ODPORNE "SZKODNIKI"
"Szkodniki" to, według Leksykonu biologicznego, organizmy wpływające ujemnie na rozwój i
zdrowie człowieka oraz roślin i zwierząt, których prosperowaniem człowiek jest
zainteresowany; niszczące wytwory gospodarki ludzkiej lub też w jakikolwiek sposób
odczuwane jako uciążliwe czy nieprzyjemne. Jak więc z tego wynika - w naturalnych
ekosystemach nie ma żadnych szkodników. Pojęcie to jest jednak używane w wielu rodzajach
gospodarki człowieka, szczególnie w rolnictwie, leśnictwie itp.
Do zwalczania "szkodników" używa się wielu metod, z grubsza podzielonych na dwie grupy:
metody zapobiegawcze (kwarantanna, różne metody uprawowe itp.) i bezpośrednie
zwalczanie (mechaniczne, biologiczne i chemiczne). Największą rolę odgrywa w tym
wypadku, niestety, zwalczanie chemiczne. W tym celu stosuje się różnorodne substancje
trujące, określane ogólnie mianem pestycydów (od łacińskiego: pestis = morowe powietrze +
caedo = zabijam). W zależności od grupy organizmów, do których zwalczania są one
przeznaczone, wyróżnia się: fungicydy, herbicydy, insektycydy itd.
Z reguły niewielka ilość pestycydu osiada na opryskiwanej roślinie (10-20%), reszta paruje
lub spływa do gleby. Obliczono, że jedynie 0,1% zastosowanego insektycydu dostaje się na
ciało owadów, które zamierza się zwalczyć. Kłopot w tym, że pestycydy odznaczają się dużą
rakotwórczością, mutagennością i toksycznością - często nieselektywną. Wiele z nich, po
dostaniu się do środowiska, przekształca się w substancje jeszcze bardziej niebezpieczne, a co
gorsze, przemieszcza się w ekosystemie, a nawet w całej biosferze. Wśród nich najbardziej
groźne są tzw. substancje persystentne - to znaczy takie, które w związku ze swoją trwałością
długo pozostają w obiegu. Do nich zalicza się osławione już DDT i jego analogi oraz wiele
innych. Jednym z procesów, który umożliwia pozostawanie szkodliwych substancji w
ś
rodowisku, jest ich sorpcja na cząstkach gleby. Takim procesom podlegają np. szeroko
stosowane w intensywnym rolnictwie herbicydy diprydylowe oraz propanid. Zdarza się, że
związki stosunkowo nietrwałe i - co się przez to zwykle rozumie - mniej szkodliwe, np.
pestycyd tiofos, są wiązane z cząstkami próchnicy. Próchnica rozkładana jest następnie przez
grzyby, a uwolniona substancja toksyczna zaczyna szkodliwie działać na znajdujące się w
otoczeniu organizmy. Okazało się również, że subletalne dawki niektórych pestycydów mogą
przyspieszać rozrodczość szkodników. W jednym z doświadczeń wykazano, iż subletalne
dawki DDT, parationu i dieldryny zwiększyły ilość składanych przez stonkę ziemniaczaną jaj
i to od 33% w przypadku dieldryny, do 65% po zastosowaniu parationu (w przypadku DDT
nastąpił wzrost o 50%).
Obecnie w handlu przeważają związki fosfoorganiczne i pyretroidy, chociaż spotyka się
jeszcze chlorowane węglowodory i karabaminiany - związki nieselektywne i bardzo
toksyczne (patrz ramka). Globalne zużycie pestycydów - niestety - wciąż wzrasta.
Jednym z poważniejszych problemów, na jakie napotkano w ostatnich latach, jest
wytworzenie przez wiele gatunków odporności na pestycydy. Do r. 1980 zidentyfikowano aż
428 gatunków uodpornionych stawonogów. Wśród nich znalazły się m.in.: wołek zbożowy
(Calandra granaria), prusak (Blatella germanica) i karaczan wschodni (Blatta orientalis).
Odporność stwierdzono również u zwierząt wyższych - ryb i ssaków oraz, rzecz jasna, u niżej
uorganizowanych - bakterii, nicieni itd. Naukowcy przypuszczają, że organizmy żywe są w
stanie wykształcić odporność na wszystkie środki chemiczne, które obecnie stosowane są do
ich unieszkodliwiania. Odporność najszybciej wykształca się u gatunków mających krótki
cykl rozwojowy i dużo potomstwa, gdyż wtedy więcej osobników ma możliwość zetknięcia
