Gordon Serfontein 

TWOJE NADPOBUDLIWE DZIECKO 

Poradnik dla rodziców 

Przełożył Jacek Jankowski 

Tytuł oryginału 

THE HIDDEN HANDICAP

 

 

 

 

Prószyński i S-ka SA WARSZAWA 1999 

Wydanie I 

Konsultacja merytoryczna Krystyna Zielińska 

 

ISBN 83-7180-539-X 

  

  

Książkę  niniejszą  dedykuję  mojej  żonie  Barbarze,  która  pomogła  mi  w  zrozumieniu  wielu 

problemów związanych z zaburzeniami koncentracji uwagi, a także moim dzieciom: 

Sebastianowi,  Susanne,  Dorianowi,  Christianowi  i  Arabelli,  którzy  wiele  mnie  nauczyli.

Przedmowa 

  

Moje  zainteresowanie  problemem  trudności  w  uczeniu  się  wynika  z  wykonywanego  przeze  mnie 

zawodu, a moje własne bolesne doświadczenia jeszcze je pogłębiły. 

Rodzice noworodka nie zdają sobie sprawy, że ich dziecko kiedyś może mieć poważne kłopoty w 

nauce,  z  prawdopodobieństwem  wynoszącym  1:10.  Dziecko  może  mieć  problemy  z 

przeliterowaniem  wyrazów,  czytaniem,  pisaniem,  pamięcią,  organizacją  pracy,  matematyką, 

koncentracją, językiem. 

Co gorsza, wszystkie te problemy są zwykle związane z bardzo trudnym zachowaniem dziecka. 

  

Mimo  dużej  obecnie  wiedzy  na  ten  temat,  wielu  uczniów  boryka  się  w  szkole  z  bolesnymi 

problemami,  których  przyczyny  nie  są  jeszcze  znane.  Nie  jest  sprawiedliwe  to,  że  niektóre  dzieci 

muszą włożyć dwa razy więcej pracy, aby osiągnąć przynajmniej połowę sukcesu swoich kolegów. 

W dodatku do takiego dziecka przyczepia się etykietkę leniucha bez motywacji, z którym są same 

kłopoty wychowawcze, i postrzega je jako osobę nie umiejącą żyć w społeczeństwie. 

  

Ż

ycie rodziców takich dzieci również nie jest łatwe. Nie wiemy, co dzieje się z naszym ukochanym 

dzieckiem; jesteśmy zasypywani lawiną drobiazgowych ćwiczeń, które musimy z nim wykonywać. 

Zaczynamy  zajmować  się  dietą,  uczuleniem,  zażywaniem  witamin,  noszeniem  barwionych 

soczewek (Według jednej z teorii, wyjaśniającej przyczyny dysleksji, trudności z czytaniem można 

usunąć  lub  przynajmniej  zmniejszyć  poprzez  zmianę  koloru  liter  i  ich  tła.  W  tym  celu  na  czas 

czytania  zakłada  się  dyslektycznemu  dziecku  kolorowe  soczewki,  zmieniające  barwę  widzenia, 

(przyp.  tłum.),  ćwiczeniami  gałek  ocznych,  ćwiczeniami  ruchowymi  i  organizacją  korepetycji. 

Wszystkie  te  działania  mogą  pomóc  w  rozwiązaniu  pewnej  części  problemu,  ale  w  pojedynkę 

stanowią  niepełną  odpowiedź.  Powodują  ponadto,  że  cała  uwaga  zostaje  skupiona  na  dziecięcych 

słabościach i niepowodzeniach. Dorośli potrafią przetrwać dzięki skrywaniu słabości i uwypuklaniu 

swoich umiejętności. Nasze dzieci mają te same potrzeby i muszą umieć cieszyć się sukcesami, jeśli 

chcą być szczęśliwe i silne emocjonalnie. 

  

Moim zdaniem, trudności w uczeniu się to problem bardzo złożony, ponieważ sukces w szkole w 

ogromnym  stopniu  zależy  od  zachowania,  motywacji,  uczucia  szczęścia,  szacunku  i  rodzicielskiej 

presji.  Rodzice  czują  się  zagubieni,  potrzebują  szerszego  spojrzenia  na  dziecko  i  uświadomienia 

sobie, jak problem dziecka wpływa na całą rodzinę. Rodzicom tym gorąco polecam książkę doktora 

Serfonteina,  która  moim  zdaniem  jest  lepsza  od  wszystkich  innych  wydanych  uprzednio  na  ten 

temat. 

  

Znam  Gordona  od  10  lat  i  wciąż  zdumiewa  mnie  jego  ogromna  znajomość  tematu  oraz  jego 

umiejętność rozumienia i pomagania rodzinom. Rodzice dostrzegą, że ich dzieci zostały opisane z 

niezmierną dokładnością, i nie będą mieli cienia wątpliwości, że autor wykazuje zrozumienie i chęć 

pomocy. 

  

Na  samym  końcu  chciałbym  podzielić  się  refleksją,  jak  wielu  rodziców  jest  bliskich  odkrycia 

przyczyn  swoich  szkolnych  niepowodzeń.  Szkoła  często  kojarzy  się  nam  z  poczuciem  braku 

sukcesu,  ale  dzięki  temu  autorowi  możemy  uchronić  nasze  dzieci  przed  podobnymi  negatywnymi 

przeżyciami. 

  

Dr Christopher Green, 

ordynator Oddziału Rozwoju Dziecka, 

The Children's Hospital, 

Camperdown, Sydney 

Spis treści 

  

Przedmowa  

Wprowadzenie  

 1. Co tkwi w nazwie?  

2. Co to za dziecko?  

* Koncentracja uwagi  

* Poziom aktywności  

* Popędliwość  

* Koordynacja  

* Pamięć krótkotrwała  

* Nieustępliwość  

* Inne cechy emocjonalne  

* Model snu  

* Apetyt  

* Mowa  

* Podsumowanie 

3. Skąd to się bierze? - Do czego to prowadzi?  

4. Zwracanie uwagi  

5. Aktywność - za dużo czy za mało?  

6. Impulsywność - czy to mnie dotyczy?  

7. Koordynacja - chwianie się i guzdranie  

8. Mowa  

9. Pamięć krótkotrwała - jednym uchem wpada, drugim wypada  

10. Problemy osobiste - czarne czy białe?  

* Nieustępliwość  

* Poszanowanie własnej godności  

* Depresja  

* Niedojrzałość socjalna 

11. Sen i apetyt  

12. Trudności w uczeniu się  

13. Podstawowe umiejętności - tradycyjne trzy R  

* Trudności w czytaniu (dysleksja)  

* Literowanie  

* Pisanie  

* Zdolności matematyczne 

14. Szkoła  

15. Diagnoza i wykrywanie  

16. Sposoby działania  

Terapia behawioralna  

* Nauczanie wyrównawcze - zaangażowanie rodziców  

* Terapia mowy i języka  

* Terapia zajęciowa  

* Kontrola dietetyczna  

* Leczenie farmakologiczne  

* Efekty działania  

* Skutki uboczne 

17. Umiejętne postępowanie i inne trzy R (rutyna, regularność, repetycja)  

18. Specyficzne zachowania  

Zaburzenia behawioralne  

* Nagłe wybuchy złości  

* Agresja  

* Poszanowanie własnej godności  

* Impulsywność  

* Zaburzenia czasu koncentracji uwagi  

* Ocena farmakoterapii 

19. Zaburzenia koncentracji uwagi i rodzina nuklearna  

* Ojciec i matka  

* Matka  

* Ojciec  

* Rodzeństwo 

20. Chłopiec to ojciec mężczyzny  

 

Dodatek. Wskazówki praktyczne oraz zabiegi terapeutyczne  

 

I. Trudności ze słyszeniem  

* Odbiór słuchowy i rozumienie mowy  

* Rozróżnianie za pomocą słuchu  

* Pamięć słuchowa 

  

II. Trudności z widzeniem 777 

* Odbiór za pomocą wzroku  

* Rozróżnianie za pomocą wzroku  

* Pamięć wzrokowa 

  

III. Trudności w poruszaniu się  

* Koordynacja motoryki dużej  

* Koordynacja motoryki małej  

* Wizerunek ciała 

  

IV. Problemy z położeniem w przestrzeni  

V. Problemy z orientacją lewo/prawo  

VI. Nadpobudliwość  

VII. Rozpraszanie się oraz krótki czas koncentracji uwagi  

Podziękowania

Wprowadzenie 

  

Wszyscy rodzice troszczą się o rozwój swoich dzieci i wychowują je  tak, aby gdy dorosną mogły 

poradzić sobie z trudnościami życia. Dzieciom, które mają w porównaniu ze swoimi rówieśnikami 

nierówne  szansę  na  starcie  w  dorosłe  życie/  okazujemy  nie  tylko  współczucie,  ale  i  konkretną 

pomoc, np. w ośrodkach rehabilitacyjnych. Innymi słowy, dzieci w widoczny sposób upośledzone, 

np. niewidome, niesłyszące, cierpiące na mózgowe porażenie dziecięce lub umysłowo upośledzone, 

wywołują  w  nas  współczucie,  staramy  się  im  ulżyć  w  ich  ciężkim  losie,  by  mogły  radzić  sobie  i 

cieszyć się pełnią życia. 

Dziecko mające trudności w uczeniu się, zdaniem wielu osób, nie ma żadnych problemów ani wad. 

Normalnie wygląda, bawi się z dziećmi z sąsiedztwa i nie ma kłopotów z mową, wzrokiem ani ze 

słuchem. W związku z tym, większość z nas uważa, że takie dziecko nie jest wcale upośledzone i 

nie wymaga szczególnej troski. Prezentuje ono jednak tzw. ukrytą ułomność. 

Mimo  że  słowo  "ułomność"  ma  wydźwięk  pejoratywny,  użycie  go  w  tym  wypadku  wydaje  się 

wyjątkowo trafne. Jeśli przez ułomność rozumiemy ograniczenie prawidłowego rozwoju dziecka, to 

dziecko  mające  trudności  w  uczeniu  się  lub  cierpiące  na  rozwojowe  zaburzenia  zachowań  jest  w 

podobnym stopniu upośledzone jak dziecko z jakimikolwiek innymi zaburzeniami rozwoju. 

  

Jako  ojciec  dziecka  z  tego  rodzaju  ukrytą  ułomnością  jestem  świadomy  odrzucenia  pojęcia 

rozwojowych  trudności  w  nauce  i  zaburzeń  zachowania  przez  pewne  grupy  ludzi,  szczególnie 

nauczycieli  i  lekarzy.  Dla  większości  z  nich  te  dzieci  nie  są  upośledzone,  lecz  jedynie  w 

nieodpowiedni sposób 

uczone, wychowywane czy trzymane w ryzach. Tak więc nieszczęśliwie się składa, że ludzie którzy 

w pierwszej kolejności powinni przyjść z pomocą, nie uznają problemu takich dzieci. 

  

Napisałem tę książkę, aby podzielić się doświadczeniem nie tylko ojca, ale i lekarza, który ma do 

czynienia z dziećmi dotkniętymi tego rodzaju zaburzeniami rozwoju i z ich rodzicami borykającymi 

się z problemami swoich pociech. Mam również nadzieję, że moje przemyślenia trafią do szerszego 

grona odbiorców, m.in. do nauczycieli i lekarzy, aby lepiej zrozumieli stan, w którym znajduje się 

duży odsetek naszych dzieci. 

  

Rozwojowe  trudności  w  uczeniu  się  i  zaburzenia  zachowania  nie  są  również  dostrzegane  przez 

rządzących państwami. Jeśli znaliby oni przyczyny tych przypadłości, przeznaczono by niezbędne 

ś

rodki finansowe na pomoc tym dzieciom. Jednak nawet w krajach rozwiniętych, z niezrozumiałych 

względów,  nie  wdraża  się  odpowiednich  programów  i  udogodnień,  które  pomogłyby  wychować 

dzieci  z  tego  rodzaju  problemami  na  pełnowartościowych  obywateli.  Programy  zapobiegawcze 

przyniosłyby  również  korzyści  w  postaci  redukcji  kosztów  związanych  ze  zwalczaniem 

przestępczości, ponieważ większość dzieci z problemami wychowawczymi staje się młodocianymi 

przestępcami lub nieletnimi kryminalistami. 

  

Celem  tej  książki  jest  dotarcie  do  jak  najszerszego  kręgu  rodziców,  lekarzy  i  innych 

zainteresowanych,  dlatego  też  szczegółowe  informacje  zostały  przedstawione  w  bezpośredni 

sposób. 

Zwracam  się  do  wszystkich  rodziców,  krewnych,  nauczycieli  i  lekarzy  borykających  się  z 

problemami dzieci mających trudności w nauce i przejawiających zaburzenia w zachowaniu: mam 

nadzieję,  że  książka  ta  da  lepszy  wgląd  w  problemy,  z  jakimi  spotykają  się  dzieci  przez  większą 

część swojego życia. Mam nadzieję, że podpowie, jak pomóc waszym dzieciom. Jeśli bowiem nie 

będą  miały  wsparcia  ze  strony  swoich  rodziców  lub  opiekunów,  to  do  kogo  mają  się  zwrócić?

ROZDZIAŁ 1 

Co tkwi w nazwie? 

  

  

Dwa  pytania,  które  zadają  sobie  rodzice  dzieci  mających  wkrótce  rozpocząć  naukę  w  szkole, 

brzmią: "Czy to odpowiednia szkoła dla mojego dziecka?" oraz "Czy moje dziecko jest gotowe, aby 

pójść do szkoły?". Odpowiedzi na te pytania bowiem będą miały ogromne znaczenie dla przyszłej 

edukacji dziecka w szkole podstawowej i średniej. 

  

Od pierwszych dni w przedszkolu dziecko napotyka nowe sytuacje, z którymi musi sobie poradzić. 

Musi  się  nauczyć  przebywać  w  grupie  innych  dzieci,  zająć  się  sobą,  bez  pomocy  ze  strony 

wychowawcy.  Musi  się  też  nauczyć  współżyć  z  innymi  dziećmi  i  z  wychowawcą,  stosując 

kulturowe 

i  socjalne  narzędzia,  którymi  uczono  je  posługiwać  się  w  domu.  Dla  wielu  dzieci  głównym 

problemem  okaże  się  rozstanie  z  rodziną.  Niektóre  będą  to  bardzo  przeżywały.  Przez  cały  okres 

edukacji dziecko zetknie się z różnymi systemami wartości i w różny sposób będzie postrzegane.  

  

Będzie się uczyło nawiązywać kontakty z kolejnymi nauczycielami i z kolegami z klasy. 

Większość  dzieci  potrafi  się  odnaleźć  w  nowym  otoczeniu  i  zintegrować  ze  środowiskiem 

szkolnym.  Inne  mają  problemy  wynikające  z  odmienności  kulturowej  lub  zaburzeń 

osobowościowych.  Mogą  to  być  problemy  przejściowe,  które  same  się  rozwiążą,  niektóre  jednak 

pogłębią  się  w  miarę  przechodzenia  dziecka  z  klasy  do  klasy.  Innym  czynnikiem  utrudniającym 

integrację  dziecka  ze  środowiskiem  szkolnym  są  problemy  domowe,  takie  jak  choroba,  śmierć 

bliskiej osoby lub rozwód rodziców. 

  

W niektórych przypadkach dziecko staje się ofiarą nieodpowiedniego lub złego systemu nauczania, 

z  czym  musi  radzić  sobie  samo.  Większość  dzieci  kończy  szkołę  podstawową  z  zadowalającym 

wynikiem. Niektóre jednak mają znaczne trudności i nie radzą sobie z nauką. 

Przyjmuje się, że układ nerwowy dziecka uczęszczającego do przedszkola jest rozwinięty w stopniu 

pozwalającym  mu  na  pełne  wykorzystanie  swoich  umiejętności  poznawczych.  W  szkole 

podstawowej dziecko powinno nabierać biegłości w czytaniu, literowaniu, pisaniu, umiejętnościach 

matematycznych oraz w mowie. Aby to wszystko osiągnąć, jego układ nerwowy musi 

być odpowiednio dojrzały. 

  

Niestety  wiele  dzieci,  zwłaszcza  chłopców,  nie  osiąga  odpowiedniego  stopnia  dojrzałości  we 

wczesnym  dzieciństwie  i  dlatego  nie  są  gotowi  do  pójścia  do  szkoły  w  tak  młodym  wieku. 

Niedojrzałość okolic mózgu odpowiedzialnych za procesy poznawcze (lub naukę), nie pozwala im 

nabyć  podstawowych  umiejętności  w  oczekiwanym  stopniu.  Ta  niedojrzałość  rozwoju  jest 

zazwyczaj dziedziczona, można ją prześledzić u innych członków rodziny. 

  

Dlatego oczywisty jest fakt, że trudności w uczeniu się lub odpowiednim zachowaniu się w szkole, 

mogą  mieć  dwie  przyczyny.  Po  pierwsze  –  problemy  środowiskowe  prowadzące  do  zaburzeń  w 

uczeniu się lub zachowaniu, po drugie - niedojrzałość obszarów mózgu odpowiedzialnych za naukę. 

Ze  względu  na  dwie  główne  przyczyny  trudności  w  uczeniu  się  wygodnie  jest  podzielić  dzieci 

dotknięte  tymi  problemami  na  dwie  grupy:  te,  których  niedojrzałość  jest  pochodzenia 

ś

rodowiskowego,  oraz  te,  u  których  jest  to  niedojrzałość  o  podłożu  rozwojowym.  Naturalnie 

obydwie grupy będą miały pewne cechy wspólne, ale postępowanie z każdą z nich jest odmienne. 

Z  grupą  dzieci  z  zaburzeniami  środowiskowymi  powinien  pracować  psycholog  zajmujący  się 

problemami  rozwojowymi,  psychiatra  lub  psycholog  specjalizujący  się  w  problemach  edukacji. 

Dzieci  z  niedojrzałością  rozwoju  powinny  mieć  kontakt  z  lekarzem,  korepetytorem,  logopedą, 

psychoterapeutą, a nawet z dietetykiem. 

  

Ta  książka  skoncentruje  się  przede  wszystkim  na  dzieciach  z  zaburzeniami  pochodzenia 

rozwojowego.  Medycznym  terminem  stosowanym  przez  ostatnie  dziesięć  lat,  a  opisującym 

zaburzenia  rozwoju  związane  z  uczeniem  się  i  zachowaniem, jest  termin "zaburzenia  koncentracji 

uwagi".  "Specyficzne  zaburzenia  związane  z  uczeniem  się"  to  termin  edukacyjny  nadawany 

problemom związanym z rozwojem. Terminem tym określa się wszelkie trudności w nauce, a więc 

dysleksję,  dyskalkulię,  dysgrafię  i  dysfazję.  Został  on  wybrany  z  tego  powodu,  że  w  ogólnym 

odbiorze  ma  mniejszy  ładunek  emocjonalny  i  mniejszy  wydźwięk  pejoratywny.  Niektórzy  jednak 

opisując  "specyficzne  zaburzenia  związane  z  uczeniem  się",  używają  terminu  "dysleksja 

rozwojowa". 

Termin  "zaburzenia  koncentracji  uwagi"  jest  o  tyle  niefortunny,  że  opisuje  chorobę,  definiując 

jeden  objaw  (chociaż  najbardziej  znaczący).  Zaburzenia  te  dzieli  się  również  na  zaburzenia  z 

nadaktywnością i bez nadaktywności.  

  

Powszechnie uznaje się, że zespół ten nie jest zbyt częstym schorzeniem, choć jego występowanie 

waha  się  w  granicach  5-20%  u  wszystkich  chłopców.  Jest  to  przypadłość  dotykająca  głównie 

chłopców - około 90% dzieci borykających się z tym problemem to chłopcy. 

Postrzeganie  zespołu  zaburzeń  koncentracji  uwagi  jako  występującego  jedynie  w ciągu  ostatniego 

stulecia jest błędne. Choć badania nad trudnościami w uczeniu się i zaburzeniami zachowania były 

prowadzone  dość  intensywnie  w  ciągu  ostatnich  pięćdziesięciu  lat,  zainteresowanie  zdolnością 

ludzkiego  umysłu  do  uczenia  się  oraz  czynnikami  determinującymi  zachowanie  sięga  czasów 

starożytnej  Grecji.  Stwierdzenie  Hipokratesa,  że  "mózg  jest  siedliskiem  ludzkiej  inteligencji,  zaś 

serce siedliskiem duszy człowieka", stanowi bezpośrednie ogniwo łączące poglądy starożytnych ze 

współczesnym  rozumieniem  funkcji  mózgu,  o  którym  wiemy,  że  oczywiście  jest  siedliskiem 

inteligencji, ale również pełni wiele innych zadań. 

  

Pod  koniec  XIX  wieku  neurolodzy  i  neurochirurdzy  interesowali  się  funkcjonowaniem  mózgu. 

Badali  ludzi,  którzy  przeszli  wylew  krwi  do  mózgu,  w  wyniku  czego  utracili  zdolność 

komunikowania się, a więc przestali mówić, pisać i rozumieć mowę. Utrata poszczególnych funkcji 

została następnie 

skojarzona z uszkodzeniem różnych okolic mózgu, co pozwoliło na głębszy wgląd w działanie tego 

złożonego organu. 

Na początku obecnego stulecia pewien brytyjski pediatra opisał grupę dzieci mających trudności w 

uczeniu  się.  Podejrzewano,  że  ich  kłopoty  są  wynikiem  zaburzeń  procesów  myślowych 

zachodzących w mózgu. Następnie w latach 40. dwóch lekarzy, dr Strauss oraz dr Lehtinen, opisało 

grupę dzieci z trudnościami w uczeniu się oraz zaburzeniami zachowania, u których podejrzewano 

uszkodzenie mózgu. 

  

W  latach  60.  powstał  termin "minimalne  uszkodzenie  mózgu"  opisujący  problem  dzieci mających 

trudności  w  uczeniu  się,  rozwojowe  zaburzenia  zachowania,  koordynacji  oraz  mowy.  Uznano,  że 

mają  miejsce  dziedziczne  zaburzenia  rozwojowe  w  procesach  neurochemicznych  dotykające 

określonych  części  mózgu.  Terminu  "minimalne  uszkodzenie  mózgu"  używano  następnie  przy 

opisywaniu dzieci z zaburzeniami rozwojowymi w uczeniu się i zachowaniu. 

  

W latach 70. dokonano odkrycia, że u dzieci z "minimalnymi uszkodzeniami mózgu" występowały 

zaburzenia  funkcjonowania  różnych  neuroprzekaźników  w  rejonach  mózgu  odpowiedzialnych  za 

funkcje  poznawcze  (lub  za  proces  uczenia  się).  Powrócę  do  tego  tematu  w  jednym  z  kolejnych 

rozdziałów, teraz zasygnalizuję jedynie, że dzieci te w fazie rozwoju miały niedobór chemicznych 

substancji  przekaźnikowych,  niezbędnych  do  przenoszenia  informacji  między  komórkami  w 

różnych częściach mózgu. 

  

Ostatnio  termin  "minimalne  uszkodzenie  mózgu"  został  zamieniony  na  "zaburzenia  koncentracji 

uwagi". Stało się tak przede wszystkim dlatego, że większość rodziców dzieci z takimi problemami 

niesłusznie uznała termin "minimalne uszkodzenie mózgu" jako oznaczający zniszczenie komórek 

mózgowych. Jakiegokolwiek byśmy jednak terminu nie użyli, zaburzenie jest 

wciąż takie samo. 

  

  

Punkty kluczowe 

  

  

* Dzieci rozpoczynające naukę w szkole muszą sprostać nowym wyzwaniom socjalnym. 

*  Naukę  w  szkole  dzieci  powinny  podejmować  na  odpowiednim  dla  swojego  wieku  poziomie 

rozwoju psychicznego. 

* Trudności w nauce mają dwa zasadnicze źródła: 

1. Przeszkody środowiskowe 

2. Niedojrzałość rozwojowa 

*  Rozwojowe  trudności  w  nauce  są  spowodowane  zaburzeniami  koncentracji  uwagi, 

występującymi wcześniej pod nazwą "minimalnych uszkodzeń mózgu". 

ROZDZIAŁ 2 

Co to za dziecko? 

  

  

Rozdział  ten  w  sposób  skrótowy  opisuje  dzieci  cierpiące  na  zaburzenia  koncentracji  uwagi. 

Dokładniej powrócę do poszczególnych zagadnień w dalszych rozdziałach. 

Zespół  zaburzeń  koncentracji  uwagi  można  podzielić  na  dwie  podgrupy  charakterystycznych 

objawów.  Do  jednej  podgrupy  należą  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi,  u  których 

występuje większość objawów, m.in. problemy ze skupieniem uwagi i pamięcią krótkotrwałą oraz 

nadaktywność,  impulsywność,  niski  próg  tolerancji  na  frustrację,  a  także  brak  dążenia  do 

kompromisu.  Dzieci  należące  do  drugiej  podgrupy  wykazują  jedynie  problemy  związane  z 

koncentracją uwagi, pamięcią krótkotrwałą lub percepcją. Mają mniej problemów z zachowaniem i 

z  reguły  nie  odstają  od  reszty  rówieśników.  Różnią  się  jedynie  tym,  że  z  powodu  kłopotów 

związanych z zaburzeniami koncentracji uwagi nie robią postępów w nauce. 

  

Koncentracja uwagi 

  

Dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  mają kłopoty  ze  skupieniem  uwagi  przez  dłuższy  czas. 

Inaczej  mówiąc,  mają  trudności  w  skupieniu  i  utrzymaniu  uwagi  na  określonym  zadaniu  od 

momentu  jego  rozpoczęcia  aż  do  zakończenia.  Bardzo  łatwo  doprowadzić  je  do  rozproszenia 

jakimkolwiek 

bodźcem,  np.  hałasem  czy  poruszeniem  się.  Poważne  zaburzenia  koncentracji  uwagi  mogą 

prowadzić do zamyślania się w ciągu dnia i wyłączania się, co sprawia, że wydaje się, że dziecko 

ż

yje  we  własnym  świecie.  Powszechnie  mówi  się  o  tych  dzieciach,  że  myślą  o  niebieskich 

migdałach, lub, że są z innej planety. 

  

Poziom aktywności 

  

W porównaniu ze swoimi rówieśnikami, wiele z tych dzieci, o ile nie większość, charakteryzuje się 

wzmożoną ruchliwością. Często są niespokojne, nerwowe i nie mogą usiedzieć w jednym miejscu 

przez  dłuższą  chwilę.  Te,  u  których  powyższe  objawy  są  nasilone,  opisywane  są  jako  dzieci  z 

nadmierną pobudliwością lub dzieci hiperaktywne. 

  

Popędliwość 

  

Duży procent dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi, a zwłaszcza te z nadmierną pobudliwością, 

ma  skłonności  do  impulsywności  i  popędliwości.  Często  nie  zatrzymują  się  one  nawet  na  chwilę, 

aby pomyśleć o konsekwencjach i skutkach swoich działań; zazwyczaj też nie zastanawiają się nad 

tym,  co  robią  w  danej  chwili.  W  rezultacie  mają  problemy  zarówno  z  zachowaniem,  jak  i  z 

uczeniem  się.  Nie  potrafią  myśleć  systematycznie,  planować  i  organizować  swoich  codziennych 

zajęć.  Ich  popędliwość  może  prowadzić  np.  do  kłamstwa  czy  kradzieży,  a  nawet  do  większych 

wykroczeń. 

  

Koordynacja 

  

Jednym z dawniej używanych określeń opisujących zaburzenia koordynacji był syndrom niezdary. 

Zaburzenie  to  dotyczy  takich  umiejętności  ruchowych  jak  wiązanie  sznurowadeł,  zapinanie 

guzików,  opanowanie  trudnej  sztuki  pisania.  Niepowodzenia  w  opanowaniu  tych  umiejętności 

frustrują dziecko. Zdarzają się również problemy z tzw. dużą motoryką, które opóźniają osiągnięcie 

pierwszego  symbolu  samodzielności,  jakim  jest  jazda  na  rowerze.  Dzieci  z  zaburzeniem 

koordynacji  mają  problemy  ze  skakaniem  na  jednej  nodze,  skakaniem  na  skakance  lub 

podskakiwaniem, trudność sprawia im również kopanie lub łapanie piłki. 

  

Pamięć krótkotrwała 

  

Osłabienie  pamięci  krótkotrwałej  okazuje  się  największą  przeszkodą  w  uczeniu  się.  Pamięć 

krótkotrwała jest to zdolność do zachowywania w pamięci nowo pozyskanych informacji na kilka 

godzin,  dni  lub  tygodni.  Pamięć  długotrwała  to  zapamiętywanie  informacji  na  okres  miesięcy  lub 

lat. Nowa wiedza musi być zachowana w pamięci do czasu, gdy człowiek zetknie się z nią po raz 

kolejny.  Wówczas  wcześniejsza  informacja  zostaje  wzmocniona  i  przesłana  do  pamięci 

długotrwałej. Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi mają szczególne trudności z zachowaniem 

w pamięci informacji słuchowej (lub słownej). W konsekwencji, gdy uczą się czegoś ponownie, nie 

dochodzi  do  wzmocnienia  wcześniej  zasłyszanych  wiadomości,  ponieważ  nie  mogą  ich  sobie 

przypomnieć. 

  

Nieustępliwość 

  

Wiele  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  charakteryzuje  się  nieelastyczną  osobowością.  Są 

nieustępliwe  w  swoim  postępowaniu  i  nie  akceptują  żadnych  zmian  w  środowisku.  Wszelkie 

odstępstwa  od  rutyny  mogą  wywoływać  wybuchy  złości  lub  prowadzić  do  huśtawki  nastrojów. 

Próg  radzenia  sobie  z  frustracjami  jest  u  tych  dzieci  niższy,  co  potęguje  jeszcze  bardziej  ich 

nieustępliwość. 

  

Inne cechy emocjonalne 

  

Dzieci  nadmiernie  pobudliwe  mają  szczególne  tendencje  do  pewnych  agresywnych  zachowań  i 

generalnie,  bardziej  niż  inne  dzieci,  są  narażone  na   niebezpieczeństwa  czyhające  ze  strony 

otaczającego  środowiska.  Gdy  coś  im  zagraża,  wycofują  się  lub  próbują  dominować,  często 

okazując  agresję.  Dzieci  te  wyróżnia  pewna  powierzchowność  uczuć  i  nie  potrafią  wyciągać 

wniosków  z  własnych  doświadczeń,  co  prowadzi  do  osłabienia  poczucia  pewności  siebie.  Brak 

wiary  w  siebie  wynika  również  z  zahamowania  rozwoju  poszanowania  własnej  godności.  W 

skrajnych przypadkach brak pewności siebie może prowadzić do uczuć paranoicznych. 

  

Model snu 

  

Niegdyś uważano, że u dzieci nadmiernie pobudliwych występują zaburzenia snu. Nie jest to cała 

prawda, ponieważ wiele dzieci nadpobudliwych śpi bardzo twardo. Jednak występują u nich pewne 

znamienne  cechy.  Te  dzieci,  które  śpią  twardo,  dużo  mówią  przez  sen  lub  przeżywają  koszmary 

senne,  a  czasem  nawet  lunatykują.  Inne  mają  kłopoty  z  zaśnięciem  lub  często  budzą  się  w  nocy. 

Jeszcze inne to ranne ptaszki, które od 5-6 rano są już na nogach. 

  

Apetyt 

  

U  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  występują  zakłócenia  apetytu.  Niektóre  mają 

wzmożony apetyt lub pragnienie. Wynika to z potrzeby uzupełniania ogromnych pokładów energii, 

zużywanych  w  ciągu  całego  dnia.  Inne  jedzą  mało  lub  grymaszą  w  czasie  jedzenia,  okazując  z 

reguły  swoje  preferencje  co  do  konsystencji  pożywienia.  Z  mojego  doświadczenia  wynika,  że 

większość dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi od wczesnego dzieciństwa cierpi na pewnego 

rodzaju zaburzenia apetytu. 

  

Mowa 

  

Kolejną  cechą  wyróżniającą  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  jest  opóźnienie  rozwoju 

mowy  wyrazistej.  W  pierwszym  roku  życia  u  tych  dzieci  mowa  rozwija  się  prawidłowo, 

zahamowania następują dopiero wraz z pojawieniem się struktur zdaniowych. Wiele dzieci ma też 

kłopoty  z  artykulacją.  Trudności  z  wymową  powodują  problemy  językowe  w  szkole  związane  z 

mówieniem, czytaniem czy pisaniem. 

  

Podsumowanie 

  

Przedstawiono  powyżej  główne  objawy  występujące  u  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi. 

Nie  u  każdego  dziecka  będą  występowały  wszystkie  te  objawy,  ale  z  pewnością  pojawi  się 

większość z nich na wyższym lub niższym poziomie jako część problemów rozwojowych. 

  

Punkty kluczowe 

  

Głównymi cechami zaburzeń koncentracji uwagi są: 

krótki czas koncentracji uwagi, podwyższony poziom aktywności, impulsywność, brak koordynacji, 

słaba  pamięć  krótkotrwała,  nieustępliwość,  zmniejszenie  poszanowania  własnej  godności,  kłopoty 

w relacjach z rówieśnikami, kłopoty ze snem, zmiany apetytu, zaburzenia mowy. 

Nie u wszystkich dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi występują wszystkie wymienione wyżej 

objawy.

 ROZDZIAŁ 3 

Skąd to się bierze? - Do czego to prowadzi? 

  

  

Skoro problemy rozwojowe są tak powszechne, zastanówmy się, co je wywołuje? Podobnie jak w 

przypadku wszelkich innych problemów związanych z dziećmi i tym razem instynkt kieruje nasze 

obserwacje  do  okresu  ciąży  i  pierwszych  tygodni  po  narodzeniu  dziecka.  Badania  dowiodły,  że  

zapadalność na zaburzenia koncentracji uwagi nie jest większa u dzieci z obciążającym wywiadem 

okołoporodowym w porównaniu z tymi, które rodziły się bez większych problemów. 

Na  podstawie  badań  prowadzonych  na  bliźniętach  dowiedziono,  że  jeśli  u  jednego  z  bliźniąt 

dwujajowych  występują  zaburzenia  koncentracji  uwagi,  to  prawdopodobieństwo,  że  drugie  z 

bliźniąt  również  urodziło  się z  tymi  zaburzeniami  wynosi  tylko  19%  (trochę  więcej  niż  średnia w 

populacji). Natomiast jeśli jedno z bliźniąt jednojajowych obciążone jest dziedzicznie zaburzeniami 

koncentracji  uwagi,  to  istnieje  prawie  100%  prawdopodobieństwo  rozpoznania  tego  samego 

zespołu u drugiego.  

  

Powyższe  fakty,  jak  również  obserwacje  krewnych  wykazujących  pewne  cechy  tego  zespołu, 

doprowadziły do stwierdzenia, że jest to zaburzenie o podłożu genetycznym. 

Dziedziczenie  odbywa  się  przede  wszystkim  w  linii  męskiej.  U  dziewczynek  również  występuje 

ryzyko wystąpienia zaburzeń koncentracji uwagi, jednak przytrafia im się to znacznie rzadziej. Są 

natomiast  nosicielkami  materiału  genetycznego  odpowiedzialnego  za  powstanie  tego  rodzaju 

zaburzeń. 

  

Aby  ułatwić  zrozumienie  podstaw  problemu,  chciałbym  porównać  pracę  komórki  mózgowej  do 

pracy  akumulatora  samochodowego.  Jak  wszyscy  wiemy,  akumulator  składa  się  z  elektrody 

dodatniej i ujemnej. Elektrody te są umieszczone w skrzynce zawierającej płyn akumulatorowy. Od 

elektrody 

dodatniej  do  elektrody  ujemnej  przez  płyn  akumulatorowy  przepływa  iskra,  która  następnie 

prowadzi do wytworzenia prądu. Gdy brakuje płynu akumulatorowego, żadna iskra nie przepłynie, 

(patrz rysunek I.) 

  

Komórka  mózgowa  ma  budowę  bardzo  zbliżoną  do  budowy  akumulatora  samochodowego  - 

wnętrze  komórki  wypełnione  jest  płynem.  Komórka  ma  za  zadanie  przesłać  przychodzącą 

informację z jednego końca na drugi, a następnie wysłać ją do kolejnych komórek. Informacja jest 

przesyłana  za  pomocą  płynu  chemicznego,  znajdującego  się  we  wnętrzu  komórki.  Płyny  te  są 

nazywane  neuroprzekaźnikami,  a  ten,  który  odpowiada  za  zaburzenia  koncentracji  uwagi  to 

dopamina. Neuroprzekaźniki są wytwarzane przez same komórki. Rysunek 2 obrazuje podstawową 

strukturę  chemiczną  układu  neuroprzekaźnika.  Nadchodząca  informacja  wywoła  uwolnienie 

substancji neuroprzekaźnikowej do przestrzeni między dwiema komórkami mózgowymi. Następnie 

substancja przekaźnikowa wędruje do kolejnej komórki, gdzie przyczepia się do błony zewnętrznej. 

W  wyniku  tego  przyczepienia  druga  komórka  zostaje  pobudzona,  a  informacja  wędruje  z  tej 

komórki  do  następnej.  Kiedy  neuroprzekaźnik  spełni  swoje  zadanie,  jest  rozkładany,  a  następnie 

wydalany 

z organizmu wraz z moczem. 

  

Tak jak w każdym systemie lub społeczeństwie, tak i tutaj istnieje instytucja policji. W przestrzeni 

między  dwiema  komórkami  znajduje  się  wiele enzymów,  które  działają jak  policjanci.  Kontrolują 

one  ilość  płynu  neuroprzekaźnikowego  wydzielanego  do  tej  przestrzeni.  Jeśli  dojdzie  do 

wytworzenia zbyt dużej ilości neuroprzekaźnika, wtedy enzymy niszczą go, aby utrzymać jego ilość 

na  stałym  poziomie.  Jest  to  naturalny  system  sprawdzający,  który  istnieje  we  wszystkich  żywych 

komórkach. 

  

U dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi w obszarach mózgu dotkniętych chorobą pojawiają się 

niedojrzałe  komórki  mózgowe.  Dochodzi  do  wyprodukowania  niewystarczającej  ilości 

neuroprzekaźnika  i  dlatego  przesyłanie  informacji  między  komórkami  jest  osłabione.  Poza  tym 

system policyjny działa zbyt szybko i substancje neuroprzekaźnikowe, gdy tylko dostaną się 

do  przestrzeni  międzykomórkowej,  natychmiast  są  rozkładane  przez  enzymy.  Prowadzi  to  do 

znacznego obniżenia ilości neuroprzekaźnika wydzielanego do przestrzeni międzykomórkowej. W 

konsekwencji,  dochodzi  do  przerwania  przekazywania  informacji  między  komórkami  okolic 

dotkniętych chorobą. 

  

Choć  taka  sytuacja  w  mózgu  istnieje już  przy  urodzeniu  dziecka,  objawy  pojawiają  się  dopiero  w 

okresie  niemowlęcym.  Rozmaite cechy  nasilają  się  wraz  z  wiekiem  i  są  najwyraźniejsze  w  wieku 

wczesnoszkolnym.  Od  14.  roku  życia,  a  więc  w  szkole  średniej,  objawy  zaczynają  ustępować. 

Okazuje się, że w tym  wieku okolice mózgu dotknięte  schorzeniem wchodzą w fazę dojrzewania, 

co  prowadzi  do  zwiększenia ilości  uwalnianego  neuroprzekaźnika.  Określa się  to  często jako  fazę 

"przerwania", a o dzieciach mówi się wówczas, że "wyrastają z choroby". 

  

Jednak u pewnych ludzi problemy z koncentracją uwagi, popędliwością i nadmierną pobudliwością 

trwają aż do osiągnięcia wieku dorosłego. Końcowy efekt tych zaburzeń zależy od postępowania z 

osobnikiem  w  dzieciństwie.  Dzieci,  które  nie  były  w  żaden  sposób  leczone  ani  odpowiednio 

traktowane,  będą  miały  problemy  emocjonalne  również  w  dojrzałym  wieku,  a  ich  wcześniejsze 

trudności w uczeniu się utrudnią osiągnięcie sukcesów zawodowych. 

  

  

Punkty kluczowe 

  

  

Zaburzenia koncentracji uwagi są dziedziczone. 

  

* Podstawowym problemem Jest niedobór substancji neuroprzekaźnikowych w mózgu.  

* Komórki mózgowe dotknięte zaburzeniem są niedojrzałe. 

* Dojrzewanie następuje w większości przypadków w późnym okresie młodzieńczym. 

ROZDZIAŁ 4 

Zwracanie uwagi 

  

  

Charakterystyka  osłabienia  uwagi  pozwoliła  na  nadanie  temu  zespołowi  współczesnej  nazwy. 

Dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  mają  niezmiennie  pewne  problemy  z  koncentracją  lub 

uwagą. Pomiędzy uwagą a koncentracją bowiem jest znacząca różnica. 

Uwaga  jest  to  świadomość,  jaką  dziecko  ma  w  stosunku  do  swojego  otoczenia,  oraz  czujność  w 

stosunku do zmieniającej się rzeczywistości. Koncentracja to zdolność dziecka do skupiania się nad 

jedną szczególną cechą środowiska oraz kierowanie uwagi i procesów myślowych wyłącznie na tę 

właśnie cechę. Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi mają zarówno problemy z uwagą, jak i z 

koncentracją, ale mogą mieć również kłopoty tylko z jedną z nich. 

Dzieci  z  problemami  koncentracji  uwagi  łatwo jest  wyprowadzić  z  równowagi.  Reagują  nawet  na 

najmniejszy hałas w klasie. Nerwowość lub niepokój jest często cechą ich zachowania, która może 

przeszkadzać innym dzieciom. 

Dzieci,  mające  trudności  z  koncentracją,  są  fantastami.  Pomimo  świadomości  zmian  w  swoim 

otoczeniu, mają problemy z koncentracją nad aktualnym zagadnieniem. Z reguły zamyślają się nad 

czymś,  co  jest  dla  nich  bardziej  interesujące,  na  przykład  nad  popołudniowymi  zajęciami 

sportowymi lub nadchodzącą prywatką, a nie nad tym, o czym się mówi w danej chwili w klasie. 

W  życiu  odkładają  wszystko  na  później  i  zazwyczaj  to,  co  mogliby  zrobić  dzisiaj,  robią  dopiero 

jutro. Mają kłopoty z rozpoczęciem wykonywania polecenia, jak również z jego zakończeniem. 

Kariera  szkolna  tych  dzieci  pełna  jest  nie  zakończonych  projektów.  Jedna  z  najczęstszych  skarg 

nauczycieli  dotyczy  tego,  że  dzieciom  tym  potrzeba  dużo  czasu,  żeby  rozpocząć  lub  ukończyć 

zadanie,  jeśli  w  ogóle  jakiegokolwiek  zadania  się  podejmą.  Dziesięciominutowa  praca  domowa 

zajmuje im dwie do trzech godzin, ponieważ w międzyczasie oddają się fantazjom. 

Dziecko, które nie rozprasza się łatwo, ale lubi pofantazjować, nie będzie się niczym wyróżniało w 

klasie.  Wiele  takich  dzieci  siedzi  cicho,  nie  zwracając  na  siebie  uwagi  i  nie  przeszkadzając  w 

prowadzeniu lekcji. Są całkowicie szczęśliwe, gdy po lekcjach mogą się odprężyć i oddać bardziej 

interesującym zajęciom myślowym. W przypadku dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi łatwo 

jest zauważyć jego ucieczki myślowe, gdyż wykazuje ono roztargnienie i nerwowość. 

  

W domu fantasta nie będzie reagował szybko na polecenia rodziców, ponieważ myślami jest gdzie 

indziej.  U  młodszych  dzieci  jest  to  tak  nasilone,  że  rodzice  mogą  pomyśleć,  że  ich  dziecko  jest 

głuche. Gdy po badaniu okazuje się, że słuch jest prawidłowy, rodzice wpadają w jeszcze większe 

zakłopotanie.  Problemy  u  tych  dzieci  pojawiają  się  głównie  w  związku  z  ich  słabą  zdolnością 

słuchania, ale wiele z nich nie potrafi również obserwować - często patrzą na coś i wcale tego nie 

widzą. 

  

Dziecko, które łatwiej ulega rozproszeniu, w domu zajmuje się coraz to nowymi czynnościami i ani 

przez  chwilę  nie  usiedzi  spokojnie  w  miejscu.  Będzie  niespokojne  w  czasie  oglądania  telewizji  i 

może przybierać różne dziwne pozy na podłodze lub na łóżku, wyprowadzając często z równowagi 

innych domowników. 

  

Niedobór  koncentracji  uwagi  w  przypadku  tych  dzieci  jest  niepełny.  Rzeczywiście,  na  pewnym 

etapie,  zespół  ten  nazwano  "selektywnymi  zaburzeniami  koncentracji  uwagi".  Silna  motywacja 

pomaga im koncentrować się i utrzymywać uwagę na poprzednim zainteresowaniu. Jednak obiekty 

zainteresowania nie są zbyt liczne i raczej słabo ugruntowane. W końcu, nawet jeśli dziecko bardzo 

się  czymś  zainteresuje,  to  jego  uwaga  zaczyna  się  osłabiać,  a  wielokrotna  ekspozycja  danego 

przedmiotu  prowadzi  w  rezultacie  do  niedoboru  uwagi,  podobnie  jak  ma  to  miejsce  w  innych 

dziedzinach. 

  

Punkty kluczowe 

  

* Uwaga to świadomość otoczenia i zmian w nim zachodzących. 

* Koncentracja to zdolność do skupienia się nad jedną specyficzną cechą w środowisku. 

* Zaburzenia koncentracji uwagi to zaburzenia zarówno uwagi, jak i koncentracji. 

* Problemy z koncentracją uwagi prowadzą do roztargnienia i zdenerwowania. 

* Problemy z koncentracją prowadzą do fantazjowania. 

ROZDZIAŁ 5 

Aktywność - za dużo czy za mało? 

  

  

Termin  "zespół  dziecka  nadmiernie  pobudliwego"  to  wcześniejsza  nazwa  zaburzeń  koncentracji 

uwagi. Jednym z objawów zaburzeń koncentracji uwagi jest wzmożony stan aktywności ruchowej, 

który  jednak  nie  zawsze  występuje.  Niewielka  grupa  dzieci  natomiast  charakteryzuje  się 

zmniejszoną aktywnością ruchową (grupa hypoaktywna). 

Pierwsze  objawy  wzmożonej  aktywności  ruchowej  widoczne  są  w  okresie  niemowlęcym  lub  w 

pierwszych latach życia. Rozwój ruchowy u takiego dziecka jest zaawansowany i gdy tylko nauczy 

się ono chodzić, porusza się błyskawicznie. Rodzice mają sporo zajęcia z dzieckiem biegającym z 

kąta  w  kąt.  Prędkość,  z  jaką  porusza  się,  oraz  towarzysząca  mu  impulsywność  sprawia,  że  działa 

szybciej  niż  myśli.  Bliski  związek między  impulsywnością  a  nadmierną  pobudliwością  dał  nazwę 

zespołowi zaburzeń występujących u dzieci - zaburzenia hyperkinetyczno-impulsywne. 

Owa  nadmierna  pobudliwość  nie  pozwala  dzieciom  usiedzieć  spokojnie.  Nieustannie  dotykają 

rozmaitych  rzeczy,  stale  coś  poruszając  lub  kręcąc.  Nawet  w  starszym  wieku,  możemy 

zaobserwować, że stale poruszają nogami, stopami, ramionami, dłońmi, wargami lub językiem. 

Rodzice bardzo aktywnych dzieci muszą unikać kupowania do domu przedmiotów, które mogłyby 

stanowić  zagrożenie  dla  dziecka.  Jednocześnie  muszą  liczyć  się  z  tym,  że  każdy  przedmiot  może 

zostać  zniszczony  przez  ich  dziecko.  Problem  z  nadaktywnością  dziecka  występuje  również  poza 

domem.  Szczególnie  wyczerpujące  są  zakupy  w  supermarketach.  Półki  pełne  puszek  są  rajem  dla 

dziecka  nadmiernie  pobudliwego.  Wyprawy  po  zakupy  kończą  się  często  irytacją  zarówno 

rodziców, jak i dziecka. 

  

W momencie rozpoczęcia szkoły dziecko nadmiernie pobudliwe ma problemy z dostosowaniem się 

do  zajęć  grupowych,  woli  indywidualnie  wykonywać  różne  czynności.  Coraz  bardziej  aspołeczne 

zachowanie prowadzi do pogorszenia kontaktów z rówieśnikami, często też dochodzi do nasilania 

się nadmiernej pobudliwości. 

Czas  nauki  w  szkole  podstawowej  charakteryzuje  się  ciągłym  odczuwaniem  niepokoju  i 

zdenerwowania.  Dziecko  nie  może  przez  chwilę  usiedzieć  spokojnie  w  jednym  miejscu.  Musi 

wstawać  i  chodzić  po  klasie,  chociaż  wcale  nie  zamierza  być  nieposłuszne  i  nie  chce  celowo 

przeszkadzać w lekcji. Jego potrzeba ruchu fizycznego ma tu podłoże psychiczne. 

  

Dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi,  które  nie  są  nadmiernie  pobudliwe,  są  po  prostu 

niespokojne i nerwowe. Stale szurają krzesłami, bawią się linijkami lub kredkami czy też otwierają 

i zamykają szkolne torby. Większość z nich mogłaby być uważana za niesforne. 

Z  drugiej  strony  dziecko  hypoaktywne  jest  bardziej  wyciszone  w  dzieciństwie,  preferuje  siedzący 

tryb  życia,  jest  bardziej  senne  i  nie  zainteresowane  zabawami  ruchowymi.  Jest  zadowolone,  gdy 

może  sobie  spokojnie  posiedzieć,  ale  przejawia  problemy  z  koncentracją.  Łatwiej  przychodzi  mu 

natomiast skupienie uwagi. Dzieci te są większymi fantastami. 

  

Na  szczęście  około  12.  roku  życia  zmniejsza  się  nadmierna  pobudliwość  dziecka,  a  w  wieku 

młodzieńczym nadaktywność może występować na przemian z obniżeniem aktywności. Z mojego 

doświadczenia  wynika,  że  nadmierna  pobudliwość  u  kilkuletnich  dzieci  przechodzi  w  obniżoną 

aktywność u 12-latka. Innymi słowy, ruchliwe istoty przeradzają się w ślamazary. 

Duża  część  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi,  gdy  osiągnie  wiek  dorosły,  wciąż  ma 

podwyższony  poziom  aktywności  i  tę  właśnie  aktywność  jest  w  stanie  konstruktywnie 

ukierunkować.  

Nadmierna  aktywność  może  być  subiektywnie  postrzegana.  W  dużej  mierze  zależy  od  atmosfery 

panującej  w  domu  oraz  od  zachowania  innych  członków  rodziny.  W  rodzinie,  w  której  panuje 

spokój,  dziecko  tylko  trochę  żywsze,  ale  nie  bardziej  od  swoich  rówieśników,  przez  członków 

swojej  rodziny  będzie  uważane  za  nadmiernie  aktywne.  Z  kolei  w  rodzinie,  w  której  wszyscy  są 

bardzo  aktywni,  zajęci  i  ożywieni,  dziecko  ze  zwiększoną  aktywnością  ruchową  nie  będzie 

zwracało  na  siebie  szczególnej  uwagi.  Znam  dzieci,  których  rodzice  przejmowali  się  ich 

osiągnięciami w nauce i ich koncentracją, natomiast nie zwracali uwagi na ich poziom aktywności, 

ponieważ  nie  różnił  się  on  w  znaczący  sposób  od  ich  własnego  poziomu  aktywności.  Wzmożona 

aktywność  staje  się  problemem,  kiedy  przeszkadza  pozostałym  członkom  rodziny  lub  innym 

osobom w otoczeniu dziecka. 

  

Punkty kluczowe 

  

*  Dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  mogą  być  nadmiernie  pobudliwe  (takich  jest 

większość) lub mniej pobudliwe. 

*  Nadmiernie  pobudliwe  (nadaktywne)  dzieci  są  stale  w  ruchu,  z  nielicznymi  momentami 

uspokojenia w ciągu dnia. 

* Mniej pobudliwe (hypoaktywne) dzieci są guzdrałami, którym rzadko cokolwiek się udaje. 

* Ocena poziomu aktywności dziecka może dokonywać się przez porównanie z innymi dziećmi w 

rodzinie.

ROZDZIAŁ 6 

Impulsywność - czy to mnie dotyczy? 

  

  

Impulsywność  jest  cechą  utrudniającą  życie  dzieciom  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi. 

Najczęściej występuje u dzieci z nadmierną pobudliwością. 

Dziecko impulsywne jest porywcze, a jego maksyma to "zrób, zanim pomyślisz". Przykładem może 

być dziecko przebiegające przez drogę bez rozglądania się lub skaczące z drzewa, bo myśli, że jest 

Supermanem i nie zastanawia się nad konsekwencjami swojego czynu. W młodszym wieku dzieci 

te  nie  zdają  sobie  sprawy  z  grożących  im  niebezpieczeństw  i  są  same  dla  siebie,  a  również  dla 

otoczenia,  największym  zagrożeniem.  W  badaniach  przeprowadzonych  w  australijskim  Children's 

Hospital w Sydney wykazano, że najczęściej ulegają wypadkom impulsywni chłopcy w wieku 2-10 

lat z zaburzeniami koncentracji uwagi. 

Impulsywność  połączona  ze  zwiększoną  aktywnością  ruchową  wystarcza,  aby  rodzice  takiego 

dziecka znaleźli się w szpitalu dla psychicznie chorych. 

Dzieci  te  bowiem  charakteryzuje  ogromna  szybkość  i  zręczność.  Nadmierna  pobudliwość  w 

połączeniu  z  brakiem  jakiegokolwiek  skrępowania  w  działaniu  powodują,  że  robią  to,  co  im 

przyjdzie  w  danej  chwili  do  głowy.  To  są  te  dzieci,  które  wkładają  palce  do  wentylatora 

podłączonego  do  prądu  lub  kładą  dłonie  na  rozgrzanej  kuchni,  albo  też  piją  dla  zabawy  herbatę 

prosto  z  imbryka,  co  kończy  się  poważnymi  oparzeniami  jamy  ustnej.  Znam  dzieci  skaczące  z 

balkonów,  chodzące  po  dachach  lub  wysokich  murach.  Znam  przypadek,  że  dziecko  zamknęło 

matkę w kurniku, gdy uciekała przed piłą elektryczną. 

Występują  również  łagodniejsze  postacie  impulsywności,  przejawiające  się  dezorganizacją  pracy, 

złym  planowaniem  zajęć  czy  zdawaniem  się  na  łut  szczęścia.  Reprezentujący  tę  grupę  zawsze się 

spieszą  i  zawsze  się  spóźniają,  przychodzą  w  niewłaściwe  miejsce,  nie  mają  ze  sobą  potrzebnych 

rzeczy. 

Impulsywność  daje  o  sobie  znać  w  czasie egzaminów  w  szkole.  Dziecko,  pragnąc  jak  najszybciej 

zacząć odpowiadać na pytania, nie czyta dokładnie poleceń. Prowadzi to często do niezrozumienia 

tematu  i  w  efekcie  do  błędnych  odpowiedzi.  Powyższy  opis  dotyczy  większości  dzieci  na 

przestrzeni całego ich życia, ponieważ z powodu własnej porywczości wyciągają błędne wnioski i 

nie zmieniają swojego postępowania.  

Dzieci impulsywne niejednokrotnie są niecierpliwe i nietolerancyjne. 

Oczekiwanie  na  cokolwiek  przychodzi  im  z  trudem,  a  brak  natychmiastowego  przyzwolenia  ze 

strony  rodziców  wywołuje  wybuch  gniewu.  Uniemożliwienie  realizowania  pragnień  prowadzi  do 

kłótni, starć z rodzicami i uporu. 

Widziałem wiele dzieci nie tak impulsywnych, choć oczywiście niecierpliwych, będących żywymi 

przykładami przysłowia: "spiesz się powoli". 

Dla lepszego zobrazowania dzieci impulsywnych opiszę te, które przychodzą do mojego gabinetu i 

które proszę, aby się rozebrały, a przy tym również zdjęły buty. Są zbyt niecierpliwe, aby rozwiązać 

sznurowadła  przed  zsunięciem  butów,  ciągną  więc  za  nie  mocno,  żeby  jak  najszybciej  je 

rozsznurować,  a  to  prowadzi  do  powstania  supłów.  Gdy  nie  uda  im  się  rozwiązać  sznurowadeł, 

zrzucają  buty  z  nóg,  jak  najdalej  potrafią,  i  biegną  do  wagi,  bym  mógł  je  zważyć  i  zmierzyć.  Po 

zbadaniu  wracają  na  swoje  krzesło  i  same  się  ubierają.  Jednak  i  tym  razem  nie  wystarcza  im 

cierpliwości, by rozsupłać splątane sznurowadła i wręczają buty rodzicom. Są jednak zawiedzione, 

kopią  buty,  klną  i  złorzeczą,  a  nawet  winią  wszystkich  obecnych  w  gabinecie  za  to,  że  na 

sznurowadłach powstały supły. 

  

Punkty kluczowe 

  

* Impulsywność prowadzi do "skakania, zanim się popatrzy". 

* Impulsywność jest główną przyczyną wypadków wśród chłopców, 

* Dezorganizacja jest częstą cechą impulsywności. 

* Wiele impulsywnych dzieci jest również niecierpliwych. 

ROZDZIAŁ 7 

Koordynacja - chwianie się i guzdranie 

  

  

Koordynację  można  podzielić  na  trzy  obszary:  motorykę  dużą,  motorykę  małą  oraz  koordynację 

oko/dłoń i oko/stopa.  

Motoryka  duża  jest  to  zdolność  dziecka  do  koordynacji  ruchów  powodowanych  pracą  dużych 

mięśni i wykonywania rozmaitych czynności. W wyniku tej koordynacji dziecko uczy się chodzić, 

biegać, skakać, jeździć na rowerku, balansować i podskakiwać na jednej lub dwóch nogach. 

  

Koordynacja  motoryki  małej  polega  na  rozwinięciu  umiejętności wykonywania  drobnych  ruchów, 

umożliwiających  precyzyjne  czynności,  takie  jak  ustawianie  wieży  z  klocków  lub  budowanie  z 

klocków lego, zapinanie guzików i wiązanie sznurowadeł, a w końcu naukę pisania. 

Koordynacja  oko/dłoń  lub  oko/stopa  pozwala  dziecku  na  ruchy  dłoni  i  stóp  w  powiązaniu  ze 

wzrokiem.  Ułatwia  to  takie  czynności,  jak  łapanie,  rzucanie  lub  kopanie  piłki,  posługiwanie  się 

rakietą tenisową, a także ma znaczenie w rozwijaniu umiejętności pisania. 

Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi bardzo często mają problemy z jednym lub z kilkoma z 

tych  obszarów  koordynacji.  Większość  ma  oczywiście  pewne  trudności  z  motoryką  małą,  a  w 

związku z tym z nauką pisania.  

W skrajnych przypadkach jedynie pismo drukowane tych dzieci jest czytelne. Ciekawy jest fakt, że 

niektóre dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi lepiej radzą sobie z pismem drukowanym niż z 

pisanym  i  odwrotnie.  Trudno  jest  przewidzieć,  któremu  dziecku  łatwiej  będzie  używać  pisma 

drukowanego,  a  któremu  pisanego.  Wprawdzie  pisownia  niekoniecznie  musi  być  arcydziełem, 

jednak dziecko musi nabyć biegłości w szybkim i zrozumiałym wyrażaniu swoich myśli w formie 

pisemnej. 

Trudności  z  koordynacją  motoryki  dużej  występują  nieco  rzadziej.  Dzieci  mające  trudności  z 

koordynacją  motoryki  dużej  są  zwykle  niezdarne,  mniej  sprawne,  mają  problemy  z  opanowaniem 

takich czynności jak jazda na rowerze czy deskorolce, a nawet sprawne bieganie. 

Zakłócona koordynacja oko/dłoń przysparza dziecku dodatkowych problemów przy przepisywaniu 

tekstu z tablicy. Ma ono również kłopoty w uprawianiu sportów z użyciem piłki. 

Dla  chłopca  niezdarność  jest  nie  tylko  problemem  szkolnym,  ale  również  utrudnia  mu 

funkcjonowanie w grupie. Większość z nich gdy gra w piłkę na boisku szkolnym lub w parku koło 

domu,  chce  się  pokazać  z  jak  najlepszej  strony.  Każdy,  który  nie  może  się  włączyć  do  gry  i 

dorównać poziomem kolegom, jest często w brutalny sposób wyłączany nie tylko z danej gry, ale 

i  z  innych  zabaw.  Terapia  zajęciowa  zwykle  wpływa  na  poprawę  koordynacji.  Poprawa  może 

nastąpić również w okresie dojrzewania, nie wcześniej jednak niż ok. 10-12. roku życia. Warto jest 

jak  najszybciej  zapisać  dziecko  na  kurs  terapii  zajęciowej,  by  oszczędzić  mu,  w  miarę 

możliwości/odrzucenia przez rówieśników. 

Należy  pamiętać,  że  nie  wszystkie  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  mają  problemy  z 

koordynacją.  Niektóre  z  nich  są  bardzo  rozwinięte  ruchowo.  Widziałem  wiele  dzieci,  które 

niewątpliwie  miały  zaburzenia  koncentracji  uwagi,  a  potrafiły  starannie  rysować  i  wykonywać 

precyzyjne  szkice.  Widziałem  też  wiele  dzieci  bardzo  utalentowanych  sportowo,  które  bez  trudu 

potrafiły przejść po równoważni, kontrolując każdy swój ruch.  

  

Punkty kluczowe 

  

* Wyróżnia się trzy główne formy koordynacji: 

1. Motoryka duża 

2. Motoryka mała 

3. Oko/stopa i oko/dłoń 

*  Większość  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  ma  problemy  przynajmniej  z  jedną  z 

powyższych. 

*  Brak  sukcesów  w  dziedzinie  sportu  może  prowadzić  do  problemów  społecznych,  zwłaszcza  u 

chłopców.

ROZDZIAŁ 8 

Mowa 

  

  

Szacuje  się,  że  u  ok.  60%  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  występują  pewne  zaburzenia 

we wczesnym rozwoju mowy. Choć w pierwszym roku życia jej rozwój przebiega prawidłowo, to 

w dalszym etapie rozwój mowy wyrazistej jest opóźniony. 

Zwykle  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  tworzą  specyficzny  słownik  mowy  słyszanej  i 

mogą  zrozumieć  to,  co  mówią  członkowie  rodziny  lub  inne  osoby,  z  którymi  mają  kontakt. 

Zdolność dziecka do wypowiadania się jest często opóźniona. Tworzenie zdań złożonych z dwóch 

czy  trzech  słów  następuje  zwykle  później,  dopiero  około  3.  roku  życia.  Widziałem  wiele  dzieci 

mających izolowane opóźnienie mowy do 5.-6. roku życia, zanim nie pojawiła się mowa wyrazista, 

co mogło być spowodowane zaburzeniami koncentracji uwagi.  

Rodzice  dziecka  z  izolowanym  opóźnieniem  rozwoju  mowy  błędnie  sądzą,  że  ich  pociecha  ma 

przyrośnięty  język.  Przyrośnięcie  języka  dotyczy  dzieci,  które  mają  bardzo  krótkie  wędzidełko, 

czyli pasmo tkanki pod językiem. U większości ludzi, wędzidełko leży z tyłu i przymocowuje język 

do dna jamy ustnej. Niektóre dzieci rodzą się z wędzidełkiem wysuniętym do przodu, co ogranicza 

ruchy  wykonywane  przez  język  (Bywają  tak  krótkie  wędzidełka,  że  uniemożliwiają  unoszenie 

języka  do  góry.  Wtedy  głoski  wymagające  pionizacji  języka  (ruch  do  góry)  nie  są  wymawiane 

prawidłowo, na przykład l, r, sz, ż, cz, dz. (przyp. tłum.)). Nie ma to jednak związku z zaburzeniami 

koncentracji uwagi. 

Trudności  z  mową  to  nie  tylko  niemożność  wytworzenia  pewnych  dźwięków  i  zgłosek,  lecz 

również  opóźnienie  w  konstruowaniu  odpowiednich  zdań  i  właściwej  składni.  U  dzieci  z 

zaburzeniami  koncentracji  uwagi  występuje  ryzyko  pojawienia  się  ciągłych  trudności  w 

wypowiadaniu pewnych 

słów  i  budowaniu  zdań.  Dziecko  mające  takie  problemy  często  mówi  "kamaron"  zamiast 

"makaron", "mlemoniada" zamiast "lemoniada" oraz "piłka łapę" zamiast "łapię piłkę". 

Mowa jest jedną z wyższych funkcji charakterystycznych dla człowieka i oczywiście odróżniającą 

nas od zwierząt. Zdolność komunikowania się za pomocą mowy wyróżnia nas w świecie przyrody. 

Dzięki niej możemy przekazywać sobie wzajemnie nasze myśli. Dzieci z zaburzeniami koncentracji 

uwagi  są  w  grupie  zwiększonego  ryzyka  wystąpienia  problemów  z  mową  i  posługiwaniem  się 

językiem. Kłopoty z mową zaczynają się zwykle w okresie przedszkolnym, natomiast problemy z 

językiem ujawniają się przeważnie w okresie szkoły podstawowej. 

Zaburzenia  języka  pisanego  to  przede  wszystkim  brak  umiejętności  wyrażania  myśli  na  piśmie. 

Wypracowania  dziecka  z  tym  problemem  są  zwykle  bardzo  konkretne,  treści  przekazywane 

dosłownie, w telegraficznym skrócie. 

Niewielka  część  problemów  związanych  z  mową  występuje  w  postaci  jąkania  się.  Chodzi  tu  o 

jąkanie  wynikające  z  zaburzeń  pamięci  krótkotrwałej  dziecka.  Dziecko,  wyrażając  myśl,  ma 

problemy z utrzymaniem w pamięci jej poszczególne elementy na tyle długo, aby wypowiedzieć ją 

w całości. Często, dochodząc do końca procesu myślowego, przekonuje się, że zapomniało, o czym 

mówiło na początku, i próbuje jeszcze raz sformułować swoją myśl. 

W  większości  przypadków  terapia  mowy  pomaga  zlikwidować  problem,  a  często  dochodzi  do 

samoistnego jego ustąpienia. 

Nie  ulega  wątpliwości,  że  dziecko  z  poważnymi  zaburzeniami  mowy  lub  języka  będzie  w  grupie 

zwiększonego ryzyka powstania specyficznych trudności w nauce, zarówno w czytaniu, pisaniu, jak 

i literowaniu. 

Obecnie nie ma dowodów na to, że u dziecka z zaburzeniami mowy lub języka wystąpi izolowany 

problem z matematyką. Wielu specjalistów podkreśla, że ośrodek mowy jest zlokalizowany w lewej 

półkuli  mózgu,  natomiast  ośrodek  odpowiedzialny  za  obliczenia  matematyczne  znajduje  się  w 

prawej półkuli. 

  

Punkty kluczowe 

  

* U wielu dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi występują pewnego rodzaju zaburzenia mowy 

lub języka, do których należą: 

1. Opóźnienie rozwoju mowy 

2. Kłopoty z artykulacją 

3. Problemy ze strukturą zdania 

4. Nieprawidłowe układanie dźwięków 

* Trudność stanowi również pisemne wyrażanie myśli. 

ROZDZIAŁ 9 

Pamięć krótkotrwała - jednym uchem wpada, drugim wypada 

  

  

Prawidłowy rozwój pamięci krótkotrwałej dziecka leży u podstaw rozwoju wszelkich umiejętności 

związanych z uczeniem się. Pamięć krótkotrwała różni się od pamięci długotrwałej tym, że jest tą 

częścią pamięci, która zatrzymuje nowe informacje na pewien czas, tzn. na okres dni,  tygodni lub 

kilku  miesięcy.  Jeśli  w  tym  terminie  powtórzy  się  dziecku  tę  samą  wiadomość,  dochodzi  do 

zjawiska wzmocnienia, a w rezultacie zaszufladkowania w pamięci długotrwałej, gdzie pozostanie 

nawet  przez  kilka  lat.  Gdy  dziecko  chce  przypomnieć  sobie  pewne  informacje,  sięga  do  pamięci 

długotrwałej. Następnie przenosi te informacje do pamięci krótkotrwałej, a tam po dodaniu nowych 

wiadomości dochodzi do sformułowania aktualnej myśli i wykonania danego polecenia. 

Nie  ulega  wątpliwości,  że  pamięć  krótkotrwała  ma  istotne  znaczenie  w  procesie  uczenia  się.  Jeśli 

dziecko  nie  potrafi  zatrzymać  nowej  informacji  przez  pewien  czas,  traci  wszelkie  zdobyte 

informacje.  Nie  ma  ono  możliwości  zbudowania  czegokolwiek  na  podstawie  zdobytej  wcześniej  

wiedzy - wciąż wraca do punktu wyjścia. To tak, jakby uczyć się z książki napisanej niewidocznym 

atramentem. 

Pamięć  krótkotrwała  jest  w  rzeczywistości  przedłużeniem  koncentracji  uwagi,  chociaż  niektórzy 

uważają je za dwie różne jednostki. Jeśli dziecko zauważyło nadchodzący bodziec/ musi zachować 

go w pamięci na pewien czas, aby po kolejnej ekspozycji doszło do zjawiska wzmocnienia. Ma to 

podstawowe  znaczenie  w  procesie  uczenia  się,  który  przy  braku  pamięci  krótkotrwałej  jest 

niemożliwy. 

Ponieważ dzieci prawie zawsze mają słabą pamięć krótkotrwałą, to tak naprawdę obecnie używane 

pojęcie - zaburzenia koncentracji uwagi - jest nieadekwatne. 

Problemy  z  pamięcią  krótkotrwałą  u  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  pojawiają  się 

głównie w sferze słuchowej. Inaczej mówiąc, dzieci te mają większe trudności z zapamiętywaniem 

usłyszanych niż dostrzeżonych informacji. Zazwyczaj bardzo dobrze, a nawet lepiej od przeciętnej, 

zapamiętują widziane obrazy. Może się to wydawać rekompensatą niedoboru pamięci krótkotrwałej 

w odniesieniu do informacji usłyszanych. 

Dzieci te z reguły nawet po uważnym wysłuchaniu poleceń, nie  zatrzymują ich w pamięci na tyle 

długo,  aby  móc  wykonać  według  nich  zadanie.  Mylą  często  kolejność  poleceń,  co  jest  objawem 

trudności z sekwencyjną pamięcią słuchową. Na przykład, jeśli powiemy Jasiowi, żeby poszedł do 

łazienki,  umył  zęby,  a  następnie  włożył  piżamę,  możemy  spotkać  go  później  we  własnym  pokoju 

nie wiedzącego, co ma robić. 

Czasami  wydaje  się,  że  dzieciom  tym  informacje  wpadają  jednym  uchem,  a  drugim  natychmiast 

wylatują.  Znam  dzieci,  które  doskonale  opanowały  tabliczkę  mnożenia,  ale  przepytywane  po  pół 

godzinie  nie  pamiętały  już  tego,  czego  się  ostatnio  nauczyły.  Nowo  nabyta  wiedza  matematyczna 

ulatywała bardzo szybko. Inne dzieci po przeczytaniu jednej strony w książce i przewróceniu kartki 

na następną nie pamiętały, co było napisane na poprzedniej. 

W  niektórych  przypadkach  problemy  z  pamięcią  krótkotrwałą  mogą  być  mniej  nasilone.  Na 

przykład  dziecko  może  mieć  trudności  z  dodawaniem  lub  odejmowaniem  słupków.  Problemy 

pojawiają  się  wówczas,  gdy  trzeba  pamiętać  liczby  przeniesione  do  następnej  kolumny  lub 

odejmowane od poprzedniej. 

Trudności  związane  z  pamięcią  krótkotrwałą  dziecka  uwypuklają  się,  gdy  dochodzi  potrzeba 

wyrażenia myśli w formie pisemnej lub ustnej. Gdy dziecko zbiera informacje i próbuje złożyć je w 

jedno zdanie, różne elementy tego zdania ulegają zagubieniu, zanim dziecko zdąży wypowiedzieć 

całą  myśl.  Po  wielokrotnych  próbach  sformułowania  myśli,  dziecko  czuje  się  zawiedzione  lub 

wyraża myśl w telegraficznym skrócie. 

Poruszam ten problem również w rozdziale poświęconym mowie. Wielu nauczycieli zauważyło, że 

dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  gorzej  wyrażają  swoje  myśli  na  piśmie  niż  w  formie 

ustnej. Powodem jest trudność jaką mają z zachowywaniem informacji, przypominaniem ich sobie 

oraz przelewaniem ich na papier. 

  

Punkty kluczowe 

  

*  Sprawna  pamięć  krótkotrwała  ma  istotne  znaczenie  dla  zdobywania  podstawowych  wiadomości 

szkolnych. 

* Pamięć krótkotrwałą można postrzegać jako rozszerzenie koncentracji uwagi. 

*  Większość  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  ma  trudności  ze  słuchową  pamięcią 

krótkotrwałą.

ROZDZIAŁ 10 

Problemy osobiste - czarne czy białe? 

  

  

Pewne  cechy  osobowości  są  wspólne  dla  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  (szczególnie 

tych z grupy nadmiernie pobudliwych).  

  

Nieustępliwość 

  

Jedną  z  bardziej  widocznych  cech  u  tych  dzieci  jest  ich  nieustępliwość  lub  dogmatyczność.  Z 

natury są ludźmi o zdecydowanym charakterze. Nie ma dla nich żadnych stopni pośrednich między 

dwiema  przeciwnościami.  Kiedy  przyjmują  pewną  postawę  lub  podejmują  decyzje,  jest  im 

ogromnie trudno zmienić swój punkt widzenia w obliczu zmieniających się okoliczności. 

Dla przykładu, matka chłopca z zaburzeniami koncentracji uwagi powiedziała mu, że w zbliżającą 

się  sobotę  pojedzie  na  piknik  z  kilkoma  kolegami  z  klasy.  Chłopiec  był  podniecony  myślą 

wspólnego wyjazdu i miał wielką ochotę wybrać się na ten piknik. Jednak w dniu wyjazdu okazało 

się, że nie może jechać. Większość dzieci w takim przypadku byłaby rozczarowana, ale zajęłaby się 

czymś innym przez resztę dnia. Dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi odebrało tę wiadomość 

jako  coś  specjalnie  wymierzonego  przeciwko  niemu,  aby  pokrzyżować  mu  plany.  Zaczął  winić 

swoją matkę, wybuchnął gniewem, a potem chodził nadąsany. 

Wydaje się, że dzieci te mają niższy poziom tolerancji na stres niż inne dzieci i dlatego łatwiej je 

wyprowadzić  z  równowagi.  To,  co  dla  większości  ludzi  jest  sprawą  bez  znaczenia,  dla  dziecka  z 

zaburzeniami koncentracji uwagi urasta do rangi ogromnego problemu. 

Dzieci  z  zaburzeniami  nie  potrafią  przystosować  się  do  zmian  w  otoczeniu  i  wiele  z  nich  ma 

ogromny  problem  z  dokonywaniem  wyborów.  Widziałem  dziecko,  któremu  matka  proponowała 

lody waniliowe lub czekoladowe, zaś ono nie mogło się zdecydować. Po kilku minutach dyskusji i 

targowania się w końcu zgodziło się na lody czekoladowe, ale gdy trzymało je już w dłoni zażądało 

waniliowych. Na pierwszy rzut oka można sądzić, że to problem braku dyscypliny, ale u dziecka z 

zaburzeniami  koncentracji  uwagi  jest  to  słaba  zdolność  do  podejmowania  decyzji  i  trwania  przy 

niej.  

  

Poszanowanie własnej godności 

  

Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi cierpią również z powodu bardzo niskiego poszanowania 

własnej  godności.  Centralna  część  mózgu,  zwana  układem  limbicznym,  odgrywa  ważną  rolę  w 

rozwoju  samooceny  u  dziecka.  Układ  limbiczny  w  połączeniu  z  ośrodkami  wyższymi  mózgu 

pozwala   na  rozwój  samoświadomości  dziecka  oraz  poczucia  własnej  wartości  w  odniesieniu  do 

otoczenia  i  innych  dzieci,  szczególnie  w  zbliżonym  wieku.  Z  powodu  nieprawidłowego 

funkcjonowania części środkowej mózgu nie dochodzi u nich do prawidłowej samooceny. 

Brak  poszanowania  własnej  godności  powoduje  zakłopotanie  i  brak  swobody  w  kontaktach  z 

rówieśnikami,  zwłaszcza  w  grupie.  Dziecko  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  łatwiej  nawiązuje 

kontakt z dziećmi w tym samym wieku, gdy ma do czynienia z jednym lub dwoma kolegami. 

Wraz  z  dojrzewaniem  dziecka  oraz  pojawianiem  się  kolejnych  trudności  związanych  z 

zachowaniem  i  uczeniem  się,  dochodzi  u  niego  do  powstania  tzw.  wtórnych  problemów  z 

poszanowaniem  własnej  godności.  Brak  odpowiednich  postępów  w  nauce  lub  zachowaniach 

socjalnych  dołącza  do  pierwotnych  problemów  z  poszanowaniem  własnej  godności  i  ulega 

nasileniu,  co  powoduje  już  dość  poważny  stan.  Gdy  dziecko  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi 

osiąga  wczesny  wiek  pokwitania,  jego  wiara  w  siebie  jest  osłabiona,  a  nadejście  wieku 

młodzieńczego nasila jeszcze bardziej brak pewności siebie.  

Z  powodu  słabego  poszanowania  własnej  godności  dzieci  te  stosują  różne  zabiegi,  aby  zyskać 

akceptację  ze  strony  grupy  rówieśników.  Łatwo  ulegają  wpływom,  pozwalają  sobą  kierować,  w 

wielu  przypadkach  stają  się  łatwą  zdobyczą.  Dzieci  zazwyczaj  szybko  rozpoznają,  że  mają  do 

czynienia  z  kimś  słabszym  od  siebie,  i  często  wykorzystują  tę  słabość.  Dziecko  z  zaburzeniami 

koncentracji  uwagi  niejednokrotnie  jest  manipulowane  przez  grupę  rówieśników.  Poddaje  się  im, 

wierząc naiwnie, że dzięki temu zyska ich akceptację. 

Niskie poszanowanie własnej godności prowadzi dziecko do poczucia, że do niczego się nie nadaje. 

Czuje się zagrożone w swoim środowisku, wydaje mu się, że ludzie wciąż o nim mówią i to niezbyt 

pochlebnie.  

  

Depresja 

  

Okazuje  się, że  depresja  dość często  pojawia  się  u  dziecka  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  we 

wczesnych  latach  życia.  Jedno  z  badań  przeprowadzonych  w  Sydney  w  Australii  wykazało,  że 

depresja  w  dzieciństwie  częściej  występuje  u  chłopców,  a  po  osiągnięciu  dojrzałości,  także  u 

dziewcząt. 

U znacznej części chłopców cierpiących na depresję rozpoznaje się zespół zaburzenia koncentracji 

uwagi. 

Nie  jest  do  końca  jasne,  czy  owa  depresja  wynika  z  braku  postępów  w  nauce,  czy  z  braku 

powodzenia  w  życiu  towarzyskim,  czy  też  jest  wynikiem  zaburzeń  neurochemicznych.  Jednak  u 

tysięcy dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi, z którymi miałem do czynienia, nie stwierdziłem 

ż

adnego przypadku depresji, która rozwinęłaby się do tego stopnia, aby dziecko poważnie myślało 

o popełnieniu samobójstwa. 

  

Niedojrzałość socjalna 

  

Niedojrzałość  zachowania  jest  dość  stałą  cechą  występującą  u  chłopców  z  zaburzeniami 

koncentracji  uwagi.  Jak  wiemy,  generalnie  chłopcy  dojrzewają  wolniej  od  dziewcząt.  Zwykle 

zachowanie  i  emocje  chłopca  dziesięcioletniego  są  mniej  dojrzałe  od  zachowania  i  emocji 

dziewczynki  będącej  w  tym  samym  wieku.  U  dziecka  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi 

niedojrzałe  zachowania  są  nasilone.  Dzieci  te,  zarówno  w  domu,  jak  i  w  szkole,  zachowują  się 

infantylnie.  W  szkole  odgrywają  rolę  klasowego  błazna  i  wydaje  im  się,  że   zyskują  akceptację, 

zabawiając w ten sposób innych. 

Niedojrzałość  emocjonalna  może  objawiać  się  płytkością  uczuć.  Wielu  rodziców  zauważa,  że 

dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi nie przeżywa emocji tak głęboko jak inne dzieci lub że 

są  one  nieadekwatne  do  wydarzeń.  Przykładem  może  być  dziecko,  które  przez  kilka  miesięcy 

płacze po śmierci psa z sąsiedztwa, ale nie okazuje żadnych uczuć po śmierci własnej babci. 

  

Punkty kluczowe 

  

* Główne cechy osobowości dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi to: 

1. Nieustępliwość 

2. Niskie poszanowanie własnej godności 

3. Okresowo występująca depresja 

4. Niedojrzałe zachowanie 

ROZDZIAŁ 11 

Sen i apetyt 

  

  

Jedną ze stałych i utrzymujących się cech dziecka nadpobudliwego jest bezsenność. Jest to pojęcie 

tak  zakorzenione  w  opisie  tego  dziecka,  że  wielu  ludzi  nie  przyjmuje  do wiadomości  rozpoznania 

nadpobudliwości, jeśli nie towarzyszą jej zaburzenia snu. 

To oczywiście nieprawda. Często dzieci nadpobudliwe śpią bardzo dobrze. Są czynne w ciągu dnia, 

ale o godzinie 19 szybko idą do łóżka. Mogą być za to rannymi ptaszkami i zrywać się następnego 

dnia o 5-6 rano.  

Niektóre  nadpobudliwe  dzieci  mają  skłonność  do  częstego  wstawania  w  nocy.  Całymi  nocami 

potrafią wędrować od swojego łóżka do rodziców. 

Zaburzenia  snu  występują  dość  często  u  dziecka  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi.  Przybierają 

one rozmaite postacie, ale najczęściej są to kłopoty z zasypianiem. Dziecko nie chce iść do łóżka. 

Gdy rodzice kładą je do łóżeczka i mają nadzieję na parę chwil w spokoju dla siebie, ono pojawia 

się niespodziewanie w drzwiach. 

Dzieci  mające  głęboki  sen  śpią  jednak  bardzo  niespokojnie.  Często  wołają  rodziców,  a  niektóre 

nawet  lunatykują.  Ich  sen  jest  bardzo  czynny,  gdy  budzą  się  rano,  są  zmęczone.  U  tych  dzieci 

również  częściej  występują  koszmary  senne.  Pojawiają  się  po  upływie  godziny  lub  dwóch  od 

momentu  zaśnięcia.  Dziecko  budzi  się  nagle  z  głośnym  płaczem,  przewraca  się  z  boku  na  bok  i 

oczy  ma  szeroko  otwarte.  Nie  zdaje  sobie  jednak  sprawy,  co  się  wokół  niego  dzieje,  i  po  chwili 

znowu zapada w sen. 

Dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi znacznie  częściej  niż  zdrowe  dzieci  moczą  się  w  nocy. 

Jest  to  spowodowane  późnym  dojrzewaniem  płatów  czołowych  mózgu,  które  odpowiadają  za 

kontrolę skurczów pęcherza.  

W związku z tym często, albo wręcz stale aż do 16.-17. roku życia moczą się w nocy. Większość 

jednak wyrasta z tego w wieku 9-10 lat. 

Dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  we  wczesnym  dzieciństwie  mogą  mieć  zaburzenia 

apetytu  lub  odczuwają  inne  smaki.  Ogólnie  rzecz  biorąc,  dziecko  nadpobudliwe  ma  zwiększony 

apetyt, ponieważ musi uzupełniać duże ilości energii, zużywanej każdego dnia. Ma wilczy apetyt i 

je jeden posiłek dziennie, tzn. je przez cały dzień. To, co mu się postawi na stole, zostanie zjedzone. 

  

Z drugiej strony dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi, które charakteryzuje się normalną lub 

zmniejszoną aktywnością, jest niejadkiem. Przy tym nie tylko zjada mniejsze ilości, ale również ma 

określone potrzeby smakowe. Niektóre dzieci np. nie lubią pokarmów zmielonych, a inne twardych 

i  kruchych.  Wiele  z  nich  nie  lubi  jeść  tłusto,  inne  nie  lubią  mięsa.  Nic  nie  jest  w  stanie  zmienić 

oczekiwań  smakowych  dziecka,  stąd  jego  niechęć  do  jedzenia  lub  skłonność  do  leniwego 

przeżuwania.  Pod  żadnym  pozorem  nie  wolno  dziecka  zmuszać  do  jedzenia.  Tak  czy  inaczej 

przyjmie ono potrzebną mu ilość pokarmu i procesy wzrostowe nie zostaną zahamowane. 

U  dzieci  nadpobudliwych  w  okresie  niemowlęcym  występują  problemy  związane  z  przewodem 

pokarmowym,  objawiające  się  wymiotami,  ulewaniem  lub  biegunką.  Objawy  te  z  reguły  ustępują 

po  zmianie  mieszanki  pokarmowej  lub  pozycji  dziecka  podczas  karmienia.  Wynika  z  tego,  że 

zaburzenia  przewodu  pokarmowego  we  wczesnym  dzieciństwie  nie  mają  związku  z  zaburzeniami 

koncentracji  uwagi,  wynikają  raczej  z  reakcji  uczuleniowej  lub  nieprawidłowości  anatomicznych. 

Oprócz  schorzenia  neurologicznego,  duża  zapadalność  na  alergie  predysponuje  dziecko  z 

zaburzeniami koncentracji uwagi do powstania reakcji uczuleniowych. 

Zaburzenia  snu  i  apetytu  są  objawami  zaburzeń  koncentracji  uwagi,  którym  można  najwcześniej 

przeciwdziałać.  Zaburzenia  snu  zwykle  ustępują  w  wieku  10-11  lat  i  dziecko  zaczyna  spać 

spokojnie.  Zaburzenia  apetytu  ulegają  poprawie  w  wieku  13-14  lat,  towarzysząc  nagłemu 

wzrostowi ciała w okresie młodzieńczym. 

  

Punkty kluczowe 

  

* Wśród zaburzeń snu rozróżniamy: 

1. Wczesne budzenie się 

2. Trudności z zaśnięciem 

3. Niespokojny sen 

4. Lunatykowanie lub mówienie przez sen 

5. Koszmary nocne 

* Wśród zaburzeń apetytu rozróżniamy: 

1. Przejadanie się 

2. Wybredność 

3. Specyficzne gusta smakowe 

ROZDZIAŁ 12 

Trudności w uczeniu się 

  

  

Szkoła  jest  miejscem  poszukiwań,  zdobywania  wiedzy,  a  dla  większości  dzieci  także  odnoszenia 

sukcesów.  Dziecko  uczy  się  w  szkole  niezależności.  Nie  dotyczy  to  jednak  dzieci  z  zaburzeniami 

koncentracji uwagi. Dla większości z nich szkoła jest  źródłem frustracji, niepowodzeń, a w końcu 

utraty wiary w siebie i poszanowania własnej godności. 

W szkole podstawowej dziecko ma za zadanie nabyć pięć podstawowych umiejętności koniecznych 

do  podjęcia  nauki  w  szkole  średniej.  Są  to:  umiejętność  czytania,  literowania,  liczenia,  pisania  i 

wysławiania  się.  Pod  koniec  nauki  w  szkole  podstawowej  umiejętności  te  powinny  być 

automatyczne.  Mają  one  służyć  poszerzeniu  możliwości  dalszego  uczenia  się,  zwiększeniu 

kompetencji dziecka i pogłębieniu jego wiedzy. Niestety w wielu szkołach praktykowane jest tzw. 

nowoczesne  nauczanie,  w  którym  mniej  uwagi  poświęca  się  opanowaniu  tych  podstawowych 

umiejętności,  a  główny  nacisk  kładziony  jest  na  rozwój  społeczny  i  umiejętność  prowadzenia 

dyskusji.  Dlatego  dzieci  podejmują  naukę  w  szkole  średniej  bez  świadomości  swoich 

podstawowych braków. 

  

Nawet  w  szkołach  o  podejściu  tradycyjnym  dziecko  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  może  nie 

nabyć  tych  umiejętności,  ze  względu  na  trudności  z  koncentracją,  zapamiętywaniem,  odbiorem 

informacji, koordynacją oraz mową. Pewna wiedza o działaniu okolic mózgu odpowiedzialnych za 

procesy uczenia się może pomóc w zrozumieniu problemów szkolnych dziecka. 

Mózg  ludzki  można  porównać  do  maszyny  lub  komputera.  Komputer  jest  to  system,  który 

przetwarza  nadchodzące  informacje,  a  w  razie  potrzeby  dostarcza  danych.  Do  mózgowego 

komputera  informacje  dostają  się  przez  narządy  zmysłu,  czyli  oczy,  uszy,  skórę  oraz  mięśnie. 

Podobnie jak zwykły komputer posługuje się specjalnym językiem do obróbki danych, tak i mózg 

posiada swój własny język. Obrazy widziane oczami lub dźwięki słyszane uszami są przetwarzane 

na  informacje  i  odczytywane  przez  połączenia  nerwowe,  a  następnie  przesyłane  do  mózgu  w  celu 

centralnej obróbki. 

Nadchodząca  informacja  jest  rejestrowana  przez  mózg,  a  następnie  porównywana  z  otrzymanymi 

wcześniej  wiadomościami.  Jest  to  tzw.  Rozróżnianie  i  analiza.  Komputer  mózgowy  chce 

natychmiast  ustalić,  czy  otrzymana  ostatnio  informacja  jest  podobna  czy  różna  od  materiału 

otrzymanego poprzednio. Jeśli nowy materiał jest podobny do przesłanego wcześniej, dochodzi do 

zjawiska  wzmocnienia  i  utrwalenia  go  w  banku  pamięci.  Jeśli  materiał  jest  całkowicie  nowy, 

przypisuje mu się nową kategorię, tworzy nowy zbiór i przechowuje go w banku pamięci. 

Cały  proces  ulega  odwróceniu,  gdy  informacja  ma  zostać  wyartykułowana.  Przywołuje  się  ją 

wówczas z ośrodka pamięci, integruje z nowym zestawem instrukcji, które przez drogi nerwowe z 

powrotem  są  przesyłane  do  narządów  obwodowych  -  głośni,  dłoni  czy  innych  mięśni  ciała  -  aby 

wyrazić myśl w formie mówionej, pisanej lub za pomocą gestów. 

Podczas  zapamiętywania  lub  przypominania  sobie  informacji,  bodziec  wędruje  po  kolejnych 

stopniach:  od  najniższego  do  najwyższego,  aby  informacja  została  zapamiętana,  i  odwrotnie  -  od 

najwyższego do najniższego, aby myśl została wyrażona w mowie, piśmie lub gestem. Jest to tzw. 

Hierarchia uczenia się. 

Hierarchia uczenia się jest procesem uporządkowanym, podczas którego dochodzi do pozyskiwania 

lub  wytwarzania  informacji.  Gdy  dziecko  za  pomocą  oczu,  uszu  lub  skóry  odbiera  pewną 

informację,  koncentruje  na  niej  swoją  uwagę.  Informacja  jest  wówczas  zatrzymywana  na  krótki 

czas (pamięć krótkotrwała), podczas którego nowy materiał zostaje zarejestrowany oraz porównany 

z  innymi  zapamiętanymi  już  informacjami  (postrzeganie).  Gdyby  w  ciągu  następnych  dni  lub 

tygodni  dokładnie  ten  sam  materiał  został  przedstawiony  dziecku,  doszłoby  do  wzmocnienia 

poprzedniej wiadomości i zatrzymania jej w pamięci długotrwałej. 

Częściową hierarchię uczenia się posiadają wszystkie zwierzęta wyższych gatunków. Ludzie różnią 

się  od  zwierząt  przede  wszystkim  niepowtarzalną  zdolnością  łączenia  ze  sobą  bodźców 

(wzrokowych,  słuchowych  czy  czuciowych).  Dlatego  dziecko,  które  widzi  napisane  słowo  "kot", 

może  automatycznie  powiązać  je  z  wyuczoną  poprzednią  sekwencją  zgłosek  "k-o-t".  Tak  samo 

może połączyć kolor "czerwony" z dźwiękiem "cz-e-r-w-o-n-y". Ten proces nazywa się integracją. 

Drugim  "małym  kroczkiem  dla  człowieka,  ale  ogromnym  skokiem  dla  rodzaju  ludzkiego"  jest 

zdolność  ludzkiego  mózgu  do  wytworzenia  niezależnego  procesu  myślowego,  nie  zaburzonego 

ż

adnymi  mocami  instynktu.  Potrafimy  też  myśleć  abstrakcyjnie,  a  myślenie  to  nie  jest  oparte  na 

ż

adnych  konkretnych  przesłankach  ułatwiających  zrozumienie  idei.  Nazywamy  to  często 

konceptualizacją. 

Gdy  patrzymy  na  hierarchię  uczenia  się,  wydaje  się  oczywiste,  że  współoddziaływanie  na 

jakimkolwiek poziomie będzie miało wpływ na wszystkie funkcje występujące przed nim, zarówno 

te  wstępujące,  jak  i  zstępujące.  Na  przykład,  jeśli  dziecko  ma  kłopoty  ze  wzrokiem,  wszystkie 

informacje zdobywane za pomocą oczu będą zniekształcone, podobnie jak cały proces przesyłania 

informacji, co w efekcie spowoduje zapamiętanie zniekształconego obrazu. Kiedy dziecko zacznie 

odwoływać się do tego obrazu, doprowadzi to do powstania nieprawidłowej wymowy lub błędnego 

zapisu. Podobnie dziecko mające problemy z koncentracją uwagi nie będzie w stanie skupić jej w 

odpowiednim stopniu ani utrzymać pod wpływem określonego bodźca. 

Dlatego  też  przyswojona  przez  nie  informacja  nie  jest  całkowita  i  tylko  jej  część  dociera  do 

wyższych  ośrodków  w  mózgu.  Prowadzi  to  z  kolei  do  nieprawidłowego  przechowywania 

informacji, jej rozumienia i integracji. 

Najwyższym poziomem, na którym dochodzi do zaburzeń, są ośrodki odpowiedzialne za myślenie 

koncepcyjne.  Jeśli  dziecko  ma  problemy  na  tym  etapie,  to  wszystkie  ośrodki  poniżej  funkcjonują 

prawidłowo. Mamy wtedy do czynienia z upośledzeniem  intelektualnym, ale dziecko takie potrafi 

się  nauczyć  mówić,  a  także  odpowiednio  zapamiętywać  i  integrować  mowę.  Jest  to  dziecko  o 

niezbyt błyskotliwym intelekcie, ale potrafiące na podstawowym poziomie czytać, pisać, literować, 

a także liczyć i posługiwać się mową, niezdolne jednak rozwinąć bardziej posiadane umiejętności. 

Dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  mają  problemy  ze  skupieniem  uwagi  oraz  pamięcią 

krótkotrwałą. Wiele z nich ma również trudności na poziomie postrzegania, ale tylko u nielicznych 

występują problemy z integracją i konceptualizacją. 

Dziecko  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  największe  trudności  ma  na  poziomie  skupienia  się  i 

utrzymania  uwagi  na  informacji  zdobytej  w  dowolnym  czasie.  Ponieważ  nie  może  ono  utrzymać 

uwagi  i  zdobyć  informacji,  nie  może  jej  też  zachować,  a  co  za  tym  idzie,  odpowiednio  jej 

zrozumieć.  

Niektóre  dzieci  mają  trudności  na  poziomie  postrzegania  i  chociaż  otrzymują  informację  w 

prawidłowej  postaci,  nie  mogą  jej  zapamiętać,  ocenić  ani  porównać  z  poprzednio  otrzymanymi 

wiadomościami.  Istnieje  ryzyko,  że  dzieci  te  popełniają  fundamentalne  błędy  w  postrzeganiu,  co 

często jest związane z rozwojową dysleksją. Dla przykładu, dziecko uparcie czytające słowo "nam" 

jako  "mań",  najprawdopodobniej  będzie  skupiało  swoją  uwagę  i  zapamięta  je  odpowiednio,  lecz 

potem kategoryzując i porządkując tę informację, będzie ją rozumiało wspak. Podobnie jak dziecko, 

które  zamiast  słowa  "kot",  usłyszy  nieprawidłowo  "kod".  Głoski  "t"  i  "d"  są  bardzo  zbliżone  i 

trudno  je  od  siebie  odróżnić.  Jest  to  problem  dyskryminacji  słuchowej  (przykłady  zaburzeń 

postrzegania  znajdują  się  pod  koniec  książki,  w  rozdziale  poświęconym  wskazówkom 

praktycznym). 

U  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  najczęściej  dochodzi  do  izolowanych  trudności  z 

pamięcią  krótkotrwałą.  Dotyczy  to  szczególnie  zapamiętywania  informacji  przekazywanej  ustnie. 

Ponieważ dzieci te nie potrafią zapamiętać nowych informacji, nie mogą na ich podstawie budować 

swojej wiedzy i zawsze będą miały poważne braki w zdobywaniu podstawowych umiejętności. 

  

Punkty kluczowe 

  

* W szkole podstawowej dziecko powinno nabyć pięć podstawowych umiejętności: 

1. Czytanie 

2. Literowanie 

3. Pisanie 

4. Umiejętności matematyczne 

5. Zdolność wypowiadania się 

* Mózg zawiaduje procesami uczenia się w następującej kolejności: 

1. Narządy zmysłu (oczy, uszy, skóra) 

2. Koncentracja uwagi 

3. Pamięć krótkotrwała 

4. Postrzeganie 

5. Integracja 

6. Pamięć długotrwała 

7. Konceptualizacja 

*  Dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  mają  zaburzenia  na  poziomie  koncentracji  uwagi, 

pamięci krótkotrwałej oraz percepcji. 

ROZDZIAŁ 13 

Podstawowe umiejętności - tradycyjne trzy R 

  

(Trzy  R  -  czytanie,  pisanie,  arytmetyka  -  uważane  jako  podstawa  edukacji  dzieci.  Wyrażenie 

pochodzi od początkowego dźwięku angielskich słów: reading, writing, arithmetic. (przyp. tłum.)) 

  

  

U  większości  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  występują  również  inne  trudności  w 

uczeniu  się.  W  wielu  przypadkach  są  to  niewielkie  zaburzenia,  powodujące  brak  osiągania 

pozytywnych  wyników  w  nauce,  odpowiednich  do  wieku.  U  niektórych  jednak  problem  jest 

bardziej nasilony i wiąże się z trudnością w nabywaniu podstawowych umiejętności. 

U  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  występuje  ryzyko  trudności  w  nauce  lub  powstania 

dysleksji  rozwojowej.  Dysleksja  jest  terminem  o  zabarwieniu  emocjonalnym,  stosowanym  do 

opisywania  dzieci  mających  problemy  z  czytaniem.  Rzeczywiście,  termin  "dysleksja"  pochodzi  z 

języka  greckiego  i  oznacza  "trudności  w  czytaniu".  My  odnosimy  ten  termin  do  dzieci,  u  których 

trudności  w  czytaniu  są  związane  z  zaburzeniami  rozwojowymi  w  obszarach  mózgu 

odpowiedzialnych za proces uczenia się. Dla przypomnienia dodam, że dysleksja oznacza trudności 

z  czytaniem,  dysgrafia  - z  pisownią,  dysfazja  -  z  mową  i językiem,  zaś  dyskalkulia  -  z  liczeniem. 

Używanym współcześnie terminem jest "specyficzne trudności w uczeniu się". 

Dzieci zostają zaklasyfikowane do grupy specyficznych trudności w uczeniu się, jeśli spełniają trzy 

kryteria  międzynarodowej  definicji.  Po  pierwsze,  musi  istnieć  stwierdzona  rozbieżność  między 

intelektualnym  potencjałem  dziecka  a  aktualnymi  osiągnięciami  w  zakresie  umiejętności 

podstawowych.  

Innymi  słowy,  sformalizowane  testy  muszą  wykazywać  brak  osiągnięć  u  dziecka  według 

oczekiwanego  poziomu,  określonego  na  podstawie  testów  na  inteligencję.  Po  drugie,  nie  może 

istnieć żadne emocjonalne, socjalne lub stwierdzane fizykalnie zaburzenie mogące powodować ten 

problem.  Po  trzecie,  trzeba  wykazać  zaburzenie  procesów  poznawczych  (związanych  z  procesem 

uczenia  się)  w  mózgu.  Badanie  psychologiczne  lub  neurologiczne  musi  wykazać  jakieś 

nieprawidłowości w hierarchii uczenia się (patrz rozdział 12). 

Większość  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  ma  zmniejszoną  zdolność  czytania, 

literowania oraz pisania. Mniejsza grupa ma kłopoty głównie z matematyką. Istnieje jednak również 

grupa  mająca  problemy  ze  wszystkimi  podstawowymi  umiejętnościami  bez  rozróżniania  na 

pierwotne zaburzenia językowe czy trudności z matematyką. 

Dziecko z zaburzeniami językowymi ma jednocześnie problem z umiejętnością słuchania. Czytanie 

jest zadaniem słuchowym - brzmienie każdego słowa analizowane jest przez mózg. Dziecko mające 

trudności  w  czytaniu  nie  potrafi  dostatecznie  skoncentrować  się  na  słowie  mówionym,  następnie 

zapamiętać je, a w końcu przypomnieć sobie i zanalizować. 

Dzieci,  u  których  występują  zaburzenia  zarówno  wzroku,  jak  i  słuchu,  mają  trudności  ze 

wszystkimi podstawowymi umiejętnościami, również z matematyką. 

  

Trudności w czytaniu (dysleksja) 

  

Dziecko opanowuje sztukę czytania, jeśli dwa procesy przebiegają prawidłowo. Po pierwsze, musi 

odróżniać dźwięki nie znanych sobie słów i dzielić je, a następnie składać w pełne słowa. Są to tzw. 

umiejętności foniczne. Po drugie, potrzebna jest zdolność wyobrażenia sobie poszczególnych części 

słowa  lub  całego  słowa  jako  takiego.  Kiedy  dziecko  słyszy  dane  słowo,  musi  wiedzieć,  jak  ono 

wygląda.  W  ten  sposób  rozwija  w  sobie  zdolność  łączenia  tego,  co  słyszy,  z  tym  co  widzi  -  w 

rezultacie może automatycznie dodawać nowe słowa do przyswojonego już zasobu słownictwa. 

Nauczone nowe słowo wędruje do pamięci wzrokowej, gdy tylko dziecko się z nim zetknie, i dzięki 

temu  potrafi  je  natychmiast  przeczytać.  Bez  prawidłowego  funkcjonowania  tego  procesu  dziecko 

nigdy nie nauczy się literować wyrazów. 

Z  powyższego  wywodu  wynika,  że  u  wszystkich  uczniów  szkoły  podstawowej  powinno  się 

rozwijać  zarówno  zdolności  foniczne,  jak  i  umiejętności  uczenia  się  metodą  wzrokową.  Zwykle 

wcześniej  rozwijają  się  umiejętności  foniczne,  ponieważ  słuchowa  składowa  czytania  jest  o  wiele 

większa  od  wzrokowej.  Jest  to  podstawą  nauki  czytania  nie  znanych  słów.  Metoda  nauki, 

posługująca się wyłącznie systemem fonicznym lub wzrokowym (patrz i mów), jest nieprawidłowa. 

Dopiero  rozwinięcie  obydwu  systemów  umożliwi  prawidłowe  literowanie  wyrazów  i  płynne 

czytanie. 

Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi czytając popełniają wiele podstawowych błędów, nie jest 

to jednak spowodowane zaburzeniami w postrzeganiu, różnicowaniu czy analizowaniu. Dzieci te z 

powodu  osłabionej  zdolności  koncentracji,  połączonej  często  z  impulsywnością,  rozpoznają 

nieprawidłowo  litery  w  słowie  jako  początkowe,  środkowe  lub  końcowe  dźwięki.  Nie  zwracają 

również uwagi na kolejność liter w wyrazie i często wypowiadają słowa inaczej, ponieważ złożyły 

litery w nieprawidłowym porządku. W innych przypadkach połykają początek lub koniec słowa, bo 

czytając, bardzo się spieszą. Dzieci impulsywne czytają tak szybko, że omijają całe grupy wyrazów 

lub zmieniają je na inne. Stale mylą się przy krótkich słowach (zaimkach, przyimkach itp.). 

Wiele  dzieci  ma  skłonność  do  czytania  od  prawej  części  strony  do  lewej  lub  składania  liter  od 

prawej  do  lewej,  co  wynika  z  trudności  z  sekwencjonowaniem.  Zjawisko  to  jest  normalne  u 

dziewczynek do lat siedmiu, a u chłopców do lat ośmiu. Powyżej tego wieku można przypuszczać, 

ż

e występują jakieś zaburzenia neurologiczne, np. zaburzenia koncentracji uwagi. 

Dziecko  mające  trudności  w  czytaniu  początkowo  ma  kłopoty  z  nauczeniem  się  na  pamięć 

wyrazów dwu-, a następnie trzyliterowych, później z wymawianiem samogłosek oraz z nauczeniem 

się reguł rządzących ich stosowaniem. 

Często  występują  także  problemy  z  wymawianiem  spółgłosek,  a  zwłaszcza  z  takimi  zlepkami 

spółgłosek, jak "st", "fl" lub "str". 

Kolejnym  krokiem  w  nauce  czytania  jest  sylabizowanie,  czyli  umiejętność  dzielenia  długich 

wyrazów  na  poszczególne  sylaby,  a  po  ich  odczytaniu,  złożenia  w  jeden  spójny  wyraz.  Dzieci  z 

zaburzeniami  koncentracji  uwagi  mają  trudności  z  sylabizowaniem  i  trzeba  im  tę  sztukę 

zademonstrować.  Dodatkową  trudnością  jest  to,  że  po  prawidłowym  podziale  wyrazu  na  kilka 

sylab,  mają  problemy  z  zapamiętaniem  tych  pojedynczych  sylab  i  ich  łączeniem.  Powodem  są 

zaburzenia pamięci krótkotrwałej. 

Wymieniłem  tylko  nieliczne  przykłady  trudności,  jakich  doświadczają  dzieci  z  zaburzeniami 

koncentracji  uwagi  w  czasie  nauki  czytania.  Pod  koniec  książki  znajduje  się  spis  ćwiczeń  do 

stosowania  przez  rodziców  i  nauczycieli,  które  mogą  pomóc  tym  dzieciom  w  ich  trudnościach  z 

czytaniem. 

  

Literowanie 

  

Literowanie  jest  procesem  podobnym  do  czytania,  z  jednym,  bardzo  obciążającym  dziecko 

wyjątkiem - musi ono przypominać sobie słowo, bez niczyjej pomocy, w jego konkretnej postaci i 

pamiętać je w czasie pisania.  

Gdy  dziecko  zostanie  poproszone  o  przeliterowanie  słowa  "kot",  po  pierwsze  musi  wysondować, 

jakie litery wchodzą w skład słowa "kot", następnie ustawić je w odpowiednim porządku i pamiętać 

na tyle długo, aby móc je po kolei napisać. Cały proces jest o tyle złożony, że w końcowym etapie 

trzeba zaangażować motorykę małą oraz koordynację oko/dłoń, aby przenieść słowo z pamięci na 

papier. 

Przy  literowaniu  dzieci  borykają  się  z  takimi  samymi  problemami  jak  przy  czytaniu,  a  jeszcze 

dodatkowo potrzebna jest im sprawna pamięć krótkotrwała, ponieważ nie widzą napisanego słowa. 

Trudności w literowaniu mogą się różnie objawiać. Niektórym dzieciom problem sprawia końcowy 

etap  przeniesienia  słowa  na  papier.  Gdy  poprosi  się takie  dziecko  o  przeliterowanie  danego  słowa 

ustnie, zrobi to z łatwością, natomiast na piśmie popełni wiele błędów. Trudność dla tego dziecka 

tkwi  w  przeniesieniu  myśli  na  papier.  Dokładnie  nie  wiadomo,  czy  jest  to  wynikiem  wyłącznie 

problemów  związanych  z  koordynacją,  czy  też  z  pamięcią  krótkotrwałą.  Podczas  pisania  słowa, 

trzeba  je  utrzymać  w  pamięci  dłużej  niż  w  przypadku  mówienia.  Mamy  więc  do  czynienia  ze 

spiętrzeniem problemów związanych z krótką pamięcią i z umiejętnością pisania. 

W  rezultacie  dzieci  potrafią  wcześniej  czytać  niż  literować  oraz  czytają  lepiej  niż  literują. 

Większość  nauczycieli-terapeutów  zaobserwowała,  że  łatwiej  jest  walczyć  z  trudnościami  w 

czytaniu niż z trudnościami w literowaniu. 

Znaczna  trudność  w  literowaniu  jest  uwarunkowana  genetycznie  i  dlatego  nieraz  całe  rodziny 

borykają się z tym problemem. 

Badania  przeprowadzone  ostatnio  przez  szwedzkich  lekarzy  wykazały,  że  nieprawidłowe 

literowanie  związane  jest  z  problemami  ze  skupieniem  uwagi  i  z  pamięcią  krótkotrwałą. 

Zauważono,  że  dziecko  nie  potrafi  zapamiętać  poszczególnych  części  literowanego  słowa  w 

logicznym  porządku  aż  do  momentu  zapisania  go  na  kartce  papieru.  Badania  te  dały  początek 

stwierdzeniu,  że  trudności  w  nauce  wynikają,  w  dużym  stopniu,  z  zaburzeń  koncentracji  uwagi  i 

kłopotów z pamięcią.  

  

Pisanie 

  

Trudności  w  pisaniu  wynikają  głównie  z  częstych  problemów  z  motoryką  małą  oraz  koordynacją 

oko/dłoń  występujących  u  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi.  Podstawą  trudności  jest 

nieumiejętne trzymanie ołówka. 

Zwykle dzieci te chwytają ołówek jak małpa, tzn. bez użycia kciuka. 

Poza  słabym  chwytem  ołówka  mają  kłopoty  z  koordynacją  ruchów  związanych  z  motoryką  małą 

oraz ruchów dłoni i gałek ocznych nad kartką papieru. W wielu przypadkach dochodzi również do 

niewielkiego drżenia dłoni, co uniemożliwia prawidłowe trzymanie ołówka. 

Wszystkie  te  problemy  rozwojowe  powodują,  że  dziecko  nie  umie  zachować  kontroli  nad 

trzymanym w dłoni ołówkiem i nad tym, co ma napisać.  

W wyniku tego ruchy ołówka po papierze nie są w pełni płynne, a pismo - nienaturalnej wielkości i 

nierówne.  Litery  różnią  się  kształtem  i  rozmiarami,  różne  są  również  odległości  między  nimi. 

Nierówne  odstępy  między  literami  spowodowane  są  najprawdopodobniej  zaburzoną  koordynacją 

oko/dłoń i postrzeganiem wizualnym. 

Dla wielu z tych dzieci pisanie od strony prawej do lewej wydaje się bardziej naturalne, a pisanie 

we właściwym kierunku sprawia im trudność. Może to być następstwem lateralizacji skrzyżowanej 

występującej u tych dzieci. 

Wśród  dzieci  z  dysgrafią  preferowanie  pisania  drukiem  bądź  pismem  pisanym  rozkłada  się  mniej 

więcej  50%  na  50%.  Około  połowie  z  nich  łatwiej  jest  pisać  literami  drukowanymi.  Pismo 

drukowane  bowiem  składa  się  z  krótkich  odcinków,  które  dziecko  może kontrolować.  Inne  dzieci 

jednak  wolą  posługiwać się  pismem  pisanym.  Brak  przerw  między  literami  pozwala  im  uchwycić 

rytm pisania słów. 

  

Kłopoty  z  pisownią,  jakie  mają  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi,  nie  muszą  oznaczać 

trudności  technicznych  z  pisaniem.  Ich  problem  dotyczy  raczej  wyrażania  myśli  na  piśmie.  Z 

pewnych powodów dzieci te, mające bujną wyobraźnię i bardzo dobrze wypowiadające się ustnie, 

piszą  w  sposób  skrótowy  i  konkretny.  Wynika  to  z  trudności  w  formułowaniu  myśli  i  pamiętaniu 

ich na tyle długo, aby móc przelać je na papier.  

Dzieci  te  mają  problemy  z  pisaniem  jako  takim  i  traktują  je  jako  męczące  ćwiczenie.  Dlatego 

wszystko, co mają napisać, redukują do absolutnego minimum. Z mojego doświadczenia wynika, że 

wyrażanie  myśli  na  piśmie  sprawia  dzieciom  trudności  najdłużej  spośród  innych  podstawowych 

umiejętności  i  może  być  problemem  nawet  w  szkole  średniej.  Jednak  nabycie  biegłości  w 

posługiwaniu się pismem jest niezbędne dla wszystkich dzieci. 

Przeprowadzone  ostatnio  badania  wykazały,  że  dzieciom  z  trudnościami  w  pisaniu  dobrze  jest 

podawać leki takie, jak metylfenidat lub deksamfetaminę"'. Przynoszą one poprawę od pierwszego 

dnia  leczenia.  Jeśli  terapia  zajęciowa  nie  wystarcza,  by  zmniejszyć  trudności  dziecka,  powinno 

zostać  ono  poddane  leczeniu.  Problemy  z  pisaniem  powodują  bowiem  poważne  konsekwencje  w 

przyszłości. 

  

Zdolności matematyczne 

  

Dzieci,  którym  nauka  matematyki  przysparza  najwięcej  problemów,  stanowią  20%  wszystkich 

dzieci mających trudności w uczeniu się. 

Trudności w nauce matematyki zaczynają się od wyliczenia kolejnych liczb, a potem pojawiają się 

na każdym następnym etapie: kłopot sprawia dodawanie, ale prawdziwym problemem okazuje się 

odejmowanie. 

Zaburzenia pamięci krótkotrwałej utrudniają umiejętność mnożenia. Jest to największa trudność w 

matematyce  i  dlatego  dzieci  te  mają  kłopoty  z  tabliczką  mnożenia  nawet  w  szkole  średniej. 

Najbardziej  frustruje  je  to,  że  chociaż  nauczą  się  tabliczki  mnożenia  i  w  danej  chwili  dobrze  ją 

znają,  za  godzinę  nie  będą  w  stanie jej  powtórzyć.  Jedyną  szansą  dla  tych  dzieci jest  powtarzanie 

tabliczki  mnożenia  co  drugi  dzień,  przez  co  najmniej  sześć  miesięcy,  aż  wryje  się  w  pamięć.  Z 

mojego doświadczenia wynika, że jest to jedyna metoda przyswojenia tej umiejętności. Pomóc też 

może  śpiewanie  tabliczki  mnożenia.  Poczucie  rytmu  i  muzykalność  u  dzieci  z  zaburzeniami 

koncentracji uwagi są prawidłowe i pomagają utrwalić nowo nabyte informacje. 

Dzielenie  sprawia  trudności  z  takich  samych  powodów  jak  mnożenie,  natomiast  połączenie 

trudności  z  mnożeniem  i  dzieleniem  prowadzi  do  problemów  z  ułamkami.  (Uwagi  o  leczeniu  są 

zamieszczone w rozdziale "Leczenie farmakologiczne" na stronie 77. (przyp. tłum.)) 

Trudności  z  matematyką  wynikają  z  nieumiejętności  myślenia  abstrakcyjnego  oraz  z  kłopotów  z 

utrzymywaniem informacji w pamięci krótkotrwałej.  

Te dwa czynniki nakładają się i tak naprawdę na ustąpienie problemu można liczyć dopiero wtedy, 

gdy  mózg  stanie  się  w  końcu  dojrzały  lub  gdy  dziecko  otrzymuje  standardową  pomoc  z 

matematyki. 

Podobnie  jak  w  przypadku  innych  podstawowych  umiejętności,  sukces  w  leczeniu  zależy  od 

pragnienia  dziecka,  aby  przezwyciężyć  problemy,  od  wytrwałości  w  rozwiązywaniu  zadań  i  od 

stopnia złożoności tych trudności. 

  

Punkty kluczowe 

  

* U dzieci ze specyficznymi trudnościami w nauce występuje rozbieżność między potencjalnymi a 

zdobytymi osiągnięciami. 

*  Większość  dzieci  ze  specyficznymi  trudnościami  w  nauce  ma  częściej  kłopoty  z  czytaniem  i 

literowaniem niż z matematyką. 

* Czytanie wymaga opanowania umiejętności słuchania i spostrzegania. 

*  Pisanie  wymaga  sprawnej  motoryki  małej  i  koordynacji  oko/dłoń  oraz  nabycia  wprawy  przy 

przesuwaniu ręki po papierze od strony lewej do prawej. 

ROZDZIAŁ 14 

Szkoła 

  

  

Jedną z ważniejszych decyzji, jaką trzeba podjąć w przypadku dziecka z zaburzeniami koncentracji 

uwagi, jest wybór odpowiedniej dla niego szkoły. 

Jest  to  decyzja  ważna  dla  każdego  dziecka,  ale  wybór  szkoły  dla  zdrowego  dziecka  jest  o  wiele 

łatwiejszy niż wybór szkoły dla dziecka z zaburzeniami. 

W szkole, którą dla niego wybierzemy, powinny być przestrzegane następujące zasady: 

  

Zasada pierwsza 

  

Szkoła powinna mieć ściśle określone poziomy klasowe. Dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi 

ze względu na swoją niedojrzałość i różnice w rozwoju okolic mózgu odpowiedzialnych za procesy 

poznawcze,  powinny  być  kwalifikowane  do  klas  odpowiednio  do  swoich  zdolności.  Dobrze,  aby 

dziecko  miało  możliwość  rywalizowania  z  innymi  w  klasie,  ale  w  rozsądnym  zakresie.  Powinno 

przebywać  w  grupie  dzieci  o  zbliżonych  możliwościach,  bo  ma  wówczas  szansę  osiągnięcia 

sukcesu, który zachęci je do dalszej pracy i wykonywania poleceń. 

Dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi osiągają  słabe  wyniki  w  klasach  o  profilu  ogólnym  lub 

nawet w klasach integracyjnych. Nie radzą sobie przede wszystkim z ciągłymi zmianami poziomu 

pracy w tych klasach. Sytuacja jest niedogodna również dla nauczyciela, który powinien poświęcić 

więcej  czasu  dziecku  z  zaburzeniami,  a  w  klasie  ogólnej,  o  zróżnicowanym  poziomie  osiągnięć 

uczniów, nie ma takiej możliwości. 

  

Zasada druga 

  

Szkoła  powinna  mieć  stały  plan  codziennych  zajęć,  a  praca  powinna  przebiegać  w  określonym 

porządku. Dzieci muszą wiedzieć, czego się od nich oczekuje, i zdawać sobie sprawę, że ich praca 

jest  kontrolowana,  poprawiana,  a  wszystkie  poprawki  wyjaśniane.  W  klasie,  na  korytarzu  i  na 

boisku potrzebny jest porządek i dyscyplina. 

Z  dzieckiem  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  należy  postępować  w  sposób  tradycyjny  i 

uporządkowany. Jest ono bardzo roztrzepane, a porządek, regularność i powtarzające się czynności 

ułatwiają mu skupienie się i wzbudzają zaufanie. 

Niskie  poczucie  własnej  wartości  tego  dziecka  jest  przyczyną  jego  problemów  także  w  czasie 

zabawy z innymi dziećmi na boisku. Często jest odludkiem i bywa napastowane przez inne dzieci z 

powodu swojej inności. Niejednokrotnie jednak zachowuje się ono w sposób agresywny w stosunku 

do rówieśników. Trzeba je pilnować i łagodzić spory, gdy już do nich dojdzie. 

  

Zasada trzecia 

  

Nauczyciel sprawujący kontrolę nad klasą powinien być osobą życzliwą i ciepłą, powinien być też 

jednak  surowy,  ale  nie  autokratyczny.  Dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  bardzo  dobrze 

reagują  na  pochwały,  indywidualne  zajmowanie  się  nimi  i  rozbudzanie  ich  zainteresowań. 

Pozytywne  efekty  ich  pracy  są  wówczas  widoczne  z  dnia  na  dzień.  Spotkałem  wiele  dzieci,  które 

nie 

czyniły  w  ciągu  roku  dosłownie  żadnych  postępów  w  nauce,  gdy  zajmował  się  nimi 

niezaangażowany  nauczyciel,  podczas  gdy  w  następnym  roku  pracując  z  nauczycielem 

rozumiejącym ich problemy, osiągały bardzo wiele. 

Najlepiej, gdy dziecko nie zmienia nauczyciela w ciągu roku. Ma ono bowiem ogromne trudności z 

przystosowaniem  się  do  zmian  w  otoczeniu  i  do  nowych  zasad  postępowania,  a  częste  zmiany 

nauczycieli  zwiększają  dodatkowo  problemy.  W  wielu  szkołach  zdarza  się,  że  nauczyciele  często 

się zmieniają z różnych powodów. Znam dzieci, którym osiem razy zmieniano nauczycieli w ciągu 

ośmiu  tygodni,  co  brzmi  jak  ponury  żart.  Takie  tempo  zmian  wpłynęłoby  negatywnie  na 

zachowanie każdego dziecka, a co dopiero dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi. 

  

Zasada czwarta 

  

Szkoła powinna być na tyle elastyczna, aby zezwalać dziecku z zaburzeniami na powtarzanie roku 

na  etapie  szkoły  podstawowej.  Dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  później  dojrzewają  i  na 

ogół  później  od  swoich  rówieśników  nabywają  pięć  podstawowych  umiejętności.  Z  mojego 

doświadczenia  wynika,  że  wielu  dzieciom,  jeśli  nie  wszystkim,  dodatkowy  rok  w  szkole 

podstawowej  przynosi  korzyści.  Korzyścią  tą  jest  zyskanie  czasu  na  zdobycie  lub  utrwalenie 

podstawowych  umiejętności,  a  także  na  rozwój  układu  nerwowego.  Dziecko  z  zaburzeniami 

koncentracji  uwagi,  które  otrzymuje  ten  nadprogramowy  rok  w  szkole  podstawowej,  jest  lepiej 

przygotowane do rozpoczęcia nauki w szkole średniej. 

Powtórzenie  roku  zazwyczaj  sprawia,  że  dziecko  czuje  się  pewniej  w  klasie,  a  jego  stosunki  z 

kolegami poprawiają się dzięki pewności siebie, którą zyskuje. 

Najlepiej jest powtarzać rok w okresie od zerówki do drugiej klasy. Nie zaburza to w poważniejszy 

sposób  poszanowania  własnej  godności,  daje  zaś  dużo  czasu  na  nawiązanie  dobrych  stosunków  z 

innymi  dziećmi.  Powtarzaniu  klasy  muszą  jednak  towarzyszyć  zabiegi  terapeutyczne  w 

przeciwnym razie pożądany efekt nie zostanie osiągnięty. 

  

Zasada piąta 

  

Mniejsze  klasy  mają  przewagę  nad  większymi.  Dziecko  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi 

wymaga indywidualnej opieki, dlatego im mniejsza klasa, tym lepsza. W dużych klasach, w których 

jest  ponad  30  uczniów,  dziecko  łatwiej  się  rozprasza.  Klasy  10-20-osobowe  pozwalają  na  lepsze 

nawiązanie kontaktów z innymi dziećmi i z nauczycielem. 

  

Zasada szósta 

  

Atutem  szkoły  jest  możliwość  prowadzenia  w  niej  zabiegów  terapeutycznych.  Wspominałem  już, 

ż

e dodatkowa edukacja dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi przynosi najlepsze rezultaty, jeśli 

ma miejsce w środowisku szkolnym. Idealnym rozwiązaniem jest zabieranie dziecka z jego klasy na 

1-2  nadplanowe  lekcje  dziennie,  w  czasie  których  uzupełniłoby  swoje  braki  w  podstawowych 

umiejętnościach. Po takich lekcjach mogłoby wracać do swojej klasy i kontynuować naukę innych 

przedmiotów.  Nie  widzę  powodów,  dla  których  w  krajach  rozwiniętych  miałoby  nie  być 

odpowiednich szkół, w których odbywałaby się nauka wyrównująca poziom, taka, o jakiej 

pisałem powyżej. 

Wiele  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi odznacza  się  wysoką  inteligencją,  dlatego  opieka 

nad nimi we wczesnym etapie ich życia przyniesie korzyść nie tylko samym dzieciom, ale i całemu 

społeczeństwu.  Cena,  jaką  trzeba  zapłacić,  jest  niska  w  porównaniu  z  zyskiem,  który 

zaobserwujemy w następnych latach. Dla dzieci wymagających terapii językowej czy terapii 

zajęciowej  najkorzystniejsze  byłoby  wprowadzanie  takich  zajęć  już  w  szkole  podstawowej.  Cały 

pomysł terapii dziecka opiera się na całkowitej integracji ze zdrowymi dziećmi w klasie. 

  

Zasada siódma 

  

Jeśli dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi przyjmuje leki w ciągu dnia, nauczyciel powinien 

mu w tym pomóc. Nie będzie to dla niego wielkim wysiłkiem, a dziecko otrzyma w odpowiednim 

czasie  odpowiednią  dawkę  leku,  który  ułatwi  mu  nabywanie  podstawowych  umiejętności  i 

dostosowanie  swojego  zachowania  do  wymagań  szkoły.  Dzięki  kontroli  nauczyciela  wykluczone 

zostanie  przypadkowe  zażycie  leków  przez  inne  dzieci  w  klasie.  Z  lekami  zażywanymi  przy 

zaburzeniach koncentracji uwagi należy obchodzić się w podobny sposób jak z lekami stosowanymi 

w  cukrzycy,  padaczce, astmie czy  innej  długotrwałej  chorobie.  Słyszałem  o  nauczycielach,  którzy 

nie  chcą  angażować  się  w  podawanie  dzieciom  leków.  Jest  to  podejście  niczym  nie  uzasadnione. 

Dziecko spędza kilka godzin dziennie w szkole i szkoła jest odpowiedzialna za jego rozwój i dobre 

samopoczucie.  Analogiczna  sytuacja  ma  miejsce  w  przypadku  dzieci  przewlekle  chorych,  które 

przebywają dłuższy czas w szpitalu i są zmuszone tam właśnie pobierać naukę. 

  

Zasada ósma 

  

Dziecko  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  w  szkole  średniej  powinno  mieć  możliwość  wyboru 

przedmiotów, w których ma szansę osiągnąć dobre wyniki. Większość z tych dzieci wykazuje np. 

zdolności  manualne.  Jeśli  będą  mogły  wykorzystywać  je  i  rozwijać,  pomoże  im  to  w  zyskaniu 

poczucia własnej wartości. Gdy dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi rozpoczyna naukę 

w szkole średniej, jest często oszołomione zmianą klasy i nauczycieli. Postawa pełna zrozumienia 

pozwoliłaby mu bez większych problemów dostosować się do nowej sytuacji. 

  

Zasada dziewiąta 

  

Sprawdziany  są  szczególną  trudnością  dla  dziecka  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi.  Brak 

umiejętności organizowania sobie pracy, planowania oraz oceny, co jest ważne, a co nie, powodują, 

ż

e  słabiej  wypada  ono  na  egzaminach.  Dodatkowo  trudności  z  pisaniem  oraz  powolny  proces 

przetwarzania informacji prowadzą często do osiągnięcia na sprawdzianach wyników, które 

nie odzwierciedlają faktycznego stanu wiedzy. Egzaminy ustne lub asysta osoby przepisującej pracę 

może być dużą pomocą dla takich uczniów. 

Dziecku z zaburzeniami koncentracji uwagi lepiej służy taki system, który wprowadza częstą ocenę 

ucznia  w  ciągu  roku.  Wydaje  mi  się,  że  nie  należy  chronić  dzieci  z  zaburzeniami  przed 

sprawdzianami, ponieważ dzięki nim uczą się rozwiązywać swoje problemy i podejmować decyzje. 

Umiejętne połączenie ciągłego oceniania dziecka z przeprowadzaniem sprawdzianów daje większą 

szansę na rozwinięcie jego potencjalnych zdolności. 

  

Punkty kluczowe 

  

* Szkoła dla dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi powinna mieć: 

1. Klasy o ściśle określonych poziomach 

2. Stały plan zajęć 

3. Wyrozumiałego, lecz wymagającego nauczyciela 

4. Możliwość dodatkowego roku nauki 

5. Małe liczebnie klasy 

6. Możliwość podjęcia zajęć terapeutycznych 

7. Możliwość kontrolowania podawania leków 

8. Dużą liczbę przedmiotów do wyboru 

9. Odpowiedni system przeprowadzania egzaminów i sprawdzianów 

ROZDZIAŁ 15 

Diagnoza i wykrywanie 

  

  

Jak rozpoznać u dziecka zaburzenia koncentracji uwagi we wczesnej fazie i jak postawić diagnozę? 

Oczywiście,  im  wcześniej  wykryje  się  chorobę,  tym  lepsze  będą  efekty  odpowiedniego 

postępowania.  

Na  szczęście  mamy  dzisiaj  ośrodki  wczesnego  wykrywania  (W  Polsce  funkcjonują  poradnie 

psychologiczno-pedagogiczne.  Jednak  już  6-latki  są  badane  przez  psychologa  w  przedszkolach, 

(przyp.  tłum.)),  do  których  wysyła  się  dzieci  nieprawidłowo  rozwijające  się  w  celu  dalszej 

diagnostyki.  

Jeśli dziecko jest upośledzone fizycznie lub psychorozwojowo, zostanie poddane wczesnej terapii w 

celu  złagodzenia  istniejącego  już  upośledzenia.  Jeśli  rodzice  podejrzewają,  że  ich  dziecko  ma 

problemy  rozwojowe,  muszą  udać  się  na  konsultację  do  specjalisty,  który  skieruje  je  do  takiego 

ośrodka. Naturalną rzeczą jest, że dzieci z deformacjami ciała zostaną zauważone wcześniej niż te z 

problemami poznawczymi. 

Problemy  można  wykryć  we  wczesnym  dzieciństwie,  jeśli  zrodzą  się  wątpliwości,  że  dziecko  nie 

rozwija się tak, jak powinno. Pierwsze podejrzenie pada na dziecko nadpobudliwe z powodu jego 

ciągłej aktywności ruchowej. 

Następnym  wczesnym  sygnałem  dla  rodziców,  że  coś  jest  nie  w  porządku  z  ich  dzieckiem,  jest 

opóźniony  rozwój  mowy.  W  pierwszych  latach  życia  nie  jest  to  aż  tak  wyraźne,  często  staje  się 

zauważalne w momencie pójścia dziecka do szkoły. 

U wielu dzieci w ciągu pierwszych lat życia ujawniają się problemy ze snem. Polegają one na braku 

odpowiedniego nawyku spania. U dzieci tych mogą pojawić się też problemy z jedzeniem, łącznie z 

występowaniem wymiotów, lub słaby odruch ssania. Kolejnym objawem są ataki kolki, które mogą 

wynikać  z  uczulenia,  ale  również  mogą  być  wynikiem  zaburzeń  koncentracji  uwagi.  Wielu 

rodziców zgłasza, że ich dzieci nie lubią, gdy się je przytula, i wręcz wtedy sztywnieją. 

Nadpobudliwość,  impulsywność  lub  opóźnienie  rozwoju  mowy  są  sygnałami  alarmującymi  o 

nieprawidłowościach we wczesnych latach życia dziecka. 

Gdy  dziecko  osiąga  wiek  szkolny,  po  raz  pierwszy  wymaga  się  od  niego,  aby  uczestniczyło  w 

zajęciach  grupowych  w  klasie,  z  reguły  w  pozycji  siedzącej.  Dziecko  nadpobudliwe  nie  dostosuje 

się  do  takich  wymagań.  Będzie  przeszkadzało  innym  swoją  ruchliwością  i  nieustannym 

mówieniem, a jego impulsywność narzuci mu rolę błazna w oczach całej klasy. 

Na tym etapie najczęściej obserwuje się u dziecka problemy z koordynacją, objawiające się przede 

wszystkim  nieprawidłowym  chwytaniem  ołówka  lub  brakiem  umiejętności  zabawy  w  grupie. 

Trudności  z  mową  stają  się  coraz  bardziej  wyraźne,  a  kłopoty  językowe  coraz  bardziej  widoczne 

dla nauczyciela. Brak zachowań socjalnych prowadzi do izolacji dziecka z grupy. 

W  niewielkiej  liczbie  przypadków  dochodzi  do  aktów  agresji  już  w  tym  wieku,  chociaż  zwykle 

pojawiają się one nieco później. Dzieci te mają nie najlepsze relacje z rówieśnikami. Często kończą 

się one bójkami. 

W  końcu  dziecko  takie  trafia  do  lekarza  i  cały  proces  diagnostyczny  prowadzi  do  rozpoznania  u 

niego zaburzeń koncentracji uwagi. Lekarz śledzi wywiad chorobowy dziecka, aby stwierdzić, czy 

choroba jest długotrwała i czy nie występują inne ważne czynniki emocjonalne lub socjalne, które 

byłyby odpowiedzialne za problemy związane z zachowaniem lub nauką. Badanie lekarskie często 

ujawnia  u  starszych  dzieci  objawy  niedojrzałości  układu  nerwowego,  tzw.  miękkie  objawy 

neurologiczne.  

Dokonuje  się  również  oceny  profilu  psychoedukacyjnego,  w  skład  którego  chodzi  test  na 

inteligencję oraz ocena osiągnięć dziecka w zakresie pięciu podstawowych umiejętności: czytania, 

literowania, liczenia, pisania i mówienia. 

Test  na  inteligencję  (IQ)  przeprowadza  się  z  dwóch  powodów.  Po  pierwsze,  aby  ocenić  ogólne 

możliwości  dziecka  oraz  zorientować  się,  czy  istnieje  znacząca  różnica  pomiędzy  możliwym  a 

aktualnym  poziomem  osiągnięć  w  zakresie  podstawowych  umiejętności.  Po  drugie,  dzieci  z 

zaburzeniami  koncentracji  uwagi  mają  charakterystyczną  dużą  rozpiętość  w  wynikach  testu  na 

inteligencję.  Test  na  inteligencję  składa  się  z  10-11  podrozdziałów,  które  dotyczą  różnych 

aspektów, takich jak koncentracja, pamięć krótkotrwała, odbiór wzrokowy i słuchowy, rozumienie, 

myślenie  abstrakcyjne  oraz  zdolności  ruchowe.  Dziecko  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi 

zazwyczaj dobrze radzi sobie z niektórymi testami, z innymi średnio, a jeszcze z innymi 

poniżej  przeciętnej.  Najsłabiej  wypadają  podrozdziały  sprawdzające  pamięć  krótkotrwałą  i 

koncentrację. 

Inną  integralną  częścią  procesu  diagnostycznego  jest  stwierdzenie  pewnego  stopnia  niedojrzałości 

ośrodkowego  układu  nerwowego  dziecka.  Dawniej  stosowano  elektroencefalografię  (EEG)  do 

stwierdzenia  zaburzeń  czynności  elektrycznych  w  mózgu.  Badania  wykazały,  że  u  około  jednej 

trzeciej dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi występują pewne nieprawidłowości 

w zapisie EEG. 

Postęp,  jaki  dokonał  się  w  dziedzinie  EEG  i  innych  badaniach  mierzących  czynność  elektryczną 

mózgu, np. w badaniu o narwie "korowe potencjały wywołane", pozwala na dokładne stwierdzenie 

zaburzeń koncentracji uwagi u dzieci, a nawet na ich sklasyfikowanie. 

Potencjały wywołane są to fale elektryczne wychodzące z mózgu, powstające w wyniku pokazania 

dziecku  błyskającego  światła  lub  dania  mu  do  słuchania  brzęczących  dźwięków.  Te  fale  są 

mierzone  w  czasie,  kiedy  przechodzą  z  oczu  lub  uszu  do  określonych  okolic  mózgu.  W  różnych 

punktach  rejestruje  się  szybkość  i  kształt fal  płynących  z  mózgu.  Jakakolwiek  przeszkoda,  stająca 

na  drodze  tym  falom,  np.  zniszczone  komórki  lub  upośledzone  przewodzenie  chemiczne,  będzie 

opóźniać ich szybkość przepływu lub zmieniać ich kształt. 

Ostatnie  osiągnięcia,  jakie  dokonały  się  w  tej  dziedzinie,  wywodzą  się  z  uniwersytetów 

nowojorskiego i harwardzkiego w Stanach Zjednoczonych. 

Powstały dwa systemy, jeden o nazwie Neurometrics, drugi o nazwie BEAM. 

Systemy  te  mierzą  dojrzałość  każdego  obszaru  mózgu  dziecka,  a  następnie  porównują  z 

dojrzałością  mózgu  większości  dzieci  dla  poszczególnej  kategorii  wiekowej.  Na  tej  podstawie 

powstał  program  komputerowy  pozwalający  na  identyfikację  dzieci,  u  których  występują 

nieprawidłowości  w  obszarach  mózgu  odpowiedzialnych  za  funkcje  poznawcze.  Program  ten 

pozwoli  na  rozpoznanie  takich  zaburzeń  jak  zaburzenia  koncentracji  uwagi  lub  specyficzne 

trudności w procesie uczenia się.  

Do niedawna Neurometrics oraz BEAM używane były w celach ściśle naukowych. Obecnie używa 

się  ich  jedynie  do  diagnostyki  i  wykrywania  problemów  związanych  z  nauką,  a  także  w  wielu 

amerykańskich ośrodkach do monitorowania mózgowego przepływu krwi w czasie dużych operacji 

kardiologicznych  i  neurochirurgicznych.  Neurometrics  stał  się  bardzo  pomocny  w  wykrywaniu 

chorób psychiatrycznych, m.in. schizofrenii, depresji czy poalkoholowego uszkodzenia mózgu. 

Kolejne  kroki  procesu  diagnostycznego  prowadzą  do  oceny  mowy  i  języka  u  dzieci,  u  których 

spodziewamy się stwierdzić zaburzenia tych funkcji oraz do oceny procesów koordynacji. 

Dzięki  wszechstronnemu  badaniu  dziecka,  w  skład  którego  wchodzi  badanie  lekarskie,  badanie 

psychopedagogiczne,  badania  neurofizjologiczne,  ocena  mowy  oraz  terapia  zajęciowa,  tylko  u 

nielicznych  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  diagnoza  nie  ujawnia  problemu. 

Zdecydowana  większość  będzie  sklasyfikowana  jako  pacjenci  z  łagodną,  średnią  lub  ciężką 

postacią zaburzeń koncentracji uwagi. Badania wykażą też, czy nadpobudliwość jest częścią obrazu 

klinicznego  choroby,  czy  nie.  W  ten  sposób  zdiagnozowane  dziecko  można  poddać  właściwej 

terapii. 

  

Punkty kluczowe 

  

* Ważne jest jak najszybsze rozpoznanie zaburzenia. 

* Należy szukać: 

1. Nadpobudliwości 

2. Opóźnienia rozwoju mowy 

3. Braku koordynacji 

4. Zaburzeń snu 

5. Opóźnionego rozróżniania kolorów 

* W skład oceny dziecka wchodzą: 

1. Pediatryczne badanie lekarskie 

2. Ocena pedagogiczna 

3. Badania neurofizjologiczne 

4. Możliwość oceny rozwoju mowy oraz terapia zajęciowa 

ROZDZIAŁ 16 

Sposoby działania 

  

  

Wszystkie programy terapeutyczne prowadzą do stworzenia dzieciom z zaburzeniami koncentracji 

uwagi odpowiednich warunków rozwoju.  

Różni  ludzie  pracujący  nad  tym  dzieckiem  stwierdzają,  że  ich  własne  wysiłki  mają  wpływ  na 

wysiłki innych specjalistów w osiąganiu poprawy w rozwoju dziecka. 

Zwykle leczenie opiera się na: 

* Terapii behawioralnej 

* Nauczaniu wyrównawczym 

* Terapii mowy i języka 

* Terapii zajęciowej 

* Kontroli dietetycznej 

* Leczeniu farmakologicznym 

  

Terapia behawioralna 

  

Celem terapii behawioralnej jest taka modyfikacja zachowania dziecka, dzięki której doświadczenia 

pozytywne  zdominują  doświadczenia  negatywne  w  jego  życiu.  Terapia  polega  na  wzmacnianiu 

dobrych nawyków dziecka i eliminowaniu złych. 

Ponieważ  nikt  nie  żyje  w  izolacji,  jest  całkiem  zrozumiałe,  że  cokolwiek  robimy  w  naszym 

ś

rodowisku,  odbija  się  to  na  nas  samych.  Dziecko  impulsywne,  agresywne  lub  mające  częste 

napady  złości  musi  mieć  świadomość  konsekwencji  takiego  postępowania  zarówno  z  rodziną, 

kolegami  w  szkole  czy  nauczycielami.  Potrzebuje  ono  pomocy,  aby  zmienić  swoje  zachowanie. 

Pozytywne  reakcje  na  wszelkie  pożądane  społecznie  przejawy  postępowania  wzmocnią  naturalne 

pozytywne cechy dziecka. 

W  niektórych  przypadkach  w  terapii  modyfikacji  zachowań  stosuje  się  system  nagród.  Jest  to 

system nagradzania pozytywnego, w ramach którego dziecko otrzymuje coś w zamian za poprawę 

zachowania. 

Jeśli  dziecko  zachowuje  się  niewłaściwie,  nie  daje  mu  się  czegoś,  co  lubi,  lub  czegoś,  co  bardzo 

chce, a jego złe zachowanie jest negatywnie wzmacniane. 

Sukces terapii modyfikacji zachowań zależy w dużej mierze zarówno od terapeuty, jak i od dziecka. 

Wiele  dzieci  ma  zbyt  małą  koncentrację  uwagi  lub  słabą  pamięć  krótkotrwałą, aby  zapamiętać  to, 

czego  nauczyły  się  w  trakcie  terapii  modyfikacji  zachowań.  W  wielu  przypadkach  również  duża 

impulsywność tłumi instynkty dziecka i powoduje, że wciąż popełnia ono te same 

wykroczenia. 

Od terapeuty wymaga się dużo cierpliwości, gdyż pierwsze postępy widoczne są dopiero po długim 

czasie. Terapeuta powinien być też obiektywny i nie angażować się emocjonalnie, ponieważ może 

to osłabić skuteczność leczenia. 

  

Nauczanie wyrównawcze - zaangażowanie rodziców 

  

Zaangażowanie  rodziców  jest  szalenie  ważne  dla  każdego  dziecka,  mającego  trudności  w  uczeniu 

się.  Podobnie  jak  terapeuta,  tak  i  nauczyciel  musi  zaangażować  się  w  problem  dziecka,  ale  nie 

emocjonalnie, tylko tak, by zachować dystans do uwidaczniających się postępów. 

Celem  nauczania  wyrównawczego  jest  taka  praca  z  dzieckiem,  która  pozwala  wykorzystywać 

tkwiące w nim siły w celu zwalczania jego słabości. 

Na  przykład,  jeśli  dziecko  dobrze  rozpoznaje  słowa  i  litery  za  pomocą  wzroku,  natomiast  słabo 

uczy  się  brzmienia  słów,  nauczyciel  powinien  wykorzystać  silniejsze  umiejętności  wzrokowe  dla 

poprawienia  słabszych  umiejętności  słuchowych.  Dodatkowym  atutem  indywidualnego  nauczania 

jest  to,  że  nauczyciel  skuteczniej  potrafi  wówczas  zachęcić  dziecko  do  skoncentrowania  się  na 

pracy. Często jednak nie da się przeskoczyć problemów z pamięcią krótkotrwałą. 

Najlepszym  miejscem  do  nauczania  wyrównawczego  jest  szkoła.  Idealną  sytuacją  jest  zabranie 

dziecka ze zwykłej klasy na 2-3 godziny dziennie, aby otrzymało indywidualną pomoc w zakresie 

tych podstawowych umiejętności, z którymi ma trudności. Innymi słowy, dziecko mające trudności 

z czytaniem jest w godzinach rannych zabierane przez nauczyciela z klasy i wraz  z dwojgiem lub 

trojgiem  innych  dzieci  otrzymuje  dokładne,  indywidualne  korepetycje.  Grupka  dzieci 

wymagających  nauczania  dodatkowego  nie  powinna  przekraczać  liczby  pięciu  osób,  gdyż  straci 

wtedy indywidualny charakter. 

Program  dla  każdego  dziecka  powinien  być  tak  ułożony,  aby  skupiać  się  na  jego  konkretnych 

potrzebach. Dobrze by miał ściśle określoną strukturę. 

Dzięki regularności i stałemu powtarzaniu dziecko nabierze pewnych nawyków. 

Jeśli  dana  szkoła  nie  dysponuje  nauczaniem  wyrównawczym,  najlepiej  wysłać  dziecko  na  lekcje 

prywatne,  które  jednak  nie  powinny  trwać  dłużej  niż  1-2  godziny  tygodniowo,  i  należy  je 

organizować, gdy dziecko jest w miarę wypoczęte. Może to być wcześnie rano przed pójściem do 

szkoły lub po południu zaraz po lekcjach. Mogą to być także sobotnie poranki. 

  

Terapia mowy i języka 

  

Jak  już  wspomniałem  wcześniej,  wiele  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  charakteryzuje 

nieprawidłowa wymowa i zaburzenia językowe. 

Dzieci te mają problemy z  artykulacją, jąkają się, kłopoty sprawia im także struktura języka. Jeśli 

problemy te nasilają się, niezbędna jest terapia logopedyczna. 

Niestety, szkoły często nie dysponują zajęciami logopedycznymi. Trzeba wówczas poświęcić na nie 

godzinę tygodniowo poza szkołą. 

Logopeda  spotyka  się  z  takimi  samymi  problemami  u  dzieci  przychodzących  do  niego,  co  i  inni 

terapeuci.  Dzieci  te  mają  bowiem  np.  problemy  z  pamięcią  krótkotrwałą,  i  to,  czego  zdołały  się 

nauczyć  w  ciągu  jednego  tygodnia,  nie  zawsze  zostaje  zachowane  w  ich  pamięci  do  następnego. 

Powtarzają więc wciąż wcześniej opanowane sprawności, zamiast przyswajać nowe. 

  

Terapia zajęciowa 

  

  

Problemy  z  koordynacją  u  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  dotyczą  całego  obszaru 

związanego  z  koordynacją.  Dzieci  te  będą  miały  najprawdopodobniej  problemy  związane  z 

koordynacją  motoryki  dużej,  z  koordynacją  motoryki  małej  oraz  z  koordynacją  oko/dłoń  oraz 

oko/stopa. Najczęściej dochodzi do zaburzeń w zakresie koordynacji motoryki małej. 

Poza tym u dzieci tych na ogół występuje zjawisko tzw. lateralizacji skrzyżowanej. Polega ono na 

tym,  że  dziecko  może  częściej  używać  prawego  oka  i  prawej  nogi,  ale  być  leworęcznym.  Nie  ma 

określonej  dominacji  jednej  strony  ciała  nad  drugą.  Większość  ludzi  ma  dominację  prawo-  lub 

lewostronną. 

U  około  95%  populacji  światowej  występuje  dominacja  lewej  półkuli  mózgu,  co  oznacza,  że  są 

praworęczni,  widzą  lepiej  prawym  okiem  i  używają  częściej  prawej  nogi.  U  niewielkiej  części 

społeczeństwa  dominuje  prawa  półkula  mózgowa,  co  oznacza  leworęczność.  Jeszcze  mniejsza 

część ma stałą mieszaną dominację. Są to ludzie oburęczni. 

Lateralizacja  skrzyżowana  często  występuje  u  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  i  zanika 

samoistnie  w  wieku  młodzieńczym,  gdy  dojrzeje  część  mózgu  zajęta  procesem  chorobowym.  Do 

tego  czasu  dzieciom  myli  się,  w  której  ręce  trzymać  nóż,  a  w  której  widelec,  do  pisania  używają 

prawej ręki, a do gry w tenisa - lewej. 

Wiele osób uważa, że lateralizacja skrzyżowana jest przyczyną niepowodzeń w nauce, a nie jedynie 

zjawiskiem  towarzyszącym. Dlatego w  niektórych  terapiach  pojawiła  się teoria tzw.  podzielonego 

mózgu. Zakłada ona, że jedna połowa mózgu odpowiedzialna jest za funkcje związane z językiem, 

zaś  druga  sprawuje  kontrolę  nad  zdolnościami  muzycznymi,  matematycznymi  oraz  zadaniami 

niewerbalnymi. Celem terapii zgodnie z tą teorią jest przywrócenie funkcji odpowiednim połowom 

mózgu  dzięki  licznym  ćwiczeniom  fizycznym,  technikom  treningowym  itp.  Oczywiście  założenie 

podobnych technik leczniczych jest fałszywe, ponieważ, jak wiemy, istnieje wiele połączeń między 

obiema  półkulami  mózgu,  a  ośrodki  odpowiedzialne  za  poszczególne  funkcje  nie  leżą  tylko  w 

jednej okolicy mózgu.  

Dzieci, u których występują problemy z koordynacją, poddaje się terapii zajęciowej lub fizjoterapii. 

Specjalnie  przeszkoleni  terapeuci  proponują  dziecku  szereg  ćwiczeń  usprawniających,  które 

angażują je w programy kontrolowania motoryki dużej, motoryki małej oraz koordynacji oko/dłoń.  

W  skład  programu  motoryki  dużej  wchodzą  wędrówki piesze,  toczenie  dużych  piłek  oraz  zabawy 

na  placach  zabaw.  Programy  motoryki  małej  zawierają  ćwiczenia  poprawiające  zdolności  dziecka 

do  manipulowania  małymi  przedmiotami,  np.  wkładanie  kołeczków  do  otworów  lub  nawlekanie 

igły nitką. Koordynacja oko/dłoń ulega poprawie dzięki ciągłym ćwiczeniom, takim jak chwytanie, 

ocena odległości w czasie rzucania lub kopania piłką. 

Programy  terapii  zajęciowej  trwają  z  reguły  12  tygodni  i  są  regularnie  przerywane  sesjami 

sprawdzającymi. 

  

Kontrola dietetyczna 

  

Wiele napisano na temat wpływu diety na dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi, zwłaszcza na 

dziecko nadpobudliwe. Szczególną popularność zdobyła książka doktora Bena Feingolda na temat 

leczenia  dietą  dziecka  nadpobudliwego.  Podstawą  do  napisania  tej  książki  były  doświadczenia  z 

pacjentami dorosłymi oraz ich reakcje na pewne pokarmy w trakcie leczenia alergii. Doświadczenie 

to  rozszerzono  na  leczenie  dzieci  alergicznych,  a  następnie  dzieci  nadpobudliwych.  Dietę  zaczęto 

traktować  jako  panaceum  na  szereg  schorzeń,  z  których  nadpobudliwość  była  najbardziej 

zauważalna. 

Opublikowano  rozmaite  artykuły  naukowe  na  temat  leczenia  dietetycznego,  np.  dotyczące  diety 

Feingolda  w  leczeniu  dzieci  nadpobudliwych.  Ze  wszystkich  prawie  badań  wynikało,  że  dieta  nie 

przynosi  znaczących  korzyści  w  leczeniu  nadpobudliwości.  Prawdopodobnie  jest  to  wniosek 

słuszny, ale jedynie dla parametrów mierzonych w tychże badaniach naukowych. Ja jednak byłem 

pod  dużym  wrażeniem,  gdy  wielu  rodziców  zgłaszało  znaczną  poprawę  zachowania  u  swoich 

dzieci,  którym  nie  podawano  pewnych  potraw.  Jednym  z  takich  składników  są  pochodne  kakao, 

występujące  w  czekoladzie  i  coca-coli.  Innymi  szkodliwymi  składnikami  są  środki  konserwujące, 

barwniki oraz cukier. Na liście substancji szkodliwych znalazły się również salicylany. 

Jak  więc  porównać  doświadczenie  poszczególnych  rodziców  z  wynikami  badań  klinicznych?  W 

badaniu  klinicznym  pewne  parametry  są  stosowane  do  zaklasyfikowania  dziecka  jako 

nadpobudliwego.  Dzieci  te  są  pod  obserwacją  w  określonym  czasie  i  w  szczególnych 

okolicznościach.  Natomiast  rodzice  przebywają  z  dzieckiem  24  godziny  dziennie,  dlatego  ich 

obserwacje  są  pełniejsze.  Poza  tym  badania  ilościowe  nie  są  w  stanie  wychwycić  zmian 

jakościowych.  Występująca  u  tych  dzieci  huśtawka  nastrojów,  agresja  oraz  impulsywność,  nie 

ujawniają się w standardowych testach psychologicznych, zwłaszcza w nienaturalnym środowisku, 

w którym są przeprowadzane. 

Moja rada dla rodziców dzieci nadpobudliwych jest taka, aby kontrolowali dietę swoich dzieci i nie 

przesadzali  z  produktami,  które  wyżej  wymieniłem.  U  młodszych  dzieci  proponuję  stosowanie 

diety eliminacyjnej przez kilka tygodni, a przy braku jakiejkolwiek poprawy (zazwyczaj objawia się 

poprawą  snu  lub  zmniejszeniem  poziomu  aktywności)  trzeba  tę  dietę  kontynuować.  Jeśli  po 

upływie kolejnych tygodni poprawa nie następuje, zalecam zakończenie diety eliminacyjnej. 

Aby  dziecko  nie  odbierało  diety  eliminacyjnej  jako  kary  i  nie  czuło  się  osamotnione,  najlepiej 

włączyć w nią całą rodzinę. 

  

Leczenie farmakologiczne 

  

Leczenie  farmakologiczne  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  jest  jednocześnie  najbardziej 

kontrowersyjne i najbardziej skuteczne. 

Początki  sięgają  roku  1937,  kiedy  to  amerykański  naukowiec,  dr  Bradley,  badał  nowy  lek  - 

deksamfetaminę.  Sądzono,  że  zmniejsza  ona  ból  głowy  u  dzieci  poddanych  zabiegowi 

pneumoencefalografii.  Pneumoencefalografia  polega  na  wstrzyknięciu  powietrza  do  ośrodkowego 

układu  nerwowego  dziecka,  a  następnie  prześwietleniu  promieniami  rentgenowskimi  w  celu 

ustalenia,  czy  w  mózgu  nie  znajduje  się  guz.  Techniki  tej  nie  stosuje  się,  odkąd  wprowadzono 

skuteczniejszą  tomografię  komputerową.  Jednym  z  głównych  działań  niepożądanych 

pneumoencefalografii był przykry ból głowy występujący po zabiegu. 

W  1937  roku  przeprowadzono  kontrolowane  badanie  z  zastosowaniem  deksamfetaminy,  którą 

przez  sześć  miesięcy  podawano  grupie  dzieci.  Niestety,  nie  zaobserwowano  ustępowania  bólu 

głowy, ale zauważono, że wiele dzieci, które przed badaniem miały trudności w nauce, pod koniec 

badania 

poprawiły  swoje  osiągnięcia.  Dlatego  dalsze  badania  prowadzone  nad  deksamfetaminą  dotyczyły 

leczenia  dzieci  mających  trudności  w  uczeniu  się,  zwłaszcza  tych  z  minimalnymi  uszkodzeniami 

mózgu. 

Nie  trzeba  było  długo  czekać,  aby  deksamfetamina  stała  się  uznanym  lekiem  w  leczeniu  dzieci  z 

trudnościami w uczeniu się, wynikającymi z minimalnych uszkodzeń mózgu. Około dwadzieścia lat 

później  na  rynku  pojawił  się  nowy  lek  -  metylfenidat  (nazwa  handlowa  Ritalin).  Sądzono,  że  jest 

lepszy  od  deksamfetaminy,  ponieważ  wywoływał  mniej  działań  niepożądanych  i  wydawał  się 

bardziej  skuteczny.  Szybko  przekonano  się  o  jego  wpływie  na  dziecko  nadpobudliwe,  co 

potwierdziły badania kliniczne prowadzone w latach 50. 

Obecnie  prawie  każde  dziecko  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  reaguje  na  jeden  z  tych  leków. 

Dla  niektórych  odpowiedni  jest  lek  o  nazwie  Tofranil,  choć  mechanizm  jego  działania  nie  jest 

jeszcze w pełni zbadany. 

  

  

Efekty działania 

  

Jedną  z  wad  związaną  ze  stosowaniem  nowych  leków  było  niezrozumienie  mechanizmów  ich 

działania.  Z  czasem  zauważono, że  u  dorosłych,  którzy  przyjmowali  te  leki,  występowały  objawy 

depresji  lub  przeciwnie  –  ich  nastrój  ulegał  poprawie.  Odkrycie,  że  leki  te  wpływają  na  poprawę 

nastroju,  spowodowało  ich  nadużywanie.  Jednak  nadal  były  stosowane  z  dużym  powodzeniem  w 

leczeniu  dzieci  nadpobudliwych.  Kolejne  badania  potwierdziły,  że  przynoszą  one  poprawę  ich 

stanu. 

Początkowo  uważano,  że  Ritalin  i  deksamfetamina  wywołują  u  dzieci  "efekt  paradoksalny", 

ponieważ  działały  dokładnie  odwrotnie  niż  u  dorosłych.  Innymi  słowy,  dzieci  nadpobudliwe 

leczone  przy  użyciu  tych  leków  uspokajały  się,  podczas  gdy  zdrowi  dorośli  pod  ich  wpływem 

działali na wysokich obrotach. 

Gdy  poznano  mechanizm  działania  tych  leków u dzieci  nadpobudliwych  lub  mających  minimalne 

uszkodzenia  mózgu,  zaczęto  przeprowadzać  badania  kontrolne  w  celu  stwierdzenia  działań 

ubocznych.  Do  tej  pory  przeprowadzono  kilka  długoterminowych  badań,  z  których  najsłynniejsze 

wykonał 

w drugiej połowie lat 50. dr Weiss w Montreal Chlildren's Hospital. Podawano wówczas dzieciom 

leki  przez  5  lat,  a  następnie  przez  kolejne  5  lat  obserwowano  je.  W  badaniu  uczestniczyły  dwie 

grupy  kontrolne:  grupa  dzieci  nie  leczonych  oraz  grupa  dzieci  nie  mających  minimalnych 

uszkodzeń mózgu. 

Ostatni  raport  opisuje  dwudziestoletni  okres  obserwacji,  w  którym  nie  odnotowano  wystąpienia 

niepożądanych  skutków  u  dzieci  z  grupy  poddanej  leczeniu.  Najkorzystniejsze  wyniki  badań 

uzyskały dzieci, które nie cierpiały na zaburzenia koncentracji uwagi, dobre wyniki miały również 

dzieci z zaburzeniami, ale poddane leczeniu farmakologicznemu. Najgorzej wypadły 

dzieci z grupy nie leczonych. 

Prawdopodobny  mechanizm  działania  tych  leków  został  w  zasadzie  odkryty  dopiero  w  ciągu 

ostatnich  5-10  lat.  Przypominam,  że  podstawą  zaburzeń  koncentracji  uwagi  jest  nieprawidłowe 

wytwarzanie  neuroprzekaźnika,  substancji  chemicznej  przenoszącej  bodźce  z  jednej  komórki  do 

drugiej.  Neuroprzekaźnikami  biorącymi  udział  w  przenoszeniu  bodźców  są  dopomina  i 

noradrenalina. 

Skład  chemiczny  metylfenidatu  (Ritalin),  deksamfetaminy  (Dexedrine)  i  pemoliny  (Cylert)  jest 

bardzo  podobny  do  naturalnie  występujących  substancji.  Przypuszcza  się,  że  leki  te  działają 

wielokierunkowo.  Po  pierwsze,  powodują  bezpośredni  wzrost  ilości  neuroprzekaźnika  w 

przestrzeni  między  dwiema  komórkami  nerwowymi  i  w  ten  sposób  działają  tak  samo  jak 

neuroprzekaźniki. Po drugie, zmniejszają wytwarzanie zwrotne naturalnego neuroprzekaźnika przez 

pierwszą komórkę, zwiększając ilość neuroprzekaźnika w przestrzeni międzykomórkowej. 

Trzecim  sposobem  działania  jest  zwiększenie  wrażliwości  błony  drugiej  komórki  na  naturalne 

neuroprzekaźniki, co powoduje zwiększenie powinowactwa drugiej komórki do neuroprzekaźnika i 

przyciąganie  go  niczym  magnez.  Czwartym  sposobem  działania  jest  wpływ  leków  na  układ 

enzymów 

rozkładających neutralne neuroprzekaźniki. 

W  wyniku  leczenia  następuje  poprawa  przepływu  impulsu  elektrycznego  z  pierwszej  komórki  do 

drugiej, a w rezultacie w całym układzie nerwowym. 

Można  z  tego  wywnioskować,  że  u  zdrowej  osoby  z  prawidłowym  poziomem  neuroprzekaźnika 

leki te zwiększyłyby przekaźnictwo ponad normę, a to doprowadziłoby do działań niepożądanych, 

których doświadczają dorośli nie mający zaburzeń koncentracji uwagi. 

  

Skutki uboczne 

  

Działania niepożądane tych leków są krótkotrwałe. Zaobserwowano, że pojawiają się one silniej u 

młodszych dzieci. Najczęściej dochodzi do utraty apetytu, co u małych dzieci może trwać od kilku 

tygodni do kilku miesięcy. 

Waga  dziecka  osiąga  jednak  pewną  stałą  wartość,  a  potem  wzrasta.  Niepożądane  objawy  można 

także złagodzić przez zaniechanie leczenia na krótki okres, aż dziecko odzyska apetyt i powróci do 

normalnej wagi. W wielu przypadkach po powtórnym podaniu leku masa ciała nie wzrasta już tak 

bardzo  jak  przy  pierwotnym  leczeniu.  Dzieci  skarżą  się  wówczas  na  uczucie  przepełnienia  i  nie 

chcą jeść w szkole obiadów, a czasem nawet śniadań w domu. 

Drugim częstym objawem niepożądanym jest bezsenność. Wiele dzieci ma trudności z zaśnięciem 

w momencie rozpoczęcia leczenia. Objaw ten jest również bardziej nasilony u młodszych dzieci. W 

końcu  jednak  przyzwyczajają  się  one  do  leku  i  prawie  we  wszystkich  przypadkach  bezsenność 

ustępuje. 

Do innych działań niepożądanych leku zalicza się uczucie zmęczenia, bóle głowy, zawroty głowy, 

w pojedynczych przypadkach - nieostre widzenie. 

Wszystkie  objawy  nie  trwają  dłużej  niż  kilka  dni  i  znikają,  gdy  dziecko  przyzwyczaja  się  do 

podawanego leku. 

W  1972  roku  ogłoszono  raport,  w  którym  opisywano  wpływ  tych  leków  na  wzrost  dzieci. 

Początkowe  tezy  raportu  nie  zostały  jednak  udowodnione  przez  innych  naukowców,  ja  zaś  wśród 

5000 przypadków dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi leczonych farmakologicznie, z którymi 

miałem do czynienia, nie zaobserwowałem wpływu leków na wzrost tych dzieci. Pierwotne badanie 

wykazywało,  że  u  dzieci,  u  których  podejrzewano  opóźnienie  wzrostu,  po  odstawieniu  leków 

wzrost  powracał  do  normy.  W  1979  roku  Amerykańska  Akademia  Pediatrii  opublikowała  w 

jednym z pism medycznych stwierdzenie, że nie ma jasnych dowodów na to, że opóźnienie wzrostu 

jest działaniem niepożądanym leków stosowanych w leczeniu zaburzeń koncentracji uwagi. 

Bardzo  częstym  niepożądanym  objawem  stosowania  leczenia  u  małych  dzieci  jest  występowanie 

depresji. Dziecko poniżej 7. roku życia zażywające leki często płacze, jest rozdrażnione i objawy te 

utrzymują  się  szczególnie  w  pierwszych  tygodniach,  zanim  organizm  zdąży  przystosować  się  do 

leków. Zmniejszenie dawki może spowodować ustąpienie objawów. 

Najmniej  działań  niepożądanych  zaobserwowano  przy  stosowaniu  Tofranilu.  U  niektórych  dzieci 

może wystąpić senność lub zwiększenie apetytu. 

Z  reguły  dziecko,  u  którego  leczenie  farmakologiczne  przynosi  oczekiwane  skutki,  lepiej  reaguje 

również na inne zabiegi terapeutyczne.  

  

Punkty kluczowe 

  

*  Terapie  zachowań  mają  na  celu  zwiększenie  doświadczeń  pozytywnych  dziecka  zamiast 

negatywnych. 

*  Nauczanie  wyrównawcze  wzmacnia  słabe  punkty  dziecka,  wykorzystując  nabyte  przez  nie 

umiejętności w szkole. 

* Terapia mowy pomaga zwalczyć problemy związane z mową  z językiem. 

* Terapia zajęciowa służy poprawie: 

1. Koordynacji motoryki dużej 

2. Koordynacji motoryki małej 

3. Koordynacji oko, dłoń 

4. Sprawnego posługiwania się prawą lub lewą ręką 

5. Umiejętności pisania od lewej strony do prawej 

* Zalecana dieta eliminuje pokarmy pogarszające działanie neuroprzekaźników. 

* Leki (Ritalin, Dexedrine, Cylert) poprawiają przebieg procesów neurochemicznych zachodzących 

w mózgu. 

ROZDZIAŁ 17 

Umiejętne postępowanie i inne trzy R 

(rutyna, regularność, repetycja) 

  

  

Rozdział ten jest ogólnym wstępem do zagadnienia tworzenia środowiska zewnętrznego dziecku z 

zaburzeniami  koncentracji  uwagi.  Wymaga  ono  bowiem  zarówno  leczenia  neurologicznego,  jak  i 

modyfikacji środowiska. 

Przede wszystkim trzeba sobie uświadomić, że prawie wszystkie dzieci z zaburzeniami koncentracji 

uwagi mają kłopoty z zorganizowaniem sobie czasu i oczekują od dorosłych, że im w tym pomogą, 

zarówno w domu, jak i w szkole. 

W  domu  dziecko  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  potrzebuje  rutyny  w  zakresie  codziennych 

obowiązków.  Wszystkie  czynności  musi  wykonywać  regularnie  o  ściśle  określonych  porach 

każdego  dnia.  Inaczej  mówiąc,  to  co  zrobi  jednego  dnia  o  godzinie  8  rano,  następnego  też  musi 

zrobić 

o 8 rano. 

Jednym z największych problemów, z jakim boryka się dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi, 

jest odrabianie pracy domowej i nauka w domu.  

Dziecko  nie  wie,  jak  zorganizować  sobie  czas  po  szkole,  aby  zdążyć  odrobić  lekcje.  Należy  mu 

więc towarzyszyć w tworzeniu programu zajęć pozaszkolnych każdego dnia tygodnia i dzielić czas 

na odcinki półgodzinne. Każdy odcinek czasu powinien mieć przyporządkowane zajęcie, takie jak 

zjedzenie  kanapki,  zabawa,  odrabianie  pracy  domowej,  nauka,  oglądanie  telewizji,  zjedzenie 

obiadu,  kąpiel  itp.  Należy  zachęcać  dziecko  do  jak  najściślejszego  przestrzegania  grafiku. 

Początkowo,  zanim  nabierze  rutyny,  dobrze  jest  je  kontrolować.  Taki  program  wprowadza 

urozmaicenia,  wyznacza  czas  na  przyjemności  i  na  naukę.  Trzeba  zawsze  brać  pod  uwagę,  że 

dziecko  mające  problemy  z  pamięcią  krótkotrwałą  musi  mieć  wciąż  powtarzane  instrukcje  i 

informacje. 

Rutyna, regularność, repetycja - to trzy R, które dla dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi są 

równie ważne, jak podstawowe trzy R: czytanie, pisanie, arytmetyka. 

Postępowanie  z  dzieckiem  powinno  być  jak  najbardziej  konsekwentne,  natomiast  jakiekolwiek 

zmiany w regulaminie domowym należy ograniczyć do minimum. Otoczenie dziecka powinno być 

stabilne i spokojne, w miarę możliwości bez hałasu. 

Z powodu małych ambicji i braku własnego systemu ochrony, dziecko musi być stale zapewniane, 

ż

e jest akceptowane takie, jakie jest, i że jest pełnoprawnym członkiem rodziny. Bardzo ważną rolę 

w wychowywaniu odgrywają ojcowie. Chłopcy z zaburzeniami koncentracji uwagi, ze względu na 

rozmaite problemy emocjonalne, wciąż przekraczają granice wymaganej dyscypliny i wymykają się 

spod kontroli. Trudno jest matce samej, narażonej na takie postępowanie dziecka, wciąż borykać się 

z podobnymi wyzwaniami. 

Dlatego  tak  ważne  jest  regularne  zaangażowanie  się  ojca  w  wychowanie  i  emocjonalny  rozwój 

dziecka.  Dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  w  większości  przypadków  domagają  się 

okazywania im miłości i czułości.  

Gdy  swoim  zachowaniem  zasłużą  na  karę,  musi  ona  być  natychmiastowa  i  sprawiedliwa,  a 

powstały problem szybko rozwiązany, aby nie zakłócał stałych relacji z dzieckiem. 

  

Punkty kluczowe 

  

*  Dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  potrzebują  rutyny  w  wykonywaniu  codziennych 

czynności. 

*  Zanim  dziecko  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  zapamięta  daną  informację,  należy  mu  ją 

wielokrotnie powtórzyć. 

* Informacje powinny docierać do dziecka systematycznie. 

ROZDZIAŁ 18 

Specyficzne zachowania 

  

  

Zaburzenia behawioralne 

  

U  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  (zwłaszcza  tych  nadpobudliwych)  występują  różne 

rodzaje zachowań, odróżniające je od innych dzieci. 

Wiele z nich, od czasu do czasu, przejawia pewne cechy zaburzeń behawioralnych, które zwłaszcza 

u tych nadpobudliwych przeciągają się w czasie i trudno jest zaprowadzić dyscyplinę. 

  

Nagłe wybuchy złości 

  

Ponieważ  dziecko  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  jest  raczej  osobą  nieelastyczną,  ciężko  mu 

dostosować się do zmian zachodzących w jego otoczeniu. Stworzenie mu niezmiennego środowiska 

jest  nierealne,  ponieważ  na  różnych  etapach  życia  stykać  się  będzie  z  rozmaitymi  zasadami 

postępowania.  Wiele  z  tych  dzieci  łatwo  ulega  frustracjom,  co  prowadzi  do  częstych  wybuchów 

złości  szczególnie  w  sytuacjach  zmiany  otoczenia.  Owe  napady  złości  na  ogół  pojawiają  się  bez 

jakiejkolwiek  przyczyny, a  rodzice  stoją  oniemiali  i  nie  wiedzą,  co  doprowadziło  ich  pociechy  do 

takiego  stanu.  Powodem  może  być  np.  posmarowanie  przez  matkę  chleba  masłem  nie  do  samych 

brzegów kromki. 

Dziecko  wybucha  w  sposób  niekontrolowany  i  stan  taki  trwa  przez  kilka minut,  nie  dłużej jednak 

niż 10-15 minut. Jedną z cech charakterystycznych napadu złości jest to, że trwa naprawdę krótko. 

W tym czasie najlepszą rzeczą, jaką matka lub ojciec może zrobić, jest nieangażowanie się w cały 

epizod. 

Najtrudniejszą  metodą,  ale  za  to  przynoszącą  rezultaty,  jest  pozwolenie  na  wyładowanie  złości, 

skoro  wybuch  już  nastąpił.  Dobrze  jest  w  takich  sytuacjach  zaprowadzić  dziecko  do  oddzielnego 

pokoju, w którym będzie mogło się uspokoić. Jest to technika stara jak świat. Badania wykazują, że 

dzieci pozostawione same w pokoju szybciej się uspokajają. 

Niektórzy  rodzice  twierdzą,  że  dobry  skutek  przynosi  powstrzymanie  dziecka  w  czasie  wybuchu 

złości, na przykład poprzez mocne objęcie i przytulenie go do czasu uspokojenia. Bliskość i ciepło 

rodzicielskiego ciała działa jak katalizator w uspokajaniu dziecka. 

Jeśli dziecko jest już uspokojone, wówczas łatwiej mu coś wytłumaczyć. 

Nie  jest  to  oczywiście  metoda,  którą  matka  może  stosować  w  trakcie  zakupów  w  supermarkecie, 

gdy  dziecko  krzyczy,  tarzając  się  na  podłodze  jak  samolot  gotowy  do  startu.  W  takiej  sytuacji 

jedynym,  chociaż  nie  zawsze  całkowicie  satysfakcjonującym  posunięciem,  jest  zignorowanie 

dziecka i kontynuowanie zakupów, tak długo, jak to możliwe. Najważniejsze jest, aby pokazać 

dziecku, że jego wybuch złości do niczego nie doprowadził. 

Jedną  z  cech  nieustępliwości  jest  ogromna  trudność  w  dokonywaniu  wyborów.  Najlepszą  metodą 

jest  niepozwalanie  dzieciom  na  dokonywanie  wyboru,  lecz  zawsze  stawianie  ich  przed  faktem 

dokonanym. Trzeba im mówić, co mają na siebie włożyć, gdzie pójść, jak coś zrobić, co zjeść itp. 

Wybór nie jest czymś, co można umieścić w społecznym repertuarze zachowań tych dzieci. 

  

Agresja 

  

Wielu  nadpobudliwych  chłopców  zachowuje  się  agresywnie,  szczególnie  w  stosunku  do 

rodzeństwa  lub  rodziców.  Agresja  jest  przejawem  niskiego  progu  tolerancji  na  frustrację.  Jest 

prawdopodobnie  jednym  ze  sposobów  wyrażenia  swojego  zdania  na  temat  otoczenia  i  trudności, 

jakie dziecko napotyka funkcjonując w tym środowisku. 

Z punktu widzenia jego matki przejawy agresji w wielu przypadkach są najgorszą cechą dziecka z 

zaburzeniami  koncentracji  uwagi.  Na  niej  bowiem,  jak  na  pierwszej  linii  obrony,  odbija  się  akt 

agresji, którego dziecko się dopuszcza. Szybko zdobywa ono złą reputację, w wyniku czego zawsze 

jest  obwiniane  automatycznie,  niezależnie  od  tego,  czy  popełniło  niecny  czyn  w  szkole  lub  na 

podwórku,  czy  nie  popełniło  go.  Ostatecznie  matka  zamyka  się  ze  swoim  dzieckiem  w  domu,  co 

prowadzi do dalszego wycofywania się z życia społecznego. 

Postępowanie  z  dzieckiem  agresywnym  jest  bardzo  trudne  i  nie  powinno  się  uwalniać  przy  tym 

własnej  agresji.  Kara  cielesna  powoduje  raczej  dolanie  oliwy  do  ognia.  Najlepszą  metodą  jest 

ograniczenie  przywilejów  i  nagradzanie  za  dobre  sprawowanie.  Należy  robić  to  umiejętnie,  mając 

na  względzie  pozostałe  dzieci  w  rodzinie,  którym  może  się  wydawać,  że  dziecko  nadpobudliwe 

zyskuje coś poprzez okazywanie swojej agresji. 

Jeśli objawy agresji zagrażają rodzeństwu lub sąsiadom, trzeba dziecko odseparować i dać mu czas, 

aby  się  uspokoiło.  Prawo  powrotu  na  łono  rodziny  powinno  być  stopniowane.  Na  szczęście 

zazwyczaj  akt  agresji  trwa  krótko,  może  jednak  mieć  poważne  konsekwencje  dla  rodziny  jako 

całości, zaburzając kontakty między jej członkami. 

  

Poszanowanie własnej godności 

  

Najtrudniejszą do leczenia cechą zaburzeń koncentracji uwagi jest obniżone poszanowanie własnej 

godności.  Jak  już  wspominałem,  trudności  z  poszanowaniem  własnej  godności  wiążą  się  z 

zaburzeniami układu limbicznego. 

Zaburzenia  te  powodują,  że  dzieci  wchodzą  w  życie,  nie  mając  na  nie  pomysłu  i  czują  się  mniej 

wartościowe  od  swoich  rówieśników.  Nie  zawsze  da  się  to  zauważyć  w  młodszych  grupach 

ż

łobkowych, ale jest już widoczne w wieku 3-4 lat, gdy dziecko idzie do przedszkola. 

Coraz  większe  trudności  z  utrzymywaniem  dobrych  stosunków  z  innymi  dziećmi  w  grupie 

wiekowej są efektem braku poczucia pewności siebie. Dzieci te mają skłonności do unikania grupy 

lub wręcz przeciwnie, chcą dominować i przewodzić grupie, sprawując nad nią  kontrolę. Chętniej 

przebywają z dziećmi starszymi lub młodszymi, ponieważ lepiej się czują w ich towarzystwie. 

Poszanowanie własnej godności poprawia się, gdy dziecko osiąga jakieś sukcesy, czy to w nauce, 

czy  w  relacjach  z  rówieśnikami.  Jeśli  ma  ono  trudności  w  nauce,  sytuację  mogą  jeszcze 

skomplikować  wtórne  problemy  związane  z  poszanowaniem  własnej  godności.  Dlatego  w 

momencie wykrycia trudności w uczeniu się, należy dziecku pomóc uwierzyć we własne siły. 

Rodzice  powinni  stale  obserwować  swoje  dziecko  i  uświadamiać  mu  jego  mocne  strony.  Jeśli 

dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi przejawia jakieś zainteresowania i jest w miarę dobre w 

tym, co robi, jego poszanowanie własnej godności ulega poprawie. Zajęcia takie, jak wędrowanie, 

uprawianie  sportów,  taniec,  aktorstwo,  umiejętność  dyskutowania,  modelarstwo,  praca  z 

komputerem,  powinny  być  stale  rozwijane.  Sukces  odniesiony  przez  dziecko  w  jakiejkolwiek 

dziedzinie zachęci je do przebywania z grupą rówieśników. 

Dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  lepiej  się  czują,  przebywając  z  jednym  lub  z  dwoma 

kolegami niż z całą grupą rówieśników. Dlatego, jeśli zaczynają się bawić z innymi dziećmi, trzeba 

dbać, aby ich grupa była jak najmniejsza. Najlepiej, aby było to właśnie jedno lub dwoje dzieci.  

W okresie dorastania poszanowanie własnej godności u wszystkich dzieci jest zagrożone. U dziecka 

z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  objawia  się  to  w  sposób  bardziej  widoczny.  Jeśli  dziecko 

osiągnęło  już  pewne  sukcesy,  jest  w  stanie  lepiej  radzić  sobie  z  zagrożeniami  wynikającymi  z 

procesu  dojrzewania.  Niskie  poszanowanie  własnej  godności,  spowodowane  zaburzeniami 

koncentracji uwagi, ulega znacznej poprawie, gdy dojrzewa układ limbiczny, co ma miejsce zwykle 

w trakcie lub pod koniec wieku dojrzewania.  

  

Impulsywność 

  

Najprawdopodobniej  w  dłuższej  perspektywie  czasowej  impulsywność  jest  najbardziej 

upośledzającą cechą zespołu zaburzeń koncentracji uwagi. 

Najlepszą metodą walki z impulsywnością dziecka jest jak najwcześniejsze ustalenie stałych reguł 

postępowania.  Rutyna  sprawia,  że  dziecku  łatwiej  jest  się  skupić  na  różnych  aspektach  rozwoju 

(nauce, socjalizacji itp.), oraz pomaga podporządkować się regułom rządzącym światem. Określone 

reguły postępowania są bardzo ważne w życiu dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi, bez nich 

trudniej byłoby mu radzić sobie z napotykanymi trudnościami. 

Należy również zachęcać dziecko, aby zanim przystąpi do działania, najpierw pomyślało o tym, co 

zamierza  zrobić,  bez  względu  na  to,  czy  to  będą  ćwiczenia  fizyczne,  pisanie  czy  wypowiedź. 

Użyteczne  może  się  okazać  napisanie  hasła  "pomyśl,  zanim  zrobisz"  i  umieszczanie  go  w 

newralgicznych miejscach, np. nad łóżkiem, w torbie szkolnej, na ławce szkolnej. Pozwoli to 

dotrzeć tej informacji do podświadomości, co okaże się przydatne jako mechanizm kontrolny przed 

wykonaniem jakiejkolwiek czynności o charakterze impulsywnym. 

Małe  dzieci  wymagają  nieustannej  czujności  ze  strony  rodziców.  Ich  nagłe,  nieprzemyślane 

działania zagrażają bowiem ich bezpieczeństwu. Dziecko nie zdaje sobie sprawy, że wybieganie na 

ulicę bez rozglądania się lub skakanie ze zbyt wysokich podwyższeń może się skończyć dla niego 

tragicznie.  

W starszym Wieku impulsywność przejawia się inaczej. W szkole np. dziecko sprawia wrażenie, że 

rozumie,  czego  się  od  niego  wymaga,  a  potem  błędnie  wykonuje  polecenia,  wyrywa  się  do 

odpowiedzi, zanim pomyśli, czy zna odpowiedź. 

Impulsywność przejawia się również w rozmaitych wybrykach w szkole. 

Dziecko impulsywne daje się łatwo sprowokować innym. Nie zastanawia się nad konsekwencjami 

swojego  zachowania  i  często  zostaje  przyłapane przez nauczyciela  na  gorącym  uczynku.  Sytuacja 

staje  się  poważna,  gdy  chcąc  zyskać  akceptację  grupy  rówieśników,  daje  się  namówić  na 

przestępstwa kryminalne, takie jak kradzieże lub akty wandalizmu. 

Gdy  dziecko  dorasta,  trzeba  w  sposób  regularny  uświadamiać  mu  jego  impulsywność  i  zapewnić 

kontrolę  jego  popędliwości.  Wspominałem  już  o  uwagach  czynionych  dziecku,  które  pozostają  w 

podświadomości i pomagają w panowaniu nad swoją impulsywnością. 

Im  dziecko  starsze,  tym  więcej  trzeba  mu  tłumaczyć,  jakie  mogą  być  konsekwencje  jego 

impulsywnych  zachowań.  Najskuteczniejsze  jest  jednak  ograniczanie  sytuacji,  w  których  dziecko 

jest kuszone lub narażone na ryzyko. Rodzice powinni przewidywać i uprzedzać fakty, biorąc pod 

uwagę,  że  dziecko  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  ma  skłonność  do  zaprzyjaźniania  się  z 

dziećmi wywierającymi na nie negatywny wpływ. 

  

Zaburzenia czasu koncentracji uwagi 

  

Najbardziej  powszechną  cechą  zaburzeń  koncentracji  uwagi  jest  ta,  która  dała  nazwę  całemu 

zespołowi.  Dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  nie  potrafią  skoncentrować  uwagi  przez 

dłuższy  czas  lub  mają  problemy  z  utrzymaniem  koncentracji  na  konkretnym  zadaniu.  Rodzice  i 

nauczyciele mogą próbować pomóc dziecku w różny sposób. Po pierwsze, za wszelką cenę powinni 

nie dopuszczać do rozpraszania uwagi dziecka. W klasie należy je posadzić z przodu i pośrodku, w 

miejscu  dobrze  widocznym  dla  nauczyciela,  który  szybko  sprowadzi  dziecko  na  ziemię,  gdy  za 

bardzo  zacznie  się  ono  oddawać  marzeniom.  Podobnie  w  domu  -  powinno  uczyć  się  i  odrabiać 

lekcje w osobnym pokoju, gdzie jest cisza i nikt nie przeszkadza. 

Po  drugie,  wszelkie  zajęcia,  które  dziecko  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  ma  wykonać, 

powinny się zamykać w krótkich przedziałach czasowych.  

Przykładem  może  być  doskonały  program  dla  dzieci  "Ulica  Sezamkowa".  Jest  on  oparty  na 

zdolności koncentracji uwagi dzieci w wieku 2-5 lat i żadna scena nie trwa dłużej niż kilka sekund, 

a  w  wyjątkowych  przypadkach  30  sekund.  W  wyniku  tego,  dzieci  z  zainteresowaniem  i  radością 

oglądają  półgodzinny  program,  którego  nie  obejrzałyby  w  innych  okolicznościach.  Podobną 

technikę stosuje się u dzieci mających problemy z koncentracją. 

Dziecko, które ma obniżoną zdolność koncentracji, zazwyczaj odkłada na później wszystko, co ma 

zrobić.  Zaniedbywane  zostają  zarówno  prace  domowe,  jak  i  nauka.  Dziecko  ma  problem  z 

rozpoczęciem  jakiejkolwiek  pracy,  a  potem  z  doprowadzeniem  jej  do  końca.  Rodzice  powinni 

pomóc dziecku zasiąść do pracy. Można stosować różne sposoby, m.in. przygotować otoczenie, aby 

było  ciekawsze  i  bardziej  sprzyjające  skupieniu, stosować  system małych  nagród  za  rozpoczęcie  i 

ukończenie  pracy  domowej.  Można  na  przykład  powiedzieć  dziecku,  że  jeśli  zacznie  odrabiać 

lekcje,  to  zaraz  dostanie  gorącą  czekoladę,  mleko  lub  inny  napój.  Gdy  zaś  skończy,  może 

oczekiwać,  że  dostanie  batonik  lub  inny  smakołyk.  Chłopcy  łatwo  ulegają  takiemu  przekupstwu 

przez żołądek, nie jest to jednak trwała metoda. Gdy minie początkowy entuzjazm, zainteresowanie 

słabnie. 

Często  konieczne  jest  zastosowanie  delikatnej,  lecz  stałej  perswazji.  Aby  dziecko  ukończyło 

rozpoczęte zadanie, trzeba wyrabiać w nim przyzwyczajenie do przestrzegania zasad. Ja nazywam 

to  "wytrwałością".  Rzeczywiście,  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  często  porzucają 

rozpoczęte  już  zadania.  Ważne  jest  ugruntowanie  w  nich  przyzwyczajenia  do  kończenia  pracy. 

Początkowo zadania do wykonania mogą być krótkie. Gdy dziecko nauczy się, że rozpoczętą pracę 

należy  doprowadzić  do  końca,  można  powierzać  mu  zadania  wymagające  coraz  dłuższego 

skupienia. 

  

Ocena farmakoterapii 

  

Zastosowanie  farmakoterapii  u  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  rozważa  się  w 

następujących przypadkach: 

a) Dzieci z umiarkowaną postacią zaburzeń, czyli te, które mają niewielkie trudności w nauce, a 4-

6-miesięczny okres terapii behawioralnej lub nauki wyrównawczej nie przynosi poprawy. 

b)  Dzieci  mające  duże  trudności  w  nauce  lub  poważne  zaburzenia  behawioralne,  czyli  takie, 

których  umiejętności  podstawowe  są  opóźnione  o  trzy  lata.  Sprawiają  one  poważne  problemy 

wychowawcze zarówno w szkole, jak i w domu, tak że ani nauczyciel, ani rodzice nie mogą sobie z 

nimi poradzić. 

    Są  one  kandydatami  do  leczenia  farmakologicznego  już  przy  pierwszej  wizycie  u  lekarza.  Do 

leczenia może zostać dołączona nauka wyrównawcza lub terapia behawioralna. 

Na  początku  szczególnie  ważne  jest  ustalenie,  czy  danemu  dziecku  określony  lek 

psychostymulujący  przyniesie  wymierne  korzyści.  Nie  wszystkie  dzieci  z  zaburzeniami 

koncentracji uwagi dobrze reagują na leczenie, zaś u części z nich występują działania niepożądane 

leków. Wówczas stan pogarsza się po przyjęciu leków: mają jeszcze większe trudności w uczeniu 

się, a ich zachowanie staje się coraz bardziej chaotyczne. 

Ocena wpływu leczenia na dziecko powinna być prowadzona pod kontrolą lekarza. Najpierw przed 

podaniem  jakiegokolwiek  leku  ocenia  się  pamięć  krótkotrwałą  i  koncentrację  uwagi  dziecka. 

Następnie  czeka  się  godzinę  lub  dwie,  aż  lek  zostanie  wchłonięty  do  krwioobiegu  i  dotrze  do 

mózgu. Po tym czasie jeszcze raz ocenia się pamięć krótkotrwałą i koncentrację uwagi, aby 

stwierdzić, czy doszło do poprawy. Jeśli tak, to uznaje się, że dziecko dobrze zareagowało na lek i 

można  go  stosować  przez  kilka  miesięcy. Kolejną ocenę  należy  przeprowadzić  w  3.  i  6.  miesiącu 

leczenia. 

Oceniając leczenie w ten sposób, można zapobiec podawaniu leku dzieciom, których stan pogarsza 

się pod jego wpływem. 

Leczone  dziecko  należy  regularnie  kontrolować,  początkowo  co  3  miesiące,  następnie  co  6 

miesięcy.  Przy  każdej  wizycie  kontrolnej  trzeba  dokonywać  oceny  postępów  w  nauce  i  w  sferze 

behawioralnej, jeśli to one sprawiły zasadnicze problemy. Jeśli u dziecka równolegle przeprowadza 

się  terapię  mowy,  terapię  zajęciową  lub  kontrolę  dietetyczną,  to  dla  osiągnięcia  lepszego  efektu 

powinno się przedstawić lekarzowi sprawozdania od innych specjalistów o postępach dziecka. 

O zakończeniu procesu leczenia decydują różne czynniki. Jeśli  głównym  problemem dziecka były 

trudności  w  uczeniu  się,  to  leczenie  należy  przerwać,  gdy  nabierze  ono  pewności  w  posługiwaniu 

się  podstawowymi  umiejętnościami.  W  niektórych  przypadkach  jednak  dzieci  będą  musiały 

kontynuować  przyjmowanie  leków,  ponieważ  ich  kłopoty  z  koncentracją  lub  brak  koncentracji 

mogą w poważnym stopniu zakłócić ich naukę w szkole średniej. 

Dziecko  z  problemami  w  zachowaniu  wymaga  podawania  leków  do  czasu  poprawy  wzorca 

zachowań.  Jeśli  osiągnie  taki  stan,  można  spróbować  zaprzestać  leczenia  przez  jakiś  czas.  W 

większości przypadków leczenie będzie konieczne aż do naturalnego ustąpienia zaburzeń. 

Pojawienie  się  możliwości  skomputeryzowanej  oceny  (Neurometics  lub  BEAM)  dynamiki 

zaburzeń  koncentracji  uwagi  spowodowało,  że  łatwiej  jest  stwierdzić,  w  którym  momencie 

następuje u dziecka poprawa jego schorzenia neurologicznego i kiedy można przerwać podawanie 

leków. 

Jeśli skomputeryzowana ocena neurologiczna jest niedostępna, najlepiej zastosować metodę "uderz 

i zostaw". Polega ona na tym, że okresowo dziecku nie podaje się leku. Jeśli radzi sobie ono dobrze 

i  stan  zdrowia  nie  pogarsza  się,  nie  powraca  się do  leczenia. Jeśli  zdoła  się  utrzymać  dziecko  bez 

podawania  leków  przez  okres  dłuższy  niż  6  miesięcy  i  nie  pojawią  się  w  tym  czasie  żadne 

poważniejsze problemy, można uznać, że dziecko zostało wyleczone lub nauczyło się radzić sobie 

ze  swoim  problemem.  Systematyczne  i  kontrolowane  podawanie  leku  przynosi  dziecku  duże 

korzyści i nawet działania niepożądane nie mają wówczas większego znaczenia. 

  

Punkty kluczowe 

  

*  W  przypadkach  napadów  złości  u  dziecka  najlepiej  jest  pozwolić  mu  samemu  zapanować  nad 

swoimi emocjami. 

*  Stosowanie  systemu  nagród  i  ograniczanie  przywilejów  pomaga  zapanować  nad  przejawami 

agresji u dziecka. 

* Odpowiednie strategie postępowania przyczyniają się do zmniejszenia impulsywności dziecka. 

* Zdolność do dłuższej koncentracji uwagi można poprawić dzięki: 

1. Stworzeniu otoczenia, które nie będzie rozpraszało 

2. Skracaniu okresów pracy 

3. Urozmaicaniu pracy 

4. Wręczaniu nagród po zakończeniu zadania 

*  Skutki  leczenia  farmakologicznego  ocenia  się,  mierząc  wpływ  leku  na  koncentrację  uwagi  i 

pamięć krótkotrwałą. 

ROZDZIAŁ 19 

Zaburzenia koncentracji uwagi 

i rodzina nuklearna 

  

  

Jak mawiał poeta John Donnę: "Nikt nie jest samotną wyspą". Dziecko z zaburzeniami koncentracji 

uwagi  nie  żyje  w  odosobnieniu  -  jego  zachowanie  ma  wpływ  na  ludzi  przebywających  w  jego 

bezpośrednim otoczeniu, a ich zachowanie natychmiast odbija się na nim samym. 

Rodzina  nuklearna  ma  zasadnicze  znaczenie  dla  rozwoju  dziecka  z  zaburzeniami  koncentracji 

uwagi.  Z  mojego  doświadczenia  wynika,  że  dziecko  wychowujące  się  w  rodzinie  o  ścisłych 

więziach interpersonalnych, a zwłaszcza takiej, w której relacje między matką i ojcem są stabilne, 

ma większe szansę na pokonanie wszelkich problemów w przyszłości. 

Wspominałem  już  wcześniej,  że  wychowując  dziecko  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi,  trzeba 

trzymać  się  pewnych  stałych  zasad,  być  konsekwentnym  i  przestrzegać  dyscypliny.  Taki  dom 

wyprowadza dziecko na właściwą drogę w kierunku przezwyciężenia jego trudności. 

Istotne  są  również  relacje  między  poszczególnymi  członkami  rodziny,  przede  wszystkim  między 

matką  i  ojcem,  w  dalszej  kolejności  między  matką  i  dzieckiem,  między  ojcem  i  dzieckiem,  a 

wreszcie między rodzeństwem.  

  

Ojciec i matka 

  

Brak  bliskości  między  matką  i  ojcem  ma  poważny  wpływ  na  każde  dziecko  w  rodzinie.  Dzieci 

wychowujące  się  w  domu,  w  którym  matka  i  ojciec  nie  kochają  się,  ale  jedynie  tolerują  się 

wzajemnie  dla  dobra  dzieci,  szybko  wyczują  chłód  domu  pozbawionego  miłości.  Dziecko  z 

zaburzeniami koncentracji uwagi ma zwiększoną potrzebę posiadania stałego oparcia w życiu oraz 

poczucia, że jest kochane. Miłość płynie od rodziców wzajemnie się kochających. 

Kłótnie  między  rodzicami  zabijają  serce  w  każdym  dziecku,  zaś  u  dziecka  z  zaburzeniami 

koncentracji uwagi paraliżują dodatkowo jego zmysły. Większość tych dzieci wchodzi wówczas w 

ż

ycie  z  ograniczoną  zdolnością  okazywania  emocji,  które  nieraz  pozostają  głęboko  ukryte.  Są  to 

ludzie,  którym  brakuje  pewności  siebie  i  poszanowania  własnej  godności.  Kłótnie  w  rodzinie 

pogłębiają problemy osobowościowe i będą pogłębiać je przez lata. 

Dziecko  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  wykazuje  większy  spryt  niż  normalne  dziecko  w 

wykorzystywaniu  kłótni  między  rodzicami  dla  własnej  korzyści.  Jeśli  rodzice  nie  przyjmują 

wspólnego frontu w postępowaniu z dzieckiem i ono to zauważa, to ów krater w wulkanie robi się 

coraz  większy.  Gdy  dziecko  przyzwyczaja  się  do  manipulowania  rodzicami,  ustawiając  ich  jedno 

przeciw  drugiemu,  zaczyna  doświadczać  coraz  większych  trudności  w  świecie  zewnętrznym,  w 

którym  jego  działania  manipulacyjne  nie  są  tolerowane.  W  końcu  prowadzi  to  do  jego  jeszcze 

większej izolacji.  

Choć dziecko stara się zachować dobre relacje z rodzicami, często jego zachowanie jest powodem 

przełomowych  momentów  w  rodzinie.  Matka  przebywając  z  dzieckiem  cały  dzień,  musi  sama 

radzić  sobie  z  jego  nagłymi  wybuchami  agresji,  impulsywnością,  kłamstwami  i  oszustwami  oraz 

uwagami 

ze  strony  sąsiadów  i  nauczycieli.  Z  drugiej  strony  ojciec  wraca  do  domu  po  całym  dniu  pracy, 

chciałby  odpocząć  i  cieszyć  się  swoją  rodziną  w  ciszy  i  spokoju.  Matka  jednak  wita  go 

wiadomościami  o  różnych  wykroczeniach  dziecka  i  o  tym,  że  ona  już  nie  wytrzymuje  nerwowo. 

Wtedy on musi zebrać wszystkie swoje siły i przejąć funkcje kierownicze w domu. Często nie udaje 

się to zbyt dobrze, gdyż ma już za sobą wiele męczących godzin w pracy. 

Czuje  się  zmęczony,  brak  mu  cierpliwości.  Jest  to  więc  moment  najwyższego  ryzyka  wszczęcia 

kłótni.  

Z  powodu  tych  codziennych  popołudniowych  konfrontacji  ojciec  woli  wracać  do  domu  później, 

mając  nadzieję,  że uniknie  wówczas  nieprzyjemności i  problemów.  Stopniowo,  nie  zdając  sobie  z 

tego  sprawy,  coraz  mniej  czasu  poświęca  rodzinie  i  żonie.  Ona  zaś  czuje  się  opuszczona  i 

osamotniona w wychowywaniu trudnego dziecka i wciąż obwinia zarówno dziecko, jak i męża. 

Udowodniono, że w rodzinach, w których jest nadpobudliwe dziecko z zaburzeniami koncentracji 

uwagi, trzykrotnie częściej dochodzi do kłótni i rozpadu małżeństw. 

Gdy dojdzie już do rozwodu, sytuacja dziecka pogarsza się jeszcze bardziej. W wielu przypadkach 

rodzice  rozstają  się  w  okolicznościach  niezbyt  przyjaznych  i  często  nie  chcą  nawet  ze  sobą 

rozmawiać.  Wówczas  wychowywanie  dziecka  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  staje  się 

trudniejsze. Rodzic samotnie wychowujący dziecko zwykle pełni rolę zarówno ojca, jak i matki, co 

po  pewnym  czasie  powoduje  wyczerpanie  się  pomysłów  wychowawczych.  W  wielu  przypadkach 

rodzice  ośmieszają  siebie  nawzajem  przed  dzieckiem.  Spotykałem  rodziców,  którzy  celowo 

negowali  metody  wychowawcze  stosowane  przez  współmałżonka,  aby  go  sfrustrować.  Rodzic 

opiekujący się dzieckiem na co dzień jest w gorszej sytuacji, ponieważ nie ma chwili wytchnienia i 

nie ma go kto zastąpić, gdy brakuje mu już sił. 

Oboje rodzice muszą zdać sobie sprawę, że trudności dziecka są ich wspólnym problemem i mogą 

być źródłem licznych frustracji i rozczarowań. Wraz z upływem lat, w ciągu których muszą radzić 

sobie z dzieckiem, zmienia się zarówno ich postrzeganie, metody postępowania z dzieckiem, jak i 

stosunek do specjalistów służących radą i oferujących pomoc dziecku i całej rodzinie. 

Wielu rodziców, których dziecko cierpi na zaburzenia koncentracji uwagi szuka pomocy u różnych 

specjalistów.  Często  słyszą,  że  ich  dziecku  nic  nie  dolega;  że  wyrośnie  ze  swoich  problemów  lub 

też  że  niewłaściwie  z  nim  postępują  i  powinni  zastosować  inne  metody  wychowawcze.  Nieraz 

nawet  mogą  spotkać  się  z  zaleceniem  stosowania  wobec  swoich  synów  starej,  dobrej  dyscypliny, 

czyli bicia. 

Chodzenie  od  jednego  specjalisty  do  drugiego  nie  zawsze  powoduje  poprawę  sytuacji.  Rodzice 

uważają  jednak,  że  ich  dziecko  powinno  być  lepsze  i  często  sami  zaczynają  mieć  problemy  z 

własną  psychiką.  Niektórzy  rodzice  mają  szczęście  i trafiają  do  dobrego  specjalisty,  który  wskaże 

im właściwy kierunek wychowania ich dziecka. Inni tego szczęścia nie mają. 

Nie ulega wątpliwości, że droga do ostatecznego sukcesu w wychowywaniu dziecka z zaburzeniami 

koncentracji uwagi jest długa, nużąca i niełatwo nią kroczyć. Jest to jednak jedyna droga i rodzina 

musi pokonywać ją wspólnie. 

W  moim  odczuciu  jednym  z  poważniejszych  czynników  blokujących  osiągnięcie  sukcesu  w 

rodzinie  posiadającej  dziecko  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  jest  fakt,  że  rodzice  nie  zdają 

sobie  sprawy  z  własnej  tęsknoty  za  normalnym  dzieckiem.  Każdy  zakładając  rodzinę  oczekuje  z 

niecierpliwością pojawienia się potomka i chciałby zapewnić mu jak najlepszą przyszłość. 

Liczne kolorowe magazyny, które oglądamy, wytwarzają w nas przekonanie, że dziecko rodzi się w 

pełni  chwały,  zdrowe,  inteligentne  i  z  natury  posłuszne,  a  wychowanie  go  nie  wymaga  żadnego 

wysiłku.  

Rodzice  dziecka  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  zostają  w  brutalny  sposób  wyrwani  z  tych 

złudnych  obietnic.  Ich  dziecko  nie  jest  tym  pokazywanym  w  książkach,  a  oni  sami  przeżywają 

kolejne  fazy  rozczarowania,  zanim  zaakceptują  fakt,  że  ich  dziecko  jest  okresowo  upośledzone 

(odpowiednie  postępowanie  z  nim  może  sprawić,  że  osiągnie  ono  wiek  dojrzały  w  pełnym 

zdrowiu). Większość ojców w pierwszym okresie poddaje się temu rozczarowaniu, natomiast matki 

lepiej sobie radzą, może dlatego, że mają widoczne predyspozycje do wychowywania dzieci. 

Każde  z  rodziców  przechodzi  od  etapu  początkowego  zaprzeczenia,  że  istnieje  problem,  przez 

złość, poczucie winy i wycofanie się, aż do akceptacji sytuacji. Większość ojców zatrzymuje się w 

fazie  zaprzeczenia.  Nie  chcą  oni  rozmawiać  z  dzieckiem  o  problemie  i  doprowadzają  przez  to  do 

kształtowania fałszywych relacji. Dziecko tymczasem musi dojrzewać bez odpowiedniej 

pomocy rodzicielskiej. 

Nagromadzoną  złość  rodzic  wyładowuje  na  dziecku,  współmałżonku,  a  nieraz  nawet  na 

specjaliście,  do  którego  zwraca  się  o  pomoc.  Na  szczęście  ten  etap  jest  krótkotrwały.  Wzajemne 

obwinianie się rodziców przeciąga się w czasie i jest bardziej ukryte.  Spotkałem rodziców, którzy 

przeszli przez pierwsze dwie fazy i zaakceptowali przypadłość dziecka, ale podświadomie 

wciąż poszukują winnego takiego stanu rzeczy. Nic tak dobrze, jak posiadanie chorego dziecka, nie 

pokazuje  nam  naszej  bezsilności  i  znikomości.  Będziemy  szukać  przyczyn  i  wyjaśnień,  lecz 

wewnętrznie będziemy czuć, że los nie obszedł się z nami łaskawie. 

W  końcu,  po  fazie  wycofania  i  po  rozpoznaniu  sytuacji,  rodzic  poddaje  się  i  akceptuje  zaistniały 

stan rzeczy. Jest wówczas gotowy do niesienia dziecku najbardziej konstruktywnej pomocy. 

Gdy  któreś  z  rodziców  zatrzyma  się  na  jednym  z  etapów  przeżywania  żalu  będzie  mu  potrzebna 

pomoc specjalisty, aby ostatecznie zaakceptować trudności swojego dziecka, i dopiero wtedy może 

pomóc jemu i całej rodzinie.  

  

Matka 

  

Matka  jest  najważniejszą  osobą  w  życiu  dziecka  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi.  Jak  już 

wspominałem wcześniej, zaburzenia koncentracji uwagi mają podłoże genetyczne i dotyczą przede 

wszystkim chłopców. Jest to szczęśliwy zbieg okoliczności, ponieważ są duże szansę, że matka nie 

będzie  miała  żadnych  cech  charakterystycznych  dla  tych  zaburzeń.  Radzenie  sobie  z  dzieckiem  z 

zaburzeniami koncentracji uwagi jest o wiele trudniejsze w rodzinie, w której u matki też występują 

pewne objawy tego zespołu.  

Matka dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi nie ma większego wyboru i pozostaje w domu, 

aby zająć się dzieckiem. Często cierpi na niskie poszanowanie własnej godności i czuje się gorsza, 

nie  mogąc  rozwijać  się  intelektualnie,  duchowo  czy  finansowo,  ograniczając  się  jedynie  do 

urodzenia  i  wychowania  dziecka.  Taka  postawa  jest  zaprzeczeniem  centralnej  pozycji  matki  w 

rodzinie i jej głównej roli w kształtowaniu charakterów i postaw dzieci, a także męża. 

W  rodzinach,  w  których  matka  jest  nie  tylko  przewidująca,  dbająca,  a  także  kochająca,  jej 

członkowie  zwykle  dobrze  dostosowują  się  do  społeczeństwa  i  bez  problemów  wkraczają  w 

normalne,  dorosłe  życie.  Jeśli  jednak  taka  nie  jest,  wszystko  dzieje  się  odwrotnie.  Dla  dziecka  z 

zaburzeniami koncentracji uwagi jest niezmiernie ważne, aby matka zdawała sobie sprawę z jego 

trudności,  świadomie  lub  podświadomie,  i  była  gotowa  oddać  siebie  i  swój  czas,  aby  wspólnie  z 

nim przezwyciężać problemy. 

We  wczesnym  etapie  życia  dziecka,  nawet  zaraz  po  jego  urodzeniu,  matka  zauważa,  że  jest  ono 

inne.  Wkrótce  dowiaduje  się,  że  dziecko  nie  rozwija  się  prawidłowo  i  próbuje  powiedzieć  o  tym 

swojemu  mężowi  i  innym  członkom  rodziny.  W  końcu  rodzice  razem  udają  się  do  lekarza,  który 

patrzy  na  matkę  i  dziecko,  dobrze  odżywione  i  zdrowe,  i  informuje,  że  nie  ma  powodów  do 

zmartwienia, a problemy dziecka same się z czasem rozwiążą. Matka uspokojona wraca do domu, 

ale uporczywe wątpliwości i obawy powracają, ponieważ widzi, że jej dziecko rozwija się wciąż w 

nieprawidłowy sposób, który zaobserwowała na początku. 

W końcu udaje się z dzieckiem do innego lekarza, który również nie widzi powodów do zmartwień, 

ale odsyła ją do specjalisty. Jeśli będzie miała szczęście, trafi do specjalisty w dziedzinie schorzeń 

wieku dziecięcego, który przynajmniej uważnie jej wysłucha i uspokoi. Jeśli trafi mniej szczęśliwie, 

odwiedzi specjalistę, który będzie słuchał jej przez krótką chwilę, a następnie powie że to ona jest 

winna  problemom  dziecka  z  zachowaniem,  że  powinna  wrócić  do  domu  i  być  dobrą  matką.  W 

mojej karierze widziałem wiele matek przeżywających olbrzymie kryzysy emocjonalne, załamania 

nerwowe,  a  nawet  uciekających  w  alkoholizm,  co  było  wynikiem  tzw.  poinformowania  w  dobrej 

wierze przez specjalistę, że nie mają odpowiedniego instynktu matczynego.  

Wytrwała  matka  trafi  w  końcu  do  specjalisty,  który  pomoże  jej  w  problemach  z  dzieckiem 

cierpiącym na zaburzenia koncentracji uwagi. Do tego czasu jednak wielokrotnie zostanie nazwana 

neurotyczką,  osobą  nieudolną,  niedołężną  lub  nie  mającą  odpowiednich  predyspozycji 

macierzyńskich.  

W  wielu  przypadkach  współcześni  psychologowie  i  psychiatrzy  lubują  się  w  używaniu  takiego 

eufemizmu jak "zbyt twardy koszyk". 

Wiele  matek  potrafi  jednak  zachować  spokój  mimo  licznych  przeciwności  i  uparcie  szukać 

sposobu, aby pomóc swojemu dziecku. Takie kobiety zasługują na uznanie, a nie na zniewagę. 

Matka jest tą osobą, która najlepiej radzi sobie z frustracjami dziecka (bez względu na to, czy są to 

problemy  szkolne  czy  socjalne)  i chroni je  przed jego  własną  impulsywnością,  łatwym  uleganiem 

sterowaniu przez innych lub pomaga w zorganizowaniu się. Może także odegrać rolę korepetytora, 

pomóc w osiągnięciu podstawowych umiejętności, w zwiększeniu poszanowania własnej godności 

poprzez rozwijanie talentów dziecka  lub w radzeniu sobie z nagłymi wybuchami złości. Jej ciągła 

obecność  w  domu  wpływa  uspokajająco  na  dziecko  w  przeciwieństwie  do  szkoły,  gdzie  wszystko 

wciąż się zmienia. Jej chęć do rozmowy pokonuje lęki dziecka, poczucie winy oraz agresję, a nade 

wszystko jej miłość koi, gdy naprawdę coś mu się stanie. 

Sytuacja jest  bardziej  złożona,  gdy  matka  sama przejawia cechy  zaburzeniowe.  Gdy podobnie jak 

jej  dziecko  ma  problemy  z  utrzymaniem  uwagi,  jest  impulsywna  i  nie  potrafi  ułożyć  sobie  spraw 

domowych  i  osobistych,  ma  coraz  większe  trudności  z  wychowaniem  dziecka  z  zaburzeniami 

koncentracji uwagi. W wielu przypadkach matki te mają obniżony próg odporności na frustrację i w 

związku z tym częściej czują się bezradne i szukają pomocy u specjalistów. Zasługują one na nasze 

współczucie i wsparcie, ponieważ ich los jest bardzo ciężki. Ja zawsze radzę moim studentom, aby 

uważnie  ich  słuchali.  Mogą  one  bowiem  dostarczyć  wszelkich  potrzebnych  informacji,  a  nawet 

same stawiają trafne diagnozy. 

  

Ojciec 

  

Rola ojca w rozwoju i wychowaniu dziecka jest prawie tak samo istotna jak rola matki. Generalnie, 

ojcowie  mają  jednak  mniejszy,  w  porównaniu  z  matkami,  wkład  w  rozwój  dziecka  w  okresie 

niemowlęcym.  

Gdy dziecko rośnie, ojciec staje się coraz ważniejszy. Chłopcy z zaburzeniami koncentracji uwagi 

potrzebują  nawet  większej  opieki,  uwagi  i  miłości  od  ojców  niż  od  matek.  Z  powodu  niskiego 

poszanowania  własnej  godności  i  braku  wiary  w  siebie  dzieci  te  mają  większe  problemy  z 

samoidentyfikowaniem się i potrzebują dobrych i silnych wzorców do naśladowania. Są to dzieci z 

natury  kapryśne,  impulsywne  i  niezdyscyplinowane.  To  ojciec  musi  zaprowadzić  dyscyplinę 

niezbędną  w  wychowywaniu  dziecka  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  i  sprawiedliwie 

egzekwować  jej  przestrzeganie.  Dziecko  musi  mieć  ściśle  określone  granice  postępowania,  które 

przesuwa  się  z  roku  na  rok.  Matka  obarczona  licznymi  zajęciami  domowymi  nie  zawsze  jest  w 

stanie dopilnować przyjętych rygorów.  

Rola  ojca  jako  osoby  wprowadzającej  dyscyplinę  nie  oznacza  ciągłego  wymierzania  kary  przez 

niego. Chodzi raczej o to, aby dziecko i reszta rodziny miała w nim oparcie i wiedziała, że zawsze 

może  na  niego  liczyć.  Powinien  on  przy  tym  być  osobą,  która  dostarcza  dziecku  rozrywki  i  jest 

towarzyszem zabaw. 

Ojciec musi starać się zrównoważyć te dwie role: osoby wprowadzającej dyscyplinę i powiernika, 

do którego można udać się z każdym problemem.  

Jednak  ojcowie  często  wracają  do  domu  tak  późno,  że  ich  dzieci  już  śpią.  Coraz  mniej  więc 

angażują się w wychowanie, co nie jest dobre dla nikogo z rodziny. 

Okresy  rozłąki  z  ojcem  są  bardzo  przeżywane  przez  dziecko  cierpiące  na  zaburzenia  koncentracji 

uwagi.  Namawiam  każdego  ojca,  aby  spędzał  jak  najwięcej  czasu  z  rodziną.  Jego  obecność  jest 

potrzebna wszystkim domownikom.  

  

Rodzeństwo 

  

Inne  dzieci  w  rodzinie  są  nie  tylko  w  grupie  zwiększonego  ryzyka  wystąpienia  pewnych  cech 

zaburzeń koncentracji uwagi, mających podłoże genetyczne, ale również mogą przejmować cechy 

już występujące u chorego dziecka. 

Jeśli dziecko z zaburzeniami koncentracji uwagi jest najstarsze w rodzinie, to często młodsze dzieci 

naśladują  jego  zachowanie,  uznając,  że  jest  ono  godne  naśladowania.  Nie  bardzo  rozumieją, 

dlaczego  są  karcone  za  podobne  zachowanie.  Sytuacja  jest  tym  bardziej  skomplikowana,  że 

wychowywanie  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  wymaga  innego  traktowania  niż  dzieci 

zdrowych. 

Rodzice  muszą  zdawać  sobie  sprawę  z  ograniczeń  i  możliwości  dziecka  z  zaburzeniami 

koncentracji uwagi, a dyscyplina i system karania powinien być dostosowany do niego. Nie można 

stosować tych samych metod wychowawczych w stosunku do dzieci prawidłowo rozwijających się. 

Przykładem 

niech  będzie  dziecko  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  podkradające  pieniądze  z  matczynej 

portmonetki.  Robi  to  stale  i  nie  sposób  karać  je  za  każdym  razem  lub  bić.  Rodzice  mogą  jedynie 

często  przypominać  dziecku,  że  jest  to  niewłaściwe  postępowanie,  i  ostrzec  je  przed 

konsekwencjami  mogącymi  pojawić  się  w  wieku  dorosłym.  Jeśli  natomiast  inne  dziecko  będzie 

podkradać  pieniądze  z  portmonetki,  zazwyczaj  dostanie  odpowiednią  reprymendę.  Odczuje  ono 

wtedy  różnicę  w  postępowaniu  rodziców  wobec  siebie  i  wobec  rodzeństwa  z  zaburzeniami  po 

popełnieniu tego samego wykroczenia. Do takich sytuacji może dochodzić wielokrotnie, lecz wraz 

z  wiekiem  dzieci  zaczynają  rozumieć  rodziców  i  to,  że  brat  czy  siostra  ma  szczególne  trudności  i 

nie zawsze można z nim postępować tak samo jak z innymi. 

W miarę możliwości trzeba starać się traktować dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi tak samo 

jak inne dzieci. Aby zachować harmonię w rodzinie, w większości przypadków najlepiej stosować 

zasadę  bezstronności  i  sprawiedliwości.  Nie  popsują  się  wówczas  stosunki  między  dzieckiem  z 

zaburzeniami  a  jego  rodzeństwem.  Wszyscy  członkowie  rodziny  powinni  jednak  zdawać  sobie 

sprawę, że jedno z nich nie radzi sobie w pewnych sytuacjach i dlatego trzeba traktować je z pewną 

pobłażliwością.  W  tym  kontekście  dziecko  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  można  uważać  za 

dziecko ułomne, choć nie ma widocznych objawów kalectwa. 

  

Punkty kluczowe 

  

* Stabilne środowisko domowe pomaga w wychowaniu dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi. 

* Rodzice potrzebują czasu, by zaakceptować fakt, że ich dziecko nie jest całkiem zdrowe. 

* Matka i ojciec powinni mieć równy wkład w wychowanie dziecka. 

*  Prawidłowo  rozwijające  się  dzieci  nie  powinny  odczuwać  zaniedbania  ze  strony  rodziców  z 

powodu dziecka z zaburzeniami w rodzinie. 

ROZDZIAŁ 20 

Chłopiec to ojciec mężczyzny 

  

  

Wszelkie  badania,  jakie  do  tej  pory  przeprowadzono  nad  zaburzeniami  koncentracji  uwagi, 

wskazywały,  że  jest  to  choroba  dotykająca  dzieci,  która  ustępuje  w  średnim  lub  późnym  wieku 

młodzieńczym.  Dlatego  nazwano  ją  chorobą  okresu  rozwojowego.  Jest  to  zasadniczo  prawda  i  u 

większości  dzieci  z  tego  typu  zaburzeniami  stwierdza  się  znaczną  poprawę  w  okresie 

młodzieńczym.  

Na podstawie dalszych badań stwierdzono, że istnieje pewna liczba dzieci, u których nie obserwuje 

się znacznej poprawy w późnym okresie młodzieńczym, a u niektórych w ogóle ona nie występuje. 

Osoby  dorosłe,  u  których  rozpoznano  zaburzenia  w  dzieciństwie  i  które  nie  wyrosły  z  nich, 

odróżniają się od swoich rówieśników. 

Można  powiedzieć,  że  na  występowanie  zaburzeń  u  dorosłych  mają  wpływ  dwa  czynniki.  Po 

pierwsze, wszyscy cierpiący na zaburzenia w dzieciństwie, będą mieli pewne cechy zachowań jako 

wynik przebiegu choroby.  

Niezależnie od tego,  czy była leczona, czy nie, w końcu stanie się częścią ich osobowości. Na ile 

takie zaburzenia utrwalą się jako część osobowości zależy od odpowiedniego wychowania. 

Po  drugie,  w  tej  niewielkiej  liczbie  osób,  u  której  nie  dochodzi  do  znacznej  poprawy  funkcji 

neurochemicznych,  pełny  obraz  schorzenia  przedłuża  się  aż  do  wieku  dojrzałego.  Jest  on  nieco 

łagodniejszy  dzięki  zdolności  człowieka  dorosłego  do  radzenia  sobie  z  trudnościami  i  do 

wymyślania sposobów na ich pokonywanie. Skuteczność dzieci w rozwijaniu takich strategii jest o 

wiele mniejsza niż w przypadku dorosłych. 

  

Jakie są cechy człowieka dorosłego z zaburzeniami koncentracji uwagi? 

  

Badania  przeprowadzone  na  uniwersytecie  w  Kalifornii  wykazały,  że  duży  odsetek  dzieci 

nadpobudliwych  rozwija  osobowość  "typu  A"  (  Typ  osobowości  A  -  to  ludzie,  którzy  żyją  pod 

presją  czasu,  nadmiernie  ambitni,  ze  skłonnością  do  rywalizacji,  reagujący  agresją  na 

niepowodzenia.  Występuje  u  nich  skłonność  do  chorób  wieńcowych,  (przyp.  tłum.))  w  wieku 

dorosłym. Są to ludzie wiecznie zajęci, aktywni i stale w drodze, dążący do celu lub nawet ten cel 

przekraczający.  Odpoczynek  i  relaks  przychodzą  im  z  trudem.  Często  uważa  się  ich  za  ludzi 

  żyjących  w  napięciu,  nastawionych  na  osiąganie  sukcesów.  Można  u  nich  stwierdzić  nadmierne 

napięcie  mięśniowe,  prowadzące  do  odczuwania  zmęczenia.  Mają  wilczy  apetyt,  lecz  nie 

przybierają na wadze, gdyż spalają ogromne ilości energii.  

Ludzie  ci  mają  kłopoty  z  poszanowaniem  własnej  godności.  Dążenie  do  sukcesu  powoduje,  że 

osiągają bardzo dobre rezultaty w pracy zawodowej, ale z powodu nieustannych wątpliwości, wciąż 

nie wierzą w swoje możliwości i wartość własnych osiągnięć. Nawet gdy są chwaleni za wyniki w 

pracy,  wykazują  podejrzliwość  i  wydaje  im  się,  że  nie  sprostali  narzuconym  sobie  wysokim 

wymaganiom. 

Są  oni  dobrymi  obserwatorami,  mają  jednak  trudności  ze  skupieniem  uwagi  słuchowej.  Może  to 

być  przyczyną  niezręcznych  sytuacji  towarzyskich  np.  gdy  nie  są  w  stanie  zapamiętać  nazwiska 

osoby, która im się przedstawia. 

Nie  czytają  nigdy  dla  przyjemności,  jeśli  już,  to  wyłącznie  dla  zdobycia  informacji.  Czasem  dla 

rozrywki czytają gazety i magazyny o interesującej tematyce. Powieści czytają bardzo rzadko. Nie 

lubią też pisać listów, gdyż wyrażanie myśli na piśmie sprawia im duże trudności. 

W wielu przypadkach ludzie ci są doskonałymi menedżerami, mają inspirujące pomysły i talent do 

wyznaczania  głównych  kierunków  działań.  Dzięki  niespożytej  energii,  nieugiętości  i 

dogmatyzmowi są w stanie wprowadzić w życie wszystko, co zaplanują. Nie ma wątpliwości, że są 

to ludzie czynu, a nie obserwatorzy. 

Nieustępliwość  połączona  z  impulsywnością  często  bywa  przyczyną  konfliktów.  W  większości 

przypadków  są  to  ludzie,  którzy  widzą  tylko  czarne  i  białe,  mają  natomiast  problem  z  różnymi 

odcieniami szarości. Wolą, gdy przedstawia im się propozycję lub problem w prostych słowach, i są 

szczęśliwsi,  mogąc  podejmować  konkretne  i  szybkie  decyzje.  Często  nie  zauważają  pewnych 

subtelności  w  relacjach  międzyludzkich,  nie  rozumieją  aluzji  lub  źle  je  odczytują.  Może  to  mieć 

niekorzystny wpływ na stosunki z kolegami czy z partnerami życiowymi. 

Właściwie  potrafię  zidentyfikować  człowieka  dorosłego  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  na 

podstawie  uścisku  dłoni.  Jest  to  osoba,  która  mocno  chwyta  naszą  dłoń  i  prawie  miażdży  ją  w 

uścisku.  Gdy  usiądzie,  możemy  zaobserwować  u  niej  powtarzające  się  ruchy  mięśni.  Buja  się  na 

krześle, bawi się ołówkiem lub gryzie jego koniec; bawi się sznurowadłami, zakłada nogę na nogę i 

wymachuje  nią;  żuje  coś,  nawet  jeśli  nic  nie  ma  w  ustach,  bawi  się  dłońmi  lub  splata  palce  itp. 

Ludzie  ci  mają  ogromne  trudności  z  odprężeniem  się  i  jest  to  jedna  z  głównych  przyczyn  ich 

zmęczenia, nasilającego się pod koniec dnia.  

  

Wraz z wiekiem pojawiają się problemy ze snem, choć mogło ich nie być w dzieciństwie. Napięcia 

nerwowe  i  problemy  emocjonalne  spowodowane  niskim  poszanowaniem  własnej  godności 

sprawiają, że sen staje się niespokojny. Wieczorem człowiek czuje się zmęczony i szybko kładzie 

się do łóżka, jednak zaraz budzi się i nie może ponownie zasnąć. 

Sposób  mówienia  osoby  dorosłej  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  często  zdradza  jej 

gwałtowność,  słowa  wypowiadane  bardzo  szybko  nakładają  się,  a  mówienie  przez  zaciśnięte  usta 

pogarsza artykulację.  

W  większości  przypadków  trudności  z  koordynacją  ustępują  w  wieku  młodzieńczym,  czasem 

jednak zdarza się, że i dorośli mają z nią problem. 

Objawia  się  to  u  nich  ociężałością,  a  ich  charakter  pisma  jest  nieczytelny.  Jeśli  u  kogoś 

występowały  w  dzieciństwie  problemy  z  pismem  ręcznym,  to  będą  one  trwały  również  w  wieku 

dojrzałym.  

Człowiek dorosły, mający problemy z czytaniem lub pisaniem, może tak sobie zorganizować pracę, 

aby  unikać  czynności  stanowiących  dla  niego  trudność.  Dużą  pomocą  może  być  dla  niego 

sekretarka,  zajmująca  się  między  innymi  korespondencją:  pisaniem  listów  i  odczytywaniem 

rękopisów. Nie zawsze jednak udaje się ukryć swój problem i zdarzają się sytuacje, gdy człowiek 

odbierany jest jako analfabeta. Odbija się to niekorzystnie na jego karierze, a jednocześnie uderza w 

poszanowanie  własnej  godności.  Spotykam  się  jednak  z  ludźmi  dorosłymi  mającymi  ogromne 

specyficzne  trudności  w nauce, ale  nie mającymi  problemów  z  poszanowaniem  własnej  godności. 

Brak  poszanowania  własnej  godności  wywiera  piętno  na  wszystkich  płaszczyznach  ludzkiego 

ż

ycia,  tak  zawodowego,  jak  i  osobistego,  wpływa  na  poczucie  pewności  siebie,  a  ono  z  kolei  na 

jakość pracy. 

Może się zdarzyć, że człowiek dorosły z zaburzeniami koncentracji uwagi założy rodzinę i doczeka 

się  dziecka  z  podobnymi  zaburzeniami. Wówczas  ojciec,  świadomy  wszelkich  trudności,  z jakimi 

będzie  się  zmagało  jego  dziecko,  może  je  wcześnie  dostrzec  i  pomóc  mu.  Bywa  jednak,  że  z 

powodu  braku  elastyczności  i  samokrytyki  ojciec  nie  potrafi  zaakceptować  problemów  swojego 

dziecka  i  nie  pozwala  przypominać  sobie  o  własnych  trudnościach,  które  teraz  występują  u  jego 

potomka. Człowiek taki zamyka się na etapie zaprzeczenia i żalu i nie chce mieć nic wspólnego z 

problemami dziecka. Czasem, nawet jeśli zaakceptuje te problemy, może nie być w stanie pomóc 

dziecku z powodu własnych ograniczeń w sytuacjach stresowych. 

Obserwując  karierę  osoby  dorosłej  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi,  w  większości  przypadków 

można stwierdzić wielokrotne zmiany zatrudnienia. W początkowym okresie charakterystyczne są 

częste  zmiany  stanowisk  -  wraz  ze  zdobywaniem  doświadczenia  osoba  ta  uświadamia  sobie,  że 

wybrana  droga  kariery  jest  dla  niej  nieodpowiednia  lub  też  praca  dawniej  uznawana  za  ciekawą 

wkrótce  przestaje  być  interesująca.  Ludzie ci  zmieniają  po  kilka  razy  drogę  swojej  kariery,  zanim 

osiągną  to,  do  czego  dążą,  a  okres  ten  wiąże  się  zwykle  z  ich  neurologicznym  i  emocjonalnym 

dojrzewaniem.  Dlatego  całkiem  logicznym  wydaje  się  fakt,  że  dziecko,  które  miało  problemy  z 

ukończeniem rozpoczętej pracy i nie miało swojego hobby, wyrasta na człowieka, który nie jest w 

stanie  doprowadzić  żadnego  projektu  ani  żadnej  pracy  do  końca.  Taka  sytuacja  ulega  zazwyczaj 

poprawie wraz z dojrzewaniem. 

W  moim  przekonaniu  dziecko  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi  (zwłaszcza  nadpobudliwe)  jest 

prototypem  dorosłego  o  cechach  osobowości  "typu  A".  W  neurologii  istnieje  pojęcie:  "łagodne 

samoistne drżenia". U niektórych dorosłych osób występują drżenia kończyn, np. rąk, które nie są 

spowodowane żadną chorobą, ale utrzymują się przez całe życie. Widziałem takie drżenia u ojców 

dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi i u dorosłych z objawami tych zaburzeń. 

W  podręcznikach  historii  można  przeczytać  o  wielkich  ludziach,  którzy  mieli  wyraźne  cechy 

zespołu zaburzeń koncentracji uwagi. Albert Enstein, genialny matematyk i naukowiec naszej ery, 

miał wiele cech typowych dla tego zespołu. Po pierwsze, nie mówił aż do osiągnięcia wieku 3 lat, a 

nawet  w  późniejszym  okresie  miał  problemy  z  prawidłowym  wysławianiem  się. W  szkole  osiągał 

słabe  wyniki  i  niczym  szczególnym  się  nie  wyróżniał.  Nie  miał  również  znaczących  osiągnięć  w 

dziedzinie  matematyki  w  czasach  szkolnych  i  mówiono  mu,  że  do  niczego  w  życiu  nie  dojdzie. 

Porozumiewanie  się  za  pomocą  mowy  czy  pisma  sprawiało  mu  trudności  i  był  postrzegany  jako 

człowiek myślący powoli, który ma problemy z podejmowaniem decyzji. 

Tym, kim był Einstein dla nauki, tym Ludwig van Beethoven był dla muzyki. W epoce romantyzmu 

był głównym rewolucjonistą w dziedzinie muzyki. W dzieciństwie miał znaczne trudności w nauce 

czytania i literowania, a odręczne pisanie sprawiało mu szczególny kłopot. Był bardzo impulsywny, 

działał  pod  wpływem  pierwszej  myśli,  co  często  doprowadzało  do  katastrofy,  a  dorośli  wciąż 

narzekali  na  jego  złe  zachowanie.  Miał  trudności  w  nawiązywaniu  kontaktów,  szczególnie  z 

osobami przeciwnej płci. Uważano go za samotnika. 

Leonardo  da  Vinci  jako  dziecko  potrafił  świetnie  pisać,  naśladując  odbicie  lustrzane  pisma. 

Niektórzy twierdzili, że pisze w ten sposób, chcąc ukryć treść tajnych dokumentów. Wielu uważa 

takie  jego  pisanie  za  jeszcze  jeden  przejaw  geniuszu,  lecz  znając  inne  cechy  jego  osobowości, 

można  to  odebrać  raczej  jako  jedną  z  cech  wynikających  z  zaburzeń  koncentracji  uwagi. 

Powszechnie  wiadomo,  że  Leonardo  da  Vinci  interesował  się  wieloma  dziedzinami,  m.in.  sztuką, 

rzeźbą, nauką, architekturą i techniką. Wielu projektów jednak nie był w stanie dokończyć i część z 

nich pozostała w formie szkiców. 

Był  bardzo  zręczny  manualnie,  choć  występowała  u  niego  lateralizacja  skrzyżowana.  Poza  tym 

uważano  go  za  samotnika,  miał  bowiem  problemy  w  nawiązywaniu  kontaktów  z  innymi  ludźmi. 

Cecha  ta  odróżniała  go  od  innego  geniusza  epoki  renesansu,  Rafaela,  który  łatwo  nawiązywał 

kontakty z ludźmi a silne przyjaźnie utrzymywał do końca życia. 

U  dzieci  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi,  zwłaszcza  tych  nadpobudliwych  i  impulsywnych, 

występuje  zwiększone  ryzyko  zachowań  aspołecznych,  a  nawet  przestępczych  w  wieku 

młodzieńczym.  Wynikają  one  między  innymi  z  braku  poszanowania  własnej  godności  i 

impulsywności.  Wiele  z  tych  dzieci  przebywa  w  dzieciństwie  w  domach  poprawczych  z  powodu 

drobnych  przestępstw,  a  następnie  w  więzieniach.  Badania  wykazały,  że  w  populacji  dzieci  z 

zaburzeniami koncentracji uwagi częściej dochodzi do zachowań aspołecznych i kryminogennych. 

Istnieje  też  większe  prawdopodobieństwo,  że  dzieci  z  zaburzeniami  będą  nadużywały  alkoholu  i 

narkotyków. Różne badania dowiodły, że alkoholizm jest nałogiem znacznie częściej występującym 

u  dziecka  z  zaburzeniami  koncentracji  uwagi,  zwłaszcza  u  nadpobudliwego,  niż  u  jego 

rówieśników. 

Ze  wszystkich  wyżej  wymienionych  powodów  wynika,  że  dziećmi  tymi  należy  się  zająć  tak 

wcześnie,  jak  tylko  jest  to  możliwe.  Ważna  jest  przede  wszystkim  ocena  ich  sytuacji  rodzinnej  i 

pomoc  w  sytuacjach  stresowych,  a  także  zapewnienie  programu  wyrównawczego  w  szkole  oraz 

czynienie  starań,  by  wzrastało  ich  poszanowanie  własnej  godności.  Jest  to  bowiem  jedna  z 

podstawowych  cech,  która  pozwoli  pokonać  późniejsze  trudności  z  zachowaniem.  W  rodzinie 

należy stworzyć dziecku takie warunki, aby czuło się integralną jej częścią. Powinno również czuć 

się zintegrowane z grupą rówieśników, okolicą w której mieszka, kościołem, społecznością itp. W 

ten sposób stworzy sobie mocny fundament, na którym będzie mogło budować, wkraczając w wiek 

młodzieńczy, pełen burz i niepokojów.  

Można  zaobserwować,  że  odpowiednie  postępowanie  z  dzieckiem  z  zaburzeniami  i  terapia  w 

dzieciństwie  prowadzą  do  przywrócenia  prawidłowego  funkcjonowania  nie  tylko  w  okresie 

dziecięcym, ale również w życiu dorosłym. 

  

Punkty kluczowe 

  

* Niewielki procent dorosłych dotkniętych zaburzeniami koncentracji uwagi ma wciąż ich objawy. 

* Dorośli z zaburzeniami koncentracji uwagi są nieraz sławnymi ludźmi. 

* Dorośli z zaburzeniami koncentracji uwagi mają często problemy socjalne. 

  

  

Dodatek I. 

Wskazówki praktyczne oraz zabiegi terapeutyczne 

  

I. Trudności ze słyszeniem 

  

Odbiór słuchowy i rozumienie mowy 

  

Dziecko  mające  trudności  z  odbiorem  słuchowym  słyszy  dobrze  i  jego  narządy  czuciowe  słuchu 

funkcjonują  prawidłowo,  nie  umie  jednak  przypisać  znaczenia  temu,  co  słyszy,  i  dlatego  nic  nie 

rozumie. Słyszy objaśnienia i instrukcje nauczyciela dotyczące danego tematu, ale ponieważ ich nie 

rozumie  nie  podporządkowuje  się  im.  Uczniom  mającym  trudności  z  odbiorem  słuchowym  może 

sprawić  kłopot  słuchanie,  czyli  odbieranie  bodźców  słuchowych,  rozumienie  znaczenia  słów 

abstrakcyjnych,  odpowiedzi  "tak"  lub  "nie"  na  jednoznaczne  pytania  ogólne,  odpowiadanie  ze 

zrozumieniem na pytania dotyczące przeczytanego materiału, rozumienie materiału wysłuchanego z 

taśmy,  wykonywanie  ustnych  poleceń,  rozpoznawanie  przedmiotów  na  podstawie  ustnego  opisu 

oraz przypisywanie znaczenia słowom i rozróżnianie bodźców słuchowych. 

  

ZABIEGI TERAPEUTYCZNE 

  

1. Umiejętność słuchania przez dziecko poprawia się, jeśli nauczyciel wydaje polecenia, formułując 

krótkie  zdania,  zawierające  tylko  jedną  myśl,  a  następnie  prosi  dzieci,  aby  powtórzyły  to,  co 

usłyszały. 

2. Uprzedź dziecko, zanim wypowiesz polecenie, i zachęć je do uważnego słuchania. 

3. Za każdym razem wydawaj tylko jedno polecenie. 

4. Gdy tylko to możliwe, dostarczaj bodźców wzrokowych. 

5.  Proste  polecenia  powinny  stopniowo  stawać  się  coraz  bardziej  skomplikowane,  np.  (a)  idź  do 

drzwi; (b) idź do drzwi i zapukaj w nie; (c) idź do drzwi, zapukaj w nie i naciśnij klamkę; oraz (d) 

idź do drzwi, zapukaj w nie, naciśnij klamkę i otwórz je. 

6. Poproś dziecko, aby zamknęło oczy. Weź znany mu przedmiot, który wydaje dźwięki, i poproś 

je, by rozpoznało go po wydawanym dźwięku. 

7. Poproś dziecko, aby wykonało jakąś czynność. Niech to będzie czynność, którą można wykonać 

natychmiast, np. klaśnięcie w dłonie. 

8. Wręcz dziecku czystą kartkę papieru i kredki w różnych kolorach. 

   Upewnij się, czy dziecko odróżnia kolory. Poproś je, aby narysowało, np. (a) 

    niebieskie  kółko,  następnie  (b)  niebieskie  kółko  i  czerwony  krzyżyk,  (c)  niebieskie  kółko  i 

czerwony  krzyżyk  i  połączyło  niebieskie  kółko  z  czerwonym  krzyżykiem  brązową  linią.  Można 

przeprowadzić różnorodne ćwiczenia, używając takich pojęć jak: poniżej, powyżej, mniej, więcej i 

dużo.  Na  przykład:  poproś  dziecko,  aby  narysowało  wazon,  w  którym  będzie  mniej  niż  siedem 

kwiatów, ale więcej niż pięć. 

9.  Przeczytaj  dziecku  kilka  razy  krótką  historyjkę.  Za  każdym  razem  uprzedź  je,  że  zadasz  mu 

pytanie  lub  wydasz  polecenie  odnośnie  tej  historyjki:  (a)  niech  wymieni  postacie  występujące  w 

historyjce;  (b)  niech  odpowie  na  krótkie  pytania  dotyczące  historyjki;  (c)  wspomnij  jakieś 

wydarzenie z historyjki i poproś dziecko, aby je opisało; (d) poproś dziecko, aby          opowiedziało 

historyjkę własnymi słowami. 

  

10. Powiedz trzy słowa, z których dwa będą takie same. Dziecko natychmiast powinno zauważyć to 

inne słowo, np. słowo "krzesło", w zestawie: 

    "stół, krzesło, stół". Można zwiększać liczbę słów z czasem, gdy u dziecka  rozwinie się zdolność 

usłyszenia i zapamiętania coraz większej ilości różnic np. stół, krzesło, nóż, widelec, stół. 

11.  Poproś  dziecko,  aby  za  pomocą  mimiki  i  gestów  wyraziło  to,  co  słyszy  np.  dziecko  zamyka 

oczy, stąpa po podłodze, uderza dłońmi kolana, przyciska jedną rękę do brzucha, a drugą kładzie na 

plecach. Dziecko pokazuje to co widzi i słyszy. 

12.  Pisanie  pod  dyktando.  Podyktuj  dziecku  krótkie  zdanie.  Powinno  napisać  je  bez  konieczności 

powtórzenia przez nauczyciela. Z czasem zdania powinny być coraz dłuższe. 

13.  Poproś  dziecko,  aby  posłuchało  zdania  i  użyło  poprawnego  słowa,  np.  Myślę  o  słowie,  które 

opisuje rzecz stosowaną do jedzenia zupy. 

14. Poproś dziecko, aby uzupełniło brakujące fragmenty krótkich historyjek i wierszy. 

  

Rozróżnianie za pomocą słuchu 

  

Rozróżnianie  słuchowe  oznacza  zdolność  do  odróżniania  dwóch  dźwięków;  innymi  słowy  jest  to 

umiejętność  słyszenia  podobieństw  i  różnic  między  dźwiękami.  Nie  należy  mylić  tego  z  dobrą 

ostrością słuchową. Dziecko słyszy doskonale, ale często myli dźwięki i kombinacje dźwięków w 

słowach takich jak but, bat, pot, pet. Te dzieci mają wiele problemów, szczególnie jeśli 

stosuje  się  wobec  nich  metodę  fonetyczną  do  nauki  czytania.  Dziecko,  które  na  przykład  nie 

wychwytuje  różnicy  brzmienia  takich  symboli  wzrokowych  jak  "b"  i  "d",  będzie  miało  problemy 

podczas  czytania  słów  zawierających  te  litery.  Chcąc  rozwijać  rozróżnianie  słuchowe,  trzeba 

pamiętać o kilku ogólnych zasadach: 

* Zaczynaj od dźwięków, które są zupełnie różne, np. "k", "s". 

* Zaczynaj od znanych dziecku dźwięków. 

* Przechodź stopniowo od rozpoznawania dużych różnic dźwiękowych o mniejszych, np. najpierw 

dzwonek  telefonu  i  pukanie  do  drzwi,  a  potem  bardziej  subtelne  różnicowanie,  np.  dzwonek 

telefonu i dzwonek do drzwi. 

  

ZABIEGI TERAPEUTYCZNE 

  

1.  Naśladowanie  dźwięków.  Poproś  dziecko,  by  naśladowało  szczekanie  psa,  różnicując  dźwięki, 

np. szczekanie psa wesołego lub psa przestraszonego. 

2.  Pokaż  dziecku  obrazek  ze  znanymi  mu  zwierzętami  lub  przedmiotami,  np.  kot,  pies,  dzwonek, 

samochód i poproś je, aby wydało dźwięk charakterystyczny dla każdego z nich. 

3. Zabawy z dźwiękiem. Wydaj dźwięk i poproś dziecko, by zgadło, skąd pochodzi. 

4.  Zagraj  długie  lub  krótkie  dźwięki  na  fortepianie  lub  flecie.  Dziecko  powinno  odróżnić  długie 

dźwięki od krótkich i podnieść rękę, gdy rozpozna długi dźwięk. 

5.  Nagraj  dźwięki  wydawane  przez  określone  znane  dziecku  przedmioty,  np.  odkurzacz,  dzwonek 

szkolny, gwizdek lokomotywy. Zadaniem dziecka będzie zidentyfikowanie dźwięków. 

6. Stań z tyłu za dzieckiem i klaśnij cztery, siedem lub dziesięć razy. Za każdym razem dziecko ma 

powiedzieć,  ile  razy  klasnąłeś  w  dłonie.  Można  do  tego  celu  używać  fletu,  młotka,  ksylofonu  lub 

kołatki do drzwi. 

7.  Włóż  parami  do  jednakowych  nieprzezroczystych  plastykowych  pojemników:  (a)  skrawki 

papieru; (b) piasek; (c) suszone ziarna kukurydzy; (d) rodzynki lub winogrona. Ustaw pojemniki w 

przypadkowy sposób. Poleć dziecku, aby ustawiło obok siebie pojemniki z taką samą zawartością, 

rozpoznając je na podstawie potrząsania. 

8. Przeczytaj dziecku 2-3 razy krótkie wierszyki. Dziecko powinno wskazać rymujące się słowa. 

9.  Napisz  na tablicy kilka  słów jednosylabowych.  Przeczytaj je  dziecku  na  głos,  np.  bat,  but,  pan, 

kret. Poproś dziecko, aby wskazało samogłoski najczęściej występujące w tych słowach. 

10. Nagraj na taśmę kilka jednosylabowych wyrazów. Odtwarzaj w wolnym tempie, najpierw jedno 

słowo,  a  następnie  dwa, trzy,  cztery  i  pięć  słów  itd.  Za  każdym  razem  dziecko  ma  rozpoznać:  (a) 

początek; (b) środek; (c) koniec dźwięku oraz zapisać je. 

  

Pamięć słuchowa 

  

Uczniowie,  u  których  występują  trudności  z  pamięcią  słuchową,  mają  kłopoty  z  zapamiętaniem 

tego,  co  usłyszeli.  Najczęściej  występującym  problemem  z  pamięcią  słuchową  jest  słuchowa 

pamięć sekwencyjna, czyli inaczej mówiąc, brak umiejętności zapamiętania prawidłowej kolejności 

określonych sylab, które dziecko usłyszało. Dziecko takie ma także małą pojemność pamięci,  tzn. 

ma  trudności  w  zapamiętaniu  tego,  co  usłyszało,  a  zwłaszcza  sekwencji  słów  w  zdaniu.  Czasem 

dziecko  pamięta  słowa  przez  chwilę,  jeden  dzień  lub  nawet  przez  tydzień,  ale  nie  pamięta 

kolejności zdarzeń, o których słyszy wystarczająco długo, aby się ich nauczyć. 

  

ZABIEGI TERAPEUTYCZNE 

  

1. Powtórz przeczytane wcześniej polecenia, na które dzieci próbowały już 

   odpowiedzieć. 

2.  Namów  dziecko  do  robienia  notatek  podczas  uczenia  się  materiału  na  pamięć,  by  wzrokowe  i 

kinestetyczne sprzężenie zwrotne wzmocniły proces zapamiętywania. 

3. Poproś dziecko, by słuchało wypowiadanych sekwencji z zamkniętymi oczami. Przekonasz się w 

ten sposób, czy bodźce wzrokowe nie zakłócają słyszenia. 

4. Ćwicz z dzieckiem kolejne polecenia składające się z kilku etapów. 

5.  Ćwicz  z  dzieckiem  przypominanie  ważnych  sekwencji  liczb,  takich  jak  numery  telefonów, 

adresy. 

6. Skłaniaj dziecko, by uczyło się na pamięć piosenek, opowieści, wierszyków. 

7. Jeśli to możliwe, dziecko powinno otrzymywać polecenia również na piśmie. 

8. Przeczytaj powoli kilkanaście słów. Dziecko musi zapisać każde słowo kiedy tylko je usłyszy. 

9. Dyktowanie znajomego tekstu jest jedną z najlepszych metod. Dziecko najpierw uczy się tekstu 

napisanego, następnie słucha go, a później samo go pisze. 

10. W celu rozwinięcia sekwencyjnej pamięci słuchowej stosuj jak najwięcej pomocy wzrokowych. 

11. Połóż przed dzieckiem 5-6 przedmiotów i wydaj mu kilka poleceń, np. połóż zielony klocek na 

kolanach  Joasi,  połóż  żółty  kwiatek  pod  krzesłem  Jasia  i  włóż  pomarańczową  piłkę  pod  krzesło 

Józia. Listę można wydłużyć w miarę jak dziecku poprawia się pamięć słuchowa. 

12.  Poproś  dziecko,  aby  obejrzało  program  telewizyjny  i  zapamiętało  pewne  szczegóły,  np.  niech 

obejrzy "Czarnoksiężnika z Krainy Oz" i powie, w jakich miejscach była Dorotka. 

13.  Baw  się  z  dzieckiem  w  "Lecimy  na  księżyc".  Powiedz:  "Lecę  na  księżyc  i  zabieram  moją 

rakietę". Następnie dziecko powtarza to zdanie i dodaje do niego jeden element. 

  

II. Trudności z widzeniem 

  

  

Wiele  badań  dowiodło,  że  odbiór  wzrokowy  ma  ścisły  związek  z  osiągnięciami  w  nauce,  a 

zwłaszcza  z  czytaniem.  Badania  udowodniły,  że  niektóre  umiejętności  odbioru  wzrokowego  mają 

podstawowe  znaczenie.  W  tym  miejscu  zostaną omówione:  odbiór  za  pomocą  wzroku,  wzrokowe 

różnicowanie oraz pamięć wzrokowa. 

  

Odbiór za pomocą wzroku 

  

Odbiór  za  pomocą  wzroku  to  zdolność  uzyskania  informacji  na  podstawie  symboli  wzrokowych. 

Często  się  zdarza,  że  dziecko  mające  prawidłowy  wzrok  nie  potrafi  zinterpretować  obrazka  lub 

rozpoznać napisanego słowa.  

Uczniowie,  mający  problemy  z  odbiorem  wzrokowym,  mogą  mieć  kłopoty  z  wyborem 

podstawowych  wskazówek,  przeglądaniem  pola  percepcyjnego  w  poszukiwaniu  informacji, 

organizowaniem  tego,  co  tworzy  rozpoznawalną  całość,  oraz  przypisywaniem  widzianym 

symbolom wzrokowym określonego znaczenia. 

  

ZABIEGI TERAPEUTYCZNE 

  

1.  Ćwiczenie  z  planszą  z  otworkami.  Narysuj  kolorowe  geometryczne  wzory,  które  będzie  można 

odtworzyć za pomocą kolorowych kołeczków na planszy z otworkami. 

2.  Ćwiczenie  z  klockami.  Weź  drewniane  lub  plastykowe  klocki  jednokolorowe  lub  mające  jedną 

ś

cianę  w  innym  kolorze.  Poproś  dziecko,  by  ułożyło  geometryczne  kształty  i  zbudowało  kopie 

modeli. 

3.  Odnajdowanie  kształtów  na  obrazkach.  Poproś  dziecko,  by  znalazło  wszystkie  okrągłe  kształty 

lub wzory na obrazku, wszystkie przedmioty kwadratowe itd. 

4.  Ćwiczenie  z  koralikami.  Podobne  ćwiczenie  można  zrobić  z  koralikami  i  sznurkiem,  układając 

różne kształty i wzory. 

5.  Ćwiczenia  z  układankami.  Poproś  dziecko,  aby  złożyło  układankę  kupioną  w  sklepie  lub 

wykonaną własnoręcznie. Obrazki ludzi, zwierząt, kształtów lub liter można pociąć na kawałki, aby 

pokazać poszczególne części. 

6.  Klasyfikacja.  Poproś  dziecko,  aby  ułożyło  figury  geometryczne,  grupując  je  ze  względu  na 

rozmiary  lub  kolory.  Figury  mogą  być  wycięte  z  drewna  lub  tektury  i  umieszczone  na  małych 

kartach. 

7. Ćwiczenie z gumką. Poproś dziecko, aby skopiowało figury geometryczne za pomocą kolorowej 

gumki rozpiętej między gwoździkami wbitymi w deskę. 

8. Ćwiczenia z planszami. Plansze służące do rozwoju postrzegania wzrokowego można kupić lub 

zrobić samemu. Poproś dziecko, aby znalazło przedmioty lub kształty różniące się, dobrało te same 

przedmioty,  znalazło  przedmioty  znajdujące  się  w  różnym  położeniu  w  przestrzeni  i  oddzieliło 

kształty  i  figury  od  podłoża.  Niektórzy  producenci  wkładają  wszystkie  materiały  do  jednego 

pudełka. 

9.  Dobieranie  geometrycznych  kształtów.  Poproś  dziecko,  aby  grało  kartami  z  narysowanymi 

obrazkami i dobierało pasujące do siebie kształty. 

10.  Przygotuj  słoiki  z  zakrętkami  o  różnym  kształcie.  Pomieszaj  zakrętki  i  poproś  dziecko  o 

dopasowanie ich do słoików. 

11.  Kostki  domina.  Można  używać  gotowych  zestawów  domino.  Zabawa  polega  na  dobieraniu 

kostek o takiej samej liczbie kropek. 

12.  Gry  karciane.  Talia  kart  jest  doskonałym  materiałem  szkoleniowym  służącym  do  dobierania 

kolorów, figur, liczb i zestawień. 

13.  Litery  i  liczby.  Postrzeganie  i  rozróżnianie  liter  za  pomocą  wzroku  jest  ważną  umiejętnością 

potrzebną  w  sztuce  czytania.  Gry  z  wykorzystaniem  dobierania,  porządkowania  lub  nazywania 

kształtów można wykorzystać do nauki liter i liczb. 

14.  Literowe  bingo.  Karty  bingo  mogą  zawierać  litery.  W  momencie  czytania  liter  dziecko 

rozpoznaje je i zakrywa przeczytane litery. 

15.  Znajdź  brakujące  części.  Użyj  obrazków  wyciętych  z  gazet.  Odetnij  części  funkcjonalne  od 

obrazków. Poproś dziecko, by odnalazło i uzupełniło brakujące części. 

16. Wzrokowy odbiór słów. Umiejętność rozumienia słów w dużym stopniu zależy od umiejętności 

czytania.  Gry  polegające  na  dobieraniu,  układaniu,  grupowaniu,  śledzeniu  i  rysowaniu 

geometrycznych kształtów i liter można wykorzystać do nauki słów. 

17.  Używaj  obrazków,  opowiadając  bajki.  Pod  koniec  opowiadania  dziecko  powinno  umieć 

skorzystać z ilustracji, aby powtórzyć opowiadanie i pokazać każde zdarzenie na obrazku. 

18. Poproś dziecko o takie ułożenie kart, aby zobrazować po kolei całą historię. 

  

Rozróżnianie za pomocą wzroku 

  

Rozróżnianie  wzrokowe  polega  na  umiejętności  rozpoznawania  podobieństw  i  różnic  między 

przedmiotami.  Dziecko,  mające  trudności  z  rozróżnianiem  za  pomocą  wzroku,  nie  umie  dostrzec 

podobieństw lub różnic między różnymi słowami, literami, obrazkami i przedmiotami. Umiejętność 

rozróżniania liter i słów ma podstawowe znaczenie dla nauki czytania. 

  

ZABIEGI TERAPEUTYCZNE 

  

1.  Zacznij  od  nauczenia  dziecka  rozróżniania  między  słowami,  literami  i  przedmiotami,  między 

którymi istnieją oczywiste różnice, stopniowo wprowadzając takie przykłady, w których różnice są 

niewielkie. 

2.  Poproś  dzieci,  aby  mając  zawiązane  oczy,  delikatnie  dotykały  różnych  przedmiotów  i 

rozpoznawały  podobieństwa  i  różnice  między  nimi,  np.  duża  i  mała  piłka,  twardy  i  miękki 

pluszowy  miś.  Można  pozwolić  dziecku  mieć  otwarte  oczy,  ale  powinno  wówczas  dotykać 

przedmioty za swoimi plecami. 

3.  Poproś  dziecko,  aby  ułożyło  przedmioty,  porządkując  je  od  dużego  do  małego,  od  grubego  do 

cienkiego, od miękkiego do twardego. 

4. Poproś dziecko, aby uporządkowało pasujące do siebie przedmioty, słowa lub litery. 

5.  Wybierz  jakiś  artykuł  z  gazety  lub  magazynu.  Poproś  dziecko,  aby  wskazało  w  tym  artykule 

wszystkie "a" lub inne samogłoski lub spółgłoski. 

   Później można poprosić o wskazanie takich połączeń, jak "nd", "ed" czy "dań", a następnie słów 

zaczynających się lub kończących na daną literę. Codziennie dziecko może przynosić swoją własną 

gazetę do wykorzystania w tym ćwiczeniu. 

6. Nauczyciel pisze na kartce słowa nie mające sensu. Należy wyznaczyć dziecku czas, w którym 

ma przeczytać całą stronę i zakreślić wszystkie litery "a" i "b" lub jakąkolwiek inną literę, z którą 

ma  problemy.  Należy  zapisać  liczbę  pomyłek  lub  opuszczonych  liter  oraz  czas,  w  jakim  dziecko 

wykonało to ćwiczenie. Pozwoli to na zmotywowanie go zarówno pod względem dokładności, jak i 

tempa pracy. 

7. Poproś dziecko o odnalezienie ukrytych przedmiotów, liter, słów oraz cyfr na obrazkach. 

  

Wiele ćwiczeń zamieszczonych w rozdziale poświęconym odbiorowi za pomocą wzroku może być 

z powodzeniem stosowanych w zakresie różnicowania za pomocą wzroku. 

  

Pamięć wzrokowa 

  

  

Uczniowie  mający  trudności  z  pamięcią  wzrokową  mogą  mieć  problemy  z  przechowywaniem  lub 

przywoływaniem  doświadczeń  wzrokowych.  Najwięcej  trudności  stwarza  wzrokowa  pamięć 

sekwencyjna. Dziecko mające kłopoty ze wzrokową pamięcią sekwencyjną nie pamięta kolejności 

występowania  pewnych  przedmiotów,  liter  w  słowie,  cyfr  w  numerze  lub  słów  w  zdaniu,  które 

widziało.  Tego  typu  problemom  często  towarzyszą  trudności  w  czytaniu,  ponieważ  dziecko  nie 

może dobrze wyobrazić sobie słów.  

  

ZABIEGI TERAPEUTYCZNE 

  

1. Stosuj metody słuchowe, aby rozwiązać ten problem, np. zanim dziecko napisze słowo, poproś je 

o głośne przeliterowanie. 

2.  W  celu  poprawienia  pamięci  stosuj  karty  z  wypisanymi  słowami.  Zapobiegnie  to  uniknięciu 

stosowania  wyłącznie  wymowy  fonetycznej.  Skracaj  czas  odsłaniania  kart.  Poleć  dziecku  napisać 

to, co zobaczyło. 

3. Poproś ucznia, aby wyjrzał przez okno i patrzył przez jedną minutę, a następnie poleć mu, żeby 

zapisał  nazwy  trzech  przedmiotów  zauważonych  za  oknem.  Następnym  razem  można  go  prosić, 

ż

eby zapisał więcej przedmiotów  

4.  Ułóż  obrazki,  przedmioty,  litery  lub  liczby  w  pewien  określony  sposób.  Pozwól  dziecku 

dokładnie im się przyjrzeć. Gdy dziecko się odwróci, dokonaj pewnych zmian. Następnie poproś je, 

aby  powiedziało,  co  zostało  usunięte,  a  co  się  pojawiło  nowego.  Stopniowo  zwiększaj  liczbę 

przedmiotów, starając się, aby zmiany były mniej oczywiste. 

5.  Zagrajcie  w  scrabble.  Można  także  stosować  literki  ze  scrabble'a  w  celu  ułożenia  słów,  bez 

konieczności uczestniczenia w grze. 

6.  Zagrajcie  w jakąś  grę  karcianą,  w  której  dziecko  musi  zapamiętywać cyfry,  obrazki  lub  figury. 

Może to być gra w lotto. 

7.  Ćwiczcie  zapamiętywanie  zobaczonych  numerów  telefonicznych.  Takie  ćwiczenie  można 

stosować  przy  istniejących  problemach  ze  słuchową  pamięcią  krótkotrwałą,  jeśli  liczby  są 

odczytywane dziecku. 

8.  Ćwiczcie  zapamiętywanie  podczas  jazdy  samochodem  kolejności  liter  i  cyfr  na  tablicach 

rejestracyjnych samochodów. Aby zwiększyć motywację dziecka, można dawać mu jakąś nagrodę 

za poprawne powtórzenie numerów z kilku tablic. 

9.  Skonstruuj  ręczny  tachystoskop;  jest  to  urządzenie  służące  do  szybkiego  pokazywania 

przedmiotów, składające się z tekturowej przykrywki, drzwiczek, zasłony oraz szeregów wyrazów 

napisanych na paskach tektury. 

10.  Sylabizowanie.  Dzielenie  słów  na  sylaby  pomaga  utrwalić  sekwencję  sylab  w  słowie  i  jest 

pomocne w nauce literowania. 

11. Pokaż dziecku napisane dla przykładu słowo i poproś, by je skopiowało. Nie chowaj przykładu. 

Jeśli dziecko popełni błąd, musi samo go odnaleźć i poprawić patrząc na przykład. 

12.  Pokaż  dziecku  zestaw  przedmiotów.  Zakryj  i  usuń  jeden  z  nich.  Pokaż  zestaw  jeszcze  raz  i 

poproś dziecko, aby powiedziało, czego brakuje. 

13.  Pokaż  dziecku  rysunek  geometryczny,  sekwencję  liter  lub  cyfr.  Poproś  je  o  odtworzenie 

rysunku, liter lub numerów na papierze. 

14.  Połóż  białe  litery  na  czarnym  tle.  Dzięki  kontrastowi  kolorów  uczeń  skoncentruje  się  na 

detalach związanych z literami, na które zazwyczaj nie zwraca uwagi. 

  

III. Trudności w poruszaniu się 

  

Koordynacja motoryki dużej 

  

Dzieci  mające  problemy  z  koordynacją  motoryki  dużej  są  ociężałe,  niezgrabne  i  mają 

nieskoordynowane  ruchy.  Często  nie  są  w  stanie  współzawodniczyć  ze  swoimi  rówieśnikami 

podczas  ćwiczeń  gimnastycznych.  Wpadają  na  stoły,  krzesła  i  inne  sprzęty  ustawione  w  klasie. 

Dodatkowo mają trudności z określeniem własnej tożsamości. Często mają poczucie, że do niczego 

się  nie  nadają.  Czynności  motoryki  dużej  wymagają  zaangażowania  wszystkich  mięśni,  zdolności 

poruszania wszystkimi częściami ciała na komendę i kontrolowania ruchów ciała w zależności od 

czynników zewnętrznych i wewnętrznych, takich jak przyciąganie ziemskie, przewaga jednej strony 

ciała  czy  poczucie  równowagi.  Celem  tych  czynności  są  łagodniejsze,  bardziej  efektywne  ruchy 

ciała,  orientacja  w  przestrzeni  i  świadomość  położenia  ciała.  Dziecko  mające  problemy  z 

koordynacją motoryki dużej będzie wymagało indywidualnego programu ćwiczeń fizycznych. Gry 

zespołowe  lub  ćwiczenia  grupowe  nie  przyniosą  mu  wielkich  korzyści.  Nauczyciel  prowadzący 

naukę wyrównującą musi zapewnić takiemu dziecku pomoc indywidualną. 

  

ZABIEGI TERAPEUTYCZNE 

  

1. Dziecko powinno uczestniczyć w zajęciach fizycznych, w czasie których ćwiczyłoby chodzenie 

do  tyłu,  do  przodu  lub  na  boki,  a  także  po  prostych  lub  wijących  się  ścieżkach  narysowanych  na 

podłodze,  prowadzących  do  określonego  celu.  Ścieżka  może  być  szeroka  lub  wąska,  ale  im  jest 

węższa,  tym  zadanie  trudniejsze.  Ćwiczenia  można  urozmaicić,  prosząc  dziecko  o  wykonywanie 

dodatkowych  zadań  np.  unoszenie  ramion  w  różny  sposób,  podnoszenie  lub  upuszczanie 

przedmiotów, takich jak piłki czy pojemniki, oraz skupianie wzroku na różnych punktach w pokoju 

w trakcie chodzenia. 

2.  Kolejnym  ćwiczeniem  może  być  naśladowanie  poruszania  się  różnych  zwierząt.  Chód  słonia: 

należy  pochylić  się  do  przodu,  zginając  się  w  pasie,  jednocześnie  spuszczając  ramiona  w  dół  i 

robiąc  duże  kroki,  kiwać  się  z  boku  na  bok.  Skoki  królika:  należy  oprzeć  ręce  na  podłodze,  ugiąć 

kolana,  a  stopy  złączyć  pomiędzy  dłońmi.  Chód  raka:  należy  pełzać  do  przodu  i  do  tyłu  z  głową 

uniesioną  do  góry.  Chód  kaczki:  należy  chodzić  z  dłońmi  na  kolanach  w  głębokim  przysiadzie. 

Chód  robaka:  opierając  dłonie  i  stopy  o  podłoże,  należy  robić  małe  kroczki  najpierw  stopami, 

potem dłońmi. 

3.  Chód  księżycowy.  Dziecko  może  naśladować  kroki  skaczącego  kangura,  które  mogą  skojarzyć 

się z poruszaniem się astronauty na Księżycu. 

4. Chodzenie po kamieniach. Rozłóż przedmioty na podłodze, kolorując je odpowiednio dla stopy 

prawej i lewej lub pisząc na nich litery "p" i "l". Zadaniem dziecka będzie odpowiednie stąpanie po 

tak przygotowanych kamieniach. 

5. Zabawa z pudełkami. Ustaw dwa pudełka o rozmiarach pudełka po butach przed i za dzieckiem. 

Dziecko  ma  za  zadanie  wejść  obiema  stopami  do  pudełka  stojącego  przed  nim,  przesunąć  tylne 

pudełko do przodu i wejść następnie do niego. Dziecko może używać obu rąk w celu przesuwania 

pudełka oraz raz jednej, raz drugiej nogi przy wchodzeniu do niego. Cały czas musi iść naprzód, aż 

dojdzie do linii końcowej. 

6. Chodzenie po drabinie. Połóż drabinę na ziemi. Poproś dziecko, by chodziło między szczeblami 

przodem, tyłem i skacząc. 

7. "Anioły w śniegu". Poproś dziecko, aby położyło się na plecach na podłodze i poruszało rękami i 

nogami  na  komendę.  Zacznij  od  komend  dotyczących  nóg,  np.  rozsuń  jak  najbardziej  nogi, 

przesuwaj  ramiona  wzdłuż  podłoża,  aż  spotkają  się  nad  głową.  Następnie  wydawaj  komendy 

dotyczące jednej kończyny, np. poruszaj tylko lewym ramieniem, poruszaj tylko lewą nogą. 

    Na  koniec  wydawaj  polecenia  dotyczące  kończyn  naprzemiennych,  np.  poruszaj  lewym 

ramieniem i prawą nogą. 

8. Bieg z przeszkodami. Ustaw przeszkody z pudełek, kółek, stołków, krzeseł itp. i poproś dziecko, 

by przechodziło przez, pod, nad i wokół różnych przedmiotów. 

9. Jazda na deskorolce jest kolejną metodą ćwiczącą motorykę dużą. Można ćwiczyć leżąc na niej 

na brzuchu, klęcząc lub stojąc, zaś podłoże, po którym się jeździ może być płaskie lub pochyłe.  

10.  Pajacyki.  Poproś  dziecko,  by  podskakiwało  szeroko  rozstawiając  nogi  i  klaszcząc  dłońmi  nad 

głową. Można zastosować różne odmiany tej zabawy polegające na ćwierć-, pół- i pełnych obrotach 

lub skakaniu w lewo, w prawo na północ lub na południe. 

11.  Podskakiwanie.  Poproś  dziecko,  by  skakało  na  jednej  nodze.  Może  zmieniać  nogi  podczas 

skakania. Powinno skakać rytmicznie, dwa razy na lewej, dwa razy na prawej nodze lub dwa razy 

na lewej, raz na prawej, czy też dwa razy na prawej i raz na lewej. 

12. Fikanie koziołków. Najlepiej, gdy dziecko fika koziołki na trampolinie lub łóżku ze sprężynami, 

materacu lub dużej dętce. 

13.  Skakanie  przez  skakankę.  Jest  to  trudne  ćwiczenie  dla  dzieci  ze  słabą  koordynacją  ruchową. 

Łączy w sobie poczucie rytmu, równowagi, ruchu i koordynacji. Wiele dzieci wymaga pomocy w 

czasie nauki skakania przez skakankę. 

14.  Zabawa  z  kółkami.  Różnego  rodzaju  koła,  poczynając  od  hula-hoop  można  wykorzystać  do 

ć

wiczeń  rozwijających  różne  umiejętności.  Poproś  dziecko,  by  kręciło  kołem  wokół  ramion,  nóg, 

nadgarstków,  aby  odbijało  piłkę  w  kole,  rzucało  do  niego  woreczki  z  grochem,  wchodziło  i 

wychodziło z niego. 

15.  Ćwiczenia  z  liną.  Długa  lina  może  służyć  do  przeprowadzenia  rozmaitych  ćwiczeń.  Poproś 

dziecko,  aby  zawiązało  linę  wokół  pewnych  części  ciała:  kolan,  kostek,  bioder,  ucząc  je  w  ten 

sposób wizerunku własnego ciała.  

    Zwiąż linę wokół krzeseł, pod stołem, pod żyrandolem i poproś dziecko, aby skakało przez nią 

do tyłu, do przodu i na boki, lub ułóż z niej różne kształty, litery albo cyfry. 

  

Koordynacja motoryki małej 

  

Uczniom  mającym  problemy  z  koordynacją  motoryki  małej  sprawia  trudność  posługiwanie  się 

drobnymi  przedmiotami.  Problemy  te  ujawniają  się  przy  wykonywaniu  czynności,  takich  jak: 

malowanie,  pisanie,  wiązanie  sznurowadeł,  zapinanie  guzików,  łączenie  przedmiotów  lub 

wycinanie  nożyczkami.  Uczniowie  ci  osiągają  w  tych  dziedzinach  wyniki  na  poziomie  dużo 

młodszych  od  siebie  dzieci.  Niektóre  dzieci  dobrze  sobie  radzą  z  czynnościami  motoryki  dużej, 

jednak ich osiągnięcia w zakresie motoryki małej są nadal słabe. 

  

ZABIEGI TERAPEUTYCZNE 

  

1. Kalkowanie. Poproś dziecko o kalkowanie linii, obrazków, szkiców, liter 

   lub cyfr na papierze kalkowym lub na matrycy. Aby pomóc dziecku, używaj 

   pomocniczych strzałek, kolorowych wskaźników i cyfr. 

2.  Kontrolowanie  wody.  Poproś  dziecko,  aby  przelewało  wodę  z  dzbanów  do  wiader  z  podziałką, 

osiągając określony poziom. Następnie niech dolewa mniejsze ilości, stosując dokładniejsze miary. 

Zadanie to można uatrakcyjnić, zabarwiając wodę. 

3. Cięcie za pomocą nożyczek. Pozwól dzieciom ciąć nożyczkami i używać 

   ich w zależności od potrzeb. Poproś, by wycinały wyraźne geometryczne 

   kształty, takie jak kwadraty, prostokąty i trójkąty. Narysuj dziecku kolorowe 

   linie, wskazujące kierunek cięcia. 

4. Sznurowanie. Do tego ćwiczenia można użyć kawałka kartonu z otworami. Na kartonie powinien 

być rysunek, a zadaniem dziecka jest przewlekanie sznurowadła lub wełny przez dziurki. 

5. Ustawianie klocków oraz dopasowywanie elementów. 

6. Ćwiczenia z użyciem ołówka i papieru. Dla rozwoju motoryki małej 

   i koordynacji oko, dłoń najlepiej stosować książeczki do kolorowania lub 

   z wykropkowanymi rysunkami, które trzeba dokończyć, łącząc kropki. 

  

7. Zabawa ze spinaczami do bielizny. Poproś dziecko, aby przypinało spinacze do bielizny wzdłuż 

linii lub brzegu pudełka. Zmierz czas, w którym dziecko przypina określoną liczbę spinaczy. 

8.  Kopiowanie  figur.  Poproś  dziecko,  by  przyjrzało  się  figurze  geometrycznej,  a  następnie 

skopiowało ją na kawałku papieru. 

9. Składanie kartek papieru. Ćwiczenie to jest korzystne dla rozwijania koordynacji oko, dłoń oraz 

kontrolowania motoryki małej. 

10.  Gra  w  warcaby.  Stwarza  ona  możliwość  rozwijania  koordynacji  oko,  dłoń  i  precyzyjnych 

ruchów palcami i dłońmi. 

11. Jakakolwiek praca z gliną lub modeliną wzmacnia mięśnie palców. Poproś dziecko, aby ulepiło 

różne  kształty,  zwierzęta  lub  przedmioty.  Za  każdym  razem  dodawaj  więcej  szczegółów  do 

ulepienia. 

12. Nawlekanie koralików lub makaronu na nitkę. 

13.  Bardzo  dobrym  ćwiczeniem  jest  szycie.  Można  narysować  na  materiale  wzór  i  poprosić 

dziecko, aby wyszyło go kolorowymi nitkami. 

14.  Zapinanie  guzików,  wiązanie  butów,  zasuwanie  suwaków  również  może  być  przydatne  w 

rozwijaniu koordynacji motoryki małej. 

15.  Kółka.  Dziecko  może  ćwiczyć,  rysując  duże  koła  na  tablicy  lub  na  kartce  papieru,  używając 

jednej ręki, zgodnie z ruchem wskazówek zegara lub odwrotnie do ruchu wskazówek zegara. 

  

Wizerunek ciała 

  

Wizerunek  ciała  odnosi  się  do  świadomości  osoby  dotyczącej  jej  ciała  i  związanych  z  nim 

możliwości.  Ćwiczenia  związane  z  wizerunkiem  ciała  są  po  to, aby  pomóc  dziecku  w  dokładnym 

określeniu położenia części ciała oraz poznania ich funkcji. 

  

ZABIEGI TERAPEUTYCZNE 

  

1. Wskazywanie części ciała. Poproś dziecko, aby wskazało różne części swojego ciała: nos, prawy 

łokieć,  lewą  kostkę  itd.  Ćwiczenie  to  jest  trudniejsze,  gdy  dziecko  ma  zamknięte  oczy.  Można 

również poprosić je, aby położyło się na podłodze i wtedy dotykało różnych części swojego ciała.     

   Utrudnieniem będzie dotykanie różnych części ciała w rytmie. Do tego celu   

   można np. używać metronomu. 

2.  Poproś  dziecko,  aby  narysowało  kontur  ciała  kolegi  w  naturalnych  rozmiarach,  a  następnie 

swojego ciała. 

3.  Poproś  uczniów,  by  na  kawałku  papieru  rysowali  zarysy  swoich  twarzy,  paznokci  i  inne 

szczegóły ciała. 

4. Poproś uczniów, aby przechodzili przez przeszkody, pod i nad nimi. Poproś ich, aby opisywali, 

co robią w czasie przechodzenia przez przeszkody. 

5.  Poproś  uczniów,  aby  ćwiczyli  poruszanie  i  dotykanie  różnych  części  swoich  ciał  stojąc  przed 

dużym lustrem. 

6.  Przetnij  obraz  ciała  na  dwa  kawałki,  a  następnie  na  kilka  kawałków  i  poproś  uczniów,  aby  je 

złożyli w całość. 

7. Rozdaj uczniom nie dokończone rysunki i poproś, aby dorysowali brakujące części. 

8.  Zrób  z  kartonu  robota,  którego  stawy  wykonane  ze  spinaczy  będą  ruchome.  Dzieci  mogą 

przesuwać kończyny robota i porównywać z pozycją własnego ciała. 

9. Układanki. Układanki z postaciami ludzi, przedmiotów, zwierząt itp. 

   można pociąć, by pokazać dziecku funkcjonowanie poszczególnych części ciała. 

10.  Pantomima.  Poproś  dzieci  o  naśladowanie  czynności  charakterystycznych  dla  określonych 

zawodów,  np.  kierowcy  autobusu,  policjanta  kierującego  ruchem,  listonosza  przynoszącego  listy 

lub szefa kuchni. 

  

IV. Problemy z położeniem w przestrzeni 

  

Duże  znaczenie  dla  odniesienia  sukcesu  w  procesie  uczenia  się  ma  zdolność  określania 

prawidłowego położenia przedmiotów w przestrzeni. 

U dzieci mających z tym problemy występują trudności w czytaniu, literowaniu i liczeniu. Zdolność 

postrzegania  to  umiejętność  lokalizowania  przekręconych,  odwróconych  lub  skręconych 

przedmiotów, rozpoznawanie podobieństw i różnic między przedmiotami oraz określanie położenia 

figur, liter i przedmiotów w przestrzeni. Dziecko, które nie potrafi określić związku 

między przedmiotami a własnym ciałem, często pisze odwrócone "b", "d" 

lub "p", pisze "są" zamiast "as" i 42 zamiast 24. 

  

ZABIEGI TERAPEUTYCZNE 

  

1.  Poproś  dziecko  o  rozpoznanie  figur  geometrycznych,  liter  lub  cyfr  na  stronie  zawierającej 

przekręcone, odwrócone lub skręcone znaki. 

2. Poproś dziecko, by określiło kierunek położenia przedmiotów w stosunku do położenia własnego 

ciała. 

3.  W  trakcie  ćwiczeń  fizycznych  proś  dzieci  o  poruszanie  różnymi  częściami  ciała,  aby 

uświadomiło sobie ich istnienie. 

4. Poproś dziecko, aby odnajdywało przedmioty  na podstawie wskazówek przekazywanych ustnie 

lub pisemnie. 

5. Poproś dziecko, aby naśladowało położenie ciała drugiej osoby. 

6. Czytajcie razem mapy i plany. 

7. Poproś dziecko, by ułożyło przedmioty według ściśle określonych instrukcji, np. połóż piłkę pod 

krzesłem, włóż gumkę do górnej szuflady, włóż gumkę do drugiej szuflady od dołu. 

  

V. Problemy z orientacją lewo, prawo 

  

Dziecko,  u  którego  występują  problemy  z  orientacją  lewo,  prawo,  ma  kłopoty  z  rozróżnianiem 

prawej  i  lewej  strony  swojego  ciała.  Problem  stanowi  dla  niego  również  rozpoznawanie  strony 

prawej  i  lewej  na  zdjęciach  lub  innych  przedmiotach.  Programy  terapeutyczne,  pomagające 

rozwiązać  problemy  związane  z  położeniem  w  przestrzeni,  koordynacją  motoryki  dużej, 

wizerunkiem ciała oraz pozycją przestrzenną, można również zastosować do rozwiązania problemu 

z  orientacją  prawo,  lewo.  Korzystnym  ćwiczeniem  dla  dziecka  może  być  kolorowanie  lub 

rysowanie pewnych przedmiotów, np. kota z lewej strony drzewa, psa z prawej strony domu, buta 

na lewej nodze lalki. 

Inne czynności pomagające rozróżnić stronę prawą i lewą: 

1. Zaproponuj dziecku, aby pomalowało lakierem paznokieć małego palca u lewej dłoni. 

2. Naucz dziecko, że zarówno czytanie, jak i pisanie zaczynają się od strony lewej. Postaw zielony 

znaczek lub kropkę z lewej strony kartki papieru, skąd uczeń powinien zacząć. 

3.  Poproś  dziecko,  by  położyło  dłonie  na  papierze,  i  oznacz,  która  jest  lewa,  a  która  prawa. 

Następnie poproś je, aby poukładało kartki papieru lewą i prawą ręką na dwa oddzielne stosy. 

4. Poproś dzieci, aby wskazały lewostronne i prawostronne części swoich" ciał, ciał kolegów oraz 

osób na fotografii, np. lewe ucho i prawą stopę. 

5. Ułóż kilka zdjęć od lewej do prawej tak, aby utworzyły historyjkę. 

6. Grajcie w takie gry, które zmuszają do intensywnego ruchu lewej lub prawej strony ciała. 

  

VI. Nadpobudliwość 

  

Nadpobudliwość  charakteryzuje  się  zwiększoną  liczbą  ruchów  i  nadmierną  aktywnością  ruchową. 

Dziecko nadpobudliwe jest w ciągłym ruchu, tupie nogami, stuka ołówkiem, podnosi kartki papieru 

itp. Oto niektóre wskazówki, jak postępować z dzieckiem nadpobudliwym w klasie: 

1.  Dobrze,  aby  lekcje  miały  określoną  strukturę,  dzięki  czemu  liczba  dostępnych  bodźców  będzie 

ograniczona, i nikt nie będzie przeszkadzał uczniom w czasie pracy. 

2.  Każda  lekcja  powinna  być  tak  zorganizowana,  aby  uczeń  mógł  opanować  materiał  w  czasie 

odpowiadającym jego zdolności skoncentrowania uwagi. 

3.  Poproś  uczniów  o  wykonanie  krótkich  zadań,  pozwalających  im  na  poruszanie  się  po  klasie  i 

budynku szkolnym. Takie zajęcia można przeprowadzić w czasie przerwy lub specjalnie w tym celu 

zaplanować lekcję. 

4.  Przygotuj  kilka  zabawnych  zajęć,  którym  dzieci  będą  musiały  poświęcić  parę  minut,  i  w  tym 

czasie odprężą się. 

5.  Zachęcaj  uczniów  do  odpowiedniego  zachowania  się  w  czasie  wolnym  lub  w  czasie 

poświęconym ulubionym zajęciom. 

  

VII. Rozpraszanie się oraz krótki czas koncentracji uwagi 

  

Wielu  nadpobudliwych  uczniów,  mających  trudności  w  uczeniu  się,  łatwo  się  rozprasza. 

Jakikolwiek hałas, ruch, światło lub kolor pojawiające się w klasie są w stanie odwrócić ich uwagę 

od  wykonywanego  zadania.  Zwracają  uwagę  na  wszystko,  co  dzieje  się  w  klasie,  zapominając  o 

powierzonym  im  zadaniu.  Często  skupiają  się  na  wyznaczonym  zadaniu  przez  krótki  czas,  nie 

wystarczający  jednak,  by  je  ukończyć.  Proponuję  kilka  metod,  których  zastosowanie  pomoże  w 

zmniejszeniu tego problemu. 

1.  Postaraj  się  zlikwidować  hałasy  z  otoczenia,  tablice  informacyjne,  wystawy  i  inne  źródła 

wzrokowych i słuchowych bodźców, które mogą prowadzić do rozproszenia uwagi uczniów. 

2.  Usuń  z  biurka  ucznia  wszystkie  przedmioty  niepotrzebne  przy  wykonywaniu  zadania  lub 

odrabianiu lekcji. 

3. Pozwól uczniowi wykonać każde zadanie w ściśle określonym czasie. 

4.  Aby  osłabić  oddziaływanie  różnych  rozpraszających  odgłosów,  załóż  uczniom  słuchawki  na 

uszy, nie włączając ich do żadnego źródła dźwięku. 

5.  Stosuj  kartkę  z  wyciętym  okienkiem  lub  ramkę,  aby  pomóc  uczniowi  skupić  uwagę  na 

określonym przedmiocie lub tekście. 

6. Rozłóż przed uczniem na biurku serwetkę w jego ulubionym kolorze, aby nie rozpraszały go inne 

barwne bodźce wzrokowe. 

7.  Ułóż  program  dnia  ucznia  w  taki  sposób,  aby  był  stymulowany  do  działania  ruchowego  po 

wykonaniu czynności wymagających dłuższego skupienia. 

8. Rozsadź uczniów tak, aby byli zwróceni do siebie plecami. 

9.  Przygotuj  dla  dziecka  duże  pudło,  wyściełane  od  środka  wykładziną  dywanową  lub  kocem, 

dobrze  oświetlone  i  przewiewne,  w  którym  będzie  mogło  się  schronić,  chcąc  uciec  od  nadmiaru 

bodźców wzrokowych i słuchowych. Nigdy nie wykorzystuj tego pudła jako miejsca do odbywania 

kary. 

   Zamiast podobnego pudła można użyć kawałka kartonu jako bariery izolującej od otoczenia. 

  

Podziękowania 

  

Chciałbym wyrazić wdzięczność następującym osobom: 

Dooreen  Murray  za  pomoc  w  stworzeniu  wskazówek  praktycznych  znajdujących  się  na  końcu 

książki. 

Profesorowi M.P. Keetowi z uniwersytetu w Stellenbosch w Republice Południowej Afryki, który 

rozbudził we mnie zainteresowanie i miłość do pediatrii. 

Profesorowi  Marcelowi  Kinsbourne'owi  i  doktorowi  Tomowi  Humptsowi  z  Hospital  for  Sick 

Chiidren  w  Toronto  w  Kanadzie  za  wprowadzenie  mnie  w  dziedzinę  medycyny  wieku 

rozwojowego  oraz  zapoznanie  z  zagadnieniami  związanymi  z  trudnościami  w  uczeniu  się,  jak 

również za fascynujące ich przedstawienie. 

Rogerowi Robertsowi, którego ilustracje służą podkreśleniu faktu, że szanse na sukces są większe, 

gdy okazuje się w swoich pracach poczucie humoru. 

Rosę Berger, która cierpliwie przepisała na maszynie kilka wersji rękopisów tej książki.