ADAM ASNYK - WYBÓR POEZJI (wydanie Ossolineum z 1955 roku)

ADAM ASNYK - WYBÓR POEZJI

współcześni mu krytycy nazywali go „poetą znużenia”

charakterystyczny mu pesymizm (przede wszystkim przez klęskę 1863)

skupia w swojej liryce ogrom nieszczęścia narodowego

Asnyk głęboko rozczarował się ludźmi we Lwowie i Krakowie (ugodowe koła
progalicyjskie)

w 1867 A. powraca po tułacze europejskiej do kraju i osiedla się we Lwowie

jest początkującym poetą (nadsyłane wiersze drukował „Dziennik Literacki”),
doktorem filozofii (uniwersytet w Heidelbergu, studia humanistyczne i nauk
społecznych), wcześniej uczył się w kraju, studia na jakiś czas przerwało powstanie

ur. 11 września 1838 w patriotycznej rodzinie (ojciec powstaniec, potem kupiec i
sprawny przedsiębiorca)

matka wychowała go na wielkiej literaturze romantyzmu

przed 1863 działa w org. młodzieżowej „Czarnego Bractwa”, potem jest w Kapitule
(organ spiskowy w Królestwie Polskim) – aresztowany na 5 tygodni – ucieka do
Paryża, studiuje w Heidelbergu i podróżuje po Europie

w czasie powstania styczniowego wrócił do kraju, brał udział w formowaniu się
krótkotrwałych rządów

uciekł do Włoch (wiersz „Podróżni” i „Pijąc falerno” o tęsknocie za krajem) –
kontynuuje studia

1867 osiada w Galicji – tutaj silne tendencje lojalistyczne wobec Cesarstwa Austro-
Węgierskiego – swoje wpływy poszerza bogata szlachta (tzw. stańczycy) – 1869 –
„Teka Stańczyka” – krytyka przeszłości Polski, chcą zakonserwować wygodny dla
bogatych i szlachetnie urodzonych podział społeczny – oportunizm i pokora wobec
władzy

„Prośba” 1869 to wyznanie człowieka, który był świadkiem klęski swojego świata –
proste, ludzkie cierpienie, osobisty ból z powodu upadku powstania (też „Piosnka
pijaka”)

A. idzie pod prąd, ucieka do przeszłości, by być sumieniem współczesnych mu ludzi,
nie godzi się na panującą w latach 70 w Galicji znieczulicę narodową, ucieka do
wątków narodowowyzwoleńczych, do historii, sporo w jego poezji szyderstwa i ironii

„Epilog” do „Snu grobów” (napisany już w Polsce) to sprzeciw wobec uległości
otaczających A. ludzi – nie chce uczestniczyć w tej narodowej zdradzie, woli wrócić
do „grobu splamionego” (czyli do historii powstania, trwa w przeszłości)

głosi wierność poległym i powstaniowej tradycji, sprzeciwia się tchórzostwu Galicji –
płomienna i buntownicza „Apostrofa” (1868-1869), zjadliwe wiersze dwugłosu
„Publiczność i poeci” (1869), symboliczna „Wierzba na pustkowiu” (1869)

w 1870 roku A. przenosi się do Krakowa, pisze: „Kantata na jubileusz
Kraszewskiego” (1879), wiersz „Na obchód Słowackiego” (1882), „W 25 rocznicę
powstania 1863” (1888) – sprzeciwia się lojalizmowi , sądzi współczesnych

osobisty stosunek do sprawy powstań czyni własnością ogółu powstańców

krakowskie środowisko uważało go za epigona, nerwowca, krytykowali go ostro
(m.in. w organie Stańczyków „Przeglądzie Polskim”)

autor zjadliwej satyry „”Na przedpieklu” (1867) – krytykuje szlachtę za
karierowiczostwo w austriackiej administracji (wszystko się za to sprzedadzą)

piętnował „Nową szkołę historyczną” (m.in. Karol Estreicher) za uległość i dbanie o
dobra materialne w satyrze „Dzień wczorajszy” (1889)

do końca życia walczył z uległością i służalstwem ziomków

pogarda dla współczesnych, cześć dla poległych, ostra krytyka programów
politycznych, przykłady bohaterstwa z przeszłości – to spowodowało, że ta poezja nie
mogła stać się sztandarem walki za wolność (bo to poezja rozczarowania, a w końcu i
rezygnacji)

wiersz „Poeci do publiczności” jest diagnozą bezideowego społeczeństwa – a tacy
poeci, jaka publiczność

Asnyk krytykował szlachtę, ale nie dostrzegał w narodzie sił (masy ludowe), był
wyrazicielem mglistych poglądów mieszczaństwa, nie zdiagnozował dobrze choroby
ówczesnego społeczeństwa (ucisk robotników, ludu), nie dostrzegł tych
najistotniejszych problemów epoki, wzywał tylko do abstrakcyjnej walki, nie miał
obrazu przyczyn i skutków klęski 1863, nie upominał się o prawa ludu, jego protest
nie ma rewolucyjnego zaplecza – dlatego w jego poezji jest tyle nut melancholii i
samotności, rozczarowania społeczeństwem – krytykując bogatych, nie trafiał do
biednych, nie był ich stronnikiem, więc oni go nie popierali (nazywał się „rycerzem
przebrzmiałej już chwili”)

w późniejszej twórczości uciekł w filozoficzne rozważania nad światem szukając
usprawiedliwienia dla podłego zachowania współbracia

konsekwentna antyugodowa i patriotyczna (romantyczna) postawa

podobne poglądy w sztuce reprezentowali Jan Matejko oraz literaci Michał Bałucki
(niektóre książki) czy Jan Lam

Asnyk grupował swoje wiersze przypadkowo i wydawał w „Poezjach” pod takimi
nazwami: „Mozaika”, „Album pieśni” albo „Wiersze różne” (inne to „Kwiaty”, „Z
motywów ludowych”, „W Tatarch”) – były w nich rozmaite wiersze (np. patriotyczne
wymieszane z erotykami), wyjątek stanowi cykl sonetów „Ze sceny świata” i „Nad
głębiami”

na lirykę osobistą wpływ miały sprawy sercowe (taka liryka powstawała pod ich
wpływem, spontanicznie), np. odrzucenie jego zalotów do panny Anieli Grudzińskiej
(musieli się rozstać, bo Asnyk był dla jej rodu zbyt ubogi), poczucie osamotnienia, żal
z myślenia o przeszłości

wiersze chwalące czasy dzieciństwa: „Wspomnienie”, „Echo kołyski”, „Rodzinne
miasto”, „Za moich młodych lat” – widać, że teraźniejszość to dla A. udręka, że
doznaje samych porażek, ze nie ma w niej radości („Dziś nie ma takiej wiosny,
Posępny i żałosny, Okrywa ziemię cień.”) – też np. posępne „Ach, jak mi smutno”

zaduma, melancholia nad popowstaniowym światem, żal serca, odrzucenie przez
społeczeństwo, brak miłości

protest przeciwko światu

z wierszy A. przemawia szczerość wyznania, poetyckiego przeżycia, sugestywność
przeżywanych stanów przekazywane prostymi słowami, barwność obrazu
artystycznego, częsta kompozycja według wzorów piosenek ludowych

uczuciom towarzyszy przyroda, A. odnajduje piękno w zjawiskach zwyczajnych (lasy
szumiące”, „ptaszki nucą”, „muszki brzęczą”, wieje „majowy wietrzyk”, jesień jest
smutna, a wiosna roześmiana – []), proste sformułowania (utarte – np. „słodkie”
oczy dziewczyny), dobitnie i jasno wyraża swoje uczucia (żałość dnia spędzanego
samotnie) – metaforyka banalna, wszystkim znane obrazy i odczucia, powszedniość i
powszechność doznań, żadnych udziwnień czy elementów zaskakujących wiersze
bardzo komunikatywne, bo odczucia i obrazy wszystkim są znane

pastelowość wierszy Asnyka – eliminuje on dramatyzm, ekstremalne stany, w
przyrodzie widzi piękno i harmonię

bogactwo układów wierszowych i stroficznych

liczne nawiązania do ludowych piosenek, refreny, zaśpiewy, popularne hasła rzucane
bez odpowiedzi, powtórzenia – podnosi rytmiczność, zabieg uczuciowy na wiersz,
muzyczność liryki Asnyka (ułożono 160 melodii do słów wierszy Asnyka)

pogarda A. dla związków dla pieniędzy, feudalnych stosunków wśród szlachty, dla
małżeństw zawieranych dla korzyści („Karmelkowy wiersz” – „Z serca pożytek
niewielki, Więc mam w zapasie karmelki, Dla dam.”

Asnyk w takich wierszach jak: „Legendy pierwszej miłości” (1868), „Abdykacje”,
„Oświadczyny”, „Przestrogi”, „Spóźnione odpowiedzi” (1870) dawał wyraz pogardzie
dla koturnowych stosunków wśród arystokracji, kreślił ich rozmowy, pozłacane
saloniki, obrazy głupiutkich i snobistycznych dam

„Karnawałowy lament poety” broni praw do twórczości poety bez pieniędzy i herbu,
A. występuje przeciwko układom w myśl których wspiera się tylko „swoich”

erotyki (np. „Powój”, „Różne łzy”) za podstawę mają epickie spojrzenie na świat,
uczuciowy żal – „Abdykacja”, wzruszenie – „Legenda pierwszej miłości”

w cyklu „Z motywów ludowych” (1870-1871) więcej jest aluzji do świeżo przebytego
zwodu miłosnego niż wątków rzeczywiście ludowych – wiejskie bohaterki jako
kapłanki miłości, z ludowych motywów zaczerpnięta została przyroda (obrazowanie
uczuć ludzkich), melodia wiersza jak ludowa piosenka, wyrazy gwarowe – znów na
uboczu pozostawił Asnyk palące problemy społeczne, skupił się na miłostkach

rok 1876 to cykl sonetów z Tatr „Morskie Oko”. lata 1878-1879 to mozaiki
krajobrazów górskich: „”Ranek w górach”, „Letni wieczór”, „Podczas burzy”,
Ulewa”, „Kościeliska”, rok 1880 – „Limba”, „Giewont”

w prosty sposób odtwarza surowość krajobrazu Tatr i jego jasność, przedstawia
uczucia typowe dla turysty w tych górach

ale pojawiają się nowe motywy filozoficzne – chęć podporządkowania życia i
twórczości człowieka wielkiej sile natury, Asnyk odczuwa małość w zetknięciu z
ogromnymi i pięknymi górami, czuje ludzką słabość

„duch wszechświata” człowiek zależny i podporządkowany wielkiej naturze –
charakterystyczne dla późniejszego cyklu „Nad głębiami”

wiersze „Ludzkości” (1871) i „XIX wiekowi” (1872) to wyraz pesymizmu,
rozczarowania ideałami młodości, wiek XIX to wiek niewiary, zwątpienia, ludzkość
stoi nad przepaścią

cykl sonetów „Ze sceny świata” (1870) to wyraz oburzenia na okrucieństwa wojny
francusko-pruskiej, A. solidaryzuje się z cierpiącymi, pobitymi

od 1874 (wiersz „Smutni synowie”, przez cykl tatrzański...) Asnyk zmienia swój
światopogląd, szuka porozumienia z własną epoką, próbuje ją usprawiedliwiać,
dostrzega sens współczesnego świata w jakimś wyższym, zaplanowanym porządku

powstają „Chór Oceanid” (1876), „Tym, którzy smutni” (1877), „Światła” (1877),
„Bóstwo tajemnicze” (1879), „Wiecznie to samo” (1880) i wiele innych, m.in.
charakter. cykl sonetów „W oczekiwaniu jutra” (1877) i tragedia „Kiejstut” (1878)
oraz trzy programowe manifesty poetyckie: „Do idealistów dzisiejszych”, „Daremne
żale” (1877) i „Do młodych” (1880) oraz jako zakończenie tej tematyki cykl 30
sonetów „Nad głębiami” (powstają głównie w 1887-1888)

teraz dominuje język retorycznej rozprawki, terminologia nauk przyrodniczych i
filozofii

Asnyk to idealista w poglądzie na powstanie świata i życia, przekonanie o małej
przydatności wiedzy ludzkiej w zetknięciu z „duchem świata”

później opiera się na teorii ewolucji – przemiany, kierunek zmian to droga wzwyż, ku
„ideałowi”

odbudowuje swoje zaufanie do świata i warunków w jakich przyszło mu żyć

dominuje wiara w nieustający postęp ludzkości, dążenie ludzi do dobra i światła –
pojawiają się słynne manifesty optymizmu Asnyka (np. „Do młodych” – „Trzeba z
żywymi naprzód iść, po życie sięgać nowe.”)

poezja ma za zadanie kierować myśl ludzką „naprzód i wyżej”

trzeba zaakceptować wsp. świat, bo jest on tylko etapem w nieustannym postępie –
wyciszenie podmiotu („Ucisz się serce” – „Ucisz się, serce! (...) Ale wschodzący
pozdrów świat, I jego jutrznie różane.” (zamiast opłakiwać straty))

odwrót od krytyki i protestu, kontestacji współczesności

buduj teorie o wyższym porządku rzeczy, o niezbadanych wyrokach przeznaczeń
(nakaz trzeźwości politycznej)

filozofia pozytywizmu (postęp) pozwala mu zgodzić się na dzisiejsze ustępstwa
polityczne i zachować w pamięci dni chwały powstaniowej, postęp ma też zapewnić
niepodległość w przyszłości

w obliczu nadciągającej nawałnicy burzycielskiego socjalizmu, Asnyk coraz bardziej
przychyla się do krytykowanych wcześniej stronnictw, redaguje pismo polit. „Nowa
Reforma”, w latach 80 zostaje Posłem Miasta Krakowa, a następnie Posłem na Sejm
Krajowy, staje się liberałem i demokratą, chce zmian na drodze pokojowej, pojednania
całego ludu, założył i prezesował Towarzystwu Szkoły Ludowej, występował przeciw
socjalistycznym radykałom

dla ludu chce oświaty i chleba, opieki kleru – można powiedzieć, że realizuje
pozytywistyczne hasła (program pozytywizmu warszawskiego, który w latach 80 w
Galicji znalazł podatny grunt, choć w W-wie się już wycofywał)

Asnyk w „Nowej Reformie” wciąż prowadzi spory ze Stańczykami, ale to już tylko
spory o formę, bo sam stał się lojalnym poddanym Cesarza - wiele niekonsekwencji i
wahań ideowych w jego poezji

w wierszu „Do idealistów dzisiejszych” (1877) krytykuje swoją wcześniejsza postawę
zapatrzonego w przeszłość, kiedy tu trzeba działać

ufność w rozumność i dobroć przeznaczenia dodawała mu sił, pokrzepiała go w
okresie coraz niebezpieczniejszych dążeń rewolucyjnych proletariatu

katastrofizm w ostatnich wierszach (przerażenie, groza czasów zbliżającej się
rewolucji) np. „Wśród przełomu”, „Świat się ogniami zapala” (1894), nadciągająca
burza społeczna tłumaczone są koniecznością dziejową

wiersze obrazki ukazujące niedolę robotników, przyczyny ich nędzy – m.in. „Szkic do
współczesnego obrazu” (1895), który nota bene jest polemiką z młodopolską wizją
poezji i społeczeństwa

uczciwość i troska Asnyka

dystans współczesnych Asnykowi do jego twórczości, nie był on wieszczem
pozytywizmu, nie chwalił „maszyny parowej i elektryczności”, zarzucano mu
pospolitość myśli

w końcu Chmielowski uznał go najznakomitszym poetą pozytywizmu

w początkach twórczości Asnyk czerpał środki artystyczne z tradycji romantycznej,
zachwycony poezją czynu Mickiewicza i Słowackiego, przejął od nich obrazy-
symbole, zaświaty jako miejsce ważnych wydarzeń (początkowa twórczość
wieszczów), ideologia żalu za utraconymi wartościami

w późniejszym okresie jego poezja przemawia stylem publicystycznym, który tworzy
realistyczne formy obrazowania – ale Asnyk czyni to po swojemu, jego poezja jest
apoetycka, zamiast przekonywać i poruszać, on uzasadnia i opisuje, dodaje swoje
komentarze, nie potrafi obrazować, brak skrótów myślowych, poetyckich konstrukcji,
wszystko jest bardzo dosłowne i nazwane po imieniu, Asnyk za dużo polemizował z
epoką w publicystyczny, gazetowy sposób (brak mu żaru i obrazów)

za to liryka jest wartościowa ze względu na „melodyjne strofy liryczne, które
zachowują do dziś swój urok piosenek niosących ludziom wzruszające treści o
człowieku i jego głęboko czującym sercu”.

Asnyk zmarł w Krakowie 6 sierpnia 1897 roku.

BN, wydanie Ossolineum z 1955 roku.