Dr n.k.f. E. Smolis-Bàk, dr n.k.f. B. Kazimierska
Konsultacja: Prof. dr hab. Hanna Szwed
Wst´p, czyli co powinieneÊ wiedzieç o zawale serca.
Serce - centralny punkt układu krà˝enia - pracuje przez całe ˝ycie człowieka. Działajàc
jak pompa ssàco-tłoczàca przetacza krew do naczyƒ oraz transportuje tlen i substancje
od˝ywcze do najodleglejszych cz´Êci organizmu. U dorosłego człowieka
serce uderza około 70 razy na minut´ i pompuje około 70 ml krwi pod-
czas ka˝dego skurczu, czyli około 5 litrów na minut´ i 7000 litrów na
dob´. Aby mog∏o wykonaç t´ ogromnà prac´ niezb´dne jest dostar-
czenie mu odpowiedniej iloÊci energii.
Tlen i energi´ doprowadzajà do mi´Ênia sercowego naczynia
krwionoÊne, oplatajàc je w kształcie wieƒca (dlatego nazywane
sà naczyniami wieƒcowymi). Mi´sieƒ sercowy od˝ywiany jest
przez krew płynàcà lewà i prawà t´tnicà wieƒcowà oraz ich
licznymi odgał´zieniami. Prawa t´tnica wieƒcowa unaczy-
nia przedsionki, prawà komor´ i dolnà Êcian´ lewej komory.
Lewa zaÊ (składajàca si´ z pnia, t´tnicy przedniej zst´pujàcej
i okalajàcej) lewà komor´ i przedsionki. T´tnice wieƒcowe sà
stosunkowo niewielkie (ich Êrednica wynosi 2-3 mm) i dzielà
si´ na coraz mniejsze naczynia, podobnie do pnia i gał´zi
drzew.
wi pod-
ów na
ostar-
Choroba niedokrwienna serca wynika z dostarczania niedostatecznej iloÊci tlenu i sub-
stratów energetycznych w stosunku do aktualnego zapotrzebowania mi´Ênia sercowego.
Najci´˝szà jej postacià jest zawał czyli martwica cz´Êci mi´Ênia sercowego. Najcz´stszà
jego przyczynà jest gwałtowne zamkni´cie t´tnicy wieƒcowej w wyniku zaawansowanego
procesu mia˝d˝ycowego lub zakrzepu krwi. Martwica mo˝e nastàpiç tak˝e w sporadycz-
nie wyst´pujàcym skurczu t´tnic wieƒcowych lub silnym, nagłym stresie.
Osoba, u której wystàpił zawał serca odczuwa dyskomfort w klatce piersiowej oraz
ból umiejscowiony najcz´Êciej za mostkiem, promieniujàcy do barków, ramion (cz´Êciej
lewego), szyi, ˝uchwy. Ból zawałowy mo˝e promieniowaç tak˝e do ˝eber, pleców (mi´dzy
łopatkami) oraz brzucha (sugeruje niestrawnoÊç). Cechuje go najcz´Êciej du˝e nasilenie
i długi czas trwania. JeÊli ból typowy dla niedokrwienia nie ust´puje po 15-20 minu-
tach od podania leków rozszerzajàcych naczynia wieƒcowe (np.nitrogliceryny), nale˝y
niezwłocznie wezwaç pomoc medycznà. Zawałowi serca towarzyszy cz´sto te˝ niepokój,
uczucie l´ku, ogromnego osłabienia, obfi te poty, dusznoÊç, kołatanie serca, zasłabni´cia,
niekiedy utrata przytomnoÊci. Zdarzajà si´ te˝ przypadki bezbólowego zawału mi´Ênia
sercowego (zwanego niemym), wyst´pujàcego najcz´Êciej u chorych z cukrzycà lub u osób
w wieku podeszłym. Objawy mogà byç wtedy nietypowe i manifestowaç si´ np. dusznoÊcià
lub silnym osłabieniem. Zawał jest nie tylko zagro˝eniem biologicznym, ale tak˝e psycho-
logicznym i społecznym.
Pami´taj!
Czynniki ryzyka dzielimy na:
1. Takie na które masz wpływ i mo˝esz z nimi walczyç:
- palenie papierosów
- wysoki poziom cholesterolu
- cukrzyca
- nadwaga i otyłoÊç
- mała aktywnoÊç fi zyczna
- stres
- nadciÊnienie t´tnicze
2. Niezale˝ne od Twojej woli:
- wiek
- płeç
- obcià˝enia genetyczne
- niski status społeczno-ekonomiczny
Pa
a
mi´ta
1. Takie n
n
a
W celu udro˝nienia naczyƒ wykonuje si´ koronarografi ´ czyli badanie t´tnic wieƒ-
cowych z kontrastem. Uwidocznia ono naczynia wieƒcowe oraz pozwala zlokalizowaç
miejsce, w którym doszło do ich zamkni´cia. JeÊli jest to mo˝liwe, w trakcie koronaro-
grafi i wykonuje si´ angioplastyk´ wieƒcowà. Polega ona na wprowadzeniu do t´tnicy
wieƒcowej cewnika z balonikiem. Napompowany balonik udra˝nia t´tnic´ w zabloko-
wanym miejscu. Aby zmniejszyç ryzyko ponownego obkurczenia si´ naczynia, do Êwiatła
t´tnicy mo˝e zostaç wprowadzony tzw. stent czyli mała metalowa rurka o siateczkowatych
Êcianach.
JeÊli nie kwalifi kujesz si´ do angioplastyki wieƒcowej i mimo brania leków miewasz
bóle wieƒcowe (co grozi ponownym zawałem), byç mo˝e zostaniesz poddany leczeniu
chirurgicznemu czyli tzw. by-passom (pomostowanie t´tnic wieƒcowych).
Nie obawiaj si´. Zaufaj lekarzowi i innym specjalistom. Wszystkie ich poczyna-
nia działajà na Twojà korzyÊç, chroniàc Ci´ przed powikłaniami zawału.
Terapia po zawale to nie tylko leki – ˝yj zdrowo!
- nie pal papierosów,
- dbaj o prawidłowà mas´ ciała,
- mierz swój obwód w pasie - wraz z jego wzrostem zwi´ksza si´
prawdopodobieƒstwo zachorowania (u kobiet >80 cm, u m´˝czyzn >94 cm),
- unikaj diety wysokotłuszczowej i wysokocholesterolowej,
- kontroluj swoje ciÊnienie t´tnicze krwi,
- unikaj stresów,
- kontroluj poziom cukru i dbaj o jego prawidłowe wartoÊci,
- badaj poziom cholesterolu,
- ogranicz spo˝ywanie alkoholu,
- bàdê aktywny fi zycznie.
Nie wolno Ci!
- wykonywaç czynnoÊci zwiàzanych z napinaniem mi´Êni na bezdechu np. pchanie sa-
mochodu, przesuwanie szafy,
- unosiç na długo ràk do góry np. wieszajàc fi ranki lub malujàc sufi t,
- dêwigaç ci´˝arów,
- ci´˝ko pracowaç fi zycznie.
Pami´taj!
Najodpowiedniejszym miejscem do leczenia zawału serca jest szpital
z oddziałem kardiologicznym, do którego powinno si´ trafi ç jak najszyb-
ciej. Natychmiastowa specjalistyczna pomoc pozwoli na zmniejszenie
obszaru martwicy w sercu, które dzi´ki temu b´dzie wydajniej pracowało.
Najlepsze efekty terapeutyczne osiàga si´ w ciàgu tzw. „złotej godziny”
(1-2 godziny) od wystàpienia bólu.
Nie bój si´ szpitala!
Szpital jest miejscem, w którym pacjenci z zawałem serca sà kompleksowo leczeni czyli:
- przyjmujà leki,
- przechodzà bezpieczny program rehabilitacji,
- korzystajà z porad psychologa,
- uczà si´ jak unikaç czynników ryzyka choroby wieƒcowej i ˝yç prozdrowotnie.
Musisz wiedzieç!
Aby trafnie postawiç rozpoznanie i byç nowoczeÊnie leczonym musisz przejÊç w szpitalu
dokładnà diagnostyk´ w oparciu mi´dzy innymi o:
- wywiad (szczegółowa rozmowa z lekarzem na temat Twoich dolegliwoÊci),
- elektrokardiogram (EKG),
- badanie poziomu enzymów Êwiadczàcych o obecnoÊci i wielkoÊci martwicy mi´Ênia
sercowego (troponina, CKMB),
- echokardiografi ´.
Po rozpoznaniu zawału serca najpilniejszà sprawà jest przywrócenie
przepływu krwi w zamkni´tej t´tnicy wieƒcowej. Efekt taki mo˝na uzyskaç
poprzez:
- podanie leków rozrzedzajàcych krew (leczenie trombolityczne),
- udro˝nienie zamkni´tego naczynia (wykonywane w oddziale kardiologicznym
dysponujàcym odpowiednià aparaturà).
Stosowanie nowoczesnego leczenia i rehabilitacji
pomo˝e Ci w powrocie do aktywnego ˝ycia.
Musisz!
- braç regularnie leki przepisane przez lekarza,
- dbaç o swojà sprawnoÊç fi zycznà,
- znaleêç czas na odpoczynek w ciàgu dnia.
Mo˝esz w porozumieniu z lekarzem:
- po powrocie ze szpitala stopniowo włàczyç si´
do prac domowych i czynnoÊci dnia codziennego,
- wykonywaç drobne czynnoÊci na działce,
- stopniowo wróciç do pracy zawodowej
(czasem konieczna jest zmiana stanowiska pracy),
- prowadziç samochód i podró˝owaç samolotem,
- powróciç do spokojnego ˝ycia seksualnego.
AktywnoÊç fi zyczna:
- wpływa na popraw´ funkcjonowania układu
krà˝enia i układu oddechowego,
- poprawia sprawnoÊç fi zycznà,
- pomaga utrzymaç prawidłowà mas´ ciała,
- normalizuje ciÊnienie krwi t´tniczej,
- poprawia przemian´ materii,
- reguluje gospodark´ lipidowà,
- obni˝a poziom cukru,
- odpr´˝a psychicznie.
Polecane formy aktywnoÊci fi zycznej:
- spacery (chodê stopniowo nawet do 5 km dziennie),
- szybkie marsze,
- chodzenie po schodach,
- gimnastyka dostosowana do Twoich mo˝liwoÊci,
- jazda na rowerze,
- pływanie (bez nurkowania),
- rekreacyjne uprawianie sportu,
- rekreacyjnie traktowane zespołowe gry sportowe.
åwicz w dobrze przewietrzonym pomieszczeniu
lub na Êwie˝ym powietrzu
3-5 razy w tygodniu po 30 minut
lub codziennie 10-15 minut.
Przerwij çwiczenia gdy:
- poczujesz si´ êle,
- pojawi si´ ból wieƒcowy, dusznoÊç, bóle lub zawroty głowy,
- b´dziesz bardzo zm´czony,
- Twoje serce b´dzie biło nieregularnie lub gwałtownie.
Pami´taj!
Uzyskaj pozwolenie swojego lekarza prowadzàcego na rozpocz´cie çwiczeƒ
i uzgodnij z nim stopieƒ i rodzaj aktywnoÊci.
Gimnastykujàc si´, przeplataj poszczególne rodzaje çwiczeƒ
np. çwiczenia dynamiczne z çwiczeniami oddechowymi.
Zaczynaj gimnastyk´ od çwiczeƒ łatwiejszych i mniej obcià˝ajàcych,
przechodzàc póêniej do trudniejszych i bardziej intensywnych.
Koƒcz gimnastyk´ çwiczeniami rozluêniajàcymi.
u
owy,
Przyk∏adowy zestaw çwiczeƒ:
I. åWICZENIA ODDECHOWE
(iloÊç powtórzeƒ: 4-6 razy)
1. Pozycja le˝àca/siedzàca/stojàca
- uniesienie barków w gór´ – wdech nosem
- opuszczenie barków – wydech ustami
2. Pozycja le˝àca/siedzàca/stojàca, r´ce na brzuchu
- wdech nosem z uwypukleniem brzucha
- wydech ustami z wciàgni´ciem brzucha
3. Pozycja siedzàca/stojàca
- wspi´cie nóg na palce – wdech nosem
- opuszczenie pi´t na podło˝e – wydech ustami
4. Pozycja siedzàca/stojàca
- ugi´cie łokci – wdech nosem
- wyprostowanie – wydech ustami
5. Pozycja siedzàca/stojàca, dłonie oparte na biodrach
- odchylenie łokci w tył ze Êciàgni´ciem łopatek – wdech nosem
- powrót do pozycji wyjÊciowej – wydech ustami
6. Pozycja siedzàca
- delikatne, spokojne odchylenie głowy w tył – wdech nosem
- wyprost głowy – wydech ustami
7. Pozycja siedzàca
- si´gni´cie prawà r´kà do lewego ucha – wdech nosem
- opuszczenie – wydech ustami
8. Pozycja siedzàca
- uniesienie prostych ràk w gór´ – wdech nosem
- opuszczenie ràk – wydech ustami
II. åWICZENIA IZOMETRYCZNE MAŁYCH GRUP MI¢ÂNIOWYCH
(iloÊç powtórzeƒ: 4 razy, napi´cie mi´Êni ok. 3 sek, rozluênienie ok. 3-4 sek)
1. Pozycja le˝àca/siedzàca/stojàca
- zaciÊni´cie dłoni – wdech nosem
- otwieranie dłoni – wydech ustami
2. Pozycja le˝àca/siedzàca/stojàca
- napi´cie mi´Êni poÊladków – wdech nosem
- rozluênienie mi´Êni – wydech ustami
3. Pozycja le˝àca
- napi´cie mi´Êni uda prawego/lewego – wdech nosem
- rozluênienie mi´Êni – wydech ustami
4. Pozycja le˝àca
- wciÊni´cie głowy w poduszk´ – wdech nosem
- rozluênienie mi´Êni – wydech ustami
5. Pozycja le˝àca
- wciÊni´cie ràk w podło˝e – wdech nosem
- rozluênienie mi´Êni – wydech ustami
III. åWICZENIA DYNAMICZNE
(iloÊç powtórzeƒ: 6-8 razy)
1. Pozycja le˝àca na plecach, nogi wyprostowane
- spokojne skr´ty głowy w prawo i w lewo
2. Pozycja le˝àca na plecach, nogi wyprostowane
- zginanie nadgarstków i stóp – wdech nosem
- prostowanie – wydech ustami
3. Pozycja le˝àca na plecach, nogi ugi´te w kolanach
- prostowanie w gór´ nogi prawej/lewej
- opuszczenie nogi prawej/lewej
y)
osem
em
m
m
m
4. Pozycja le˝àca na plecach, nogi wyprostowane
- zginanie nogi prawej/lewej w stawie kolanowym
- prostowanie nogi prawej/lewej w stawie kolanowym
5. Pozycja le˝àca na plecach, nogi wyprostowane
- unoszenie nogi prawej/lewej w gór´
- opuszczanie nogi prawej/lewej
6. Pozycja le˝àca na plecach, nogi ugi´te w kolanach
- unoszenie bioder w gór´
- opuszczanie bioder
7. Pozycja siedzàca, dłonie na barkach
- krà˝enie ramionami w przód/tył
8. Pozycja siedzàca, ramiona w przód
- krà˝enia nadgarstkami na zewnàtrz/do wewnàtrz
9. Pozycja siedzàca
- wyprost prawej/lewej nogi w kolanie
- powrót do pozycji wyjÊciowej
10. Pozycja siedzàca
- no˝yce pionowe
- no˝yce poziome
11. Pozycja siedzàca
- naprzemienne unoszenie kolan
12. Pozycja siedzàca
- uniesienie prawej nogi i lewej r´ki w gór´
- opuszczenie
- uniesienie lewej nogi i prawej r´ki w gór´
- opuszczenie
13. Pozycja stojàca w rozkroku, dłonie oparte na biodrach
- krà˝enie biodrami
14. Pozycja stojàca, dłonie oparte o oparcie krzesła
- odstawienie prawej/lewej nogi w bok
- powrót do pozycji wyjÊciowej
15. Pozycja stojàca, dłonie oparte o oparcie krzesła
- odstawienie prawej/lewej nogi w tył
- powrót do pozycji wyjÊciowej
16. Pozycja stojàca w rozkroku, dłonie oparte o oparcie krzesła
- przenoszenie ci´˝aru ciała z nogi na nog´ bez odrywania stóp od podło˝a
17. Pozycja stojàca, dłonie oparte o oparcie krzesła
- krà˝enie prawà/lewà nogà wyprostowanà w stawie kolanowym
18. Pozycja stojàca, dłonie oparte o oparcie krzesła
- półprzysiady
IV. åWICZENIA Z PRZYBORAMI
(iloÊç powtórzeƒ: 6-8 razy)
1. Pozycja le˝àca na plecach, w lewej/prawej dłoni mała poduszka
- przeniesienie ramion bokiem w gór´
- przeło˝enie poduszki do przeciwnej dłoni
- opuszczenie ramion
2. Pozycja le˝àca na plecach,
w dłoniach mała poduszka
- przeniesienie ramion w przód
- przeniesienie ramion w prawo
- przeniesienie ramion w lewo
- opuszczenie ramion
o we
wn
n
àt
t
rz
ór´
ór´
3. Pozycja le˝àca na plecach, nogi ugi´te w kolanach,
pomi´dzy kolanami mała poduszka
- przeniesienie kolan w prawo/lewo bez odrywania stóp
4. Pozycja le˝àca na plecach, nogi ugi´te w kolanach, w dłoniach woreczek
- przekładanie woreczka pod prawym/lewym kolanem
5. Pozycja le˝àca na plecach, nogi ugi´te w kolanach, w dłoniach woreczek
- przekładanie woreczka pod biodrami
6. Pozycja siedzàca, w dłoniach ksià˝ka
- uniesienie ramion w gór´ – wdech nosem
- opuszczenie ramion – wydech ustami
7. Pozycja siedzàca, ramiona w przód, w dłoniach ksià˝ka
- zginanie i prostowanie nadgarstków
8. Pozycja siedzàca, w prawej/lewej dłoni ksià˝ka
- dotkni´cie do prawej/lewej tylnej nogi krzesła
9. Pozycja siedzàca, w dłoniach laska
- przesuwanie laski po udach w przód i w tył
10. Pozycja siedzàca, w dłoniach laska
- unoszenie ramion nad głow´ – wdech nosem
- opuszczanie ramion – wydech ustami
11. Pozycja siedzàca, w prawej/lewej dłoni woreczek
- przekładanie woreczka raz pod prawym raz pod lewym kolanem
- przekładanie woreczka wokół brzucha z r´ki do r´ki
V. åWICZENIA GIBKOÂCIOWE
(iloÊç powtórzeƒ: 6-8 razy)
1. Pozycja siedzàca/stojàca, dłonie na biodrach
- skr´t tułowia w prawo/lewo
- wyprost tułowia
2. Pozycja siedzàca/stojàca, ramiona wzdłu˝ tułowia
- skłon tułowia w prawo/lewo
- wyprost tułowia
3. Pozycja siedzàca, ramiona w przód
- opad tułowia w przód
- powrót do pozycji wyjÊciowej
4. Pozycja stojàca, dłonie na biodrach
- kr´cenie biodrami w prawo i w lewo
5. Pozycja stojàca przy krzeÊle,
na odległoÊç jednego kroku
- skr´toskłony w prawo/lewo
z dotkni´ciem przeciwnà r´kà por´czy krzesła
anem
krzesła
VI. åWICZENIA ROZLUèNIAJÑCE
(czas trwania: 20 sek -1 min)
1. Pozycja le˝àca na plecach
- spokojne oddychanie połàczone z myÊleniem o przyjemnych rzeczach
2. Pozycja le˝àca na plecach
- odczucie ci´˝aru prawej, lewej nogi
- odczucie ci´˝aru całego ciała
3. Pozycja siedzàca
- uniesienie ramion z jednoczesnym potrzàsaniem – wdech nosem
- opuszczenie ramion z jednoczesnym potrzàsaniem – wydech ustami
4. Pozycja stojàca, dłonie na oparciu krzesła
- potrzàsanie lewà nogà
- potrzàsanie prawà nogà
no
no
gà
gà
wà nogà