Technik_elekt_transp_szyn_311[47].O1.01

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MINISTERSTWO EDUKACJI

NARODOWEJ

Danuta Pawełczyk

Przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy,
ochrony

przeciwpożarowej

ochrony

środowiska

311[47].O1.01

Poradnik dla ucznia

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2007

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Bezpieczeństwo pracy z urządzeniami elektrycznymi

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Pierwsza pomoc w wypadkach przy pracy

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Ochrona przeciwpożarowa i ochrona środowiska

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Prawna ochrona pracy, organizacja stanowiska pracy

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik ten będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy z zakresu przestrzegania

przepisów

bezpieczeństwa

higieny

pracy,

ochrony

przeciwpożarowej

i ochrony środowiska.

W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć już ukształtowane,
abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika,

−

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

−

materiał nauczania – podstawowe wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania
treści jednostki modułowej,

−

zestaw pytań przydatny do sprawdzenia, czy już opanowałeś podane treści,

−

ćwiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować
umiejętności praktyczne,

−

sprawdzian postępów,

−

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań i pytań; pozytywny wynik sprawdzianu
potwierdzi, że dobrze pracowałeś podczas lekcji i że nabyłeś wiedzę i umiejętności
z zakresu tej jednostki modułowej,

−

literaturę.
W materiale nauczania zostały omówione zagadnienia z zakresu przepisów

bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpożarowej i ochrony środowiska.

Z rozdziałem „Pytania sprawdzające” możesz zapoznać się:

−

przed przystąpieniem do rozdziału „Materiał nauczania” – poznając przy tej okazji
wymagania wynikające z zawodu, a po przyswojeniu wskazanych treści, odpowiadając
na te pytania sprawdzisz stan swojej gotowości do wykonywania ćwiczeń,

−

po zapoznaniu się z rozdziałem „Materiał nauczania”, by sprawdzić stan swojej wiedzy,
która będzie Ci potrzebna do wykonywania ćwiczeń.
Kolejny etap to wykonywanie ćwiczeń, których celem jest uzupełnienie i utrwalenie

wiadomości z zakresu bezpieczeństwa pracy z urządzeniami elektrycznymi, pierwszej
pomocy w wypadkach przy pracy, ochrony przeciwpożarowej oraz organizacji stanowiska
pracy.

Po wykonaniu zaplanowanych ćwiczeń, sprawdź poziom swoich postępów wykonując

„Sprawdzian postępów”. W tym celu:

−

przeczytaj pytania i odpowiedz na nie,

−

podaj odpowiedź wstawiając X w podane miejsce,

−

wpisz TAK jeśli Twoja odpowiedź na pytanie jest prawidłowa,

−

wpisz NIE jeśli Twoja odpowiedź na pytanie jest niepoprawna.
Odpowiedzi NIE wskazują luki w Twojej wiedzy, informują Cię również, jakich

zagadnień jeszcze dobrze nie poznałeś. Oznacza to także powrót do treści, które nie są
dostatecznie opanowane.

Poznanie przez Ciebie wszystkich lub określonej części wiadomości będzie stanowiło dla

nauczyciela podstawę przeprowadzenia sprawdzianu Twoich osiągnięć. W tym celu
nauczyciel może posłużyć się zadaniami testowymi.

W rozdziale 5. tego poradnika jest zamieszczony przykład takiego testu, zawiera on:

−

instrukcję, w której omówiono tok postępowania podczas przeprowadzania sprawdzianu,

−

przykładową kartę odpowiedzi, w której zakreśl poprawne rozwiązania poszczególnych
zadań.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

311[47].O1.01

Przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa

i higieny pracy, ochrony przeciwpożarowej

i ochrony środowiska

311[47].O1.03

Badanie obwodów

elektrycznych

311[47].O1.02

Posługiwanie się

dokumentacją techniczną

311[47].O1.05

Wykonywanie montażu

mechanicznego

311[47].O1

Podstawy techniki

311[47].O1.04

Badanie układów

elektronicznych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

stosować jednostki układu SI,

−

posługiwać się podstawowymi pojęciami z zakresu fizyki, takimi jak: masa, siła,
prędkość, energia, napięcie, natężenie prądu,

−

obsługiwać komputer na poziomie podstawowym,

−

korzystać z różnych źródeł informacji,

−

selekcjonować, porządkować i przechowywać informacje,

−

dostrzegać i opisywać związki między naturalnymi składnikami środowiska, człowiekiem
i jego działalnością,

−

oceniać własne możliwości sprostania wymaganiom stanowiska pracy i wybranego
zawodu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

zinterpretować

prawa

obowiązki

pracownika

oraz

pracodawcy

związane

z bezpieczeństwem i higieną pracy,

−

wskazać skutki oddziaływania prądu elektrycznego, wibracji i hałasu na organizm ludzki
oraz sposoby ich ograniczania lub eliminacji,

−

zastosować zasady bezpiecznej pracy z urządzeniami i instalacjami elektrycznymi,

−

dobrać odzież ochronną oraz środki ochrony indywidualnej do wykonywanych prac,

−

zastosować przepisy ochrony przeciwpożarowej i ochrony środowiska,

−

zareagować w przypadku zagrożenia pożarowego zgodnie z instrukcją przeciwpożarową,

−

zastosować podręczny sprzęt oraz środki gaśnicze zgodnie z zasadami ochrony
przeciwpożarowej,

−

udzielić pierwszej pomocy w stanach zagrożenia zdrowia i życia, ze szczególnym

uwzględnieniem udzielenia pierwszej pomocy osobom porażonym prądem elektrycznym,

−

zorganizować bezpieczne i ergonomiczne stanowisko pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Bezpieczeństwo pracy z urządzeniami elektrycznymi

4.1.1. Materiał nauczania

Podczas eksploatacji urządzeń elektrycznych mogą wystąpić różnorodne zagrożenia,

które zależą od budowy odbiorników energii elektrycznej, sposobu wykonania instalacji,
dopasowania

odbiorników

instalacji

warunków

techniczno–klimatycznych

występujących w miejscu ich instalowania oraz od umiejętności personelu obsługującego te
urządzenia.
Zagrożenia osób wykonujących prace podczas eksploatacji urządzeń elektrycznych
Zagrożenie dla życia wiąże się z:

–

porażeniem prądem elektrycznym,

–

oparzeniem łukiem elektrycznym,

–

pożarem,

–

zatruciem szkodliwymi materiałami, surowcami oraz tworzywami, lub produktami ich
spalania,

–

awariami mechanicznymi.

Zagrożenie dla zdrowia wiąże się z:

–

utratą zdrowia spowodowaną porażeniem prądem elektrycznym,

–

chorobami,

których

powodem

może

być

oddziaływanie

pól

elektrycznych

i elektromagnetycznych,

–

skutkiem oddziaływań cieplnych, które mogą powodować poparzenia,

–

skutkiem powstania łuku elektrycznego lub rozpryskiwania stopionego metalu,

–

zatruciem organizmu przez produkty spalania materiałów i tworzyw sztucznych
w urządzeniach i instalacjach,

–

obrażeniami i uszkodzeniami ciała w wyniku kontaktu z niebezpiecznymi chemikaliami,
ich parami i dymami,

–

stanami chorobowymi lub złym samopoczuciem, spowodowanym hałasem i drganiami
pochodzącymi od urządzeń elektrycznych,

–

skutkiem awarii mechanicznych.

Zagrożenie porażeniami elektrycznymi

Do porażenia prądem elektrycznym dochodzi najczęściej z powodu niewłaściwego

posługiwania  się  urządzeniami  elektrycznymi  lub  z  powodu  złego  stanu  technicznego
urządzeń  elektrycznych,  a  także  wskutek  nieostrożności,  lekceważenia  przepisów  i  złej
organizacji  pracy.  Porażenie  polega  na  przepływie  prądu  elektrycznego  przez  ludzkie
ciało  w  wyniku  bezpośredniego  kontaktu  z  przedmiotami  stanowiącymi  źródła  napięcia
elektrycznego.  Przepływ  prądu  przez  tkanki  organizmu  wywołuje  w  nich  niekorzystne
zmiany.

Skutki porażenia zależą przede wszystkim od natężenia prądu elektrycznego. Wartość

natężenia prądu, zależna od napięcia i rezystencji obwodu zgodnie z prawem Ohma. Mokra
skóra stanowi bardzo słaby opór dla prądu elektrycznego i dlatego szczególne zagrożenie
panuje w obiektach, do których dochodzi woda i wilgoć.

Duże znaczenie przy porażeniach prądem ma także jego częstotliwość, czas przepływu

i droga przepływu przez ciało człowieka. Prąd zmienny jest bardziej niebezpieczny od prądu
stałego  o  tym  samym  natężeniu.  Im  dłuższe  jest  działanie  prądu,  tym  poważniejsze
uszkodzenie może spowodować. Prąd przenika przez ciało tam, gdzie trafia na mniejszy opór.
Może  powodować  uszkodzenia  narządów  nie  leżących  bezpośrednio  na  drodze  jego
przepływu.  Również  gęstość  prądu,  mierzona  w  amperach  na  metr  kwadratowy,    stanowi

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

duże zagrożenie. Porażenia dzieli się na wywołane prądem o niskim napięciu, tzn. poniżej
1000 woltów i o wysokim napięciu, a więc powyżej 1000 woltów.

Przy powszechnym stosowaniu urządzeń elektrycznych częstą przyczyną obrażeń jest

tzw. napięcie robocze, czyli napięcie, przy którym urządzenie normalnie pracuje. Porażenie
następuje wskutek bezpośredniego dotknięcia odsłoniętej części urządzenia znajdującego się
pod napięciem lub nadmiernego zbliżenia się do tej części.

Częstą przyczyną obrażeń jest tzw. napięcie dotykowe. Definiuje się je jako napięcie

występujące  między  dwoma  punktami,  nie  należącymi  do  obwodu  elektrycznego,  z  którymi
mogą  się  zetknąć  równocześnie  ręce  lub  ręka  i  stopa  człowieka.  Porażenie  takim  napięciem
może  nastąpić  na  przykład  wskutek  kontaktu  z  uszkodzoną  lub  niewłaściwie  połączoną
instalacją.

Dochodzi również (choć znacznie rzadziej) do porażeń przez napięcie zwane krokowym–

przy wejściu człowieka na podłoże, w którym działają różne potencjały elektryczne,
np. w strefie objętej rozpływem prądu w ziemi.
Działanie prądu elektrycznego na organizm ludzki

Prąd wywiera wpływ na ustrój, powodując zmiany fizyczne, chemiczne i biologiczne.

Intensywność  porażenia  zależy  od:  wieku,  płci,  ogólnego  stanu  zdrowia,  pobudzenia
emocjonalne,  spożycie  alkoholu.  Negatywny  wpływ  mają  także:  zwiększona  wilgotność
otoczenia,  mokre  podłoże  i  spocone  ręce.  Różna  jest  również  odporność  poszczególnych
tkanek.

Uszkodzenie prądem elektrycznym może być porażeniem cieplnym, wywołanym łukiem

elektrycznym,  którego  temperatura  może  dochodzić  do  2500°C.  Może  powodować  także
uszkodzenia  wewnętrzne,  które  są  zwykle  znacznie  większe  niż  zewnętrzne.  Do  objawów
porażenia  prądem  elektrycznym  należą:  migotanie  komór  serca,  obrażenia  układu
mięśniowego  i  kostno–stawowego  wskutek  skurczów  tężcowych,  złamania  kości
w  następstwie  skurczu  mięśni  i  złamania  po  upadku  z  dużych  wysokości,  np.  ze  słupów
telefonicznych;  niewydolność  nerek;  uszkodzenia  narządów  brzusznych  w  wyniku  napięcia
tężcowego mięśni powłok, zaćma oczna po upływie kilku  miesięcy od porażenia;  nadmierna
pobudliwość;  stany  depresyjne;  zaburzenia  pamięci  i  uszkodzenie  nerwów  obwodowych,
a także nadciśnienie tętnicze.
Ochrona przeciwporażeniowa
Minimalna  niebezpieczna dla człowieka wartość prądu płynącego przez dłuższy czas wynosi
około:

−

30 mA prądu zmiennego

−

70 mA prądu stałego
W praktyce nie operuje się bezpiecznymi wielkościami prądów, lecz bezpiecznymi

wielkościami napięć U

w danych warunkach środowiskowych. Napięcie U

nazywa się

napięciem dotykowym bezpiecznym. Dla prądu przemiennego (w warunkach normalnych)
wartość tego napięcia wynosi 50 V, dla prądu stałego 120 V.

Przy eksploatacji urządzeń o napięciu do 1 kV należy stosować środki organizacyjne

i środki techniczne ochrony przeciwporażeniowej.
Środki organizacyjne to m.in.:

−

wymagania kwalifikacyjne dla pracowników obsługujących urządzenia elektryczne,

−

obowiązkowe okresowe szkolenia pracowników,

−

popularyzacja zasad prawidłowego użytkowania urządzeń elektrycznych,

−

bezpieczna organizacja pracy.

Środki techniczne to:

−

ochrona przed dotykiem bezpośrednim (ochrona podstawowa), której zadaniem jest
uniemożliwienie dotknięcia części czynnych urządzeń elektrycznych, tj. części, które
mogą się znaleźć pod napięciem w czasie normalnej pracy urządzeń,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

ochrona  przed  dotykiem  pośrednim  (ochrona  dodatkowa),  która  ma  na  celu
niedopuszczenie do porażenia w przypadku dotknięcia części przewodzących dostępnych
(np.  obudowy),  które  znalazły  się  nagle  pod  napięciem,  np.  w  wyniku  uszkodzenia
izolacji  lub  zwarcia  części  czynnej  z  częścią przewodzącą  dostępną  (działanie  ochronne
w  tym  zakresie  ma  polegać  na  uniemożliwieniu  przepływu  prądu  przez  ciało,  albo  na
ograniczeniu jego wartości lub czasu przepływu),

−

ochrona równoczesna przed dotykiem bezpośrednim lub pośrednim.
Do technicznych środków ochrony można zaliczyć również środki ochrony osobistej

(sprzęt  ochronny),  stosowane  przy  pracach  konserwacyjno–remontowych,  pomiarach
i  operacjach  łączeniowych.  Zalicza  się  do  nich  izolowane  narzędzia  monterskie,  rękawice
dielektryczne,  drążki,  kleszcze,  uchwyty  izolacyjne,  wskaźniki  napięcia  oraz  kalosze
izolacyjne, pomosty izolacyjne i chodniki gumowe.
Rodzaje ochrony przeciwporażeniowej
Zgodnie  z  normą  PN-IEC  60364-4-41  Instalacje  elektryczne  w  obiektach  budowlanych.
Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa. Ochrona przeciwporażeniowa
1.  Równoczesna ochrona przed dotykiem bezpośrednim i pośrednim:

−

ochrona polegająca na zastosowaniu bardzo niskiego napięcia (do 50 V dla prądu
przemiennego i do 120 V dla prądu stałego),

−

ochrona za pomocą ograniczenia energii rozładowania.

2. Ochrona przed dotykiem bezpośrednim części czynnych:

−

ochrona polegająca na izolowaniu części czynnych,

−

ochrona przy użyciu ogrodzeń lub obudów,

−

ochrona przy użyciu barier,

−

ochrona polegająca na umieszczeniu poza zasięgiem ręki,

−

ochrona

uzupełniająca

pomocą

urządzeń

różnicowoprądowych

RCD

o znamionowym różnicowym prądzie zadziałania 30 mA.

3. Ochrona przed dotykiem pośrednim:

−

ochrona za pomocą samoczynnego wyłączenia zasilania,

−

ochrona  polegająca  na  zastosowaniu  urządzenia  II  klasy  ochronności  lub  o  izolacji
równoważnej  (zastosowanie  podwójnej  lub  wzmocnionej  izolacji  w  celu
zapobieżenia  pojawieniu  się  niebezpiecznego  napięcia  na  częściach  przewodzących
urządzeń elektrycznych w przypadku uszkodzenia izolacji podstawowej),

−

ochrona polegająca na izolowaniu stanowiska od ziemi i innych potencjałów części
przewodzących dostępnych z tego stanowiska (np. guma lub pomost izolacyjny),

−

ochrona za pomocą nieuziemionych połączeń wyrównawczych miejscowych,

−

ochrona za pomocą separacji elektrycznej polegającej na zasilaniu odbiornika lub
grupy odbiorników za pomocą transformatora separacyjnego.

Postanowienia normy PN-IEC 60364 „Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych” nie
dotyczą wyposażenia trakcji elektrycznej”.

Tabela 1. Wymagana ochrona przeciwporażeniowa [2]

Największa wartość skuteczna napięcia roboczego względem ziemi

Uwarunkowania

przemiennego

do 30 V

stałego do

60 V

przemiennego od

30 V

stałego od 60V

do 1000 V

od 50 V do

250 V

od 250 V

brak okoliczności wpływających na
zmniejszenie odporności organizmu na
działanie napięcia (możliwość zwilżenia
dłoni, stóp, wysoka temperatura,
skrępowanie swobody ruchu)

niebezpieczeń
stwo
porażenia nie
występuje
i nie jest

istnieje
niebezpieczeństw
o warunkowe
i wymagana jest
ochrona

istnieje
niebezpiecze
ństwo
warunkowe
i wymagana

istnieje
niebezpieczeń
stwo
porażenia
i wymagana

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

oraz
brak okoliczności zwiększających
możliwość porażenia ze względu na
zbliżanie do przewodów przewodzących,
nieizolowanych od ziemi, np. podłogi z
materiałów przewodzących, stanowiska na
gołej ziemi, obecność w zasięgu ręki dużych
powierzchni metalowych lub metalowych
przedmiotów uziemionych łatwych do
uchwycenia ręką

wymagana ani
ochrona
podstawowa
ani dodatkowa

podstawowa

jest ochrona
podstawowa

jest ochrona
podstawowa
i dodatkowa

brak okoliczności wpływających na
zmniejszenie odporności organizmu na
działanie napięcia (możliwość zwilżenia
dłoni, stóp, wysoka temperatura,
skrępowanie swobody ruchu)
lub
brak okoliczności zwiększających
możliwość porażenia ze względu na
zbliżanie do przewodów przewodzących,
nieizolowanych od ziemi, np. podłogi z
materiałów przewodzących, stanowiska na
gołej ziemi, obecność w zasięgu ręki dużych
powierzchni metalowych lub metalowych
przedmiotów uziemionych łatwych do
uchwycenia ręką

niebezpieczeń
stwo
porażenia nie
występuje
i nie jest
wymagana ani
ochrona
podstawowa
ani dodatkowa

istnieje
niebezpieczeństw
o warunkowe
i wymagana jest
ochrona
podstawowa

istnieje
niebezpiecze
ństwo
porażenia
i wymagana
jest ochrona
podstawowa
i dodatkowa

istnieje
niebezpieczeń
stwo
porażenia
i wymagana
jest ochrona
podstawowa
i dodatkowa

okoliczności wpływające na zmniejszenie
odporności organizmu na działanie napięcia
(możliwość zwilżenia dłoni, stóp, wysoka
temperatura, skrępowanie swobody ruchu)
oraz
okoliczności zwiększające możliwość
porażenia ze względu na zbliżanie do
przewodów przewodzących,
nieizolowanych od ziemi, np. podłogi z
materiałów przewodzących, stanowiska na
gołej ziemi, obecność w zasięgu ręki dużych
powierzchni metalowych lub metalowych
przedmiotów uziemionych łatwych do
uchwycenia ręką

niebezpieczeń
stwo
porażenia nie
występuje
i nie jest
wymagana ani
ochrona
podstawowa
ani dodatkowa

istnieje
niebezpieczeństw
o warunkowe
i wymagana jest
ochrona
podstawowa

istnieje
niebezpiecze
ństwo
porażenia
i wymagana
jest ochrona
podstawowa
i dodatkowa

istnieje
niebezpieczeń
stwo
porażenia
i wymagana
jest ochrona
podstawowa
i dodatkowa

Znajomość tych znaków pozwoli na zmniejszenia ryzyka związanego z porażeniami

elektrycznymi:

taki znak potwierdza, że opatrzone nim urządzenie elektryczne nie grozi
porażeniem,

taki znak ostrzega przed niebezpieczeństwem ze strony urządzenia
elektrycznego.

Rys. 1. Znaki ostrzegawcze [7, s. 1087]

Niekorzystne efekty świetlne
Promieniowanie widzialne jest to promieniowanie optyczne zdolne do bezpośredniego
wywoływania wrażeń wzrokowych. W szczególnych przypadkach efekty świetlne mogą mieć
niekorzystny wpływ na pracownika:

−

olśnienie – tzn. taki stan procesu widzenia, w którym odczuwa się niewygodę widzenia,
albo obniżenie zdolności rozpoznawania przedmiotów, albo oba te wrażenia razem;
wywołane jest jaskrawymi powierzchniami występującymi w polu widzenia i może być

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

odbierane jako olśnienie przykre lub przeszkadzające, powodujące pogorszenie widzenia
przedmiotów; dla uniknięcia olśnienia stosuje się przesłanianie lamp lub okien,
odpowiednie rozmieszczenie opraw i miejsc pracy, a także stosowanie powierzchni
matowych,

−

migotanie  i  efekty  stroboskopowe  –  polegające  na  tym,  że  w  pulsującym  świetle  oko
ludzkie  zauważa  pozorne  ruchy  elementów  poruszających  się  ruchem  obrotowym  lub
posuwisto–zwrotnym;  jeżeli  pulsacja  strumienia  świetlnego  jest  taka  sama  jak  pulsacja
elementu  obserwowanego,  może  on  wydawać  się  nam  nieruchomym,  dlatego  mogą
wywołać niebezpieczne sytuacje w wyniku zmian w postrzeganiu maszynowych ruchów
obrotowych  i  posuwisto–zwrotnych;  migotanie  powoduje  dekoncentrację  i  może
powodować skutki fizjologiczne (np. ból głowy).

Zagrożenie hałasem

Hałas jest czynnikiem oddziaływującym negatywnie na samopoczucie psychiczne,

a przez oddziaływanie na  układ nerwowy także na zdrowie fizyczne człowieka. Może on być
jedną z przyczyn pogorszenia jakości i wydajności pracy. Hałas oddziałuje ujemnie na organ
słuchu i ośrodkowy układ nerwowy powodując pojawienie się ostrego lub przewlekłego urazu
akustycznego,  któremu  towarzyszy  wiele  reakcji  obronnych  np.  zmiany  akcji  serca,  rytmu
oddychania,  ciśnienia  tętniczego  krwi,  temperatury  ciała  itp.  Innymi  objawami  związanymi
z  nadmiernym  hałasem  są  bóle  i  zawroty  głowy,  osłabienie,  zwiększona  pobudliwość
nerwowa, zaburzenie snu, zwiększona potliwość, uszkodzenie słuchu. Hałas wpływa również
na zmniejszenie zrozumiałości mowy, zaburza wzrok i rozprasza uwagę.
Z punktu widzenia szkodliwości dla zdrowia hałas można podzielić na:

−

hałas o poziomie poniżej 35 dB nie jest szkodliwy dla zdrowia, ale może być
denerwujący; hałas taki może przeszkadzać w pracy wymagającej skupienia
np. projektowaniu, pisaniu itp.,

−

hałas o poziomie od 35 do 70 dB wywiera ujemny wpływ na układ nerwowy człowieka;
pociąga to za sobą zmęczenie i spadek wydajności pracy, może on obniżyć zrozumiałość
mowy oraz utrudnić zasypianie i wypoczynek,

−

hałas o poziomie od 70 dB do 85 dB trwający stale, może powodować zmniejszenie
wydajności pracy, trwałe osłabienie słuchu, bóle głowy i ma ujemny wpływ na ustrój
nerwowy człowieka,

−

hałas o poziomie od 85 do 130 dB powoduje liczne uszkodzenia słuchu i różne
schorzenia, takie jak zaburzenia układu krążenia, nerwowego, równowagi i inne oraz
uniemożliwia zrozumiałość mowy nawet z odległości 0,5 metra,

−

hałas o poziomie od 130 dB do 150 dB pobudza do drgań niektóre wewnętrzne organy
ludzkiego ciała, powodując ich trwałe schorzenie, a niekiedy zupełne zniszczenie; praca
w takim hałasie może spowodować poważne osłabienie lub uszkodzenie słuchu,

−

hałas  o  poziomie  powyżej  150  dB  już  po  5  minutach  całkowicie  paraliżuje  działanie
organizmu,  powoduje  mdłości,  zaburzenia  równowagi,  uniemożliwia  wykonywanie
skoordynowanych  ruchów  kończyn,  zmienia  proporcje  zawartości  składników  we  krwi,
powoduje u człowieka stany lękowe i depresyjne oraz inne objawy chorób psychicznych.
Aż  80  procent  osób  pracujących  w  hałasie  o  tym  poziomie  zapada  na  nieuleczalne
choroby.

Należy w związku z tym pamiętać o używaniu środków ochrony słuchu, takich jak nauszniki
przeciwhałasowe lub wkładki przeciwhałasowe w wypadku przekroczenia dopuszczalnych
ośmiu godzin dziennie przy 85 dB.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wibracje

Wibracjami nazywamy przekazywanie drgań mechanicznych z ciała stałego

na  poszczególne  tkanki  ciała  człowieka  lub  na  cały  organizm.  Wibracje  i  wstrząsy  są
bodźcami  fizycznymi  przekazywanymi  bezpośrednio z  materiału drgającego,  z  pominięciem
środowiska  powietrznego.  Towarzyszący  wibracji  dźwięk  powstaje  wskutek  przekazania
części  energii  drgających  cząsteczek  materiału  poprzez  powietrze  do  narządu  słuchu
człowieka.  Energia  drgań,  która  przekazywana  jest  tkankom,  wywołuje  podrażnienie
zakończeń nerwowych odbierających odkształcenia mechaniczne.
Drgania mechaniczne o niskich częstotliwościach powodują rotacyjne ruchy głową, na skutek
których  zostaje  zakłócony  układ  równowagi.  Konsekwencją  tego  są  objawy  choroby
lokomocyjnej.

Działanie wibracji o poziomie przekraczającym próg wrażliwości wywołuje wiele

doznań, w tym ból. Wibracja najsilniej jest odczuwana przy częstotliwościach do 35 Hz,
szczególnie dla zakresu 20 Hz. Występuje wtedy rezonans narządowy i silne podrażnienie
błędnika.

Istotnym objawem powstającym w następstwie rezonansu narządowego prowadzącego

do  osłabienia  czynności  wielu  organów,  co  przejawia  się  ich  mniejszą  sprawnością  lub
wystąpieniem  nieprawidłowych  odruchów  połączonych  z  bólem,  jest  także  upośledzenie
mowy. Jest ono spowodowane rezonansowym drganiem  szczęki, zmianami  napięcia mięśnia
krtani oraz drganiami słupa powietrza w jamie nosowo–gardłowej. Na to zjawisko ma wpływ
także  rezonans  narządów  klatki  piersiowej.  Drgania  tych  narządów  (w  zakresie  1–4  Hz)
o  dużej  intensywności  utrudniają  także  oddychanie  oraz  mogą  spowodować  ból  w  okolicy
serca.  Wibracja  niekorzystnie  działa  na  wzrok,  powoduje  zwłaszcza  pogorszenie  jego
ostrości.  Można  to  stwierdzić  przy  dwóch  zakresach  częstotliwości:  przy  20–40  Hz  oraz
60–90  Hz.  Pogorszeniu  ostrości  towarzyszy  również  zwężenie  pola  widzenia  i  słabsze
rozróżnianie  barw. Bardzo przykre  następstwa wywołuje wibracja  narządów  jamy brzusznej,
ponieważ  ze  względu  na  swobodne  zawieszenie  takich  narządów  jak  żołądek,  trzustka,
śledziona  czy  wątroba,  mogą  one  ulegać  dużym  pomieszczeniom.  Podrażnienie  narządu
równowagi  powoduje  objawy  typowe  dla  choroby  morskiej:  ból  i  zawroty  głowy,  szum
w uszach, duszności, ból  żołądka i nudności.

Drgań wibracyjnych trudno uniknąć, dlatego należy stosować środki, które ograniczają

ich działanie. Do podstawowych ochron przeciwwibracyjnych należą: rękawice
przeciwwibracyjne, pasy przeciwwibracyjne, poduszki, rękawy i klęczniki przeciwwibracyjne
oraz obuwie przeciwwibracyjne.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Na jakie niebezpieczeństwa należy zwrócić szczególną uwagę pracując z urządzeniami

elektrycznymi?

2.  Co to jest olśnienie?
3.  Jakie skutki mogą powodować efekty stroboskopowe?
4.  Czym się różni pośrednie i bezpośrednie działanie prądu na człowieka?
5.  Jaki jest dopuszczalny hałas w miejscu pracy?
6.  Jakie negatywne objawy mogą spowodować wibracje?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wybierz, które zdania są prawdziwe, a które fałszywe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zadanie

prawda

fałsz

Wilgotne otoczenie zmniejsza zagrożenie porażeniem elektrycznym.

Prąd zmienny jest mniej niebezpieczny dla człowieka niż prąd stały
o tym samym natężeniu.

Migotanie może powodować dekoncentrację i ból głowy.

Aby uniknąć olśnienia należy odsłaniać okna, używać lamp i stosować gładkie
powierzchnie.

Zły stan techniczny urządzeń elektrycznych może być przyczyną porażenia prądem.

Czas

trwania

porażenia

nie

znaczenia

dla

rozmiaru

zmian

w organizmie spowodowanych przez przepływający prąd.

Działanie

prądu

przemiennego

wpływa

przede

wszystkim

na zaburzenia czynności komórek.

Wibracja wpływa na ostrość widzenia.

Dopuszczalny hałas podczas pracy projektanta wynosi 85 dB.

Separacja elektryczna zapewnia ochronę przeciwporażeniową przed dotykiem
pośrednim.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokładnie przeczytać zdania,
2)  przeanalizować ich treść decydując czy zdanie jest prawdziwe, czy fałszywe,
3)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
4)  dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

treść zadania dla każdego ucznia,

−

literatura wskazana przez nauczyciela,

−

materiały i przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Wpisz znaczenie poszczególnych znaków i symboli.

Tabela do ćwiczenia 2

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  obejrzeć dokładnie wszystkie znaki i symbole,
2)  wyszukać w literaturze lub Internecie znaczenie symboli,
3)  przeanalizować znaczenie znaków i krótko opisać, czego dotyczą,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

treść zadania dla każdego ucznia,

−

komputer z dostępem do Internetu i oprogramowaniem umożliwiającym przeglądanie
plików PDF,

−

literatura wskazana przez nauczyciela,

−

materiały i przybory do pisania.

Ćwiczenie 3

Zaklasyfikuj środki ochrony przeciwporażeniowej do odpowiedniej kategorii wstawiając

x w odpowiedniej kolumnie lub kolumnach.

Środki ochrony przeciwporażeniowej

Ochrona przed dotykiem

bezpośrednim

Ochrona przed dotykiem

pośrednim

umieszczenie urządzenia w odpowiedniej
obudowie

bezpiecznik z wkładką topikową

bariera uniemożliwiająca dostęp do urządzenia

zastosowanie wyłączników
różnicowoprądowych

zastosowanie urządzeń ochronnych
przetężeniowych (nadmiarowoprądowych)

stosowanie dodatkowej izolacji

stosowanie nieuziemionych połączeń
wyrównawczych miejscowych

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować wskazane środki ochrony przeciwporażeniowej,
2)  zakwalifikować każdy z nich do odpowiedniej kategorii lub do obu kategorii,
3)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
4)  dokonać oceny poprawności  wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

treść zadania dla każdego ucznia,

−

literatura wskazana przez nauczyciela,

−

materiały i przybory do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) omówić

zagrożenia,

które

może

spowodować

promieniowanie

widzialne?



2) wymienić zagrożenia, jakie mogą wystąpić w pracy z urządzeniami

elektrycznymi?



3) rozpoznać znaki informujące o grożącym niebezpieczeństwie?



4) wymienić skutki działania prądu na człowieka?



5) określić jakie parametry przepływającego prądu elektrycznego mają

wpływ na zagrożenie zdrowia i życia człowieka?



6) określić sposoby ochrony przeciwporażeniowej przed dotykiem

bezpośrednim i pośrednim?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Pierwsza pomoc w wypadkach przy pracy

4.2.1. Materiał nauczania

Zadania pierwszej pomocy:

–

utrzymanie podstawowych funkcji życiowych organizmu,

–

złagodzenie bólu,

–

utrzymanie właściwego stanu psychicznego poszkodowanego,

–

wezwanie pomocy.

W  przypadku  wystąpienia  dużej  ilości  i  rozmaitości  uszkodzeń  ciała,  kolejność  udzielanie
pierwszej pomocy będzie następująca:
1.  Wyeliminowanie czynnika uszkadzającego.
2.  Szybkie rozpoznanie obrażeń.
3.  Segregacja poszkodowanych.
4.  Ustalenie kolejności ratowania.
5.  Wykonanie właściwych czynności ratowniczych.
Prawny obowiązek udzielania pierwszej pomocy wynika z art. 162 kodeksu karnego

Art. 162. KK § 1. Kto człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym

bezpośrednim  niebezpieczeństwem  utraty  życia  albo  ciężkiego  uszczerbku  na  zdrowiu  nie
udziela  pomocy,  mogąc  jej  udzielić  bez  narażenia  siebie  lub  innej  osoby  na
niebezpieczeństwo  utraty  życia  albo  ciężkiego  uszczerbku  na  zdrowiu,  podlega  karze
pozbawienia  wolności  do  lat  3.  §  2.  Nie  popełnia  przestępstwa,  kto  nie  udziela  pomocy,  do
której  jest  konieczne  poddanie  się  zabiegowi  lekarskiemu  albo  w  warunkach,  w  których
możliwa jest niezwłoczna pomoc ze strony instytucji lub osoby do tego powołanej.
Pod żadnym pozorem nie można pozostawiać poszkodowanego bez opieki
Organizacja miejsca wypadku obejmuje:
1.  Ocena i analiza miejsca wypadku (co się wydarzyło i co może się wydarzyć).
2.  Zapewnienia bezpieczeństwa (ratownikom, poszkodowanym).
3.  Udzielenie pierwszej pomocy.
Meldunek o zdarzeniu powinien zawiera następujące informacje:

–

o miejscu wypadku,

–

charakter zdarzenia,

–

liczba i stan poszkodowanych,

–

o wzywającym pomocy,

–

komu i jakiej pomocy udzielono.

Telefony alarmowe:

–

112 z telefonu komórkowego,

–

999 pogotowie ratunkowe,

–

997 policja,

–

998 straż pożarna.

Sytuacje wymagające natychmiastowego działania:

–

niedrożność dróg oddechowych,

–

utrata przytomności,

–

brak oddechu,

–

krwotok,

–

wstrząs pourazowy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposoby transportowania poszkodowanych:
1. Rodzaje transportu:

–

prowadzenie rannego,

–

przenoszenie,

–

przewożenie.

2. Na wybór rodzaju transportu, wpływ mają:

–

rodzaj urazu,

–

ogólny stan chorego,

–

odległość,

–

liczba ratowników,

–

warunki atmosferyczne.

Czynności ratownika podczas udzielania pierwszej pomocy

Jeżeli poszkodowany wymaga czynności podtrzymujących krążenie i oddychanie,

tamowania  krwotoku  lub  ochrony  uszkodzonego  kręgosłupa  –  pierwszej  pomocy  powinny
udzielać tylko osoby przeszkolone w tym  zakresie. W zależności od sytuacji,  liczby rannych
oraz charakteru obrażeń powinno się wezwać odpowiednią pomoc: karetkę lub kilka karetek,
zespół  reanimacyjny,  straż  pożarną,  pogotowie  energetyczne  lub  gazowe.  Czynności
reanimacyjne  należy  kontynuować  aż  do  czasu  przybycia  wezwanej  ekipy  pogotowia
ratunkowego.

Rys. 2. Algorytm postępowania podczas udzielania pierwszej pomocy [9]

Fazy ratowania poszkodowanego po utracie przytomności

1. Udrożnij drogi oddechowe i oceń oddech.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 3. Udrożnienie dróg oddechowych [9]

2. Wezwij pomoc.
3. Gdy poszkodowany – chory nie reaguje i prawidłowo nie oddycha niezwłocznie

podejmij zabiegi resuscytacyjne:

–

poszkodowanego ułóż na plecach na twardej, równej powierzchni,

–

ułóż ręce centralnie na klatce piersiowej osoby poszkodowanej, pamiętaj
o prostych łokciach,

–

klatkę piersiową uciskaj rytmicznie 30 razy z częstotliwością do 100/min
na głębokość 4-5 cm w kierunku kręgosłupa.

Rys. 4. Uciskanie klatki piersiowej (masaż serca) [9]

4. Oddechy ratownicze:

–

delikatnie odegnij głowę do tyłu i unieś brodę do góry,

–

nabierz powietrze a następnie obejmij swoimi wargami usta
poszkodowanego i delkatnie wdmuchnij je do płuc ratowanego,

–

wykonaj w ten sposób dwa oddechy ratownicze,

–

po każdym wdechu pozwól, by wtłoczone powietrze mogło opuścić płuca
ratowanego,

–

każdy oddech ratowniczy powinien trwać 1 sekundę, w trakcie wdechu
powinno być widać unoszenie się klatki piersiowej.

Rys. 5. Oddechy ratownicze [9]

5. Resuscytacja:

–

wykonaj 30 uciśnięć klatki piersiowej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

–

wykonaj dwa oddechy ratownicze,

–

odstęp między ostatnim uciskiem a pierwszym wdechem powinien być jak
najkrótszy,

–

uciski i oddechy wykonuj naprzemiennie w stosunku 30:2 aż do momentu
przybycia pogotowia ratunkowego.

Rys. 6. Resuscytacja [9]

Osobę  nieprzytomną  z  zachowanym  krążeniem  i  oddychaniem  należy  ułożyć  w  pozycji
bezpiecznej (bocznej ustalonej).
Technika układania w pozycji bocznej (bezpiecznej)
1.  Ratujący klęka obok pacjenta.
2.  Kończynę dolną ratowanego znajdującą się bliżej zgiąć.
3.  Rękę ratowanego leżącą bliżej wsunąć pod jego pośladek.
4.  Drugie ramię pacjenta zgiąć i rękę położyć na brzuchu.
5.  Ostrożnie  chwycić  ratowanego  za  bark  i  biodro  (np.  za  pasek  od  sukienki,  spodni)  po

stronie przeciwnej i odwrócić go na bok.

6. Głowę pacjenta trzymać tak, aby przez cały czas trwania obracania była w osi ciała. Dłoń

„górnej” jego ręki ułożyć pod policzkiem dla ustalenia pozycji głowy.

7. Przedramię „dolnej” ręki ostrożnie przeciągnąć pod tułowiem ku tyłowi i ułożyć

grzbietem na podłożu. Ręka za plecami pacjenta zabezpiecza go przed przewróceniem
wznak i „ustala” tym samym w położeniu bocznym.

Rys. 7. Technika układania w pozycji bocznej (bezpiecznej) [9]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Porażenie prądem elektrycznym

Pierwsza pomoc polega na przerwaniu obwodu elektrycznego, najczęściej przez

wyciągnięcie  wtyczki  z  gniazdka  lub  wykręcenie  bezpiecznika.  Gdy  to  nie  jest  możliwe,
ratownik  oddziela  porażonego  od  obwodu  elektrycznego  przez  odciągnięcie  za  odzież.  Sam
izoluje  się  od  podłoża  przy  pomocy  suchej  deski  lub  suchej  tkaniny,  względnie  innego
materiału  izolacyjnego. Gdy oderwanie za odzież nie  jest możliwe, dokonuje się oddzielenia
porażonego  za  pomocą  suchej  listwy  drewnianej  lub  kija  itp.  Ratownik  musi  być  zawsze
dokładnie  izolowany.  Nie  wolno  chwytać  ratowanego  przedmiotem  przewodzącym
elektryczność lub gołymi rękami za ciało.

Po usunięciu porażonego z niebezpiecznego miejsca kontroluje się u niego oddech

i  tętno.  W  przypadku  utraty  przytomności  i  przy  zachowanym  oddechu  stosuje  się  tzw.
bezpieczne  ułożenie  na  boku  i  przytrzymuje go, aby  wskutek bezładnych  ruchów nie  doszło
do  opadnięcia  języka  i  zatkania  wejścia  do  krtani.  W  razie  zatrzymania  oddechu  stosuje  się
sztuczne oddychanie, najlepiej metodą usta–usta, za pomocą maski ustno–gardłowej, zgodnie
z zasadami  obowiązującymi  przy  prowadzeniu resuscytacji.  W  razie  zatrzymania  akcji  serca
należy wykonać natychmiast zewnętrzny masaż serca.

W wypadku rozwijania się wstrząsu (szoku) rozpoczyna się postępowanie

przeciwwstrząsowe. Sprawdza się tętno na tętnicy szyjnej, stosuje się ułożenie zapewniające
tzw.  autotransfuzję  krwi  przez  uniesienie  kończyn  ku  górze,  powodujące  przemieszczenie
krwi  w  kierunku  serca  i  mózgu.  Równocześnie  chroni  się  chorego  przed  utratą  ciepła,
uspokaja pobudzonego emocjonalnie. Zabrania się palenia i picia alkoholu. Niewskazane jest
również  posługiwanie  się  do  ewakuacji  przygodnym  transportem,  który  może  wywołać
dodatkowe urazy.

Nad stanem ogólnym czuwa się stosując kilkakrotne mierzenie częstości i miarowości

tętna. Jeżeli tętno jest namacalne i ciśnienie tętnicze utrzymuje się w granicach zbliżonych do
normalnego, szanse uratowania poszkodowanego są duże. Następnie należy wezwać karetkę
pogotowia ratunkowego i powiadomić, z

jakim rodzajem porażenia

ma się

do czynienia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 8. Algorytm postępowania podczas udzielenie pierwszej pomocy przedlekarskiej osobom porażonym

prądem elektrycznym [4, s. 144]

Porażenie prądem elektrycznym o wysokim napięciu

O wysokim napięciu mówimy, gdy wynosi powyżej 1000 woltów. Mamy z nim

do czynienia w razie uszkodzenia stacji transformatorowych i elektrowni. Zwykle są one
oznaczone tablicami ostrzegawczymi.

Niebezpieczne jest samo zbliżanie się do uszkodzonych przewodów będących pod

napięciem. Może bowiem powstać łuk elektryczny przez normalnie izolującą warstwę
powietrza. Prąd przepływa wtedy przez całe ciało. Dochodzi wówczas do powstania wysokiej
temperatury i rozległych oparzeń. Mogą również wystąpić wszystkie zaburzenia zachodzące
przy porażeniach prądem niskiego napięcia.

Szczególnie niebezpieczny jest tzw. przeskok łuku elektrycznego bez bezpośredniego

kontaktu
z  linią  działania  prądu,  łuk  elektryczny  może  nawet  przekroczyć  odległość  kilku  metrów.
Ratownik  powinien  w  takich  przypadkach  znajdować  się  5  metrów  od  źródła  zagrożenia.
Należy  wówczas  zastosować  tzw.  przerzutkę  z  drutu.  Czynność  tę  powinien  wykonywać
wezwany personel techniczny, powiadomiony o faktycznym stanie zagrożenia.

Pierwsza pomoc po odłączeniu od źródła prądu powinna polegać na wezwaniu karetki

pogotowia, najlepiej karetki reanimacyjnej ze specjalistą anestezjologiem. Następnie należy
sprawdzić, czy ratowany oddycha; jeśli nie, natychmiast rozpoczyna się sztuczne oddychanie,
najlepiej za pomocą maski ustno–gardłowej. Jeżeli chory nie oddycha i nie ma wyczuwalnego
tętna, rozpoczyna się resuscytację (reanimację), zgodnie z założeniami przyjętymi dla
pierwszej pomocy.
Obrażenia wywołane prądem o niskim napięciu (poniżej 1000 V)

Z zagrożeniem porażeniem prądem o niskim napięciu mamy do czynienia

w urządzeniach gospodarstwa domowego, w przemyśle i w rzemiośle. Najczęściej występuje
przy prądzie zmiennym o napięciu 230 woltów i częstotliwości 50 herców, w urządzeniach

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

oświetleniowych oraz przy prądzie przewodowym w granicach 380 woltów i 50 herców
np. w silnikach elektrycznych.

Sieć elektryczna jest zwykle uziemiona i dotknięcie przewodu pod napięciem przez osobę

stojącą na ziemi powoduje przepływ prądu przez ciało. Proces ten można łatwo przerwać
za pomocą wyłącznika lub przez wyjęcie bezpiecznika.

Przepływ prądu niskiego napięcia przez ciało powoduje pobudzenie układu nerwowego

i  mięśni.  W  mięśniach  mogą  wystąpić  skurcze,  które  nie  pozwalają  na  oderwanie  się
od  metalowego  przewodu  elektrycznego.  Skurcze  mięśni  są  często  przyczyną  upadku
i  uszkodzeń  mechanicznych  ciała.  Działanie  prądu  na  serce  może  prowadzić  do  zaburzeń
rytmu,  a  nawet  zatrzymania  akcji  serca.  Szkodliwy  wpływ  na  mózg  i  układ  nerwowy  może
powodować utratę przytomności i bezdech. Na skórze, w miejscu wejścia i wyjścia prądu na
zewnątrz, występują głębokie rany oparzeniowe.

Działanie prądu zmiennego o częstotliwości 50 herców na człowieka:

−

przy natężeniu 0,7 – 0,9 mA przepływ prądu jest słabo wyczuwalny; zaczyna się
mrowienie, stopniowe drętwienie i przykurcz ręki, sukcesywnie przesuwający się ku
ramieniu,

−

prąd o natężeniu 3,2 – 7,2 mA – obserwujemy sztywnienie ręki, bolesne skurcze
ramienia, kłucie na całej powierzchni ręki; oderwanie się od elektrod jest ledwo możliwe;
kobiety są bardziej wrażliwe na ten rodzaj prądu i znoszą zwykle najwyżej prąd
o natężeniu 7 mA, mężczyźni zaś do 10 mA,

−

prąd o natężeniu 7 – 18  mA  – obserwuje  się  skurcz  barków; wypuszczenie elektrod jest
niemożliwe;  przepływ  takiego  prądu  człowiek  wytrzymuje  przez  kilkanaście  sekund,
powstają  trudności  w  oddychaniu,  wzmaga  się  ból  i  niemiarowość akcji  serca,  możliwe
jest  jeszcze  przywrócenie  czynności  serca,  pojawia  się  utrata  przytomności,  rażony
umiera,  jeżeli  nie  nastąpi  przerwanie  dopływu  prądu  i  nie  otrzyma  on  natychmiast
pomocy doraźnej,

−

przy przepływie prądu o natężeniu 50 – 70 mA, następuje migotanie komór serca, utrata
przytomności i zgon, obserwuje się ślady lekkiego oparzenia ciała.

Oparzenia

W przypadkach oparzeń należy w pierwszej kolejności ugasić płonące ubranie wszelkimi

dostępnymi  środkami  (gaśnicą,  płaszczem  lub  wodą).  Miejsca  oparzone  należy  oziębić  wodą
bieżącą,  chłodną  wodą,  nakładając  mokre  kompresy  lub  umieszczając  poparzonego  w  wannie.
Schłodzenie miejsca poparzenia przez 20 do 30 min ogranicza rozległość i głębokość oparzeń.
Przy  oparzeniach  chemicznych  (kwasami)  postępujemy  podobnie.  Po  oparzeniu  prądem
elektrycznym  poszkodowany  wymaga  dodatkowej  obserwacji  kardiologicznej,  nawet  gdy  rana
nie  wymaga  pomocy  lekarskiej.  Przy  oparzeniach  kończyn  należy  koniecznie  zdjąć
poszkodowanemu  obrączki,  pierścionki  i  bransoletki.  Nie  wolno  zdejmować  części  ubrania
przylegających  bezpośrednio  do  miejsca  oparzonego.  Powstałą  ranę  zabezpiecza  się  –  po  jej
wcześniejszym oziębieniu – opatrunkiem jałowym, kompresem lub czystym prześcieradłem.
W przypadkach, gdy doszło do:

−

oparzenia głębokiego, z martwicą skóry;

−

oparzenia twarzy, dłoni, stóp lub krocza;

−

zachłyśnięcia się dymem lub płomieniem;

−

poparzenia powyżej 15% powierzchni ciała;

niezbędna jest pomoc lekarska.
Zranienia

Jeżeli dochodzi do utraty części ciała (najczęściej palca lub kończyny), należy opatrzyć

pozostałe rany i zatamować miejsce krwawienia, a odciętą część zabezpieczyć w worku foliowym
(umieszczonym w wodzie z lodem) lub w suchym opatrunku do czasu przyjazdu pogotowia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zranienia należy przede wszystkim chronić przed infekcją. Brud z ran powierzchniowych usuwa
się  wodą  lub  wodą  utlenioną.  Głębokie  rany  wymagają  bezwzględnie  interwencji  lekarskiej,
a pierwsza pomoc polega na zawinięciu rany opatrunkiem na czas transportu.
Nie  usuwamy  z  rany  tkwiących  w  niej  ciał  obcych.  Nawet  w  przypadku  niewielkich  ran
zabrudzonych kurzem,  błotem  lub ziemią,  należy zgłosić się do przychodni chirurgicznej celem
zabezpieczenia przeciwtężcowego.
Choremu  z  ciężkimi  urazami  jamy  brzusznej  nie  należy  podawać  napojów,  a  jedynie  zwilżyć
wargi. Gdy poszkodowany, oczekując na pomoc, przebywa w chłodnym miejscu, powinno się go
okryć kocem lub płaszczem.
Zatrucia
Zagrożenie  dla  ludzkiego  zdrowia  z  powodu  swej  toksyczności  stanowią  przeważnie  rozmaite
substancje  gazowe  lub  ciekłe,  używane  głównie  do  celów  technologicznych  albo  będące
produktem ubocznym reakcji chemicznych zachodzących w związku z wykonywanymi pracami.
Do zatruć dochodzi najczęściej przez:

−

wdychanie oparów tych substancji,

−

omyłkowe spożycie,

−

kontakt ze skórą i błonami śluzowymi.

Szkodliwość  paliw  i  rozpuszczalników  dla  dróg  oddechowych  jest  tym  większa,  im  bardziej
są one lotne w temperaturze pokojowej. Dlatego najgroźniejsze są benzyny ekstrakcyjne używane
jako  rozpuszczalniki,  następnie  benzyny  silnikowe  (także  bezołowiowe),  a  w  dalszej  kolejności
nafta, oleje napędowe, opałowe i smarne.
Objawami  ostrego  zatrucia  organizmu  są  typowe  następstwa  porażenia  centralnego  układu
nerwowego, takie jak:

−

bóle głowy,

−

oszołomienie,

−

drgawki,

−

utrata przytomności.

Pierwsza  pomoc  przy  ostrych  zatruciach  polega  na  wygodnym  ułożeniu  poszkodowanego
w  pomieszczeniu  o  nieskażonym  powietrzu  i  wezwaniu  szybkiej  pomocy  lekarskiej.  Właściwy
ratunek  może  być  prowadzony  wyłącznie  w  odpowiednio  wyposażonych  placówkach  służby
zdrowia, ponieważ polega on na:

−

płukaniu układu oddechowego,

−

zabiegach ułatwiających prawidłowe funkcjonowanie układu oddechowego,

−

terapii neutralizującej toksyny w organizmie.

Oprócz ostrych pojawiają się też zatrucia przewlekłe, będące konsekwencją długotrwałego
narażenia na kontakt z substancjami toksycznymi o stosunkowo niewielkim stężeniu.
Charakterystycznymi ich objawami są:

−

zaczerwienienie lub obrzęki błon śluzowych,

−

kaszel, duszności i inne zaburzenia oddychania,

−

bóle głowy, senność i zaburzenia pracy serca.

Zabezpieczenie miejsca wypadku
Miejsce  wypadku  należy  zabezpieczyć  do  czasu  ustalenia  okoliczności  i  przyczyn  wypadku
w sposób wykluczający:
–  dopuszczenie do miejsca wypadku osób niepowołanych,
–  uruchomienie  bez  koniecznej  potrzeby  urządzeń,  które  w  związku  z  wypadkiem  zostały

wstrzymane,

– dokonywanie zmiany ich położenia, jak również zmiany położenia innych przedmiotów,

które spowodowały wypadek lub pozwalają odtworzyć jego okoliczności.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie czynności powinien wykonać kolejno ratownik?
2.  Co to jest: zatrucie, zranienie, oparzenie?
3.  Jakie są objawy ostrego zatrucia?
4.  Co należy zrobić, aby zabezpieczyć miejsce wypadku?
5.  Kiedy przy oparzeniach niezbędna jest pomoc lekarza?
6.  W  jakich  przypadkach  pierwszej  pomocy  powinny  udzielać  tylko  osoby  do  tego

przeszkolone?

7. Jak należy postępować z ciałami obcymi w ranach?
8. Na jakie niebezpieczeństwo narażony jest człowiek w przypadku porażenia prądem

o wysokim napięciu?

9. Na jakie niebezpieczeństwo narażony jest człowiek w przypadku porażenia prądem

o niskim napięciu?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wpisz do tabeli wymienione poniżej fazy ratowania poszkodowanego w przypadku

omdlenia w odpowiedniej kolejności (wybierz właściwe).

Sprawdzenie  czynności  serca;  upewnienie  się,  że  pacjent  oddycha;  ułożenie  w  pozycji
bezpiecznej;  zewnętrzny  masaż  serca;  masaż  wykonywany  równocześnie  ze  sztucznym
oddychaniem;  kontrola  tętna;  sztuczne  oddychanie;  przywrócenie  drożności  układu
oddechowego; badanie kompleksowe; wezwanie pogotowia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokładnie przeczytać nazwy wszystkich faz,
2)  przeanalizować ich treść decydując, w jakiej kolejności powinny być wykonywane,
3)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
4)  dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

treść zadania dla każdego ucznia,

−

literatura wskazana przez nauczyciela,

−

materiały i przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Rozpoznaj objawy zatrucia, zranienia, oparzenia. Przypnij kartki z objawami

w odpowiednich rubrykach tabeli. Niektóre z nich można przypiąć do więcej niż jednej
rubryki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zatrucie

Zranienie

Oparzenie

Martwica  skóry,  wymioty,  widoczna  rana  szarpana,  uszkodzenie  błon  śluzowych,  ból
głowy,  oszołomienie,  drgawki,  utrata  przytomności,  widoczna  rana  cięta,  biegunka,
zaczerwienienie  błon  śluzowych,  bladość,  obrzęki  błon  śluzowych,  kaszel,  krwawienie,
duszności,  zaburzenia  oddychania,  senność,  zaburzenia  pracy  serca,  ból  brzucha,  drętwienie
kończyn

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokładnie przeczytać wszystkie wymienione objawy,
2)  przeanalizować je decydując, jakiego przypadku dotyczą,
3)  przypiąć kartkę z objawem w odpowiedniej kolumnie lub kolumnach na tablicy,
4)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
5)  dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

plansza z tabelą,

−

kartki z wypisanymi objawami chorobowymi,

−

pinezki,

−

literatura wskazana przez nauczyciela,

−

materiały i przybory do pisania.

Ćwiczenie 3

Połącz początek zdania z jego końcem, tak aby stanowiły sensowną całość.

Przy oparzeniu prądem elektrycznym należy…

…zdjąć poszkodowanemu obrączki, pierścionki
i bransoletki.

Przy oparzeniach nie należy…

…zgłosić się do przychodni chirurgicznej celem
zabezpieczenia przeciwtężcowego.

Jeżeli doszło do poparzenia powyżej 15%
powierzchni ciała należy…

…zdejmować

części

ubrania

przylegających

bezpośrednio do miejsca oparzonego.

Przy oparzeniach kończyn należy…

…dodatkowo zapewnić poszkodowanemu opiekę
kardiologiczną.

Jeżeli doszło do utraty części ciała należy…

…okryć go kocem lub płaszczem.

W przypadku zabrudzenia rany kurzem, błotem
lub ziemią, należy…

…ułożyć

poszkodowanego

wygodnie

w pomieszczeniu o nieskażonym powietrzu.

Jeżeli poszkodowany, oczekując na pomoc
przebywa w chłodnym miejscu, należy…

…zwrócić się o pomoc do lekarza.

Przy ostrym zatruciu w oczekiwaniu na pomoc
lekarską, należy…

…odciętą część zabezpieczyć w worku foliowym
lub suchym opatrunku do czasu przyjazdu
pogotowia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokładnie przeczytać wszystkie części zdań,
2)  przeanalizować je decydując, które z nich powinny się łączyć,
3)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
4)  dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

treść zadania dla każdego ucznia,

−

literatura wskazana przez nauczyciela,

−

materiały i przybory do pisania.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić objawy zatrucia?



2) omówić sposób udzielania pierwszej pomocy w przypadku zranienia?



3) omówić fazy ratowania poszkodowanego po utracie przytomności?



4) prawidłowo zabezpieczyć miejsce wypadku?



5) wyjaśnić w jakich przypadkach niezbędna jest pomoc lekarska?



6) udzielić pomocy osobie porażonej prądem elektrycznym o niskim

napięciu?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Ochrona przeciwpożarowa i ochrona środowiska

4.3.1. Materiał nauczania

Ochrona środowiska

Podstawowym aktem prawnym regulującym zasady ochrony środowiska jest ustawa

”O ochronie i kształtowaniu środowiska”. Podstawowym aktem prawnym regulującym
gospodarkę odpadami jest „Ustawa o odpadach” .

Przez ochronę środowiska – rozumie się podjęcie lub zaniechanie działań,

umożliwiające zachowanie lub przywracanie równowagi przyrodniczej. Ochrona ta polega
w szczególności na:

−

racjonalnym kształtowaniu środowiska i gospodarowaniu zasobami środowiska zgodnie
z zasadą zrównoważonego rozwoju,

−

przeciwdziałaniu zanieczyszczeniom,

−

przywracaniu elementów przyrodniczych do stanu właściwego.

Źródłami zanieczyszczeń są:
– procesy utleniania bezpośrednie spalanie paliw (gotowanie posiłków, ogrzewanie wody),

palenie tytoniu, procesy oddychania,

– materiały budowlane lub wykończeniowe,
– procesy technologiczne.

Ustawodawca wprowadził podział odpadów (między innymi na przemysłowe

i  komunalne),  mając  na  celu  wskazanie,  kto  jest  zobowiązany  do  zagospodarowania,
usuwania  i  unieszkodliwiania  odpadów.  W  odniesieniu  do  odpadów  przemysłowych
obowiązki te ciążą  na  ich wytwórcach, tj. osobach  fizycznych  i  jednostkach organizacyjnych
prowadzących działalność gospodarczą, w wyniku, której powstają odpady.

Odpady są to uboczne produkty działalności człowieka, nieprzydatne w miejscu i czasie,

w którym powstały, szkodliwe lub uciążliwe dla środowiska przyrodniczego.
Klasyfikacja odpadów ze względu na szkodliwość dla środowiska:

−

niebezpieczne – do odpadów niebezpiecznych (objętych listą Ministra Środowiska–
załącznik do rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 27 września 2001 Dz. U nr 112
poz. 1206) zalicza się te, które wprowadzone do środowiska nawet w małych ilościach
natychmiast powodują jego trwałą degradację; zawierają najczęściej składniki toksyczne,
radioaktywne, palne, wybuchowe lub biologicznie czynne

−

szkodliwe to te, które wprowadzone do środowiska dopiero w większych ilościach
i w wyniku długotrwałego oddziaływania powodują jego degradację,

−

uciążliwe – nie zawierają substancji powodujących procesy degradacji, jednak
niekorzystnie wpływają na walory estetyczne środowiska, np. zniekształcają krajobraz.

Wytwarzający odpady powinien:
– posiadać zezwolenie na wytwarzanie odpadów i usuwanie odpadów niebezpiecznych;
– posiadać pozwolenie na prowadzenie działalności gospodarczej, w wyniku której

powstają odpady niebezpieczne i inne niż niebezpieczne;

– prowadzić ilościową i jakościową ewidencję odpadów zgodnie z przyjętą klasyfikacja

odpadów oraz listą odpadów niebezpiecznych. Celem prowadzenia ewidencji odpadów
jest zapewnienie kontroli nad wytwarzanymi odpadami oraz nad ich obrotem od miejsca
powstania do miejsca wykorzystania lub unieszkodliwienia;

– wnosić opłaty za składowanie odpadów.
W odniesieniu do odpadów komunalnych obowiązki te ciążą na gminach i właścicielach
nieruchomości.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Odpady  przemysłowe  to  uboczne  produkty  działalności  człowieka,  powstające  na  terenie
zakładu  przemysłowego  i  niepożądane  w  miejscu  ich  powstawania.  Są  szkodliwe  lub
uciążliwe  dla  środowiska.  Zalicza  się  do  nich  oleje,  opakowania,  żużel  i  popiół,  odpady
mineralne, odpady metaliczne.
Postępowanie z odpadami
Gospodarowanie  odpadami  to:  zbieranie,  transport, odzyski  unieszkodliwianie  odpadów,  jak
również  nadzór  nad  wyżej  wymienionymi  działaniami  oraz  miejscami  unieszkodliwiania
odpadów.

Utylizacja – wykorzystanie materiałów lub odpadów, które straciły wartość użytkową.
Unieszkodliwianie – likwidacja lub ograniczenie uciążliwości odpadów dla środowiska
przez poddanie ich obróbce powodującej zmianę ich cech fizycznych, chemicznych lub
biologicznych.

System prawidłowego gospodarowania odpadami składa się z trzech głównych elementów:
–  gromadzenie (w miejscu powstawania),
–  usuwanie,
–  unieszkodliwiane.
Ochrona przeciwpożarowa

Pożar jest to niekontrolowany proces spalania odbywający się poza paleniskiem.

W miejscach zamieszkania, pracy i zgromadzeń publicznych stanowi poważne zagrożenie
dla ludzkiego zdrowia i życia.
Najważniejsze przyczyny powstawania pożarów w zakładach pracy:

−

wady konstrukcyjne urządzeń technicznych;

−

niewłaściwe użytkowanie urządzeń mechanicznych i elektrycznych;

−

niewłaściwe przechowywanie i zabezpieczenie materiałów łatwopalnych i wybuchowych;

−

wyładowania atmosferyczne;

−

elektryczność statyczna;

−

wybuchy gazów skroplonych lub sprężonych, materiałów pirotechnicznych, pyłów oraz
oparów cieczy łatwo palnych;

−

samozapalenie składowanych paliw, chemikaliów i odpadów:

−

brak ładu i porządku na i wokół stanowiska pracy i w pomieszczeniach pracy.

Przyczyną powstawania pożarów w urządzeniach elektrycznych są:

–

długotrwały przepływ prądu zwarciowego spowodowany niesprawnością układu
zabezpieczeniowego, przyczyną pożaru może być ciepło w przewodach i złączach,

–

łuk elektryczny, który może wystąpić w czasie zwarć, przepięć atmosferycznych wskutek
nadmiernego zbliżenia się części o różnym potencjale,

–

zwiększona rezystancja styków i złącz, która może powstać w wyniku utleniania
powierzchni przewodów, rozluźnienie styków, zabrudzenie,

–

przepięcia łączeniowe.

Urządzenia i instalacje elektryczne w obszarach zagrożonych pożarem
Wszystkie urządzenia technologiczne, w których mogą występować zjawiska elektryczności
statycznej muszą być uziemione. W obszarach zagrożonych pożarem zabrania się
instalowania:

−

transformatorów i kondensatorów elektroenergetycznych,

−

stanowisk ładowania akumulatorów.
Zainstalowane urządzenia i instalacje elektryczne nie mogą stwarzać zagrożenia

pożarowego dla znajdujących się w obiekcie ludzi i zwierząt oraz muszą spełniać wymagania
zgodnie z normami. Jeżeli urządzenia mogą stworzyć zagrożenie pożarowe, to powinny być:

−

montowane na materiałach odpornych na działanie wysokich temperatur lub odgrodzone
materiałami odpornymi na wysokie temperatury,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

montowane tak, aby możliwe było rozpraszanie się ciepła w bezpiecznej odległości
od materiałów narażonych na szkodliwe efekty cieplne.

Urządzenie przyłączone na stałe, które podczas normalnej pracy może powodować

powstanie łuku elektrycznego lub iskrzenia powinno być:

−

całkowicie osłonięte materiałem odpornym na działanie łuku elektrycznego,

−

odgrodzone materiałem odpornym na działanie łuku elektrycznego,

−

lub montowane w taki sposób, aby możliwe było zgaśnięcie łuku w bezpiecznej

odległości od elementów, w których łuk mógłby spowodować szkodliwe efekty cieplne.

Sposoby walki z pożarami

Znane są dwa sposoby walki z pożarami, pierwszy z nich to tzw. obrona czynna,

stosowana wówczas, gdy walczymy już z powstałym ogniem, drugi natomiast to obrona
bierna, gdy czynimy wszystko, aby nie dopuścić do powstania pożaru. Przy obronie czynnej
powinny być spełnione następujące warunki:

−

plan i wymiary budynku powinny umożliwiać szybką ewakuację ludzi w razie pożaru,

−

urządzenia gaśnicze (gaśnice, skrzynki z piaskiem, hydranty) powinny być odpowiednio
rozmieszczone, tj. w pobliżu miejsc, w których pożar jest prawdopodobny oraz w pobliżu
wyjść,

−

instalacje alarmowe powinny być tak rozmieszczone, aby umożliwiały jak
najwcześniejsze zawiadomienie o wybuchu pożaru,

−

rozplanowanie budynków i ich otoczenia powinno być takie, aby umożliwiać straży
pożarnej dojazd i gaszenie pożaru.

W zakładach przemysłowych o dużym zagrożeniu pożarowym zakłada się specjalne

instalacje gaśnicze, np. tryskacze uruchamiane ręcznie lub działające automatycznie.
Instalacje automatyczne zaczynają działać pod wpływem wzrostu temperatury.
Typy pożarów
A – spalaniu ulegają ciała stałe pochodzenia organicznego (paliwa stałe, drewno, papier,

tkaniny itp.).

B – ogień obejmuje ciecze palne lub substancje stałe przechodzące w stan płynny pod

wpływem wysokiej temperatury (paliwa ciekłe, alkohole, oleje, smary, materiały
bitumiczne itp.).

C – płoną gazy palne (acetylen, metan, propan–butan, wodór, gaz koksowniczy lub ziemny).
D – zapaleniu uległy metale lekkie (magnez, sód, potas).

Podział ten ma istotne znaczenie przy wyborze odpowiedniego rodzaju środków gaśniczych.
Pożary  typu  A  można  gasić  wodą  lub  pianą  tworzona  przez  zmieszanie  wody  z  substancją
pianotwórczą,  ponieważ  środki  te  nie  dopuszczają  tlenu  do  pokrytych  nimi  przedmiotów
i obniżają  temperaturę  palącego  się  materiału.  Wyjątkiem są  sytuacje,  gdy  ogniem objęte są
urządzenia elektryczne pod napięciem lub palące się materiały  wchodzące z wodą w reakcje
chemiczne, którym towarzyszy wydzielanie się wodoru lub tlenu podtrzymującego palenie.
W  takich  przypadkach,  jak  również  przy  gaszeniu    pożarów  typu  B,  konieczne  jest
stosowanie dwutlenku węgla. Jako gaz cięższy od powietrza wypełnia on szczelnie przestrzeń
objętego  pożarem  pomieszczenia  poczynając  od  dolnych  jego  partii,  co  prowadzi  w  efekcie
do  obniżenia  stężenia  tlenu  w  powietrzu.  W  przeciwieństwie  do  wody  i  piany  –  dwutlenek
węgla  nie  przewodzi  elektryczności.  Izoluje  też  przed  dostępem  tlenu  palące  się  substancje
płynne,  podczas  gdy  woda  i  piana  powodują  wypieranie  lżejszych  od  wody  palących  się
płynów na powierzchnię środka gaśniczego.
Przy gaszeniu pożarów C  należy przede wszystkim odciąć dopływ paliwa gazowego. Jeżeli
jest  to  niemożliwe,  stosuje  się  specjalne  środki  i  techniki  gaszenia  dostępne  zawodowym
strażom pożarnym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Pożary typu D oraz palące się instalacje i urządzenia elektryczne pod napięciem gasi się przy
pomocy specjalnych proszków gaśniczych.
Wszystkie  wymienione  środki  gaśnicze  stosowane  są  przy  pomocy  urządzeń  zwanych
gaśnicami.  Na  każdej  dopuszczonej  do  użytku  gaśnicy  umieszczony  jest  dobrze  widoczny
napis informujący o rodzaju środka gaśniczego i typie pożaru, przy którym gaśnica może być
stosowana.  Gaśnice  dopuszczone  do  gaszenia  urządzeń  elektrycznych  pod  napięciem
oznaczone są dodatkowo literą E.
Rodzaje sprzętu przeciwpożarowego
Gaśnice proszkowe

−

z wewnętrznym ładunkiem zasilającym CO

, dozowanie środka gaśniczego przez zawór

lub prądownicę proszkową,

−

pod stałym ciśnieniem, z zaworem dozującym, wyposażonym we wskaźnik ciśnienia.

Rys. 9. Gaśnice proszkowe [10]

Zastosowany w gaśnicach proszek gaśniczy BC lub ABC oraz różne wersje pojemności

zbiorników  pozwalają  na  szeroki  zakres  ich  zastosowania.  Są  szczególnie  zalecane
do  zabezpieczania  przeciwpożarowego różnych  typów  samochodów,  garaży,  biur,  mieszkań,
warsztatów,  magazynów,  hal  przemysłowych,  zakładów  energetycznych  i  chemicznych,
budynków administracji państwowej, służby zdrowia, oświaty, nauki, kultury itp.

Gaśnice śniegowe

Rys. 10. Gaśnice śniegowe [10]

Przeznaczone do gaszenia pożarów grupy BC oraz pożarów instalacji i urządzeń

elektrycznych

znajdujących

się

pod

napięciem.

Wykonane

bazie

butli

wysokociśnieniowych zawierających CO

. Zalecane do stosowania w energetyce, lakierniach,

magazynach, stacjach benzynowych, halach przemysłowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Gaśnice i agregaty pianowe

Rys. 11.

Gaśnice i agregaty pianowe [10]

Przeznaczone do gaszenia pożarów grupy AB. Zalecane do stosowania w przemyśle

petrochemicznym, drzewnym, na stacjach paliw, w magazynach cieczy łatwopalnych, bazach
transportowych, zabudowaniach rolniczych.

Agregaty gaśnicze

Rys. 12. Agregaty gaśnicze [10]

Przeznaczone do gaszenia pożarów grupy BC lub ABC (w zależności od stosowanego

proszku). Znajdują szczególne zastosowanie jako uzupełnienie sprzętu w akcjach
ratowniczych straży pożarnych, kolumn transportowych, jako zabezpieczenie lotnisk,
w rafineriach oraz innych dużych zakładach przemysłowych.

Samoczynne urządzenia gaśnicze

Rys. 13. Samoczynne urządzenia gaśnicze [10]

Przeznaczone do gaszenia pożarów grupy ABC. Zalecane do stosowania

w pomieszczeniach zamkniętych, takich jak: magazyny farb, olejów, materiałów

łatwopalnych, rozdzielnie elektryczne itp., w których nie przewiduje się stałej obsługi. SUG
(samoczynne urządzenia gaśnicze) są wyposażone w samoczynny zawór ampułkowy, który

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

może być uruchamiany impulsem elektrycznym przesyłanym z automatycznej centrali
alarmowej lub w wyniku przekroczenia określonej temperatury w pomieszczeniach.
Gaszenie urządzeń elektrycznych

–

silnik elektryczne należy natychmiast wyłączyć spod napięcia i gasić za pomocą gaśnic

śniegowych lub halonowych, w przypadku ich braku dowolnym środkiem gaśniczym, ale
jeżeli nie ma pewności, że silnik został wyłączony spod napięcia nie wolno stosować
wody i gaśnic pianowych,

–

transformatory  sieciowe  należy  wyłączyć  zarówno  od  strony  górnego  jak  i  dolnego
napięcia, dla transformatorów napowietrznych stosuje się wyłącznie urządzenia gaśnicze
wodne,  głównie  zraszaczowe;  pożar  transformatora  nie  wyposażonego  w  stałą  ochronę
przeciwpożarową  jest  gaszony  przez  personel  eksploatacyjny  z  użyciem  przenośnego
sprzętu gaśniczego po wyłączeniu transformatora z sieci,

–

rozdzielnice należy gasić w sposób powodujący jak najmniejsze straty ze względu na
precyzyjne i kosztowne aparaty tam zainstalowane, po wyłączeniu napięcia gasi się
gaśnicami śniegowymi lub pianowymi,

–

komputery  i  inne  urządzenia  elektroniczne  należy  gasić    z  zastosowaniem
odpowiednich  gazów  technicznych,  najczęściej  aragonitu  (mieszanina  naturalnych
gazów:  azotu  i  argonu  (po  50%)  lub  gazu  FM200  otrzymywanego  sztucznie  (pochodna
halonu), oba gazy różnią się przede wszystkim czasem, po jakim osiągają efekt tłumienia
ognia,  argonit  potrzebuje  ok.  90  s, natomiast  FM200  – ok.  10 s.  FM200  wymaga  mniej
butli, jest jednak droższy od argonitu.

Tabela 2. Zestawienie środków gaśniczych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co rozumiemy przez ochronę środowiska?
2.  Co to są odpady i jak je klasyfikujemy?
3.  Z jakich głównych elementów składa się gospodarowanie odpadami?
4.  Jakie są główne przyczyny powstawania pożarów?
5.  W  jaki  sposób  powinny  być  montowane  urządzenia  elektryczne  mogące  stworzyć

zagrożenie pożarowe?

6.  Jak należy zabezpieczyć urządzenia wytwarzające podczas pracy łuk elektryczny?
7.  Jakie warunki muszą być spełnione, aby obrona czynna przed pożarem była skuteczna?
8.  Jakie rozróżniamy typy pożarów?
9.  Do jakich typów pożarów używane są gaśnice pianowe, proszkowe, śniegowe?
10.  Za  pomocą  jakich  środków  można  bezpiecznie  gasić  pożary  silników  elektrycznych,

transformatorów sieciowych, delikatnych urządzeń elektronicznych?

11. Jakiego sprzętu gaśniczego można używać do gaszenia urządzeń pod napięciem?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Opracuj instrukcję gospodarki odpadami dla wybranego wydziału przedsiębiorstwa.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zidentyfikować rodzaje odpadów powstających w procesach produkcyjnych,
2) wyszukać w regulacjach prawnych dane dotyczące metod składowania i utylizacji ww.

odpadów,

3)  pogrupować odpady według metod składowania i utylizacji,
4)  opisać w tabeli grupy odpadów i metody ich składowania i utylizacji,
5)  krótko scharakteryzować opracowaną instrukcję.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

dyrektywy Unii Europejskiej, Polskie Normy,

−

przykładowa charakterystyka przedsiębiorstwa (zawierająca charakter produkcji, proces
technologiczny, materiały potrzebne do procesu produkcyjnego, powstające odpady,
opakowania),

−

literatura wskazana przez nauczyciela,

−

materiały i przybory do pisania.

Ćwiczenie 2

Dobierz sprzęt i środki gaśnicze w zależności od rodzaju pożaru.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zapoznać się z instrukcjami przeciwpożarowymi oraz instrukcjami stosowania sprzętu

i środków gaśniczych,

2)  zidentyfikować rodzaj pożaru,
3)  zanotować możliwe do zastosowania środki gaśnicze,
4)  krótko je scharakteryzować.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

instrukcje przeciwpożarowe, instrukcje stosowania sprzętu i środków gaśniczych,

−

literatura wskazana przez nauczyciela,

−

materiały i przybory do pisania.

Ćwiczenie 3

Wykonaj symulację polegającą na zastosowaniu podręcznego sprzętu i środków

gaśniczych do gaszenia pożaru.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  wybrać odpowiedni sprzęt lub środek gaśniczy do określonego typu pożaru,
2)  omówić sposób użycia danego sprzętu lub środka gaśniczego,
3)  omówić najczęściej popełniane błędy przy stosowaniu ww. środków.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

sprzęt i środki gaśnicze,

−

instrukcje przeciwpożarowe, instrukcje stosowania sprzętu i środków gaśniczych,

−

literatura wskazana przez nauczyciela,

−

materiały i przybory do pisania.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wyjaśnić znaczenie ochrony środowiska?



2) zdefiniować pojęcie odpadów produkcyjnych?



3) zdefiniować pojęcie „pożar”?



4) wymienić główne przyczyny pożarów?



5) omówić rodzaje środków gaśniczych?



6) wyjaśnić sposób posługiwania się gaśnicą proszkową, śniegową,

pianową?



7) omówić metody gaszenia delikatnych urządzeń elektronicznych?



8) wyjaśnić działanie samoczynnych urządzeń gaśniczych?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Prawna ochrona pracy, organizacja stanowiska pracy

4.4.1. Materiał nauczania

Prawna ochrona pracy
Obowiązki pracodawcy

Znowelizowany Kodeks Pracy uściślił zakresy obowiązków i uprawnień pracodawców

i pracowników. Zgodnie z nimi pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa
i higieny pracy w zakładzie pracy. Ponadto pracodawca obowiązany jest chronić zdrowie
i życie pracownika przez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy,
a w szczególności:

−

organizować pracę w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki pracy,

−

zapewnić przestrzeganie w zakładzie pracy przepisów oraz zasad bezpieczeństwa
i higieny pracy, wydawać polecenia usunięcia uchybień w tym zakresie oraz kontrolować
wykonanie tych poleceń,

−

zapewniać wykonanie nakazów, wystąpień, decyzji i zarządzeń wydawanych przez
organy nadzoru nad warunkami pracy,

−

zapewniać wykonanie zaleceń społecznego inspektora pracy.

Do obowiązków pracodawców, w przypadku gdy w tym samym miejscu wykonują pracę
pracownicy zatrudnieni przez różnych pracodawców, należy także:

−

współpracowanie z sobą,

−

wyznaczenie koordynatora sprawującego nadzór nad bezpieczeństwem i higieną pracy
wszystkich pracowników zatrudnionych w tym samym miejscu,

−

ustalenie zasad współdziałania uwzględniających sposoby postępowania w przypadku
wystąpienia zagrożeń dla zdrowia lub życia pracowników.

Ponadto pracodawca:

−

ocenia i dokumentuje ryzyko zawodowe, związane z wykonywaną pracą, oraz stosuje
niezbędne środki profilaktyczne zmniejszające ryzyko,

−

informuje pracowników o ryzyku zawodowym, które wiąże się z wykonywaną pracą,
oraz o zasadach ochrony przed zagrożeniami,

a także zapewnia:

−

organizację pracy i stanowisk pracy w sposób zabezpieczający pracowników przed
zagrożeniami wypadkowymi oraz oddziaływaniem czynników szkodliwych dla zdrowia
i uciążliwości,

−

likwidację  zagrożeń  dla  zdrowia  i  życia  pracowników  głównie  przez  stosowanie
technologii, urządzeń, materiałów i substancji nie powodujących tych zagrożeń, jeżeli ze
względu  na rodzaj procesu pracy  likwidacja zagrożeń nie  jest  możliwa, należy stosować
odpowiednie rozwiązania organizacyjne i techniczne, w tym odpowiednie środki ochrony
zbiorowej,  ograniczające  wpływ  tych  zagrożeń  na  zdrowie  i  bezpieczeństwo
pracowników,

−

środki ochrony  indywidualnej, odpowiednie do rodzaju  i poziomu zagrożeń; w sytuacji
gdy  ograniczenie  zagrożeń  w  wyniku  zastosowania  rozwiązań  organizacyjnych
i  technicznych  nie  jest  wystarczające,  pracodawca  powinien  zapewnić  pracownikom
informacje  o  istniejących  zagrożeniach,  przed  którymi  chronić  ich  będą  środki  ochrony
indywidualnej oraz informacje o tych środkach i zasadach ich stosowania.

−

systematyczne  kontrole  stanu  bezpieczeństwa  i  higieny  pracy  ze  szczególnym
uwzględnieniem  organizacji  procesów  pracy,  stanu  technicznego  maszyn  i  innych
urządzeń  technicznych  oraz  ustala  sposoby  rejestracji  nieprawidłowości  i  metody  ich
usuwania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Uprawnienia pracodawcy

Pracodawca jest uprawniony do:

−

nagradzania i wyróżniania pracowników,

−

stosowania kary upomnienia i kary nagany za nieprzestrzeganie przez pracownika
ustalonego porządku, regulaminu pracy, przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy oraz
przepisów przeciwpożarowych,

−

stosowania kary pieniężnej za nieprzestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny
pracy, opuszczenie pracy bez usprawiedliwienia, stawienie się do pracy w stanie
nietrzeźwości lub spożywanie alkoholu w czasie pracy.

Obowiązki pracownika

Podstawowym obowiązkiem każdego pracownika jest przestrzeganie przepisów i zasad

bezpieczeństwa i higieny pracy. W szczególności pracownik jest zobowiązany:

−

znać przepisy i zasady bezpieczeństwa i higieny pracy,

−

brać udział w szkoleniu i instruktażu z tego zakresu oraz poddawać się wymaganym
egzaminom sprawdzającym,

−

wykonywać pracę w sposób zgodny z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny
pracy,

−

stosować się do wydawanych w tym zakresie poleceń i wskazówek przełożonych,

−

dbać o należyty stan maszyn, urządzeń, narzędzi i sprzętu oraz o porządek i ład
w miejscu pracy,

−

stosować środki ochrony zbiorowej,

−

używać przydzielone środki ochrony indywidualnej oraz odzież i obuwie robocze,
zgodnie z ich przeznaczeniem,

−

poddawać się wstępnym, okresowym i kontrolnym oraz innym zaleconym badaniom
lekarskim i stosować się do wskazań lekarskich,

−

niezwłocznie zawiadomić przełożonego o zauważonym w zakładzie pracy wypadku albo
zagrożeniu życia lub zdrowia ludzkiego oraz ostrzec współpracowników, a także inne
osoby znajdujące się w rejonie zagrożenia, o grożącym im niebezpieczeństwie,

−

współdziałać z pracodawcą i przełożonymi w wypełnianiu obowiązków dotyczących
bezpieczeństwa i higieny pracy.
Każdy pracownik zobowiązany jest do przestrzegania przepisów i zasad bezpieczeństwa

i higieny pracy, są one zawarte w Kodeksie Pracy oraz innych aktach wykonawczych.

Pracownik, który naruszył zasady bezpieczeństwa i higieny może zostać ukarany naganą,

upomnieniem,  grzywną  lub  karą  finansową.  Ponadto,  gdy  łamiąc  zasadę  wyrządził
pracodawcy  szkodę,  poniesie  za  to  odpowiedzialność  materialną,  a  w  przypadku,  gdy
złamanie  zasady  nosiło  znamiona  wykroczenia  lub  przestępstwa,  również  odpowiedzialność
karną.  Dotkliwa  dla  pracownika  będzie  również  sytuacja,  gdy  na  skutek  nieprzestrzegania
zasad  bezpieczeństwa  i  higieny  pracy  uległ  on  wypadkowi.  Jeśli  zostanie  mu  udowodnione,
że wypadek zdarzył się z jego winy, straci prawo do świadczeń z tego tytułu. Stanowi o tym
art.  211  Kodeksu  Pracy  oraz  art.  21  ust.  1  Ustawy  o  ubezpieczeniu  społecznym  z  tytułu
wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. nr 199 poz. 1673 z późn. zm.).
Uprawnienia pracownika:

−

Pracownik  ma  prawo  powstrzymać  się  od  wykonywania  pracy,  zawiadamiając  o  tym
niezwłocznie  przełożonego,  w  razie  gdy  warunki  pracy  nie  odpowiadają  przepisom
bezpieczeństwa i higieny pracy i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia
pracownika  albo  gdy  wykonywana  przez  niego  praca  grozi  takim  niebezpieczeństwem
innym osobom.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

Pracownik ma prawo oddalić się z miejsca zagrożenia, zawiadamiając o tym
niezwłocznie przełożonego, jeżeli powstrzymanie się od wykonywania pracy nie usuwa
bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia lub życia pracownika.

Organizacja bezpiecznej pracy

Stanowisko pracy powinno być zorganizowane zgodnie z zasadami ergonomii.
Ergonomia określana jest jako nauka, zajmująca się przystosowaniem narzędzi, maszyn,

środowiska i warunków pracy do anatomicznych i psychofizycznych cech człowieka,
zapewniając sprawne, wydajne i bezpieczne wykonywanie przez niego pracy, przy
stosunkowo niskim koszcie biologicznym.

W niektórych definicjach ergonomię określa się jako dziedzinę wiedzę charakteryzująca

możliwości człowieka, potrzebną, do prawidłowego projektowania narzędzi, maszyn,
systemów pracy i środowiska, zapewniającego bezpieczną i efektywną pracę.

Ergonomiczna optymalizacja warunków pracy jest stosowana we wszystkich gałęziach

przemysłu, handlu, komunikacji, w pracy biurowej, a także  np. w gospodarstwie domowym.
Coraz  powszechniejszą  jest  świadomość  projektantów  i  pracodawców,  że  człowiek  będzie
w  stanie  osiągać  wyższą  wydajność  pracy  pod  warunkiem  harmonijnego  współdziałania
z  technicznymi  środkami  pracy  oraz  środowiskiem.  Jest  to  możliwe  tylko  wtedy,  gdy  praca
i  środki  do  jej  wykonania  są  zaprojektowane  na  miarę  psychospołecznych  możliwości
człowieka, co jest celem ergonomii.
Podstawowym zadaniem organizacji pracy jest:

−

wybór optymalnych metod pracy,

−

zapewnienie bezpieczeństwa pracy, zapewnienie odpowiednich warunków środowiska
materialnego pracy,

−

właściwy dobór pracowników,

−

zapewnienie najdogodniejszej organizacji czasu pracy,

−

zapewnienie właściwej przemienności wysiłku i odpoczynku.

Prawidłowo zorganizowana praca stanowi warunek jej bezpiecznego wykonania.

Rys. 14. Schemat strukturalny organizacji bezpiecznej pracy przy urządzeniach elektrycznych [4, s. 117]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Stan bezpieczeństwa przy urządzeniach elektrycznych (rys. 14) sprawdza się przez ocenę

stanu technicznego urządzeń podczas okresowych oględzin i przeglądów urządzeń oraz ich
prób i pomiarów.

Za stan bezpieczeństwa pracy w zakładzie ponosi odpowiedzialność kierownik zakładu.

Osoby z kierownictwa i dozoru nad eksploatacją urządzeń elektrycznych ponoszą
odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa pracy na kierowanym przez siebie odcinku, każdy
zaś pracownik na swoim stanowisku pracy.

Polecenia na wykonywanie prac mogą być wydawane przez osoby kierownictwa

i dozoru, upoważnione pisemnie do wydawania tych poleceń przez kierownika zakładu pracy.
Obowiązkiem zakładu pracy jest posiadanie wykazu pracowników upoważnionych do
wydawania prac bez polecenia pisemnego oraz pracowników upoważnionych do wydawania
poleceń pisemnych na prace przy urządzeniach.

Tabela 3. Rodzaje poleceń na wykonywanie prac [4, s. 118]

Rodzaj polecenia

Zakres wykonywanej pracy

bez polecenia

–

prace związane z ratowaniem zdrowia i życia ludzkiego,

–

prace związane z ratowaniem urządzeń przed zniszczeniem,

–

prace związane z likwidacją przerw w dostarczaniu energii,

–

prace eksploatacyjne, określone w instrukcjach eksploatacji, wykonywane przez
pracowników wyznaczonych na stałe do tych prac.

polecenia ustne

wszystkie prace, które nie wymagają polecenia pisemnego.

polecenia pisemne

–

prace wykonywane w warunkach szczególnego zagrożenia dla zdrowia i życia
ludzkiego,

–

prace szczególnie niebezpieczne w warunkach tego zakładu, dla których
kierownik zakładu lub poleceniodawca uzna to za niezbędne,

–

prace wykonywane przez pracowników z innych zakładów pracy niż zakład
prowadzący eksploatację danego urządzenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przygotowanie miejsca pracy i dopuszczenie do pracy

Rys. 15. Przebieg przygotowania miejsca i dopuszczenie do pracy [4, s. 130]

Jeżeli prace przy urządzeniach elektrycznych są wykonywane w stanie beznapięciowym,
wówczas obowiązuje tzw. pięć „złotych” reguł przygotowania miejsca pracy [4]:
1. Wyłączenie napięcia, wiąże się z widoczną bezpieczną przerwą w obwodzie, którą

realizuje się przez:

–

w obwodzie do 1 kV: wykręcenie lub wyjęcie wkładek bezpiecznikowych
w obwodzie zasilającym, bądź gdy jest to niemożliwe, wstawienie wkładek izolujących
miedzy otwarte styki łącznika,

–

w obwodzie powyżej 1 kV, unieruchomienie lub zablokowanie noży łącznika,

–

zdemontowanie fragmentu obwodu.

2. Zabezpieczenie przed powtórnym załączeniem napięcia realizowane jest przez

zablokowanie napędu odłącznika lub wsunięcie płyty izolacyjnej pomiędzy otwarte styki
odłącznika.

3. Sprawdzenie braku napięcia należy wykonać przenośnym neonowym wskaźnikiem

napięcia,  przy  czym  należy  zarówno  przed  jak  i  po  użyciu  sprawdzić  jego  działanie.
Jeżeli  sprawdzenie  braku  napięcia  wskaźnikiem  jest  niemożliwe,  to  o  braku  napięcia
powinny  upewnić  się  przynajmniej  dwie  osoby  na  podstawie  schematu,  elektrycznego
danego urządzenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. Uziemienie urządzeń, przenośne uziemienia muszą być założone po obu stronach

miejsca  pracy,  przy  czym  przynajmniej  jedno  powinno  być  widoczne  z  miejsca  pracy.
Uziemienia  należy  zakładać  bezpośrednio  po  stwierdzeniu  braku  napięcia.  Jeżeli
wyłączony  odcinek  pracy  może  być  zasilany  z  kilku  punktów,  to  uziemienie  musi  być
założone  w  każdym  punkcie,  skąd  może  być  podane  napięcie.  Uziemienia  zabrania  się
zakładać  poprzez  wyłączniki  i  bezpieczniki  bez  widocznej  przerwy  izolacyjnej.
Uziemienie  można  zakładać  przed  łącznikami  mającymi  widoczną  przerwę  izolacyjną
pod warunkiem zablokowania napędu łącznika.

5. Osłanianie części przed napięciem dotyczy to zarówno otoczenia w pobliżu miejsca

pracy, jak również części obudów wewnątrz urządzeń.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie są podstawowe obowiązki pracodawcy w zakresie bezpieczeństwa pracy?
2.  Jakie są podstawowe obowiązki pracownika w zakresie bezpieczeństwa pracy?
3.  Co rozumiemy przez przestrzenne warunki pracy?
4.  Jakie mogą być objawy związane z nieprawidłową organizacją stanowiska pracy?
5.  Jakie czynniki wpływają na wydajność pracy i samopoczucie pracowników?
6.  Jakie rodzaje poleceń są stosowane podczas obsługi urządzeń elektroenergetycznych?
7.  Kiedy można wykonywać prace bez polecenia?
8.  Jakie czynności należy wykonać przed dopuszczeniem do pracy?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wybierz, które zdania są prawdziwe, a które fałszywe.

Zadanie

prawda

fałsz

Ocena i dokumentowanie ryzyka zawodowego, związanego z wykonywaną pracą
należy do obowiązków pracownika.

Kodeks

Pracy

zawiera

m.in.

przepisy

zasady

bezpieczeństwa

i higieny pracy.

Ekonomia jest nauką zajmującą się m.in. sprawnym, wydajnym i bezpiecznym
wykonywaniem pracy.

Prace związane z likwidacją przerw w dostarczaniu energii mogą być wykonywane
po wydaniu polecenia ustnego uprawnionej osoby.

Prace eksploatacyjne, określone w instrukcjach eksploatacji, wykonywane przez
pracowników wyznaczonych na stałe do tych prac mogą być wykonywane bez
polecenia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  dokładnie przeczytać zdania,
2)  przeanalizować ich treść decydując czy zdanie jest prawdziwe czy fałszywe,
3)  zaprezentować wykonane ćwiczenie,
4)  dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

treść zadania dla każdego ucznia,

−

literatura wskazana przez nauczyciela,

−

materiały i przybory do pisania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Określ podstawowe prawa i obowiązki pracownika w zakresie bezpieczeństwa i higieny

pracy na podstawie Kodeksu Pracy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) wyszukać w Kodeksie Pracy informacje o prawach i obowiązkach pracownika w zakresie

bezpieczeństwa i higieny pracy,

2) zanotować numery artykułów z Kodeksu Pracy,
3) krótko scharakteryzować poszczególne artykuły z Kodeksu Pracy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

Kodeks Pracy z komentarzem,

−

Dzienniki Ustaw,

−

literatura wskazana przez nauczyciela,

−

materiały i przybory do pisania.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) odnaleźć w odpowiednich przepisach prawa pracownika?



2) odnaleźć w odpowiednich przepisach obowiązki pracownika?



3) odnaleźć w odpowiednich przepisach obowiązki pracodawcy?



4) objaśnić zadania ergonomii?



5) wskazać podstawowe zadania organizacji pracy?



6) określić rodzaj prac, które mogą być wykonywane bez polecenia?



7) określić rodzaj prac, które mogą być wykonywane tylko na polecenie

pisemne?



8) omówić

reguły

przygotowania

miejsca

pracy

warunkach

beznapieciowych?



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test  zawiera  20  zadań  dotyczących  przestrzegania  przepisów  bezpieczeństwa  i  higieny

pracy  z  urządzeniami  elektrycznymi,  pierwszej  pomocy  w  wypadkach  przy  pracy,
ochrony  przeciwpożarowej,  ochrony  środowiska,  prawa  pracy  i  organizacji  stanowiska
pracy.  Wszystkie  zadania  są  to  zadania  wielokrotnego  wyboru  i  tylko  jedna  odpowiedź
jest prawidłowa.

5. Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi, zaznacz prawidłową

odpowiedź znakiem X (w przypadku pomyłki błędną odpowiedź zakreśl kółkiem,
a następnie ponownie zaznacz odpowiedź prawidłową).

6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał możliwość sprawdzenia poziomu

swojej wiedzy.

7. Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóż jego rozwiązanie

na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

8. Na rozwiązanie testu masz 30 minut.

Powodzenia!

Materiały dla ucznia:

−

instrukcja,

−

zestaw zadań testowych,

−

karta odpowiedzi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. W przypadku pożaru należy zawiadomić straż pożarną dzwoniąc po numer

a)  997 lub 112 (z telefonu komórkowego).
b)  998 lub 112 (z telefonu komórkowego).
c)  999 lub 113 (z telefonu komórkowego).
d)  998 lub 113 (z telefonu komórkowego).

2. Zawilgocenie dłoni

a)  wpływa na zmniejszenie odporności organizmu na działanie napięcia.
b)  wpływa na zwiększenie odporności organizmu na działanie napięcia.
c)  nie ma wpływu na odporność organizmu na działanie napięcia.
d)  trudno  określić  czy  odporność  organizmu  na  działanie  napięcia  zwiększa  czy

zmniejsza, ponieważ wpływ na to ma jeszcze wiele innych czynników.

3. Meldunek o zdarzeniu powinien zawierać następujące informacje

a) o miejscu wypadku, liczba i stan poszkodowanych, komu i jakiej pomocy udzielono.
b) o miejscu wypadku, charakter zdarzenia, liczba i stan poszkodowanych,

o wzywającym pomocy, komu i jakiej pomocy udzielono.

c) o miejscu wypadku, rodzaju obrażeń, nazwiska poszkodowanych, o wzywającym

pomocy, komu i jakiej pomocy udzielono.

d) o miejscu wypadku, charakter zdarzenia, imiona i nazwiska poszkodowanych,

o wzywającym pomocy, jakie są rokowania.

4. Stosowanie nauszników i wkładek przeciwhałasowych jest konieczne, jeżeli hałas na

stanowisku pracy przekracza
a)  55 dB.
b)  65 dB.
c)  75 dB.
d)  85 dB.

5. Negatywnym skutkiem hałasu w pracy nie jest

a)  zaburzenie akcji serca.
b)  zmiana rytmu oddychania.
c)  łamliwość kości.
d)  zaburzenie wzroku.

6. Wibracje powodują silne podrażnienie błędnika przy częstotliwościach rzędu

a)  2 Hz.
b)  20 Hz.
c)  200 Hz.
d)  2 kHz.

7. Do ochrony przeciwwibracyjnej nie stosuje się

a)  kurtek przeciwwibracyjnych.
b)  rękawic przeciwwibracyjnych.
c)  pasów przeciwwibracyjnych.
d)  obuwia przeciwwibracyjnego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

8. Minimalna niebezpieczna dla człowieka wartość prądu zmiennego płynącego przez

dłuższy czas wynosi
a)  30 mA.
b)  50 mA.
c)  70 mA.
d)  90 mA.

9. Porażenie prądem jest najbardziej niebezpieczne dla

a)  młodej kobiety.
b)  starszej kobiety.
c)  młodego mężczyzny.
d)  starszego mężczyzny.

10. Wyłącznik różnicowoprądowy jest ochroną przed

a)  dotykiem pośrednim.
b)  dotykiem bezpośrednim.
c)  zarówno dotykiem pośrednim jak i bezpośrednim.
d)  nie jest to urządzenie ochronne.

11. Skurcz barków, trudności w oddychaniu, wzmożony ból i niemiarowość akcji serca, ale

możliwe  jest  jeszcze  przywrócenie  czynności  życiowych,  jeżeli  porażony    otrzyma
natychmiastową  pomoc  doraźną  występuje  przy  porażeniu  człowieka  prądem
elektrycznym o natężeniu
a)  poniżej 3 mA.
b)  3÷7 mA.
c)  7÷20 mA.
d)  20÷70 mA.

12. Na wystąpienie porażenia prądem nie ma wpływu

a)  zły stan techniczny urządzeń elektrycznych.
b)  niewłaściwe posługiwanie się urządzeniami elektrycznymi.
c)  bezpośredni kontakt ze źródłem prądu lub przewodami elektrycznymi.
d)  obecność w pomieszczeniu drewnianego parkietu i wykończeń gipsowych.

13. Ochrona przeciwporażeniowa dodatkowa zapobiega

a) zetknięciu człowieka z przewodzącymi częściami urządzeń znajdujących się pod

napięciem.

b) udzielaniu się napięcia przedmiotom lub częściom urządzeń normalnie nie

znajdujących się pod napięciem.

c) szkodliwemu działaniu łuku elektrycznego.
d) pojawieniu się niebezpiecznego napięcia dotykowego dzięki zastosowaniu urządzeń

II klasy ochronności.

14. W przypadku porażenia prądem ratownik powinien w pierwszej kolejności

a)  uwolnić człowieka porażonego spod napięcia.
b)  rozpoznać stan zagrożenia porażonego.
c)  skontrolować oddech.
d)  zmierzyć ciśnienie i skontrolować tętno.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

15. Znak

a)  ostrzega przed niebezpieczeństwem ze strony urządzenia elektrycznego.
b)  ostrzega przed burzą w rejonie o szczególnym zagrożeniu.
c)  oznacza materiały, które są narażone na uderzenia piorunów.
d)  informuje, że w pobliżu znajduje się piorunochron.

16. Znak

oznacza

a)  skrzyżowanie na drodze ewakuacyjnej.
b)  umiejscowienie zestawu do udzielania pierwszej pomocy.
c)  umiejscowienie planu ewakuacji.
d)  miejsce, w którym może pojawić się zagrożenie dla zdrowia.

17. Do gaszenia pożaru silników elektrycznych należy użyć gaśnicy

a)  śniegowej.
b)  pianowej.
c)  wodnej.
d)  nie można używać gaśnicy.

18. Sprawdzenie przygotowania miejsca pracy przed dopuszczeniem do pracy jest

realizowane przez
a)  kierującego zespołem.
b)  dopuszczającego.
c)  kierującego zespołem w obecności dopuszczającego.
d)  dopuszczającego w obecności kierującego zespołem.

19. Do gaszenia urządzeń elektrycznych pod napięciem nie wolno używać

a)  gaśnicy halonowej.
b)  gaśnicy proszkowej.
c)  gaśnicy pianowej.
d)  gaśnicy śniegowej.

20. Zastosowanie odpowiednich zabezpieczeń na wyłączonych urządzeniach np. uziemienia

to czynność wykonywana w czasie
a)  przygotowania miejsca pracy.
b)  zakończenia pracy.
c)  dopuszczenia do pracy.
d)  nie dopuszczenia do pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ……………………………………………………..

Przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony
przeciwpożarowej i ochrony środowiska

Zaznacz poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1. Bernaciak A.: Przedsiębiorstwa wobec wymagań ochrony środowiska. Wydawnictwo

„Salamandra”, Poznań 2000

2. Gadomska H.: Człowiek, praca, środowisko. Instytut Wydawniczy Związków

Zawodowych, Warszawa 1989

3. Hansen A.: Bezpieczeństwo i higiena pracy. WSiP, Warszawa 1998
4. Januszewski S., Sagan T., Szczucki F., Świątek H.: Eksploatacja urządzeń elektrycznych

i energoelektronicznych. Wydawnictwo Instytutu Technologii Eksploatacji, Radom 1999

5. Kozłowski M.: Przedsiębiorczość, organizacja i bezpieczeństwo pracy. Vogel Publishing,

Wrocław 1999

6.  Kurpas K.: Pomiary w elektroenergetyce. COSiW SEP, Warszawa 2004
7.  Rączkowski B.: Bhp w praktyce. ODDK, Gdańsk 2002
8.  Stępczak K.: Ochrona i kształtowanie środowiska. WSIP, Warszawa 2001
9.  www.automobilklub.chelm.pl
10.  www.mar–poz.waw.pl
11.  www.motocykle.slask.pl/inne/pierwsza-pomoc