poradnik organizatora INO

www.wedrownik.net

Spis treści

1.
2.
3.

4.
5.
6.

Wstęp – dlaczego właśnie o INO ……………………………………………..
Podstawy – kuźnia przyszłych INOmaniaków ………………………………
Zabawy z mapą – co z czym i dla kogo …………………………………….
Mapy bez modyfikacji – wariant prosty ……………………………………..
Mapy bez modyfikacji – wariant trudniejszy ………………………………..
Mapy bez modyfikacji – „punkty zmyłki”……………………………………
Mapy bez modyfikacji – warianty mieszane ………………………………..
Modyfikacje – azymuty i „szwajcarka” ………………………………………
Modyfikacje – siatka dróg ……………………………………………………...
Modyfikacje – „płot” …………………………………………………………….
Modyfikacje – „zęby” …………………………………………………………...
Modyfikacje – czy to juŜ wszystko? .............................................................
Sprzęt – jak ułatwić sobie Ŝycie ..................................................................
Zawody i odznaka INO PTTK …..……………………………………………….
Regulaminy PTTK dotyczące zasad INO …………………………………….

3
4
4
5
6
7
8
9
11
12
12
14
14
15
16

www.wedrownik.net

1. Wstęp – dlaczego właśnie o INO

Zanim  zacznę  się  rozpisywać  na  temat  INO,  postaram  się  osobom
nieobeznanym  z  tym  skrótem  przybliŜyć  jego  znaczenie  (pozostali  czytelnicy
mogą przejść do następnego akapitu).
INO  to  szeroko  pojęte  imprezy  na  orientację.  Zgodnie  z  zasadą  dla  kaŜdego
coś  miłego,  dzielą  się  na  wiele  grup:  marsze,  biegi,  rowerowe,  kajakowe,
konne, a nawet dla płetwonurków. Dla tych, którym znudzą się takie pospolite
imprezy,  moŜliwe  są  wersje  ekstremalne  (często  łączenie  biegów  z  etapami
rowerowymi, kajakowymi i z wszystkim, co tylko moŜe zmęczyć uczestników☺).
Ten

tekst

poświęcony

jest

marszom

orientację

(MNO),

jako

najspokojniejszej  i  najdostępniejszej  formie  zawodów  INO.  Wszelkie  porady  i
informacje zawarte w niniejszym tekście, mają zastosowanie równieŜ w innych
formach  imprez  na  orientację.  I  tu  i  tu  podstawą  jest  dobra  umiejętność
czytania  mapy  i  orientacji  w  terenie.  Jedyna  róŜnica  to  długość  trasy,  czas
jaki  będzie  nam  dany  na  jej  pokonanie  i  ilość  przelanego  w  międzyczasie
potu.

Dlaczego  właściwie  siedzę  przed  komputerem  i  wklepuję  materiał  o
imprezach  na  orientację?  O  zabawach  z  mapą  i  bieganiu  po  lesie  z
kompasem?  PrzecieŜ  w  dzisiejszych  czasach  kompas  to  wynalazek  z  ery
kamienia  łupanego,  a  podstawą  są  GPSy.  MoŜe  i  tak  jest,  ale  bez
umiejętności  czytania  mapy,  nawet  taka  „zabawka”  nam  nie  pomoŜe.  Nie
wspominając  o  wrednej  właściwości  baterii  wyczerpujących  się  zawsze  w
najbardziej  potrzebnym  momencie  (lub  o  naszej  sklerozie  owocującej
zapomnieniem  ich  wymienienia  lub  zabraniem  zapasowych;-).  Co  wtedy
robić?  GPS  nie  działa,  a  my  jak  te  sierotki  w  „dziczy”  bez  mapy  i  kompasu.
Wtedy  na  plucie  sobie  w  brodę,  Ŝe  się  nigdy  nie  opanowało  archaicznych
umiejętności, będzie trochę za późno (wiem, wiem… w Polsce nie ma takich
odludnych  terenów,  ale  wspomniane  umiejętności  pozwalają  uniknąć
błądzenia i umoŜliwiają szybsze dotarcie do celu).
Innym  argumentem  zachęcającym  do  pracy  z  tematyką  INO  jest  moŜliwość
wyrobienia  w  naszych  podopiecznych  pewności  siebie  i  zaufania  do
własnych umiejętności i decyzji. Jako przykład podam autentyczną sytuację z
niejednej  imprezy.  Podczas  nocnych  etapów,  na  wiele  osób  dość
uspakajająco działa widok rozbłysków cudzych latarek w otaczającym lesie.
Ale  co  robić,  gdy  okazuje  się,  iŜ  nagle  wszyscy  idą  w  innym  kierunku,  niŜ  ten
przez nas wyznaczony? Co robić, gdy idziemy juŜ dłuŜszy czas i nie towarzyszą
nam  wspomniane  błyski  ani  radosne  okrzyki  znalezienia  punktu?  Cofać  się?
Tutaj trzeba pewności siebie i zaufania w swoje umiejętności. Niejednokrotnie
miałem podczas początkowych startów  takie dylematy,  jednak nie cofałem
się  (moŜe  dlatego,  Ŝe  jestem  strasznie  uparty☺)  i  okazywało  się,  Ŝe  dobrze
trafiałem w punkt. CzyŜby tyle osób na trasie naraz się myliło? Niekoniecznie,
po prostu kaŜdy ma swój sposób orientowania się w terenie i porusza się taką
trasą,  gdzie  zawsze  potrafi  określić  swoje  połoŜenie.  A  nawet  gdy  trochę

www.wedrownik.net

pobłądzimy,  lecz  i  tak  znajdziemy  punkt  to  wyrabiamy  sobie  pewność,  Ŝe
pomimo błędów zawsze ostatecznie dojdziemy do właściwego miejsca.
Pomijając  te  bardzo  powaŜne  argumenty  -  INO  jest  najzwyczajniej  świetną
zabawą  (zwłaszcza  nocą,  gdy  nasi  harcerze  straszą  się  nawzajem☺)  i  miłym
akcentem podczas zbiórek w terenie.

2. Podstawy - kuźnia przyszłych INOmaniaków

Aby w ogóle zacząć myśleć o zabawach z INO, trzeba opanować podstawy
obsługi  kompasu  oraz  czytania  mapy.  Nie  będę  się  rozpisywał,  jakie  są
najlepsze  sposoby  przekazania  (lub  samodzielnego  opanowania)  tych
umiejętności.  KaŜdemu  harcerzowi  i  harcerce  trzeba  troszkę  inaczej  to
wszystko  wytłumaczyć.  Jako  materiały  teoretyczne  i  źródło  pomysłów  mogę
polecić  dwa  harcerskie  poradniki  -  „Harce  z  mapą”  oraz  „Gry  z  elementami
terenoznawstwa”.
Dalszym  etapem  nauki  czytania  mapy  powinno  być  ćwiczenie  orientacji  w
oparciu  o  stałe  punkty  krajobrazu,  jak  jeziora,  strumienie,  rzeki  oraz  skały  (do
tej  grupy  zaliczymy  teŜ  linie  kolejowe,  drogi  asfaltowe,  linie  wysokiego
napięcia  oraz  róŜne  zabudowania,  itp.).  Trudniejsze  jest  opanowanie
orientacji  na  podstawie  przecinek  leśnych,  dróg  polnych  oraz  rowów
melioracyjnych, poniewaŜ juŜ kilkuletnie mapy mogą być nieaktualne. Często
trzeba dojrzeć w lekko zarośniętym pasie w lesie naszą przecinkę z mapy lub
rozpoznać  w  wyschniętym  i  nieraz  zarośniętym  suchym  rowie  coś,  co  na
mapie było jeszcze szerokim rowem melioracyjnym. O zmianie połoŜenie dróg
leśnych  nie  wspominam  (częste  podczas  wycinek  w  lesie)  –  tutaj  kłania  się
lenistwo ludzkie i spowodowane tym jeŜdŜenie „na skróty”…
Ale  nie  ma  co  się  martwić,  to  tylko  na  papierze  wygląda  tak  bardzo
skomplikowanie.  Umiejętność  ta  przychodzi  wraz  z  doświadczeniem  i  co  tu
wiele  mówić  -  wiekiem.  Choć  chcę  juŜ  na  wstępie  zaznaczyć,  Ŝe  o  ile
podstawy moŜe opanować kaŜdy, to juŜ nie z kaŜdego zrobimy INOmaniaka,
któremu  niestraszne  będą  wszelkie  zamotki.  To  jest  jak  z  geometrią
przestrzenna w matematyce – niektórzy to widzą, a niektórzy nie. Nie powinno
to  być  jednak  wymówką  dla  leniuchów.  Nic  jednak  nie  zastąpi
doświadczenia. Pamiętam, gdy jako młody INOmaniak sądziłem, Ŝe wygryzę
„dziadków”  –  wyznaczone  punkty  znajdywaliśmy  wszyscy,  ale  ja  troszkę
szukałem, a doświadczeni „dziadkowie” niemal wchodzili na punkt.
Jak więc to wszystko ćwiczyć?

3. Zabawy z mapa – co z czym i dla kogo

Zanim  przejdę  do  opisywania  moŜliwych  przeróbek  mapy  oraz  ich
zastosowania  w  poszczególnych  etapach  szkolenia  naszych  przyszłych
INOmaniaków,  chciałbym  wspomnieć  o  mapach,  jakie  są  potrzebne  do
takich zabaw. Najlepsze są mapy w skali 1:10000. Są wystarczająco dokładne

www.wedrownik.net

do naszych potrzeb i co waŜne, są zazwyczaj dostępne w wydziale kartografii
i/lub  geodezji  większości  urzędów.  Zazwyczaj,  gdy  zjawimy  się  w  wyŜej
wymienionych  instytucjach  w  mundurach  i  poprosimy  o  takie  mapy,  to
dostaniemy  kopie  za  darmo☺  (raz  nawet  udało  mi  się  w  ten  sposób  dostać
kopie  map  prawie  połowy  powiatu,  wszystko  w  formacie  A0).  Posiadanie
map  1:15000  tez  nie  jest  powodem  do  narzekań.  Planując,  Ŝe  nasza  trasa
będzie  dłuŜsza  niŜ  8  km,  powinniśmy  wybrać  mapy  trochę  mniej  dokładne,
ale  obejmujące  większy  teren  (na  górskich  INO  spotkałem  się  z  mapami
1:35000, bądź kombinacją, gdzie trasa była na 1:35000, a okolice punktów na
wycinkach 1:10000).
Szykując mapę na INO powinniśmy tak wszystko skomponować, aby wszelkie
informacje,  miejsce  na  weryfikacje  punktów  (chyba,  Ŝe  na  weryfikację
przygotujemy  oddzielną  kartkę),  zaznaczenie  zorientowania  mapy,  zmieściły
się  na  formacie  A4.  Jako  przykład  załączam  do  pakietu  parę  map  z
zawodów,  w  których  wystartowałem  oraz  tras  jakie  sam  przygotowałem  dla
harcerzy z mojego hufca.

Mapa bez modyfikacji – wariant prosty
Zdobywanie  doświadczenia  w  zabawie  z  „pokombinowanymi”  mapami,
warto  zacząć  od  map  niepoddanych  Ŝadnej  obróbce.  Proponuję  zdobyć
mapę  okolicznego  lasu  lub  parku  miejskiego,  (jeśli  jest  odpowiednio  duŜy).
Teren nas interesujący nie powinien być nazbyt gęsto zarośnięty. Powinny się
tam znajdować jakieś ścieŜki lub polne drogi. Mamy przecieŜ uczyć orientacji
w terenie i umiejętności określenia swego połoŜenia na mapie oraz ustalania
gdzie  znajduje  się  punkt  zaznaczony  na  mapie.  Mapy  moŜna  wcześniej  juŜ
przygotować dla wszystkich albo zrobić tylko jedna wersję, aby kaŜdy musiał
samodzielnie  nanieść  punkty  na  otrzymana  „pustą”  wersję  mapy.  Na  tym
etapie nie zezwalamy na uŜywanie kompasów. W ten sposób na takiej trasie
trzeba  się  będzie  orientować  na  podstawie  ścieŜek,  dróg,  ukształtowania
terenu i charakterystycznych obiektów. Pozwoli to takŜe ćwiczyć umiejętność
oceny  odległości  w  terenie  (i  odpowiednie  namierzanie  się  na  podstawie
zmierzonych  odcinków  na  mapie,  a  więc  przeliczanie  pomiarów  z  mapy  na
odległość w terenie – umiejętność niesłychanie przydatna).
Przy  szykowaniu  takiej  wersji  INO  waŜne  jest  takie  wybranie  rozlokowania
punktów, aby do okolic kaŜdego moŜna było dojść ścieŜką lub drogą.
Do  takiej  prostej  wersji  INO  nie  będę  załączał  przykładowego  fragmentu
mapy,  ale  za  to  napiszę  parę  słów  o  zaznaczaniu  punktów  kontrolnych  oraz
miejsca  startu  i  mety.  Miejsce  startu  zaznacza  się  trójkątem,  a  mety  dwoma
okręgami (jeden mniejszy, a drugi większy - mniejszy zawiera się w większym).
W przypadku, gdy start i meta mieści się w tym samym miejscu to zaznaczamy
to  trójkątem  wpisanym  w  pojedynczy  okrąg.  Punkt  na  trasie  zaznaczamy
okręgiem  o  średnicy  około  6  mm  i  kropką  w  jego  osi.  Pozwala  to  określić  z
dość  duŜą  dokładnością  punkt  i  co  waŜne,  taka  kropka  w  okręgu  jest
widoczna na mapie duŜo lepiej niŜ sama kropka, niezaleŜnie, w jakim kolorze
byśmy ją nanieśli.

www.wedrownik.net

start i meta w tym samym

miejscu

meta

start

punkt na rasie

Jak taki punkt wygląda w terenie? To najczęściej kartka formatu A4 skośnie
podzielona na część białą i czerwoną. Choć bywa, Ŝe ma on formę lampionu
(trzy kartki o wyŜej wspomnianej kolorystyce połączone z sobą) zawieszonego
w terenie.

Jak odró

punkty od siebie? Najcz

ęś

ciej nanosi si

na punkty ró

ne symbole (np. litera-cyfra: M-3), które

trzeba zapisa

na karcie startowej. Aby utrudni

oszukiwanie

punktach

zawieszone

ró

nokolorowe kredki (u

ywanie jednego koloru jest

wtedy karane dyskwalifikacj

) lub tak zwane kasowniki

– mog

dziurkowa

pola karty startowej w ró

nych

kombinacjach.
Dla nas wystarczy aby ka

dy miał z sob

pisania. W ko

cu ufamy naszym harcerzom

☺

Dla  początkujących  taka  kartka  moŜe  być  niełatwa  do  znalezienia,  gdyŜ
zawieszona na szerokim drzewie moŜe być minięta od strony, gdzie drzewo ją
zasłania  (dlatego  w  pobliŜu  punktów  zatacza  się  często  kręgi,  aby  wszystkie
drzewa  obejść  dookoła).  Dlatego  na  początek  proponuję,  by  punkt
zaznaczać grubą taśmą biało-czerwoną owiniętą parokrotnie wokół drzewa.

Mapa bez modyfikacji – wariant trudniejszy
Po jednej prostej trasie polecam przejść do wariantu trudniejszego. Długo nie
utrzymamy  zainteresowania  naszych  harcerek  i  harcerzy,  jeśli  trasy  będą  za
proste – w końcu kaŜdy lubi wyzwania ☺.
W  jaki  sposób  moŜna  podnieść  poziom  trudności  bez  modyfikacji  map?
Proponuję  stopniowo  przenosić  trasy  na  coraz  bardziej  zróŜnicowane  tereny.
Niech  będzie  mniej  dróg  i  ścieŜek,  a  coraz  więcej  pagórków  i  niecek  w
wybranym  przez  nas  obszarze.  Przy  większej  gęstości  rosnących  drzew
orientacja w terenie teŜ jest znacznie utrudniona. Na tym etapie kaŜda osoba
bądź grupa powinna posiadać kompas. Bez tego moŜe być nieraz trudno w
miarę szybko trafić w punkt.
Ciekawostką  wartą  przećwiczenia  na  tym  etapie  jest  przygotowanie  trasy  z
mapą  o  zaznaczonej  przebieŜności  terenu.  Taka  mapa  nie  jest  czytana,  jak
klasyczne,  kolorowe  mapy.  Tutaj  kolory  oznaczają  granice  kultur  drzew  i
gęstość zalesienia (a więc moŜliwą prędkość poruszania się oraz widoczność).
Dostępność takich map jest jednak problemem. Jedynym miejscem, gdzie się
z  takimi  mapami  spotkałem,  były  Mistrzostwa  Chorągwi  Wielkopolskiej  w
Biegach Na Orientację – „Nietoperz”.

www.wedrownik.net

Oznaczenie kolorystyczne zgodnie z zasad

e im

ciemniejszy kolor zieleni tym trudniejszy do przebycia
teren (tak wi

c ciemn

zieleni

zaznaczone były

młodniki) . Na biało zaznaczony był las z g

sto

zalesienia pozwalaj

na bezpieczny bieg.

ółty kolor

okre

lał granice pól.

Czy  to  juŜ  wszystkie  moŜliwości,  jakie  daje  nam  niemodyfikowana  mapa?
Oczywiście,  Ŝe  nie.  Teraz  czas  na  to,  co  tygryski  lubią  najbardziej,  czyli  na
nocne  INO☺.  Jak  wiadomo  nocą  wszystkie  koty  są  czarne,  więc  tak
utrudniona orientacja wymaga pewnej praktyki. Tutaj kompas przydaje się w
duŜo  mniejszym  stopniu.  DuŜo  waŜniejsza  jest  umiejętność  określania  swego
połoŜenia na podstawie ukształtowania trenu i punktów charakterystycznych
(niestety  duŜo  mniejszy  promień  widzenia  niŜ  za  dnia).  Ale  kto  radzi  sobie  z
orientacją w nocy nie ma problemów na dziennych biegach INO.
Jeśli  przy  opisie  dalszych  modyfikacji  mapy  nie  będzie  wyraźnego
przeciwwskazania,  to  będzie  to  oznaczało,  iŜ  dana  propozycja  formy  INO
nadaje się zarówno na etap dzienny, jak i nocny.

Mapy bez modyfikacji – punkty zmyłki
Gdy  przećwiczymy  proste  warianty  dzienne  i  nocne  pora  na  wprowadzenie
elementu  niepewności  do  tras.  Jak  to  zrobić?  Bardzo  prosto.  Wystarczy  w
bliskiej okolicy (do 15-20 metrów) punktów właściwych umieścić punkty zmyłki
(PM  –  Punkty  Mylne).  Zapisanie  takiego  punktu  zamiast  właściwego  jest
błędem.  Mniejszym  niŜ  brak  punktu,  ale  i  tak  otrzymuje  się  punkty  karne
(punktacja jest opisana w załączonych regulaminach INO PTTK). Takie punkty
naleŜy  zaznaczać,  gdy  mamy  wokoło  jakieś  elementy  charakterystyczne,
typu  górki,  niecki,  głazy,  linie  telefoniczne  lub  wysokiego  napięcia,  itp.  Tylko
wtedy  moŜna  jednoznacznie  określić  punkt  właściwy  i  to  czy  ktoś
niedokładnie  czytał  mapę.  Punkt  mylny  umieszczony  na  równej  łące  byłby
złośliwością. Z ilością punktów zmyłek na trasie nie naleŜy teŜ przesadzać, tak
samo  jak  z  ilością  takich  punktów  wokół  właściwego.  Szczególną  uwagę  do
wyboru ilości i rozmieszczenia punktów zmyłek naleŜy przykładać w nocy. Jeśli
je źle umieścimy to nawet najlepsi się pomylą, a wynik będzie zaleŜał bardziej
od  szczęścia  (tego,  jaki  punkt  zostanie  znaleziony  pierwszy),  a  nie  od
umiejętności.  Wymaga  to  trochę  praktyki.  Osoba  szykująca  trasę  INO
powinna  sama  parokrotnie  wystartować  w  zawodach,  aby  nabyć
doświadczenia.
Przy  opisie  następnych  modyfikacji  umieszczenie  punktów  zmyłek  jest
uznawane za normę, więc nie będę o nich juŜ przypominał☺

www.wedrownik.net

Mapy bez modyfikacji – warianty mieszane
Co rozumiem pod pojęciem wariant mieszany? Tym razem nie teren ani noc
będą  głównym  elementem  utrudniającym.  Zadanie  to  spełnia  inne  formy
opisu.
Gdy  juŜ  wiemy,  ze  nasi  harcerze  potrafią  czytać  poprawnie  mapę  moŜna
sprawdzić,  jak  potrafią  to  wyrazić  w  słowach  tak,  aby  ich  opis  naprowadził
innych  na  wyznaczony  punkt  albo  czy  potrafią  zapamiętać  niewielki
fragment mapy i na podstawie obrazu w pamięci orientować się w terenie.
Zaczniemy od pierwszej propozycji. Takie ćwiczenie organizowałem w formie
INO  radiowego.  Krótkofalówki  są  w  tej  chwili  coraz  tańsze,  więc  warto
pomyśleć  nad  takim  wariantem.  Na  czym  polega  cała  zabawa?  Osoba
posiadająca  mapę  kieruje  grupą  szukającą  punktów  (zna  ich  początkowe
połoŜenie  –  zaznaczone  na  mapie).  Na  podstawie  jej  informacji
(odczytanych z mapy) grupa  ta musi się przemieszczać w terenie. Z kolei Na
podstawie  ich  komunikatów,  osoba  posiadająca  mapę  musi  śledzić  którędy
wędrują  i  udzielać  dalszych  wskazówek.  Zabawa  taka  doskonale  ćwiczy
precyzję  komunikacji  oraz  umiejętność  orientacji  na  podstawie  ograniczonej
ilości  informacji.  Aby  sprawdzić  wszystkich  moŜna  taką  trasę  przygotować
systemem

wahadłowym.

Najpierw

jedna

grupa

jest

prowadzona

komunikatami radiowymi, a gdy dojdą do punktu to role się zmienią. I tak od
punktu do punktu. Wymaga to jednak przygotowania większej ilości map oraz
zaznaczenia  na  kaŜdej  punktu,  gdzie  znajduje  się  druga  grupa  oraz  ich
miejsca docelowego.
Oba  warianty  przetestowałem  na  organizowanych  przeze  mnie  rajdach  (na
pierwszej  i  drugiej  edycji  Przygodowego  Rajdu  Harcerskiego  „Cerber”).
Przyznam,  Ŝe  osoby  mające  okazje  słuchać  opisów  terenu  nadawanych
miedzy patrolami niesamowicie się ubawiły☺
Aby  poćwiczyć  INO  pamięciowe  trzeba  przygotować  fragmenty  map
zawierające  okolice  poszukiwanych  punktów  oraz  opis  dojścia  do  tych
mapek.  MoŜna  to  zrobić  w  formie  zapisu  azymutowego  z  podanymi
parokrokami,  znaków  patrolowych lub  tak  zwanym  itinererem.  Co  to  jest  ten
cały  itinerer?  To  forma  opisu  trasy  z  turystycznych  rajdów  samochodowych.
Zapis  taki  zawiera  rysunki  ukazujące  mijane  krzyŜówki  i/lub  miejsca
charakterystyczne wraz z informacją o odległości ich dzielącej.

W zapisie tym, czarna kropka
oznacza miejsce, gdzie znajduje
si

osoba maj

ca itinerer (tak wi

jakiekolwiek  obrócenie  rysunku  nie
zmienia  ani  nie  utrudnia  orientacji),
a  strzałka  pokazuje  gdzie  nale

kierowa

. Obok rysunku podana

jest

odległo

ść

nast

pnego

opisanego miejsca (je

li po drodze

trafimy jakie

krzy

ówki, a nie

pokonali

my jeszcze tej odległo

to idziemy zawsze na wprost – ale
proponuj

zawsze

wszystko

opisywa

www.wedrownik.net

Na  podstawie  takiego  opisu  moŜemy  kierować  INOmaniaków  do
fragmentów  mapek.  WaŜne,  aby  nie  zapomnieć  o  wpisaniu  w  itinerer  po  ilu
takich  rysunkach  mamy  poszukiwaną  mapkę.  Na  tych  mapkach  musimy
zaznaczyć miejsce, gdzie się znajdują i gdzie jest punkt, jaki mają znaleźć. Do
punktu idą „na pamięć”  (zawsze moŜna się cofnąć i ponownie rzucić okiem
na  mapę).  W  dalszą  trasę  mogą  ruszać  od  fragmentu  mapki  albo,  gdy
chcemy bardzo utrudnić zabawę, moŜna na mapce zaznaczyć trzeci punkt,
a mianowicie miejsca skąd zaczyna się dalszy opis itinerera.
Innym opisem podobnym do itinerera są tak zwane „rybie ości”. Początkowo
opis ten sprawia niektórym osobom trochę więcej problemów, ale teŜ nie jest
skomplikowany.

Dla ułatwienia zrozumienia tej formy opisu
wybrałem przykład z naniesion

tras

na mapce

miasta.
O

pod rysunkiem przedstawia wszystkie krzy

ówki

jakie trzeba przej

ść

/min

ąć

. Z osi odczytujemy

kolejne punkty w praw

stron

. Ka

dy fragment osi

przedstawia ile zakr

tów musimy mie

po prawej i

lewej stronie, aby wybra

wła

ciw

ulic

1. Tutaj musimy mie

na lewo od nas jedn

ulic

Jako,

e pozostała tylko jedna to j

wybieramy (ona

nie b

dzie przed nami gdy na lewo b

dzie jedna

ulica – o

nie przedstawia układu ulic tylko ilo

ść

mijanych ulic na lewo i prawo od nas).
2. Na lewo i na prawo ma by

jedna ulica i

wybieramy t

, która pozostała.

Kolejne punkty analogicznie.

Opisane  tutaj  kombinacje  moŜna  oczywiście  sprawdzić  takŜe  w  nocy☺  lub
połączyć  z  innymi  pomysłami  juŜ  opisanymi  lub  tymi,  które  znajdują  się
poniŜej.

Modyfikacje – azymuty i „szwajcarka”
Czas  na  modyfikacje  map.  Ile  moŜna  biegać  z  pełnymi  mapami☺?  Zacznę
od  modyfikacji  najbliŜszej  technikom  harcerskim,  a  mianowicie  trasie
azymutowej.
Na kartce, jaką dostaną uczestnicy nanosimy tylko miejsca startu i mety oraz
rzeczywiste  połoŜenie  punktów  (nie  moŜna  zapomnieć  o  zaznaczeniu
zorientowania  karty  trasy).  Nie  nanosimy  siatki  topograficznej,  moŜemy  dla
ułatwienia  orientacji  zaznaczyć  jedną  lub  dwie  dłuŜsze  drogi.  Jedynymi
elementami zawierającymi pełną treść mapy będą wycinki tej mapy - okręgi
o średnicy 3 cm przedstawiające okolicę punktów (nie zapominajmy nanieść
punkty  na  te  wycinki).  Uczestnicy  muszą  sami  dopasować  sobie  wycinek  do
punktu, jaki szukają i na karcie startowej zapisać symbol z punktu oraz symbol
wycinka. Dlaczego dwa symbole? Bo jeśli ktoś perfekcyjnie wyznaczy azymut
to znajdzie punkt, ale waŜne jest teŜ to, aby potrafił z wycinków wybrać ten,
który  przedstawia  okolice,  w  której  się  znajduje.  W  przypadku  mniej
dokładnego  namierzenia  azymutem,  taki  wycinek  pozwala  znaleźć  punkt  i
nie  dać  się  złapać  na  zmyłkę.  Pomysłowi  (wredni?☺)  organizatorzy  potrafią

www.wedrownik.net

jeszcze bardziej skomplikować zabawę – wycinki mogą być niezorientowane
północnie albo przedstawiać lustrzane odbicie… Pełne szaleństwo☺

Tutaj  bardzo  przydaje  się  umiejętność  przeliczania  odległości  na  mapie  na
odległość  w  terenie.  Aby  było  to  moŜliwe  przy  tworzeniu  karty  trasy,  trzeba
pamiętać,  aby  punkty  zaznaczone  na  kartce  i  odległości  między  nimi
odpowiadały proporcjom z mapy.
Inną  wersją  trasy  azymutowej  jest  tak  zwana  „szwajcarka”.  Pomiędzy
punktami  teŜ  przemieszczamy  się  kierując  się  azymutem,  ale  nie  mamy
osobnych  wycinków,  tylko  okolice  punktów  są  przedstawione  za  pomocą
okręgów i otaczających je pierścieni. Aby było ciekawiej, okręgi te często są
poobracane  i  wiemy  tylko  która  część  (tylko  jedna  na  punkt)  z  nich  jest
zorientowana  północnie.  Resztę  trzeba  dopasować  sobie  w  wyobraźni  albo
za  pomocą  kalki  technicznej.  Bierzemy  kalkę  techniczna,  przerysowujemy
treść niezorientowanego okręgu i dopasowujemy ją do reszty.

Przy takiej modyfikacji mapy waŜne jest, Ŝe mierzymy azymut nie na punkt, ale
na środek okręgu.
I jeszcze jedna uwaga - ze względu na sposób określania połoŜenia punktów
taka forma INO nie nadaje się na porę nocną. W nocy nie da się bezbłędnie
poruszać według azymutu na dłuŜszym odcinku.

www.wedrownik.net

Co daje nam ćwiczenie takich wersji INO? Uczymy naszych harcerzy i harcerki
wędrówki  bez  mapy,  w  oparciu  jedynie  o  pomiary  azymutów.  Pozwala  to
opanować takŜe umiejętność określania przebytej odległości oraz określania
czy idziemy jeszcze poza wycinkiem czy juŜ moŜemy się kierować fragmentem
mapy  (po  dopasowaniu  prawidłowego  fragmentu  –  a  więc  porównaniu
otoczenia  z  treścią  niewielkiego  wycinka,  często  niewiele  róŜniącego  się  od
pozostałych).
To  wszystko  pozwala  wyrobić  pewność  siebie  i  zaufanie  w  własne
umiejętności.  Idziemy  przecieŜ  w  często  nieznanym  terenie  i  moŜemy
wędrować  do  kolejnego  punkty  jedynie,  gdy  znajdziemy  punkt  go
poprzedzający  (poza  cofnięciem  się  nie  ma  łatwego  sposobu  określenia
drogi do oczekujących nas sędziów/opiekunów).

Modyfikacje – siatka dróg
Ta  forma  modyfikacji  moŜe  się  wydawać  trochę  prostsza  niŜ  wersja
azymutowa. W zasadzie to kwestia tego, co kto lubi i  w czym czuje się dobry.
Przy  takiej  zmianie  mapy  musimy  nanieść  na  kartę  trasy  tylko  siatkę  dróg  z
rejonu  planowanego  INO.  Następnie  nanosimy  połoŜenie  punktów.  Aby
punkty  te  moŜna  było  dokładnie  namierzyć,  musimy  takŜe  tutaj  umieścić  na
karcie  wycinki  mapy,  po  czym  ponownie  trzeba  je  dopasować  do
poszukiwanego  punktu.  Chcąc  wprowadzić  nowy  element  moŜemy  na  tych
wycinkach  zaznaczyć  dwa  punkty.  Jeden  odpowiada  temu  z  karty  trasy,  a
drugi trzeba namierzyć po określeniu pierwszego.

Podczas  takiego  INO  trudniej  się  zgubić,  gdyŜ  zawsze  moŜna  się  orientować
na  podstawie  dróg,  dlatego  teŜ  doskonale  się  nadaje  na  etap  nocny.
Rozwijamy  tutaj  te  same  umiejętności,  o  których  wspomniałem  w
wcześniejszej propozycji modyfikacji mapy.

www.wedrownik.net

Modyfikacja – „płot”
Gdy  ponownie  chcemy,  aby  nasi  kandydaci  na  INOmaniaków  musieli  się
nagłowić  z  rzeczywistym  ustawieniem  mapy,  to  „płot”  nadaje  się  do  tego
idealnie.  Cały  zakręcony  pomysł  polega  na  prawidłowym  ustawieniu
sztachetek  zawierających  fragmenty  mapy.  Jedynie  poprawnie  ustawione
sztachetki  to  te  z  miejscem  startu  i  mety  (tutaj  B  i  H  –  to  ta  obcięta).  MoŜna
więc  wyznaczyć  azymut  z  startu  na  metę.  Jednak  nie  to  jest  naszym
zadaniem.  Teraz  po  punktach  charakterystycznych,  (poniŜszej  najlepiej  po
przebiegu  drogi  asfaltowej),  naleŜy  określić  poprawną  kolejność  sztachetek.
MoŜna  ponumerować  sztachetki  wedle  poprawnej  kolejności  lub,  gdy
dostaniemy  drugą  mapkę  (zazwyczaj  na  imprezach  PTTK,  gdzie  startuje  się
parami  kaŜdy  dostaje  swoją  mapkę)  wycinamy  z  jednej  mapki  sztachetki  i
naklejamy  je  (nawet  na INO  warto  zabierać  taśmę  klejącą☺)  na  właściwym
miejscu.  Teraz  dalsza  zabawa  jest  juŜ  sporo  prostsza.  Ale  po  ustaleniu,  która
powinna  zastąpić  którą,  naleŜy  pamiętać,  Ŝe  pozostają  puste  przestrzenie
pomiędzy  nimi.  One  przedstawiają  rzeczywistą  odległość  pomiędzy  dobrze
ułoŜonymi wycinkami, czyli ile musimy iść bez mapy.

Taka  forma  pozwala  ćwiczyć  marsze  przez  nieznane  nam  fragmenty  trasy.
Wraz z zdobywaniem doświadczenia będziemy potrafili z duŜą poprawnością
domyślić  się  wyglądu  terenu  nieobjętego  wycinkami  mapy  oraz  określić
przebieg drogi, jaką się poruszamy tak, aby wejść drogą na kolejny wycinek.
Przyznam, Ŝe trudno mi określić czy taka forma nadaje się na etap nocny. Na
zawodach  startowałem  na  takiej  trasie  tylko  za  dnia,  a  i  dla  moich  harcerzy
nie szykowałem takiej zamotki w nocy. Jeśli ktoś zdecyduje się na organizację
takiego  INO  w  porze  nocnej  niech  robi  to  tylko  dla  naprawdę
doświadczonych osób.

Modyfikacja – „zęby”
To  kolejna  propozycja  wydająca  się  na  pierwszy  rzut  oka  dość  zakręcona.
Fragmenty

podobne

kształtem

zębów

zawierają

tylko

siatkę

topograficzną, a prostokąt jedynie siatkę dróg i ewentualne przecinki
(pamiętać trzeba, Ŝe to, co kiedyś było na mapie przecinką, często okazuje

www.wedrownik.net

się  być  juŜ  przyzwoicie  wyjeŜdŜoną  drogą).  Dopiero  połączenie  treści
wszystkich  fragmentów  daje  nam  pełną  mapę.  Ale  tak,  jak  i  wcześniej
wystarczy  mała  pomoc  i  „zęby”  juŜ  nie  straszą.  Tym  razem  łatwiejszą
orientację  będą  mieli  ci,  co  zabierają  na  zawody  INO  kalkę  techniczną
(ciekaw jestem, kto z was zabrałby z sobą coś takiego do lasu☺). Mając kalkę
techniczną  naleŜy  odrysować  fragment  z  siatką  dróg  (łatwiej  odrysować
poprawnie  drogi,  niŜ  siatkę  topograficzną).  Teraz  wystarczy  treść  kalki
przyłoŜyć do potrzebnej części zębów i juŜ wiemy, jak dojść do punktów. Taka
forma opisu trasy wymaga przygotowania paru zestawów zębów (przykład w
zestawie dołączonych mapek).

Przy  czytaniu  tak  zmodyfikowanej  mapy  pojawia  się  jedna  konieczność.  Jeśli
po zgraniu przerysowanego fragmentu na kalkę z jedną częścią zębów jakieś
punkty  się  pokryją,  to  musimy  pamiętać,  aby  je  na  karcie  startowej
zapisać/skasować dwa razy (niestety, startując po raz pierwszy z taką mapą o
tym nie wiedziałem i dostałem punkty karne za brak jednego lampionu).
Na  mapce  pojawił  się  teŜ  nowy  symbol  –  tak  zwany  „LOP”  (Linia
Obowiązkowego  Przebycia  –  śmieszna  nazwa☺).  To  najczęściej  jakaś
złamana  (nieraz  wielokrotnie)  linia  na  mapie.  „LOP”  to  „linia”  w  terenie
(fragment  rowu,  granicy  wycinki  drzew,  itp.)  wzdłuŜ  której  musimy  szukać
określonej  ilości  punktów  (na  tej  mapce  przy  „LOP  I”  do  znalezienia  były  2
punkty kontrolne).

www.wedrownik.net

Taka  forma  INO  pomaga  utrwalić  zdobyte  wcześniej  umiejętności  (niczego
nowego  nie  uczy,  gdyŜ  po  uŜyciu  kalki  technicznej  wędrujemy  w  zasadzie  z
pełna mapą). „Zęby” moŜna przygotować takŜe w wersji nocnej.

Modyfikacje – pozostało coś jeszcze?
W  zasadzie  ilość  moŜliwych  modyfikacji  map  jest  nieograniczona.  MoŜna
wszelkie te sposoby łączyć z sobą lub wymyślać inne. Jedyne ograniczenia to
nasza  wyobraźnia  i  pomysłowość.  Zachęcam  do  eksperymentów  (INO
radiowe  oraz  pamięciowe  jest  moim  pomysłem  i  nigdzie  więcej  na  razie  nie
spotkałem  się  z  taką  formą,  pozostałe  opisane  modyfikacje  to  ciekawostki  z
imprez, w których startowałem).

4. Sprzęt – jak ułatwić sobie Ŝycie

W tym rozdziale chciałbym wspomnieć o tym, co warto zabierać na INO (i nie
tylko).  Są  to  moje  własne  wnioski  z  startów  w  zawodach  i  podpatrzone
pomysły  „wyŜeraczy”.
Kwestię  stroju  pomijam  –  tutaj  stosuje  się  te  same  zasady,  jak  przy  klasycznej
turystyce.  Jedna  tylko  uwaga.  Jadać  na  INO  polecam  brać  grube  spodnie,
których  nie  zostawimy  na  pierwszych  krzakach  (organizatorzy  lubią  chować
punkty w róŜnych mniej lub bardziej niedostępnych miejscach). Jako, Ŝe wielu
harcerzy  nosi  bojówki  lub  typowe  „moro”,  zaznaczam  to  dla  zasady.  Inaczej
rzecz  ma  się  w  lecie.  Gdy  jedziemy  w  krótkich  spodniach  polecam
ochraniacze  na  łydki  (takie  jak  w  zimie  zabieracie  w  góry).  MoŜe  i  będzie
trochę w nich gorąco ale spróbujcie iść bez nich przez pole jeŜyn (na jednych
zawodach jedynym sposobem dostania się do punktu był marsz wysuszonym
rowem  melioracyjnym,  gdzie  jeŜyn  było  „trochę  mniej”  –  słowa  twórcy  trasy,
ale  wybaczono  mu,  gdyŜ  osobiście  testował  czy  da  się  punkt  namierzyć  na
azymut…  to  się  nazywa  poświęcenie  i  poczucie  obowiązku☺).  A  przecieŜ
moŜna  je  zawsze  ściągnąć,  gdy  juŜ  jeŜyny  lub  inne  krzaczory  pozostaną  za
nami. To by było na tyle, jeśli chodzi o strój.
Nietypowa  część  ekwipunku  wynika  z  podanych  w  wcześniejszym  rozdziale
pomysłów  na  zabawy  z  mapą.  Warto  brać  taśmę  klejącą,  noŜyczki,  kalkę
techniczną, koszulkę foliową A4 (nie ma nic gorszego niŜ rozmoczona mapa)
– pomyślcie, kto z was normalnie brałby to z sobą do lasu? ☺
Ciekawym  patentem  (i  równie  banalnym,  ale  tak  to  często  jest  z
poŜytecznymi  pomysłami)  jest  podkładka  pod  mapę.  MoŜna  taką  kupić  lub
samemu  zrobić.  Zalecam  troszkę  większą  niŜ  format  A4.  Najlepiej,  aby  miała
klamrę do dociśnięcia mapy (koniecznie w koszulce foliowej). Aby nam mapa
nie łopotała moŜna załoŜyć gumki od strony gdzie nie ma klamry lub podkleić
folię taśma klejącą. W przypadku deszczy podklejenie otwartej strony koszulki
foliowej jest wręcz konieczne (nie jest to problem gdyŜ większość map do tras
INO mieści się na formacie A4). Na takiej podkładce moŜna ułoŜyć kompas i
spokojnie  orientować  mapę  i/lub  wyznaczać  azymut.  Proste,  prawda?  A
spróbujcie to robić „w powietrzu” lub co chwilę kłaść mapę na ziemię...

www.wedrownik.net

Aby  jeszcze  bardziej  ułatwić  sobie  Ŝycie,  proponuje  do  tej  podkładki
podpiąć  taśmę  od  chlebaka,  aby  móc  zawiesić  sobie  ja  na  ramię.
Całkowitym bajerem jest, gdy ma się zbędny kompas i przyklei się go do takiej
podkładki – orientowanie mapy to czysta przyjemność, choć taki kompas nie
pozwoli  nam  wyznaczyć  azymutu.  W  tym  miejscu  wiele  osób  moŜe
dyskutować  o  przewadze  mapnika  nad  taką  podkładką.  Z  doświadczenia
wiem, Ŝe mapniki są za miękkie i za małe, a my potrzebujemy zazwyczaj cały
format  A4  więc  moŜliwość  składania  mapy  w  mapniku  nas  nie  interesuje.  A
waga? CóŜ, INO PTTK to nie zawody ekstremalne wręcz przeciwnie - spokojny
marsz, więc waga nie robi większej róŜnicy.
No  i  sprawa  najwaŜniejsza  –  kompas.  Nie  jest  prawdą,  Ŝe  kaŜdy  kompas  jest
dobry.  Do  zwykłego  określenia  kierunku  lub  azymutu  moŜe  i  tak,  ale  nie  do
zabawy  z  mapą.  Dobry  kompas  na  INO  musi  mieć  kwadratową  lub
prostokątną  podstawę  –  tylko  tak  wygodnie  odczytamy  (lub  naniesiemy)  z
mapy azymut. Warto, aby dawał nam moŜliwość pomiaru odcinka na mapie
(moŜna mieć linijkę z sobą, ale to za duŜo kombinowania i kolejna rzecz, która
gdy  ją  zgubimy  w  lesie  okaŜe  się  problematyczna)  oraz  aby  moŜna  go  było
zawiesić  na  szyi.  MoŜe  z  podkładką  i  kompasem  zawieszonymi  na  szyi
będziecie  wyglądać  jak  wielbłądy,  ale  naprawdę  warto.  Dodatki  typu
lusterko  w  kompasie  to  juŜ  kwestia  osobistych  upodobań  i  potrzeb,  choć
początkującym osobom na pewno moŜe pomóc.
Czy  lornetka  jest  potrzebna  na  zawodach  na  orientację?  Hmm…  to  kwestia
dość  dyskusyjna.  Ortodoksi  imprez  na  orientację  powiedzą,  Ŝe  dobry
INOmaniak  „wchodzi”  na  punkty,  wiec  taki  bajer  jest  mu  zbędny.  Czasem
moŜe się przydać (osobiście tylko raz naprawdę potrzebowałem – gdy punkt
został  umieszczony  na  łące,  która  2  dni  przed  zawodami  przemieniła  się  w
teren podmokły – ale jej nie miałem i trzeba było skakać z kępy na kępę, aby
podejść  bliŜej  i  spisać  symbol…  a  było  tam  dość  głęboko,  ale  za  to  jakie
emocje  gdy  banda  INOmaniaków  skakała  po  tych  kępach☺).  Jednak
zazwyczaj chodzimy po terenie leśnym, gdzie lornetka jest raczej zbędna.
To  są  podstawowe  elementy  wyposaŜenia.  Reszta  to  juŜ  osobisty  dobór  na
podstawie własnego doświadczenia i potrzeb.

5. Zawody i odznaka INO PTTK

Gdy  juŜ  czujemy,  Ŝe  Ŝadna  zamotka  z  mapą  nam  niestraszna,  warto
spróbować  sił  w  zawodach  organizowanych  przez  PTTK.  Zawody  na
orientację organizowane przez PTTKowców są duŜo ciekawsze niŜ harcerskie,
a  jednocześnie  trudniejsze  –  prawdziwe  wyzwanie  dla INOmaniaków.  Często
trwają  jak  nasze  rajdy,  przez  cały  weekend  dając  tym  samym  moŜliwość
zmierzenia się z 2 lub 3 trasami (w tym najczęściej jedną nocną). Na początek
proponuję parę startów w zawodach regionalnych, później  wojewódzkich, a
gdy  juŜ  troszkę  się  „otrzaskamy”  z  zawodami  to  przyjdzie  pora  na
ogólnopolskie.
A  teraz  dobra  wiadomość  dla  INOmaniaków  –  moŜna  zdobywać  odznakę
INO PTTK. Tak więc nie tylko wędrując po górach, nizinach i parkach, nie tylko

www.wedrownik.net

przemieszczając  się  rowerem  moŜna  zdobywać  odznakę  PTTK.  Satysfakcja  z
posiadania odznaki będziecie jeszcze większa, poniewaŜ niewielu ja zdobyło.
Jedyny  problem  to  weryfikacja  -  jest  niewiele  miejsc,  gdzie  moŜna
weryfikować  zdobyte  punkty,  ale  na  szczęście  weryfikatorzy  równieŜ  biorą
udział w zawodach.
Jeśli  wciągnie  was  to  naprawdę  mocno,  to  moŜna  teŜ  zdobywać  róŜne
uprawnienia  INOwskie  (aby  móc  np.  organizować  zawody  regionalne  oraz
weryfikować zdobyte punkty przez waszych harcerzy).
Po szczegółowe informacje proszę spojrzeć do załączonych regulaminów INO
PTTK.

6. Regulaminy PTTK dotyczące zasad INO

Podczas przygotowywania się (i/lub swoich harcerzy) do zawodów INO warto
stosować  PTTKowskie  regulaminy  dotyczące  punktacji  oraz  szykowania  tras
dla  poszczególnych  kategorii  wiekowych.  Zapoznanie  się  z  nimi  jest  bardzo
istotne.  Z  własnego  doświadczenia  wiem,  iŜ  na  zawodach  takowych
regulaminów nie będzie (dla INOmaniaków z PTTK te rzeczy są tak oczywiste,
Ŝe  nawet  nie  zawracają  sobie  głowy,  aby  przypominać  je  na  zawodach)  i
mogą  z  tego  wyniknąć  dziwne  sytuacje.  Jedna  z  moich  harcerek  została
zdyskwalifikowana  z  pierwszej  trasy,  z  powodu  nieznajomości  tego
regulaminu, a dokładnie części gdzie były opisane zasady wypełniania karty
trasy  –  zrobiła  trochę  po  swojemu,  a  sędziowie  nie  chcieli  przyjąć  do
wiadomości, Ŝe to debiutantka oraz uznać swojego przeoczenia, gdyŜ nawet
nie mieli przy sobie na zawodach wspomnianego regulaminu wiec musieliśmy
im  na  słowo  wierzyć,  Ŝe  maja  racje  i  to  my  popełniliśmy  błędy.  Ale  i  tak,
pomimo  dyskwalifikacji  z  pierwszej  trasy  zajęła  ostatecznie  3  miejsce☺.  By
uniknąć  niemiłych  niespodzianek  zalecam lekturę  załączonych  regulaminów
INO PTTK.
Warto  teŜ  odwiedzić  stronę  http://ino.pttk.pl  .  MoŜna  znaleźć  tam  takŜe
dodatkowe  regulaminy,  kalendarze  imprez,  namiary  na  organizatorów  INO
oraz  adresy  jednostek  weryfikujących  punkty  do  odznaki  INO  PTTK
(http://ino.pttk.pl/przepisy/referaty.htm). Więcej linków nie podaję gdyŜ to juŜ
kaŜdy z was musi sprawdzić, co w trawie piszczy w jego okolicach.

Gdybyście mieli jakieś pytania lub uwagi do  tego  tekstu  to śmiało piszcie na
adres

cerber7zsh@op.pl

Z harcerskim pozdrowieniem – Czuwaj