. 
 
Terminy przy zapisywaniu dat po łacinie: 



  post – po; 



  ante – przed; 



  proxima – następny (?); 



  vigilia – poprzedzający (dzień wcześniej); 



  octava – osiem dni po ważnej uroczystości kościelnej licząc z dnie uroczystości. 

 
9.  Paleografia 
 
Paleografia  –  od  gr.  παλαιος  –  stary  i  γραφω  –  pisać;  przedmiotem  tej  nauki  jest  każde  dawne  pismo,  bez 
względu  na  sposób  zapisywania  poszczególnych  pojęć,  wyrażanych  przez  słowa,  używanych  przez  ludzi  w 
różnych środowiskach geograficznych i w różnym czasie. Po raz pierwszy nazwa została użyta w 1708 roku 
przez Bernarda Montfaucona w dziele „Paleografia grecka” (Paleographia graeca). 
 
Wyróżniamy trzy działy paleografii: 



 

nauka zajmująca się naturą i historycznym rozwojem pisma; 



 

nauka służąca do wykrywania kryteriów chronologicznych i geograficznych; 



  praktyczna nauka czytania, aby posługiwać się źródłami pisanymi ręcznie. 

 
W  Polsce  badania  te  zaczął  praktykować  Joachim  Lelewel.  Właściwy  rozmach  zyskały  dopiero  dzięki 
Stanisławowi Krzyżanowskiemu (+1917). 
 
Materiały pisarskie paleografiki: 



  tabliczki  woskowe  –  tabliczki  drewniane  pociągnięte  warstwą  wosku  dającego  się  ugniatać  i 

wyrównywać;  parę  związanych  tabliczek  nazywano  dyptychem,  trzy  –  tryptychem,  więcej  – 
poliptychem; zbiór tabliczek z łaciny nazywano codex; 



  papirus  –  z  rośliny  zwanej  pa-p-irus  (tł.  nadrzeczna)  rosnącej  w  delcie  Nilu;  materiał  uzyskiwano 

poprzez krzyżowe nakładanie łodyg, które mokre ubijano; łacińska nazwa karty papirusowej:tomus; 



  pergamin – produkt wytwarzany ze skóry zwierzęcej, zazwyczaj owiec, koźląt, cieląt, a drogie z jagniąt 

nieurodzonych; 



  papier  –  wynalazek  chiński,  początkowo  produkowany  z  włókien  konopi/młodych  bambusów  i  kory 

morwowej;  po  przejęciu  przez  Arabów  receptury  zmieniono  ją  na  mieszankę  sfilcowanych  szmat 
lnianych z włóknami konopii. 

 
Narzędzia pisarskie paleografiki: 



  rylec  –  do  tabliczek  woskowych,  produkowany  z  kości  słoniowej  lub  metalu  (żelazo,  brąz,  srebro)  – 

kraniec do pisania zaostrzony, drugi płaski w celu zacierania zapisu i wygładzania tabliczki; 



 

pióro – trzcinowe, póżniej z piór ptasich (gęsich, łabędzich), które temperowano specjalnym nożykiem; 



 

ołowiany rysik – in. ołówek. 

 
Atrament nazwę swą otrzymał od kolory ater tj. czarny. 
 

Typy pisma: 



 

kapitała – pismo majuksulne, o geometrycznym kształcie; 



  kursywa – pismo odręczne – szybkie; 



 

uncjała – wywodzi się z kapitały, litery o zaokrąglonym kształcie; 



 

półuncjała; 



  gotyckie – powstało w XII wieku we Francji, a nazwę nadano w XVIII wieku; 



  kursywa gotycka; 



  antykwa humanistyczna. 

 
10. Epigrafika 
 
Epigrafika  –  nauka  zajmująca  się  historią  pisma  wykonanego  w  trwałym  materiale  bez  użycia  zwykłego 
narzędzia pisarskiego (pióra lub czcionki drukarskiej). Z niemieckiego Epigraphik, tam z greckiego επιγραφη. 
 
Do XIV w. majuskulne. XIV i XV minuskuła. XVI do XVIII w. majuskulne. 
 
Sygle – skróty pierwszoliterowe. 
 
Ligatura – łączenie dwóch liter w jedną całość. 
 
Enklawa – wpisywanie mniejszych liter w większe, zazwyczaj poprzedzające. 
 
Ojciec polskiej epigrafiki to prof. J. Szymański