Andrzej Szymański Kosmetyka naturalna i terapia skóry 

Do Czytelnika 

Książka ta jest poradnikiem i przewodnikiem po medycynie naturalnej. Jej 

zadaniem jest służyć radą Czytelnikom, którzy chcieliby dbać o skórę i leczyć 
ją, stosując łagodne, nieinwazyjne metody leczenia. Autor przedstawia w niej 

sprawdzone niegdyś środki kosmetyczne, które są tanie, skuteczne i łatwe do 
przygotowania w domu. Jednym z podstawowych założeń medycyny naturalnej jest 

idea człowieka jako pewnej psychofizycznej całości. W profilaktyce i leczeniu 
oznacza to taki rodzaj postępowania, który uwzględnia cały organizm człowieka, a 

nie tylko - w tym przypadku - skórę. Tłumaczy to stosowanie w wielu 
dolegliwościach i chorobach środków zewnętrznych i wewnętrznych, leków 

ziołowych, masaży, kompresów czy odpowiednich diet i lewatyw. Wszystkie opisane 
w poradniku metody leczenia były przedmiotem szczególnej troski autora i zostały 

przez niego zweryfikowane. Niemniej jednak w przypadku jakichkolwiek wątpliwości 
prosimy o zasięgnięcie porady doświadczonego specjalisty. Zwłaszcza w stanach 

mogących powodować zagrożenie życia nie należy nigdy wahać się z wezwaniem 
lekarza. Autor i wydawca nie mogą brać na siebie odpowiedzialności za skutki 

wynikające ze stosowania przedstawionych w tej książce metod i leków. Medycyna 
naturalna uzupełnia diagnozy i wspomaga terapie stosowane w medycynie 

tradycyjnej. Niejednokrotnie przynosi ratunek w stanach, w których medycyna 
akademicka jest bezradna lub mało skuteczna. Bliska jest idei samoleczenia i 

samopomocy medycznej. + Od autora Sztuka upiększania ciała bierze swój początek 
w zamierzchłych czasach. Ludy zamieszkujące starożytny Egipt, Grecję, Indie, 

Chiny, a prawdopodobnie cały ówczesny świat, stosowały chętnie, często ze 
znawstwem, proste środki pozwalające ochraniać i leczyć skórę. Wzmianki o 

kosmetyce napotkać można w wielu tekstach źródłowych. W dziełach takich lekarzy 
starożytnej Grecji, jak Hipokrates czy Diodor Sycylijczyk, napotykamy odrębne 

księgi poświęcone kosmetyce, zawierające wskazówki, jak korzystać z kąpieli 
słonecznych i powietrznych, jak wykonywać masaże, stosować kąpiele parowe i 

wodne. Znajdują się tam także zalecenia co do stosowania olejków i maści, 
środków usuwających niemiły zapach z ust, środków do czyszczenia zębów, 

pielęgnacji włosów i całego ciała. Pierwszy gruntowny podręcznik kosmetyki 
napisany został przez słynnego lekarza rzymskiego Galena i aż do XVII wieku 

cieszył się wielkim wzięciem w Europie. Podstawą środków kosmetycznych były 
zawsze tłuszcze zwierzęce, oleje i olejki. Receptury kosmetyków produkowanych 

przez renomowane firmy opierają się nadal na tych surowcach. Dziś kiedy na całym 
świecie wraca się do zapomnianych naturalnych metod leczenia, warto 

zainteresować się sprawdzonymi niegdyś środkami kosmetycznymi, które mają tę 
przewagę nad współczesnym "arsenałem kosmetycznym", że są tanie, skuteczne i 

łatwe do przygotowania w domu. Większość pań nie zastanawiała się pewnie nad 
możliwością samodzielnego przygotowania środków kosmetycznych na własne 

potrzeby, wychodząc z założenia, że te, które można nabyć w sklepie z 
kosmetykami, są lepsze. Nic podobnego - są tylko ładnie opakowane i głośno 

reklamowane. Przygotowanie kremów i płynów odżywczych dla skóry w warunkach 
domowych nie jest wcale trudniejsze niż przyrządzenie smacznego obiadu. 

Przekonują się o tym te z Czytelniczek, które tego spróbują. Kremy i emulsje 
składają się głównie z wody, oleju roślinnego, wosku pszczelego i olejków 

aromatycznych. Istotne jest przestrzeganie proporcji podanych w receptach oraz 
wykonanie operacji technologicznych we właściwym czasie. Do wyrobu kremów używa 

się naczyń emaliowanych lub z żaroodpornego szkła, a składniki roztapia zawsze 
na łaźni wodnej, czyli w naczyniu umieszczonym z gorącą wodą. Kiedy składniki 

staną się płynne, naczynie wyjmujemy z gorącej wody, a jego zawartość nadal 
mieszamy drewnianą łyżką, kawałkiem czystego drewna lub mikserem. W trakcie 

mieszania do roztopionych składników dodajemy olejki aromatyczne. Panie 
cierpiące na uczulenie mogą nie dawać olejków aromatycznych lub przed ich 

dodaniem wykonać próbę (na wewnętrznej stronie przedramienia rozsmarowujemy 

odrobinę olejku, a po upływie 1 godziny sprawdzamy, czy skóra nie uległa 
zaczerwienieniu lub opuchnięciu). Kiedy krem jest zimny, przekładamy go do 

czystych słoiczków. Jeśli nie zgęstniał, trzeba roztopić go ponownie lub do 
chłodnego kremu dodać kwas oleinowy, co przyspieszy zgęstnienie. Zdarza się, że 

przygotowany przez nas środek kosmetyczny (dotyczy to zwłaszcza kremów) nie jest 
jednorodny, widać w nim kłaczki lub grudki. Oznacza to, że jeden ze składników 

nie został dokładnie roztopiony. Najprawdopodobniej w trakcie roztapiania 
składników nie mieszano nieprzerwanie zawartości naczynia. Na początku takie 

błędy zdarzają się nagminnie, lecz w miarę nabierania doświadczenia stają się 
coraz rzadsze. Wszystkie składniki proponowanych receptur można nabyć w aptece. 

Trzeba jedynie pamiętać, że w sprzedaży znajdują się dwa rodzaje lanoliny: 
uwodniona i bezwodna. Do naszych kremów i emulsji lepiej używać lanoliny 

bezwodnej, a jeśli stosujemy lanolinę uwodnioną, dodawajmy mniej wody. 
Proponowane środki kosmetyczne nie zawierają składników konserwujących, co 

sprawia, że muszą być przechowywane w dobrze zamkniętych opakowaniach i zawsze w 
lodówce. Aby ustrzec się przed użyciem przestarzałych kosmetyków, przygotowujemy 

niewielkie ich ilości, pamiętając, że nadają się do użycia przez 14-21 dni. + 
Kosmetyka naturalna + Nasz organizm a skóra Skóra nie jest tylko powłoką ciała, 

stykającą się ze środowiskiem zewnętrznym, lecz także skomplikowanym narządem, 
wykonującym rozmaite, istotne dla całego organizmu funkcje. W skórze ulokowane 

są zakończenia nerwowe, naczynia krwionośne i naczynia limfatyczne, gruczoły 
potowe i łojowe, sama zaś skóra połączona jest ściśle z innymi narządami naszego 

ciała. Pierwszą jest funkcja obronna, powiązana z budową anatomiczną skóry, 
podskórnej tkanki tłuszczowej i jej strukturą biologiczną. Skóra chroni organizm 

przed uszkodzeniami mechanicznymi (dzięki swej zwartości i elastyczności), przed 
bezpośrednim działaniem czynników atmosferycznych (dzięki pigmentowi i 

właściwościom elektrycznym), przed działaniami chemicznymi (dzięki odporności 
jej powierzchni na działanie kwasów i zasad), a także uszkodzeniami 

biologicznymi (dzięki cechom biochemicznym jej warstwy zewnętrznej, a także 
zdolności produkowania substancji ochronnych, witamin i fermentów). Ciepło i 

zimno stosowane w celach leczniczych wpływają dodatnio na miejscowy obieg krwi, 
odżywianie skóry, pobudzają regenerację naskórka i podściółki tłuszczowej, 

regulują funkcje metaboliczne i wydzielnicze. Dzięki czynnościom kontrolnym 
układu nerwowego, które wpływają na zmianę krwioobiegu w skórze, wydzielanie 

potu i jego ulatnianie się, skóra spełnia ważną funkcję regulatora ciepłoty 
naszego organizmu. Skóra - co często umyka naszej uwadze - spełnia też bardzo 

ważną funkcję informacyjną, dzięki ulokowanym w niej receptorom reagującym na 
ciepło, zimno, ucisk, oparzenia, ból i inne wewnętrzne odczucia zmysłowe. 

Gruczoły potowe i łojowe ulokowane w skórze pełnią funkcje wydzielnicze. Pot i 
łój w połączeniu ze złuszczonymi komórkami naskórka tworzą warstwę ochronną 

skóry, czyniąc ją odporną na kwasy i zasady, zarazki i grzyby. Dzięki reakcjom 
naczyniowym widocznym na skórze (rumieniec, bladość, sinica) można z dużą 

trafnością określić stan wegetatywnego układu nerwowego. Funkcje ochronne skóry 
sprawiają, że z jednej strony zabezpiecza ona organizm przed przenikaniem doń 

substancji szkodliwych, z drugiej zaś w konkretnych przypadkach pozwala na 
wprowadzenie i transport do wnętrza organizmu środków leczniczych. Przez skórę 

organizm pozbywa się przeróżnych odpadków powstających w trakcie procesu 
przemiany materii. Ta wyjątkowa zdolność wchłaniania i wydzielania czyni skórę 

wdzięcznym polem do stosowania wielorakich zabiegów leczniczych. Ponieważ w 
naszym poradniku rozpatrujemy przypadki chorobowe skóry, i naturalne ich 

leczenie, należy się skoncentrować na tych czynnikach, które powodują zaburzenia 
wspomnianych funkcji, prowadząc w konsekwencji do różnych stanów chorobowych 

widocznych na skórze i sprawiających tyle przykrości cierpiącym na nie osobom. 
Skóra, pokrywająca większość ciała, składa się ze skóry właściwej i z naskórka. 

Skóra właściwa powiązana jest ściśle z leżącymi pod nią tkankami w sposób 
zwarty, jak na czaszce, podbródku lub twarzy, bądź swobodny, jak na powiekach 

czy zgięciach stawów. W drugim przypadku komórki tworzące skórę są duże i 

nasycone wilgocią, której zawartość ulega czasami znacznemu powiększeniu, 
zwłaszcza na powiekach podczas stanów zapalnych twarzy spowodowanych silnym 

przeziębieniem lub stanów zapalnych wywołanych bólem zębów. Znajdująca się pod 
skórą właściwą tkanka tłuszczowa jest siedliskiem naczyń krwionośnych, nerwów i 

naczyń limfatycznych, posiadających swoje zakończenia na powierzchni skóry. To 
właśnie naczynia krwionośne powodują w skórze stany zapalne i zastoje krwi, a 

nieliczne włókna nerwowe zapewniają jej wyjątkową wrażliwość, objawiającą się 
najczęściej kłuciem, pieczeniem, paleniem bądź łaskotaniem. Ponieważ niemal cała 

powierzchnia skóry jest obficie unaczyniona, powiększenie naczyń wywołuje 
powstawanie znamion (plam) i przeróżnych wybroczyn. Skóra właściwa osłonięta 

jest twardą, lecz elastyczną warstwą, nazywaną naskórkiem. Utworzony jest on z 
warstwy młodej i okrywającej ją warstwy starszej, złożonej z łusek rozsypujących 

się nieustannie na proszek, zmywany podczas pielęgnacji ciała. Skóra właściwa i 
naskórek upstrzone są mikroskopijnymi rureczkami, czyli porami, które stają się 

widoczne, gdy dostajemy tak zwanej gęsiej skórki. Rureczki te stanowią 
zakończenia torebek włosowych, a także gruczołów potowych i łojowych. Warstwa 

śluzówkowa naskórka, ulokowana tuż pod nim, zawiera melaninę, czyli barwnik 
decydujący o kolorze skóry. Do zmian, jakie następują w warstwie skóry, zależą 

między innymi: opalenizna wywołana działaniem promieni słonecznych, zmiany w 
zabarwieniu skóry podczas ciąży, pociemnienie skóry powiek u kobiet w okresie 

menstruacji, co wskazuje na zaburzenie tego procesu, a także brązowe plamy na 
twarzy i łukowate plamy na czole, sygnalizujące dolegliwości miednicy. Żółtawy 

odcień całego ciała może wskazywać na duże wyniszczenie organizmu. Piegi i tak 
zwane plamy wątrobowe są objawami zaburzeń przemiany materii spowodowanych 

głównie złą pracą wątroby. Gruczoły potowe skóry twarzy, pleców i skrzydełek 
nosa, wydzielające najwięcej oleistego łoju i potu, ulegają czasami zatkaniu, 

powodując powstawanie tak zwanych wągrów bądź trądziku. Naskórek podlega często 
chorobowym zmianom wpływającym na zwiększenie jego grubości, łuszczenie się, 

zapalenia, przekrwienia. Kiedy płyn surowiczy lub limfa nie odpływają z tkanek, 
powstają krosty, a kiedy wydobywają się one na powierzchnię skóry właściwej - 

pęcherze. Stanom zapalnym skóry towarzyszyć mogą także bąble, a kiedy stan taki 
przesuwa się w głąb skóry, powstaje wrzód, powodując martwicę skóry. Tak właśnie 

tworzy się popularny czyrak, czyli głęboki, płasko rozlany wrzód - rezultat 
osłabienia tkanek. Kiedy stan zapalny skóry trwa długo, płyn surowiczy lub limfa 

przekształca się w ropę, choć zdarza się często, że stan ten od początku jest 
tak silny, że wywołuje pęcherzyki z ropną zawartością. Uporczywa skłonność do 

takich zmian na skórze zależy najczęściej od konsystencji danej osoby. Gruczoły 
łojowe produkują tłustą wydzielinę, nadającą skórze, zwłaszcza skórze twarzy, 

głowy i piersi, połysk i elastyczność, a gruczoły potowe wydzielają pot. Oprócz 
funkcji redukującej temperaturę ciała najważniejszą chyba funkcją skóry jest 

funkcja wydzielnicza. Pot występujący na powierzchnię skóry powoduje jej 
nawilżenie, a jego wydzielanie wzmaga się podczas wysiłku fizycznego, napięcia 

nerwowego lub podwyższonej temperatury zewnętrznej. W klimacie umiarkowanym 
skóra wydziela w ciągu doby średnio 1 litr substancji w postaci potu. Ilość ta 

waha się w ciągu doby u różnych osób, a także u tej samej osoby. Pot składa się 
głównie z wody i szkodliwych dla organizmu substancji. Chorzy z wysoką 

temperaturą ciała odczuwają palące gorąco, bowiem nie tylko przerwane zostaje 
wydzielanie potu, lecz następuje wydatne ograniczenie funkcji wydzielniczych 

całego organizmu. Do substancji usuwanych wraz z potem, prócz wody, która 
stanowi 97 procent jego składu, należą również: tlenek węgla (wydzielany także w 

dużej ilości wraz z wydychanym powietrzem), mocznik i kwas mlekowy, znajdujące 
się też w moczu, chlorki, amoniak oraz inne związki. Ogólnie rzecz biorąc skład 

potu zbliżony jest do składu moczu. Nasuwa się więc prosty wniosek, że nadmiar 
lub brak któregokolwiek ze składników zmienia charakter moczu i potu. Zaburzenia 

w regulacji temperatury skóry powodują nadmierne wydzielanie potu lub jego 
zatrzymanie. Zatrzymanie następuje w wyniku zamknięcia otworów potowych i 

wywołuje zastój krwi w drobnych naczyniach, czemu towarzyszy podwyższona 

temperatura ciała i dreszcze. Jedynym skutecznym sposobem wznowienia wydzielania 
się potu są zawijania w mokre prześcieradła zanurzone w letniej wodzie i okrycie 

chorego grubym kocem. Taki zabieg usuwa gorączkę, a przywracając wydzielanie 
potu eliminuje z organizmu szkodliwe substancje. Tak więc każdy stan chorobowy 

skóry, poza uszkodzeniami wywołanymi czynnikami zewnętrznymi, sygnalizuje, że 
czynności organizmu są zakłócone. Właściwe rozpoznanie objawów czytelnych na 

skórze pozwala zapobiec rozwojowi choroby lub przynajmniej skrócić jej przebieg. 
Zapamiętajmy więc, że dobrze funkcjonująca skóra, a więc i ładna cera zależą od: 

właściwego odżywiania, zabiegów kosmetycznych, dobrze funkcjonującego żołądka, 
przebywania na świeżym powietrzu, ćwiczeń fizycznych, spokojnego snu i równowagi 

duchowej. Przestrzeganie tych zaleceń sprawi, że twoja skóra stanie się 
przedmiotem podziwu i zazdrości. Rodzaje skóry Znajomość własnej skóry jest 

sprawą ważną, ale umiejętność określenia jej typu jeszcze ważniejszą, gdyż 
warunkuje wybór odpowiednich zabiegów pielęgnacyjnych. Najprostszym sposobem 

określenia typu skóry jest przyłożenie do twarzy cienkiej serwetki z ligniny. 
Jeżeli na serwetce pozostanie tłusty odcisk, oznacza to, że skóra jest tłusta. 

Na skórę mieszaną wskazuje tłusta plama ograniczona do jednego tylko fragmentu 
skóry. Gdy serwetka jest czysta i sucha, masz skórę normalną bądź suchą. 

Wątpliwości co do typu skóry można rozwiać całkowicie myjąc twarz wodą z 
delikatnym mydłem. Jeśli po tym skóra jest ściągnięta i lśni, możemy być pewni, 

że mamy skórę suchą. Gładkość, elastyczność i prężność to cechy skóry normalnej. 
Skóra normalna jest gładka, elastyczna, jedwabista w dotyku, nie widać na niej 

żadnych plam, pory są niewielkie, ściągnięte. Taka skóra nie łuszczy się. U 
niektórych kobiet przed menstruacją pojawiają się na twarzy wypryski z ropną 

zawartością, wywołane wzmożoną produkcją hormonów pobudzających działalność 
gruczołów łojowych. Jeśli ropne wypryski powstają na skórze normalnej, nie 

należy się nimi przejmować. Wystarczy dodać do wody kilka kropli wody różanej, a 
pod puder nałożyć krem nawilżający. Skóra sucha jest słabo napięta, zwłaszcza na 

policzkach i pod oczami, często nadmiernie się łuszczy. Gdy ma to miejsce u osób 
bardzo młodych, na policzkach, pod oczami i w kącikach ust pojawiają się 

zmarszczki. Skóra sucha jest szczególnie wrażliwa na zimno. Wtedy jej drobne 
naczynia pękają, pokrywają ją suche plamy, łatwo czerwienieje i ulega stanom 

zapalnym. Taka skóra wymaga szczególnej pielęgnacji, w przeciwnym razie szybko 
pokryje się trwałymi zmarszczkami. Skórę suchą należy oczyszczać kremem, a jego 

pozostałość zmywać watką nasączoną w płynie odżywczym (woda różana lub napar 
ziołowy). Bardzo dobrze wpływa na skórę suchą świeże mleko, którego można używać 

zamiast wody do mycia twarzy (w zastępstwie mydła można stosować namoczone w 
mleku płatki owsiane). Skóra sucha musi być specjalnie odżywiana i chroniona. 

Wieczorem nie wolno wychodzić na świeże powietrze nie nałożywszy na twarz kremu 
nawilżającego. Wyjątkowo sucha skóra wymaga, by każdego wieczoru nakładać na 

twarz krem odżywczy, a po 20 minutach usuwać go watą. Skóra tłusta lśni, jest 
gruba, ma ziemistą barwę, co wywołuje nadmierna ilość łoju wydzielanego przez 

gruczoły łojowe. Skóra tłusta musi być częściej oczyszczana niż skóry 
pozostałych typów. Jeżeli więc mamy skórę tłustą, powinniśmy ją myć trzy razy 

dziennie w ciepłej wodzie z mydłem, a po każdym umyciu przemywać twarz wodą 
zimną. Wieczorem należy usuwać makijaż kremem oczyszczającym, stosować delikatne 

płyny odżywcze, gdyż środki te poprawiają obieg krwi. Skóry tłustej nie powinno 
się nawilżać, ale można stosować na dzień nie tłusty krem nawilżający. Dość 

często spotyka się połączenie skóry tłustej i suchej. Wówczas fragmenty twarzy 
ze skórą suchą (policzki) i ze skórą tłustą (czoło, nos, podbródek) pielęgnować 

trzeba odrębnie, stosując na skórę tłustą płyny ściągające i odżywcze, zaś na 
skórę suchą środki przeznaczone dla tego rodzaju skóry. + NaturalneŃ środki 

kosmetyczne Zioła lecznicze Zioła lecznicze mają ustaloną renomę w leczeniu 
dolegliwości skórnych i kosmetyce. Dzięki wspaniałym właściwościom 

wchłaniającym, skóra pozwala na wprowadzenie leczniczych substancji roślinnych 
wprost do organizmu, gdzie regulują one proces przemiany materii, co z kolei 

wpływa, na zasadzie reakcji odwrotnej, na samą skórę. Ulubione postacie leków 

ziołowych to napary i wywary używane do kąpieli i zabiegów pielęgnacyjnych 
całego ciała. Do naparów i kąpieli używa się najczęściej mieszanek ziołowych 

skomponowanych tak, aby miały działanie wszechstronne. Jedną z 
najskuteczniejszych mieszanek kąpielowych jest wywar z siana. Używać go można z 

powodzeniem do przemywania całego ciała lub jego części, kiedy nasza skóra jest 
tłusta. Szczegółowe omówienie ziół i mieszanek ziołowych znajdzie Czytelnik w 

odpowiednich rozdziałach poradnika. Dużym powodzeniem w praktyce kosmetycznej 
cieszą się maseczki ziołowe, nalewki i wywary stosowane w okładach. Czasami, gdy 

jest to nieodzowne, używa się maści z dodatkiem sproszkowanych ziół. Miód i 
produktyŃ pszczele Dzięki wyjątkowo skutecznemu przenikaniu przez skórę do 

wnętrza organizmu miód, zawierający glikogen, uważany jest za wspaniały środek 
odżywiający nasze mięśnie. Dla wzmocnienia, a jednocześnie uelastycznienia skóry 

stosuje się różnorakie maseczki miodowe z czystego miodu lub też jego mieszanki 
(w równych częściach) z żółtkiem bądź świeżą słodką śmietanką. Po upływie 

czterdziestego roku życia nasza skóra zaczyna tracić zdolność zatrzymywania 
wilgoci, staje się sucha, pomarszczona, do czego przyczynia się stopniowe 

zanikanie gruczołów łojowych. Proces ten można przyhamować stosując nie tylko 
maseczki miodowe, lecz również wodę miodową i kąpiele miodowe. W kosmetyce miód 

stosowany jest w postaci maseczek o zróżnicowanym składzie, a więc z dodatkiem 
płatków owsianych, białka, alkoholu, żółtka i innych składników. Maseczki 

miodowe są bardzo skutecznym zabiegiem kosmetycznym, działają bardziej 
energicznie niż kremy i maści. Odżywiają skórę, przydając jej gładkości, 

elastyczności. Usuwają także zmarszczki. Miód nadaje się wyśmienicie na dodatek 
do kąpieli, działając nie tylko leczniczo, lecz i profilaktycznie na skórę, a za 

jej pośrednictwem na cały organizm. Nader wygodnym w stosowaniu i ogólnie 
dostępnym cennym środkiem kosmetycznym jest woda miodowa. Zaskakująco szybko 

poprawia ona stan wiotkiej skóry na twarzy i szyi. Codzienne mycie twarzy w 
wodzie miodowej zapewnia skórze elastyczność i wyjątkową miękkość, przyczynia 

się do sprężystości komórek skóry, przyśpiesza przemianę materii i zapewnia 
dostęp różnych wartościowych składników do komórek skóry. Uniwersalna maseczka 

miodowa: 100 gramów miodu pszczelego (jeśli miód uległ krystalizacji, 
rozpuszczamy go na łaźni wodnej, czyli w naczyniu wstawionym w dodatkowe 

naczynie z wodą doprowadzamy do płynnej konsystencji, dodając 25 gramów czystego 
spirytusu i 25 mililitrów wody. Wszystko to mieszamy nieprzerwanie drewnianą 

pałeczką, nadając całości jednorodną konsystencję. Przed nałożeniem maseczki 
przecieramy twarz świeżą oliwą, a następnie za pomocą tamponu z waty nakładamy 

maseczkę. Zmywamy ją po 15 minutach ciepłą wodą. Po zakończeniu zabiegu skórę 
lekko pudrujemy. Maseczka z miodu, płatków owsianych i żółtka dla skóry suchej: 

Do ubitego na puch żółtka jajecznego dodajemy 1 łyżeczkę miodu, 1 łyżkę 
namoczonych uprzednio płatków owsianych (nadmiar wody odcedzamy). Całość 

ucieramy na jednorodną masę, najlepiej w porcelanowym moździerzu. Maseczkę 
nakładamy za pomocą tamponu z waty i po 15 minutach usuwamy używając ciepłej 

wody. W przypadku wyjątkowo suchej skóry maseczkę miodową należy stosować w 
następujący sposób: umyć twarz w ciepłej wodzie, położyć na twarz gorący kompres 

(najwyżej na 2-3 minuty), natłuścić skórę twarzy świeżą oliwą z oliwek, położyć 
na twarz cienką maskę z waty z wyciętymi otworami na oczy i usta. Dopiero teraz 

nakładamy na watę maseczkę, a właściwie maść miodową złożoną z 30 gramów mąki 
pszennej, 20 mililitrów wody i 50 gramów czystego miodu, dobrze wymieszanych na 

jednorodną masę. Maść nakładamy drewnianą szpatułką i pozostawiamy na 20 minut. 
Po upływie tego czasu usuwamy watę z maseczką, kładziemy na twarz gorący kompres 

(na 2-3 minuty), spłukujemy twarz chłodną wodą i delikatnie pudrujemy. Woda 
miodowa: 2 łyżki stołowe miodu rozpuszczamy w 2 litrach ciepłej wody nalanej do 

emialiowanej miednicy o pojemności 5 litrów (unikać miednic z tworzyw 
sztucznych!) i dokładnie mieszamy. Do otrzymanego roztwora dodajemy jeszcze 2 

litry ciepłej wody i wolno, dokładnie myjemy twarz i szyję przez 5 minut, a 
następnie spłukujemy skórę czystą ciepłą wodą. Maść z kitu pszczelego 

(propolis): 10 gramów rozkruszonego dokładnie kitu pszczelego mieszamy bardzo 

dokładnie ze 100 gramami bardzo świeżego masła śmietankowego. Masę umieszczamy w 
emaliowanym naczyniu, które wstawiamy do większego naczynia z wrzącą wodą i 

ogrzewamy przez 10 minut, stale mieszając (nie wolno dopuścić do wrzenia masy!). 
Maść przecedzamy przez kilkakrotnie złożoną gazę wprost do odpowiedniego 

słoiczka. Przechowujemy ją w lodówce. Jest to wspaniały środek stosowany szeroko 
przy wszelkiego rodzaju dolegliwościach skóry (wypryski, krosty, wrzody, 

czyraki), stanach zapalnych uszu, nosa, zaburzeniach wzrostu paznokci. Chore 
miejsca smarujemy kilka razy dziennie cienką warstwą maści i pozostawiamy 

odsłonięte. Maseczka z miodu, żółtka i oliwy dla skóry wrażliwej: 1 łyżkę miodu, 
1 łyżkę oliwy z oliwek i 1 żółtko mieszamy dokładnie na jednorodną masę. 

Maseczkę nakładamy na twarz i szyję za pomocą tamponu z waty, a czynimy to 
trzykrotnie, po zaschnięciu poprzedniej warstwy. Po 20 minutach delikatnie 

usuwamy maseczkę tamponem z waty i przemywamy twarz i szyję niezbyt ciepłą wodą. 
Maseczka z miodu i gliceryny dla cery suchej i wrażliwej: 1 łyżeczkę gliceryny, 

1 łyżeczkę miodu i 2 łyżeczki przegotowanej wody, dokładnie  mieszamy, dodajemy



 

1 łyżeczkę mąki pszennej i ucieramy wszystko na jednorodną masę. Maseczkę 

nakładamy na skórę twarzy i szyi, po 20 minutach usuwamy tamponem z waty, a 
twarz przemywamy ciepłą wodą. Uwaga: maseczki miodowe należy stosować najwyżej 2 

razy w tygodniu w ciągu miesiąca. Po dwumiesięcznej przerwie zabieg powtarzamy. 
Leki homeopatyczne Choroby i dolegliwości skóry stanowią wdzięczne pole 

działania dla leków homeopatycznych. Diagnostyka i leczenie homeopatyczne 
opierające się między innymi na tak zwanych typach reakcyjnych, dwóch 

fundamentalnych pojęciach, takich jak konstytucja (budowa fizyczna człowieka) i 
temperament (sposób reagowania organizmu na czynniki zewnętrzne). Tak więc w 

zależności od typów konstytucyjnych i temperamentalnych jedni ludzie są bardziej 
podatni na dolegliwości skóry, inni mniej. W zależności od typów te same 

dolegliwości mają różny przebieg. Popularny wyprysk wywoła inne objawy u 
człowieka cierpiącego na przewlekły łojotok niż u człowieka skłonnego do suchych 

stanów zapalnych skóry, innego też wymagać będzie leczenia. Istotną rolę w 
leczeniu homeopatycznym odgrywają tak zwane leki konstytucyjne, działające nie 

tylko na widzialne zmiany na skórze chorego, lecz również na głębsze, wewnętrzne 
zaburzenia organizmu, odpowiedzialne za zmiany skórne. Autor uznał za słuszne 

umieszczenie w części poradnika zajmującej się leczeniem stanów chorobowych 
rzutujących na skórę kuracji homeopatycznych, nie tylko skutecznych i 

bezpiecznych, lecz wchodzących w skład pojęcia leczenia naturalnego. Leki 
homeopatyczne nabywać można w aptekach homeopatycznych, a ponieważ nie ma ich 

wiele, podajemy adresy: 90-607 Łódź, ul. Wólczańska 37 61-728 Poznań, ul. 
Ratajczaka 45 00-017 Warszawa, ul. Marszałkowska 111 a 01-050 Warszawa, ul. Miła 

3 Leczenie wodą W medycynie naturalnej leczenie wodą praktykowane jest od 
pradawnych czasów. Dzisiaj uznaje się już powszechnie, że woda nie tylko 

wzmacnia i hartuje organizm, ale także pomaga w leczeniu pewnych chorób, pod 
warunkiem że zabiegi wodne przeprowadzane są prawidłowo, z uwzględnieniem stanu 

zdrowia, wieku i płci chorego, a także właściwości samej wody, co dotyczy przede 
wszystkim jej temperatury. Stosuje się następujące zabiegi wodne: - kąpiele, - 

kąpiele parowe, - zabiegi napotne (zawijania i wygrzewania), - kompresy, - 
okłady, - zabiegi oczyszczające (lewatywy). Skuteczność wymienionych zabiegów 

jest duża. Najogólniej mówiąc, wzmacniają one funkcjonowanie wszystkich 
narządów. Przede wszystkim jednak powodują napływ krwi do naczyń krwionośnych 

skóry i dobrze działają na układ nerwowy. W czasie zabiegów krótkotrwałych 
gorąca i zimna woda stosowana naprzemiennie działa pobudzająco, dłuższe zaś - w 

ciepłej i zimnej wodzie -przynoszą uspokojenie. Omawiane zabiegi mają też 
korzystny wpływ na serce: kąpiele zimne na przykład przyczyniają się do 

spowolnienia tętna i obniżają ciśnienie krwi, gorące zaś przyśpieszają tętno i 
podwyższają ciśnienie. Wreszcie zabiegi wodne poprawiają wydatnie przemianę 

materii, między innymi poprzez zwiększanie wydzielania moczu. Dodajmy, że 
lecznicze właściwości ma także regularne picie zimnej przegotowanej wody, co 

daje widoczne efekty w chorobach nerwów, serca, nerek, wątroby, żołądka. Sauny i 

łaźnie parowe.Ń Sauna fińska Sauna fińska należy do tego rodzaju łaźni, w 
których panuje wysoka temperatura powietrza (do 90-100 stopni C), lecz jego 

wilgotność jest niska (10-15 procent). Wynika stąd, że łaźnie typu "sauna" 
sprzyjają przede wszystkim wywołaniu potu, a jedynym zabezpieczeniem przed 

przegrzaniem organizmu jest szybkie wysychanie tego potu. Korzystanie z tego 
rodzaju łaźni daje szybki efekt leczniczy. Łaźnia parowa, zwana zwłaszcza w 

Polsce wschodniej "banią", różni się od sauny o wiele niższą temperaturą 
powietrza (45 stopni C) i stosunkowo wysoką jego wilgotnością (90-100 procent). 

Podwyższona ciepłota obydwu typów łaźni pobudza organizm do wzmożonej 
działalności mechanizmów regulujących jego temperaturę zewnętrzną i wewnętrzną, 

a więc chroniących przed przegrzaniem. Obydwa typy łaźni stanowią spore 
obciążenie dla organizmów ludzi otyłych, gdyż ze względu na powiększony mięsień 

sercowy nie mogą się oni dostatecznie przystosować do działania wysokiej 
temperatury i wilgotnego powietrza; mimo to większość ludzi tęgich przystosowuje 

się jednak do tych nienormalnych warunków i twierdzi, że im sauna i łaźnia 
parowa służą. Takie osoby powinny korzystaą z sauny lub łaźni parowej tylko w 

porozumieniu z lekarzem. Łaźnia parowa jest dla nich bardziej wskazana niż 
sauna. Badania przeprowadzone przez lekarzy dowodzą, że łaźnia parowa polepsza 

stan osób chorych na nadciśnienie i cierpiących na nadmierne otłuszczenie, pod 
warunkiem że podczas przebywania w łażni parowej ciśnienie rozkurczowe nie 

podniesie się, a tętno nie przekroczy 105 uderzeń na minutę. Osoby stosujące 
łaźnię parową jako środek na zmniejszenie wagi ciała tracą ją co prawda, ale na 

krótko, co ma związek z obfitym poceniem się. Potem ich waga wraca do 
poprzedniej. Dla celów kosmetycznych i oczyszczających korzystać trzeba raczej z 

sauny, z uwagi na panujące w niej zdecydowanie kontrastowe temperatury. Niska 
wilgotność powietrza w saunie powoduje obfite pocenie się. Zabezpiecza to skórę 

przed zbytnim przegrzaniem. Podwyższona temperatura skóry wzmaga obieg krwi i 
działa pobudzająco tak na skórę zdrową, jak i chorą. Dzięki nasyceniu skóry 

tlenem ulegają przyśpieszeniu procesy przemiany materii. Sprzyja to dostępowi do 
skóry substancji ochronnych. Przekrwienie skóry działa leczniczo na wszelkiego 

rodzaju wypryski i stany zapalne. Intensywne wydzielanie potu pobudza 
złuszczanie zrogowaciałego naskórka, przyśpieszając ustępowanie wszelkich 

zanieczyszczeń skórnych. Ponieważ wszelkiego rodzaju wypryski na skórze 
powodowane są najczęściej zatrzymaniem wydzielania potu, pocenie się w saunie 

przynosi regenerację skóry, czego pierwszym sygnałem jest ustąpienie świądu. 
Sauna to niezastąpiony środek leczniczy dla osób cierpiących na zaburzenia 

krwiobiegu (zimne ręce i nogi). Są to dolegliwości spowodowane skurczem naczyń 
krwionośnych. Sauna i wykonywane w niej zabiegi wodne (polewanie się chłodną 

wodą i tym podobne) polepszają odżywianie skóry skuteczniej niż stosowanie 
jakichkolwiek środków kosmetycznych, które często wywołują uczulenie. Sauna jest 

także niezastąpiona we wszystkich dolegliwościach skórnych o charakterze 
sezonowym, kiedy to pogorszenie następuje zimą, zwłaszcza podczas odwilży, i tuż 

po niej. Nie ulega wątpliwości, że dolegliwości te powodowane są zaburzeniami 
wegetatywnego układu nerwowego, zaś warunki panujące w saunie sprzyjają 

treningowi mechanizmów termoregulacyjnych. Znany jest także dobroczynny wpływ 
sauny w leczeniu chorób alergicznych, gdyż przebywanie w niej pobudza 

działalność przysadki i nadnerczy. Wskazania do korzystania z sauny w chorobach 
skóry: egzemy suche i przewlekłe, przemieszczające się zapalenie skóry, 

świerzbiączka, wszelkiego rodzaju świądy, pokrzywka, wypryski uczuleniowy i 
polekowy, wszelkie postaci łuszczycy, łuszczyca reumatyczna, liszaj płaski i 

liszaj czerwony, zaburzenia rogowacenia naskórka, stwardnienie skóry, skłonność 
do czyraków bezropnych, wągry. Przeciwwskazania do korzystania z sauny w 

chorobach skóry: egzema w postaci mokrej; egzema bakteryjna, wyprysk 
towarzyszący chorobom onkologicznym, długotrwałe zaczerwienienie skóry, wyprysk 

towarzyszący dnie, czyli podagrze, wszystkie choroby skóry w stanie ostrym, 
infekcyjne choroby skóry, choroba papuzia, guzy skóry, rozległe wylewy 

podskórne. Stosowanie saunyŃ w celach kosmetycznych Przed korzystaniem z sauny w 

celach kosmetycznych musimy najpierw określić typy naszej skóry na twarzy, szyi, 
głowie, kończynach i klatce piersiowej, zwłaszcza na jej odsłoniętej części. Dla 

każdego z typów skóry stosuje się inne zabiegi wodne. Poza tym dobrze jest znać 
reakcję własnej skóry na czynniki zewnętrzne. Niezależnie od określenia typu 

skóry trzeba także orientować się co do jej elastyczności, grubości podściółki 
tłuszczowej, ukrwienia, skłonności do zmarszczek, rodzaju pigmentacji (czy 

opalamy się szybko i bez oparzeń czy też nie) i tak dalej. Skoro już w celach 
kosmetycznych zdecydujemy się na saunę, czego właściwie możemy się po niej 

spodziewać? Przede wszystkim nastąpi oszyszczenie powierzchni skóry z bakterii, 
zrogowaciałych cząstek naskórka i różnych naturalnych wydzielin, co z kolei 

otworzy kanaliki gruczołów, a także spowoduje lepsze ukrwienie skóry. Ten 
ostatni efekt jest bardzo ważny, gdyż zwiększenie przepływu krwi przez skórę 

podwyższa jej kwasowość, ta zaś spełnia bardzo istotną funkcję ochronną. Podczas 
korzystania z sauny można dodawać do wody różne naturalne, ziołowe olejki 

aromatyczne, a także pobudzać skórę uderzeniami specjalnych miotełek (najlepsze 
są brzozowe). Osoby o skórze tłustej muszą podczas korzystania z sauny zadbać o 

ograniczenie wydzielania gruczołów łojowych, ale też o ich jednoczesne 
oczyszczenie. Osoby skłonne do łojotoku powinny przed wejściem do sauny umyć 

dobrze całe ciało dobrym lanolinowym mydłem, co zabezpieczy skórę przed 
powstaniem drobnych pęknięć. Skóra tłusta wysusza się w saunie nadmiernie z 

powodu przyśpieszenia pracy gruczołów łojowych. Osoby o skórze suchej powinny 
zważać na to, by nie wystawiać jej na bezpośrednie działanie uderzeń pary, jaka 

powstaje przez podnoszenie temperatury w saunie. Przed niepożądanymi skutkami 
zabezpiecza masaż polegający na delikatnym poklepywaniu skóry. Dobrze jest też 

szczególnie wrażliwe fragmenty skóry posmarować tłustym mleczkiem ochronnym lub 
tłustym kremem zalecanym w poradniku. Osoby starsze mają naturalną skłonnością 

do zmarszczek z powodu zaniku podskórnej tkanki łącznej, toteż muszą one unikać 
mocnego masażu i gwałtownych uderzeń pary, gdyż zabiegi te zwiększają 

marszczenie się skóry, zwłaszcza na twarzy i szyi. Nie oznacza to jednak, że 
starsi powinni unikać sauny - mogą z niej korzystać 1-2 razy w tygodniu. Zabiegi 

w saunie działają odnawiająco na skórę, powstrzymują starzenie się jej, 
pobudzają narastanie nabłonka, uaktywniają gruczoły wydzielnicze. Po wyjściu z 

sauny konieczne jest zabezpieczenie skóry odpowiednim mleczkiem lub kremem. 
Skóra typu mieszanego (w jednych miejscach tłusta, w innych sucha) wymaga 

zabiegów wskazanych dla poszczególnych typów skóry. Ogólne zasadyŃ korzystania z 
sauny - Z sauny nie należy korzystać częściej niż 1 raz na tydzień, gdyż skutki, 

jakie wywołuje, trwają 5-7 dni. - Jeśli używamy sauny w celach leczniczych, 
powinniśmy korzystać z niej przynajmniej przez 4-5 miesięcy. - Gdy masz 

wątpliwości, czy możesz korzystać z sauny, poradź się doświadczonego lekarza. - 
Przed wejściem do sauny umyj całe ciało mydłem, weź prysznic i wytrzyj skórę do 

sucha. - Kiedy znajdziesz się w saunie, przestrzegaj zasady, że po 5-10-
minutowym przebywaniu w części gorącej powinieneś ochłodzić całe ciało w ciągu 

kilku minut i odpocząć przez kolejne kilka minut (nie dłużej niż 10 minut). 
Podczas jednego pobytu w saunie wskazana jest trzykrotna zmiana temperatury. - 

Pobyt w gorącej części sauny należy rozpoczynać od ławek dolnych i bez pośpiechu 
korzystać z coraz wyższych, jeśli mamy na to ochotę. W ciągu 2-3 minut przed 

opuszczeniem gorącej części sauny należy posiedzieć z nogami opuszczonymi w dół 
i dopiero potem wyjść z sauny. - Jeśli jest się zbyt wrażliwym na gwałtowne 

zmiany temperatury, przed wejściem do gorącej sauny trzeba zanurzyć nogi na 
kilka minut w dobrze ciepłej wodzie i natrzeć twarz gorącą wodą lub przyłożyć do 

niej na chwilę ręcznik zmoczony w gorącej wodzie. - Podczas pobytu w saunie 
rozluźnij mięśnie, staraj się o niczym nie myśleć, nie prowadź rozmów z innymi 

osobami. - Po opuszczeniu sauny odpocznij przez 30 minut, a przez następne 2-3 
godziny wystrzegaj się wysiłków. - Nie wchodź do sauny głodny, zmęczony, 

zziębnięty. Przed wejściem do części gorącej nie bierz zimnego prysznicu. Nie 
wyciskaj też z siebie przysłowiowych siódmych potów na najwyższej ławce. - Po 

wyjściu z części gorącej sauny nie wskakuj do zimnej wody, nie bierz zimnego 

prysznicu, nie przebywaj długo na świeżym powietrzu. - Osoby, które pocą się z 
trudnością, muszą przed wejściem do gorącej części sauny wziąć gorącą kąpiel 

nóg, co przyśpieszy wydzielanie potu. Jeśli tego nie zrobią, dojdzie do 
przegrzania ciała i przykrych tego następstw. + Rady ogólne dotycząceŃ 

odżywiania się i snu Odżywianie Znaczny wpływ na urodę ma odżywianie. Właściwie 
dobrana dieta sprawia, że włosy nabierają połysku, blade wargi - czerwieni, 

paznokcie stają się lśniące, a zęby śnieżnobiałe. Zaczerwieniony nos i nieczysta 
skóra twarzy są natomiast dowodem niewłaściwej diety, szczególnie zaś 

przejadania się. Podstawowym warunkiem zdrowia i urody jest unikanie nadmiaru 
pożywienia, zwłaszcza mięsa i jego przetworów, tłuszczów zwierzęcych, potraw 

mącznych, ostrych przypraw i alkoholu. Te ostatnie są szczególnie szkodliwe dla 
cery. Łatwo zauważyć, że twarze alkoholików mają brzydki, niebieskawy odcień. 

Warunek drugi to uwzględnienie w diecie dużej ilości surowych owoców (mogą je 
zastąpią kompoty) i jarzyn, gdyż to one właśnie zawierają mnóstwo składników 

wpływających korzystnie na tkankę skórną. Trzeci wreszcie warunek - należy pić 
sporo mleka, ponieważ nadaje ono cerze delikatny, jasny odcień, a także wzmacnia 

organizm i stąd wskazane jest dla osób osłabionych oraz zbyt szczupłych. Sen Sen 
jest niezbędny dla wszystkich istot żywych. Podczas snu wypoczywa cały organizm, 

a zwłaszcza układ nerwowy. Regularny sen wpływa korzystnie na stan fizyczny i 
psychiczny człowieka - kto śpi dostatecznie długo i spokojnie, czuje się 

odświeżony i pełen sił. Takiego odpoczynku nic nie zastąpi, nawet najlepsze leki 
nie przywrócą zdrowego wyglądu osobom zmęczonym i niewyspanym. Niespokojny, zbyt 

krótki sen wpływa ujemnie na samopoczucie - człowiek robi się rozdrażniony i 
apatyczny. Każda kobieta, która pragnie wyglądać świeżo i długo zachować ładny 

wygląd, powinna kłaść się spać najpóźniej o godzinie jedenastej wieczorem. Dla 
kobiet w średnim wieku nieodzowne jest minimum osiem godzin snu na dobę. 

Zaśnięcia przed północą nie zastąpi dłuższe spanie. W dodatku samo położenie się 
przed północą do łóżka nie wystarczy. Aby wypoczynek wpływał skutecznie na 

organizm, skóra całego ciała powinna swobodnie oddychać. Przed pójściem na 
spoczynek trzeba więc umyć się starannie i koniecznie zmienić bieliznę z 

dziennej na nocną. Ważne jest również ułożenie ciała przed zaśnięciem. Nie 
należy spać na lewym boku i na plecach, bowiem sen w takiej pozycji źle wpływa 

na narządy wewnętrzne. Dobrze jest natomiast spać na prawym boku i na brzuchu. 
Podstawowe wskazówki higieniczne Rano. Latem wstajemy o szóstej, zimą zaś o 

siódmej godzinie. Zaraz po wstaniu otwieramy okno i wietrzymy pokój przez pięć 
minut. Suchą szczotką wykonujemy najpierw masaż twarzy, a potem całego ciała. 

Bierzemy chłodną kąpiel lub nacieramy chłodną wodą brzuch, pachy i narządy 
płciowe. Myjemy zęby i płuczemy usta naparem z rumianku. Po ubraniu się robimy 

dziesięć wdechów i tyleż wydechów. Przed obiadem. Wykonujemy dziesięć głębokich 
wdechów i tyle samo wydechów. Po jedzeniu odpoczywamy przez pół godziny w 

pozycji leżącej. Wieczorem. Przed kolacją robimy dziesięć głębokich wdechów i 
tyleż wydechów. Przed pójściem spać wskazany jest półgodzinny spacer. Po 

powrocie myjemy twarz wodą lub ciepłym wywarem z siana. Zęby czyścimy średnio 
twardą szczoteczką i pastą, usta płuczemy naparem z rumianku. + Dietetyka 

naturalna Odżywianie niewłaściwe Jest rzeczą bezsporną, że nadwaga sprzyja 
powstaniu chorób, choć nikt ze specjalistów nie wskazuje na otyłość jako na 

bezpośrednią przyczynę zgonów. Stąd też hasło współczesnego człowieka powinno 
brzmieć: "Odżywiajmy się mądrze! Unikajmy błędów w codziennej diecie!" 

NajczęściejŃ popełniane błędy Jemy zbyt wiele. Wprowadzamy do organizmu nadmiar 
kalorii, zwłaszcza w posiłkach wieczornych i w dni świąteczne. Jadamy o wiele 

więcej, niż potrzebuje tego organizm. Choć nasz wysiłek fizyczny jest raczej 
minimalny, odżywiamy się tak, jak byśmy wykonywali ciężką pracę fizyczną. Z 

danych Światowej Organizacji Zdrowia wynika, że pochłaniamy dziennie 360 kalorii 
więcej, niż potrzebuje organizm. Warto przypomnieć, że już jedna czwarta tej 

liczby spowoduje, iż po pięciu latach nasza waga wzrośnie o 18 kilogramów. Jemy 
zbyt tłusto. Średnio zużywamy 132 gramy tłuszczu dziennie, podczas gdy norma 

wynosi 80 gramów. Ten niewielki pozornie nadmiar tłuszczu jest poważnym 

zagrożeniem dla organizmu. Jemy źle pod względem dietetycznym. Spożywamy zbyt 
mało witamin, błonnika, białka, inaczej mówiąc: zbyt mało świeżych jarzyn, 

owoców, mleka, ryb, za dużo natomiast białego chleba, ciastek i innych wyrobów 
mącznych, za mało żywności naturalnej, a wiele konserw, mrożonek i 

półfabrykatów. Pijemy zbyt wiele. Używamy za dużo alkoholu i słodkich napojów. 
Średnio 8 procent kalorii uzyskujemy z napojów alkoholowych. Każdy dorosły 

człowiek "wypija" dziennie 330 kalorii. Jemy niewłaściwie - nieregularnie i za 
szybko. Gotujemy niewłaściwie. Używamy za dużo soli i zbyt dużo potraw smażymy. 

Nie dostosowujemy diety do wieku. Zdecydowanie przekarmia się dzieci. Za dużo 
kalorii spożywają ludzie po pięćdziesiątym roku życia, którzy powinni jeść mniej 

niż wówczas, gdy byli młodzi, bo zużywają mniej energii. Niedostateczna jest 
wiedza na temat odżywiania. Dietetycy podają wiele danych na temat właściwego 

odżywiania się, lecz konsumenci na ogół o tym nie wiedzą + Odżywianie właściwe 
Ile i co należy jeść Ograniczenie ilości przyjmowanego pożywienia do niezbędnych 

kalorii - uzależnione od wieku, płci, budowy fizycznej i charakteru pracy 
człowieka, inaczej mówiąc: od strat energetycznych organizmu - stanowi 

podstawowy warunek zdrowia. Przede wszystkim musimy wprowadzić do codziennej 
diety jak najwięcej surowych jarzyn i owoców. Zawierają one mnóstwo nieodzownych 

dla normalnej działalności organizmu mikroelementów, węglowodanów, łatwo 
przyswajalnych soli mineralnych. Są głównymi dostawcami witamin C i P oraz 

witamin z grupy B. W owocach cytrusowych, cebuli, czosnku, a także w innych 
owocach i jarzynach zawarte są substancje lotne, niszczące bakterie 

chorobotwórcze. Wiele jarzyn usuwa niekorzystny wpływ tłuszczów na funkcję 
wydzielniczą żołądka; w połączeniu z tłuszczami działają żółciopędnie. Oto kilka 

przykładów. Arbuz i dynia zalecane są przy skłonnościach do powstawania kamieni 
żółciowych i nerkowych oraz w chorobach układu sercowo-naczyniowego i nerek. 

Bakłażany obniżają zawartość cholesterolu we krwi, wątrobie i nerkach, wzmagają 
usuwanie z organizmu kwasu szczawiowego. Powinny je jadać cierpiący na 

arteriosklerozę, choroby wątroby, nerek i podagrę. Jeżyny - świeże i herbata z 
suszonych owoców - są dobrym środkiem uspokajającym i wzmacniającym, szczególnie 

w czasie klimakterium; pobudzają ruchy trawienne żołądka. Kapusta zawiera 
składnik zapobiegający przekształcaniu węglowodanów w tłuszcze. Sok z kapusty 

pobudza wydzielanie soku żołądkowego i produkcję żółci, jest wskazany w leczeniu 
nieżytu żołądka i choroby wrzodowej. Maliny mają wiele puryn, stąd też nie 

zaleca się ich osobom chorym na podagrę i choroby nerek. Są pradawnym środkiem 
napotnym. Marchew to niezwykle wartościowa jarzyna ze względu na dużą zawartość 

karotenu (trzeba jednak pamiętać, że karoten przyswajalny jest tylko w 
połączeniu z tłuszczami). Jest pomocna w chorobach nerek, wątroby, nadciśnieniu, 

odkładaniu się złogów, zaparciach, ale przeciwwskazana w ostrych stanach choroby 
wrzodowej, kolkach i nieżytach okrężnicy. Suszone liście marchwi zaparza się jak 

herbatę i pije w przypadku guzów krwawnicowych odbytu. Pietruszka jest bogata w 
substancje, które przyczyniają się do rozpuszczenia kamieni nerkowych i kamieni 

pęcherza moczowego. W ostrych stanach chorób nerek pietruszkę należy wykluczyć z 
pożywienia. Pomidory mają wiele karotenu, witamin, potasu; witaminy zachowują 

się także w pomidorach konserwowanych. Porzeczka czarna zawiera wiele witamin 
(C, B, P), karoten, a jej liście - substancje lotne. Sok z owoców i napar z 

liści są pomocne przy chorobach żołądka. Napój z liści, zalanych zimną wodą na 
około sześć godzin, działa pobudzająco na wydzielanie kwasu moczowego. Poziomki 

mają właściwości lecznicze w chorobach układu sercowo-naczyniowego, w chorobie 
wrzodowej żołądka, dolegliwościach pęcherzyka żółciowego, nadciśnieniu, 

arteriosklerozie, podagrze i innych zaburzeniach przemiany materii. Regulują 
działalność jelit. Rzodkiew i rzodkiewka zawierają witaminy, fermenty, puryny. 

Ułatwiają trawienie i wydzielanie moczu, ale są przeciwwskazane w chorobie 
wrzodowej, nieżycie żołądka, chorobach wątroby, nerek i podagrze. Seler działa 

moczopędnie i przeciwzapalnie. Sok ze świeżego selera używany jest w leczeniu 
podagry. Wiśnie - sok z tych owoców hamuje procesy fermentacyjne w jelitach. 

Ziemniaki - zawierają dużo potasu i niewiele sodu, co sprawia, że ich działanie 

jest moczopędne. Są pożyteczne w chorobach nerek i układu sercowo-naczyniowego. 
Sok ze świeżych ziemniaków stosuje się z powodzeniem w leczeniu chorób żołądka 

spowodowanych nadkwasotą. W przypadku cukrzycy i otyłości spożycie ziemniaków 
trzeba ograniczyć. Jak należy jeść Aby być zdrowym, należy jadać trzy razy 

dziennie. Przerwy między posiłkami nie mogą być za długie - już po siedmiu, 
ośmiu godzinach apetyt osiąga granicę głodu i zjadamy więcej, niż potrzebuje 

organizm. Potrawy i napoje mają być ciepłe, lecz nie gorące, gdyż te ostatnie 
źle wpływają na układ trawienny (szkodzą śluzówce żołądka). Wszystkie napoje 

należy pić małymi łykami, a nie jednym haustem, zimne zaś - bardzo wolno i nie 
na pusty żołądek. Po zjedzeniu owoców nie wolno pić wody, tak jak nie wolno 

łączyć tłustego pożywienia z ciepłym pieczywem i słodyczami. Niewskazane jest 
zasiadanie do posiłku, gdy jest się zmęczonym. Najpierw trzeba odpocząć. Dobrze 

jest napić się wtedy soku owocowego, a jeśli ktoś woli wodę, niech doda do niej 
trochę soku z cytryny. Zdrowy człowiek może obyć się bez jedzenia kilka dni, 

pijąc tylko wodę. Taka przerwa odmłodzi go i doda mu energii, bo głodówka to 
odpoczynek dla organizmu, a przede wszystkim dla układu trawiennego. W pierwszym 

dniu głowa może wydawać się ciężka, pojawia się szum w uszach. Objawy te jednak 
szybko mijają. Dwa, trzy dni bez jedzenia wystarczają na oczyszczenie organizmu 

i odnowę sił. Podczas głodówki nie należy przeciążać się pracą fizyczną. 
Głodówkę można też przeprowadzać regularnie - raz w tygodniu, zawsze w tym samym 

dniu, pijąc jedynie ciepły napar lipowy z dodatkiem miodu. Podstawą leczenia 
naturalnego jest odpowiednie pożywienie, z przewagą surowych owoców i jarzyn. 

Uzupełnione ciemnym pieczywem, roślinami strączkowymi, mlekiem i jego 
przetworami - dostarcza organizmowi odpowiednią ilość węglowodanów, białka, soli 

mineralnych, tłuszczów i witamin, a tym samym jest w pełni wystarczające. Aby je 
dobrze przyswoić, trzeba przestrzegać następujących zasad (poza już 

wymienionymi): - Nie jedzmy, gdy nie czujemy łaknienia lub kiedy jesteśmy w złym 
nastroju, zwłaszcza rozgniewani. - Każdą potrawę gryźmy dokładnie, przed 

połknięciem mieszając ją ze śliną, co nas uchroni od nieżytu żółądka. - Jeżeli 
mamy kłopoty z trawieniem, unikajmy - zwłaszcza wieczorem - ostrych przypraw, 

grochu, fasoli, soczewicy, bobu, kapusty, cebuli, czosnku i jaj na twardo. 
Powodują one powstawanie gazów. Rośliny strączkowe, dobrze ugotowane, jedzmy 

najwyżej raz lub dwa razy w tygodniu, tylko na obiad. - Starajmy się nie jeść, 
zwłaszcza wieczorem, potraw nazbyt słodkich, słonych i tłustych, a także nie pić 

napojów gazowanych. - Do potraw nie używajmy octu spirytusowego, lecz soku z 
cytryny, kwasku cytrynowego lub octu winnego. - Jeśli jesteśmy osłabieni, pijmy 

soki owocowe zamiast wody i używek. Jeżeli mamy taką możliwość, zaspokajajmy 
pragnienie owocami. - Jajka spożywajmy tylko pod jedną postacią: ugotowane na 

miękko. Osoby zdrowe mogą zjadać 2-3 jaja dziennie, chore - 2-3 jaja na tydzień. 
- Jeżeli nie jesteśmy wegetarianami, zrezygnujmy raz w tygodniu z mięsa. - Rano, 

na godzinę przed posiłkiem, pijmy małymi łykami chłodną wodę. Przy zaparciach 
pijmy ją też na pół godziny przed każdym posiłkiem i wieczorem przed położeniem 

się spać. - Unikajmy szkodliwych dla żołądka zestawień potraw: gotowanych ryb z 
mlekiem; potraw słonych i kwaśnych ze słodkimi; białka roślinnego ze zwierzęcym, 

na przykład fasoli i soi razem z jajami, serem białym i serami twardymi; 
tłuszczów zwierzęcych z tłuszczami roślinnymi; jarzyn surowych z owocami (te 

ostatnie kombinacje zjadane w umiarkowanych ilościach nie są szkodliwe). - Nie 
używajmy raz już użytych tłuszczów. - Nie przejadajmy się. + Diety lecznicze 

Dieta bezsolna Polega ona na ograniczeniu ilości soli używanej do przyprawiania 
potraw. Całkowita z niej rezygnacja jest szkodliwa, przede wszystkim dla dzieci, 

bowiem umiarkowane ilości tej przyprawy - szczególnie soli kamiennej, szarej, 
zawierającej mikroelementy - są nieodzowne dla normalnego funkcjonowania 

organizmu. Brak jej powoduje zaburzenia smaku, utratę apetytu, bóle mięśni i 
ogólne osłabienie organizmu. Dieta z małą ilością soli stosowana jest w 

chorobach serca, nerek i chorobach skóry. Dieta pomidorowo-dyniowa 
Przygotowujemy ją następująco: 250 gramów dyni kroimy na kawałeczki, a około 400 

gramów świeżych, umytych pomidorów na ćwiartki. Dodajemy główkę cebuli, szczyptę 

soli i 2-3 listki laurowe. Wszystko to razem mieszamy i wrzucamy do wrzącej 
oliwy. Dusimy przez około 15 minut. Stosujemy jako dietę oczyszczającą żołądek i 

jelita. Dieta żytnia Na śniadanie, obiad i kolację zjadamy 1-2 filiżanki 
gotowanego ziarna żyta z odrobiną soli. Ziarno gotujemy tak długo, aż stanie się 

miękkie, ale nie rozgotowane. Taka dieta wskazana jest, gdy ma się kłopoty z 
trawieniem. Dieta jabłeczna Przez pierwsze dwa dni jemy tylko surowe jabłka w 

dowolnej ilości, trzeciego natomiast-lekkie potrawy i pijemy napoje. Taka dieta 
jest bardzo skuteczna (dla dzieci i dorosłych) w chorobach wątroby i przy 

cukrzycy, a także jako kuracja odchudzająca. Można ją powtarzać co tydzień. 
Dieta jarskaŃ z surowizn Dzięki tej diecie wszystkie substancje odżywcze, 

witaminy i składniki mineralne trafiają do organizmu w niezmienionej postaci. 
Dopuszcza ona bowiem do spożywania jedynie surowe i suszone owoce (w tym orzechy 

i migdały), jarzyny, warzywa, kiełki i ziarna zbóż, kasze oraz potrawy z nich 
przyrządzane, z dodatkiem oliwy i majonezu domowej roboty. Ci, którzy decydują 

się na tę dietę, powinni wziąć pod uwagę własną kondycję fizyczną, a także 
warunki klimatyczne, w jakich żyją. Najlepiej zresztą poradzić się 

doświadczonego dietetyka. Choć bowiem stosujący tę dietę na ogół czują się 
doskonale i nie odczuwają braku ciepłego jedzenia i picia, może się zdarzyć, że 

jedzenie wyłącznie surowizn wywoła chroniczne uczucie głodu. Przechodzenie na tę 
dietę powinno być stopniowe i ostrożne. Nie zaszkodzi dodać do niej trochę 

chleba, słodkiego i zsiadłego mleka lub śmietanki oraz gotowanych ziemniaków. 
Najkorzystniej jest przez pięć dni w tygodniu jeść proste jarskie potrawy, a 

przez dwa - wyłącznie surowizny. Najbardziej sprawdzają się w tej diecie owoce 
soczyste: jagody, maliny, truskawki, poziomki, jabłka, gruszki. Z jarzyn zaś: 

marchew, seler, czerwony burak, szczaw, ogórek, zielony groszek, kukurydza i 
sałata - ta jako dodatek do wszystkich potraw. Jarzyny drobno kroimy lub 

przepuszczamy przez maszynkę do mięsa. Doprawiamy oliwą, cytryną, kwaśną 
śmietaną lub majonezem. Dodanie cebuli, czosnku, kminku, koperku lub innych 

przypraw poprawi smak potrawy (jedna może składać się najwyżej z dwóch jarzyn). 
Jeżeli dieta powoduje gazy i burczenie w żołądku, trzeba przestać jeść owoce w 

połączeniu z jarzynami. Bardzo odżywcze są wszelkiego rodzaju kasze. Należy je 
moczyć w wodzie przez dwanaście godzin, a przed jedzeniem doprawić do smaku 

mlekiem, śmietanką, świeżymi lub suszonymi owocami, orzechami, miodem i tym 
podobnymi. Wartość kaloryczna tej diety waha się od 800 do 2500 kalorii 

dziennie, a nawet więcej, jeśli dodamy do potraw oliwę, majonez, orzechy i 
suszone owoce. Medycyna naturalna zaleca ją szczególnie w różnorakich 

dolegliwościach żołądka i jelit (w tym przy zaparciach), nadciśnieniu, chorobach 
nerek i wątroby, cukrzycy, chorobie serca (osobne dni owocowe i osobne 

jarzynowe), podagrze, zapaleniu stawów, chorobie tarczycy, migrenach, zapaleniu 
tętnic, sklerozie. Jak w każdej diecie, tak i tu pacjent musi wykazać silną wolę 

i nie przerywaą jej. Jest to szczególnie trudne ze względu na nawyk jedzenia 
potraw gotowanych. Ale przyzwyczaić się można. A oto kilka przepisów na potrawy 

z surowizn: Potrawa z jabłek Ucieramy 1-3 jabłka na grubej tarce, dodajemy 1 
szklankę kiełków owsianych, sok z pół cytryny, 1 łyżkę śmietanki lub tłustego 

mleka, 1 łyżkę miodu lub słodkiego soku owocowego i wszystko to delikatnie 
mieszamy. Przysmak z jabłek i orzechów włoskich Ucieramy na grubej tarce 1-4 

jabłka, dodajemy 1-2 łyżki stołowe kiełków owsianych lub pszenicznych, sok z pół 
cytryny, pół łyżki posiekanych orzechów, 1 łyżkę śmietanki lub tłustego mleka. 

Delikatnie mieszamy. Potrawa z jabłek i marchwi Ucieramy na grubej tarce 1-3 
jabłka, dodajemy 1-2 łyżki kiełków pszenicznych, 1 łyżkę zmielonych migdałów, 1-

2 łyżki drobno utartej marchewki, sok z pół cytryny, 1 łyżkę śmietanki lub 
tłustego mleka, delikatnie mieszamy. Potrawa ze śliwek suszonych lub innych 

owoców Miksujemy 200-300 gramów namoczonych uprzednio suszonych śliwek, 1-2 
łyżki kiełków pszenicznych, sok z pół cytryny; przed jedzeniem dodajemy 1 łyżkę 

śmietanki lub tłustego mleka. Kasza ze śliwkami 50 gramów namoczonych uprzednio 
płatków owsianych mieszamy ze 125 gramami mielonych orzechów i 250 gramami 

namoczonych i posiekanych śliwek suszonych. Dla smaku można dodać pół szklanki 

mleka. + PielęgnacjaŃ skóry twarzy Dokładne oczyszczenie skóry twarzy jest 
konieczne chociażby ze względu na to, że niemal wszystkie panie robią makijaż, 

którego nie da się usunąć za pomocą mydła i wody. Ponieważ makijaż nakładamy na 
twarz zwykle rano, wieczorem trzeba koniecznie oczyścić skórę twarzy, używając 

kremu lub mleczka. Jeden z wybranych środków należy delikatnie, lecz 
zdecydowanie wcierać w skórę twarzy od jej środka na zewnątrz i ku górze, 

zwracając szczególną uwagę na fałdy wokół nosa, dolną część podbródka i 
małżowiny uszne. Tampon z waty, którym przecieramy twarz, musi być zawsze 

wilgotny, gdyż sucha wata drażni skórę. Im grubszą warstwę makijażu nakładamy na 
twarz, tym dłużej i dokładniej musimy ją usuwać. Po skończeniu zabiegu można 

umyć twarz w niezbyt ciepłej wodzie z delikatnym mydłem. Ale nawet wówczas gdy 
nie stosujemy makijażu, skórę należy starannie pielęgnować: oczyszczać ją, 

wykonywać masaże i nakładać maseczki kosmetyczne. Po dokładnym oczyszczeniu 
skóry przystępujemy do masażu twarzy. Masaż powoduje rozluźnienie mięśni twarzy 

i pobudza obieg krwi. Aby osiągnąć optymalne rozluźnienie mięśni twarzy, masaż 
powinien trwać przynajmniej 5 minut. Rozpoczynamy go od ułożenia opuszek dużych 

palców obydwu dłoni na grzbiecie nosa pomiędzy brwiami; naciskając równomiernie 
palcami przesuwamy kciuki wzdłuż szczęk w kierunku policzków aż do stawu 

szczękowego. Takie postępowanie przyśpiesza odpływ krwi z twarzy, przygotowując 
w ten sposób skórę do masażu właściwego. Po wykonaniu zabiegu nakładamy na twarz 

krem zmiękczający. Po nałożeniu kremu masujemy szyję, poczynając od jej 
podstawy, prowadząc zewnętrzną powierzchnię palców obu rąk w górę, ku 

podbródkowi. Tylną i boczne powierzchnie szyi masujemy koniuszkami palców, 
wykonując ruchy okrężne z dołu do góry. Masaż powtarzamy 2-3 razy. Następny etap 

masażu rozpoczynamy od środka górnej wargi, wykonując ruchy obrotowe w kierunku 
skroni. Następnie od środka dolnej wargi masujemy twarz w kierunku środka 

policzków. Skóry pod oczami nie masujemy, lecz jedynie poklepujemy delikatnie 
opuszkami palców. Poczynając od nosa wykonujemy opuszkami palców ruchy obrotowe 

nad brwiami, wokół oczu, w kierunku ich zewnętrznych kącików. Czoło masujemy 
delikatnie z dołu do góry. Następnie, poczynając od środka przestrzeni pomiędzy 

brwiami, wykonujemy ruchy obrotowe w kierunku zewnętrznej części brwi i do góry. 
Na zakończenie masażu twarzy poklepujemy ją (z wyjątkiem okolic oczu) drugim i 

trzecim palcem każdej dłoni. Zabieg ten jest szczególnie korzystny dla skóry 
obwisłej. Po upływie 10 minut usuwamy resztki kremu chusteczką z ligniny lub 

tamponem z waty. Po wykonaniu masażu przystępujemy do nałożenia uprzednio 
przygotowanej własnoręcznie maseczki, w skład której wchodzi 1 łyżeczka 

zmielonych płatków owsianych z dodatkiem takiej ilości płynu odżywczego lub 
środka ściągającego, aby powstała kleista, gęstawa emulsja. Płyn odżywczy lub 

środek ściągający wybieramy z dość obszernej listy zamieszczonej w poradniku. 
Jeśli nie zdążyłyśmy go przygotować, stosujemy sok z cytryny, który wybiela 

skórę i bardzo korzystnie działa na skórę zanieczyszczoną. Maseczkę 
rozprowadzamy opuszkami palców po całej twarzy, a brzegami dłoni nakładamy krem 

na szyję. Gdy na szyi widoczne są naczynia krwionośne, kremu nie należy 
stosować. Kładziemy się teraz wygodnie, podłożywszy pod nogi poduszki. Jeśli 

skóra jest tłusta, pozostawiamy maseczkę na 10 minut, a jeśli sucha - na 5 
minut. Usuwamy ją tamponem z waty zanurzonym w ciepłej wodzie, czyniąc to 

delikatnie, aby nie naciągnąć skóry. Jeśli skóra jest sucha lub normalna, na 
zakończenie nakładamy nieco środka odżywczego, jeśli tłusta - ściągającego. 

Skóra wyjątkowo sucha wymaga nałożenia kremu nawilżającego. Maseczki dla 
różnychŃ rodzajów skóry Maseczka mleczna Jest to najłatwiejsza w przygotowaniu i 

najtańsza z maseczek. Tampon z waty zanurzamy w świeżym mleku i przecieramy nim 
dokładnie twarz. Maseczka oczyszczająca 1 łyżkę stołową dokładnie rozdrobnionych 

drożdży piwnych, 1 łyżeczkę soku z cytryny, pół łyżki jogurtu, 1 łyżeczkę soku z 
marchwi, 1 łyżeczkę oliwy z oliwek mieszamy dokładnie aż do powstania 

jednorodnej masy, pozostawiamy na 15 minut i nakładamy na twarz. Maseczka nadaje 
się dla wszystkich typów skóry, a działa szczególnie dobrze na skórę wiotką. 

Jeśli skóra jest bardzo sucha, można dodać do maseczki nieco więcej oliwy z 

oliwek, w przypadku skóry zbyt tłustej można zrezygnować z oliwy. Maseczka z 
maślanki Do ogrzanej 1 szklanki maślanki dodajemy 3 łyżki kwiatu bzu czarnego, 

pozostawiamy na małym ogniu przez 30 minut, studzimy i ciepłą maseczkę nakładamy 
na twarz. Maseczka oczyszcza skutecznie pory i działa lekko wybielająco. 

Maseczka z mąki pszennej i wody różanej Do 2 łyżek stołowych przesianej mąki 
pszennej dodajemy odpowiednią ilość wody różanej. Całość ucieramy na jednorodną 

emulsję. Ta maseczka powinna pozostawać na twarzy co najmniej przez 1 godzinę. 
Usuwamy ją za pomocą zwilżonego ciepłą wodą tamponu z waty. Maseczka z płatków 

owsianych i mleka Do jednej łyżki zmielonych drobno płatków owsianych dodajemy 
tyle mleka, aby otrzymać jednorodną masę, a pod koniec kilka kropli oliwy z 

oliwek. Po 15 minutach maseczkę zmywamy tamponem obficie nawilżonym ciepłą wodą. 
Maseczka z marchwi i rzepy 1 dużą marchew i 1 niedużą rzepę gotujemy do 

miękkości, a następnie ucieramy w porcelanowej miseczce na jednorodną masę. 
Maseczkę pozostawiamy na twarzy przez 15 minut, po czym usuwamy ciepłym mlekiem. 

Jest to bardzo dobra maseczka oczyszczająca. Maseczka z płatków owsianych i 
kremu ogórkowego 2 łyżki zmielonych na proszek skórek pomarańczowych, 2 łyżeczki 

zmielonych płatków owsianych i 2 łyżki oczyszczającego kremu ogórkowego ucieramy 
na jednorodną masę. Maseczkę usuwamy po 15 minutach lekkimi okrężnymi ruchami 

palców z dołu do góry. Sprawia ona, że skóra staje się gładka i lśniąca. 
Maseczka z ziemniaków 1 łyżkę soku wyciśniętego z ziemniaków mieszamy dokładnie 

z 1 łyżką zmielonych płatków owsianych i nakładamy na twarz. Sok z ziemniaków 
oczyszcza skórę z plam, a płatki owsiane pochłaniają łój znajdujący się na 

skórze. Maseczkę zmywamy po 15 minutach ciepłą wodą. Maseczka z dyni 2 łyżki 
miąższu dyni (bez pestek) ucieramy dobrze w moździerzu i nakładamy na 

oczyszczoną twarz. Po 15 minutach maseczkę zmywamy ciepłą wodą. Po kilku dniach 
stosowania takiej maseczki skóra twarzy stanie się świeża i odmłodzona. Bardzo 

skuteczna maseczka oczyszczająca Ta maseczka może być stosowana jedynie latem, 
gdyż jej jedynym składnikiem są truskawki. Muszą one jednak pochodzią z upraw 

ekologicznych. Trzy spore truskawki ucieramy na masę i nakładamy na twarz, a po 
upływie 10 minut zmywamy wodą różaną. Maseczka świetnie oczyszcza i odświeża 

skórę tłustą, nie mogą jej jednak stosować osoby uczulone na truskawki. Maseczka 
morelowa z koniakiem 1-2 dojrzałe morele pozbawiamy pestek, ucieramy na masę, 

dodajemy 1 łyżkę dobrego koniaku i nakładamy na twarz. Po 15 minutach maseczkę 
usuwamy za pomocą tamponu z waty i ciepłej wody. Maseczkę mogą stosować osoby o 

cerze tłustej lub łatwo przetłuszczającej się. Maseczka z gruszki 1 dobrze 
dojrzałą gruszkę, najlepiej "Konferencję", przecinamy na pół, usuwamy pestki, z 

miąższu wyciskamy sok bądź miksujemy go, dodajemy nieco mleka i tak przygotowaną 
maseczkę nakładamy na twarz. Po upływie 15 minut zmywamy maseczkę ciepłą wodą. 

Powinny ją stosować osoby mające skórę tłustą i skłonną do plam. Maseczka z 
liści mniszka lekarskiego 2 łyżki liści mniszka lekarskiego zgniatamy, by 

puściły sok i miazgę tę nakładamy na twarz. Maseczkę usuwamy po 15 minutach za 
pomocą tamponu z waty i zimnej przegotowanej wody. Jest ona szczególnie wskazana 

dla cery szarej, niezdrowej. Maseczka wybielająca na szyję 2 łyżki zmielonych 
płatków owsianych, 2 łyżki mleka lub serwatki, 1 łyżkę naparu z kwiatu nagietka 

(1 łyżka kwiatu na szklankę wrzącej wody), 1 łyżkę miodu, zmielonych goździków 
na czubku noża i tyleż sody mieszamy dokładnie i otrzymaną masę nakładamy na 

szyję. Maseczkę zmywamy chłodną wodą po upływie 15 minut. Stosuje się ją w celu 
wybielenia skóry i ściągnięcia zbyt wyraźnych porów. Maseczka jajeczno-drożdżowa 

1 żółtko, 1 łyżkę drożdży piwnych i 1 łyżeczkę oliwy z oliwek ucieramy bardzo 
dokładnie i nakładamy na twarz. Po upływie 15 minut zmywamy ciepłym mlekiem. 

Maseczka przeznaczona jest dla skóry plamistej. Maseczka jabłeczna Pół jabłka, 1 
łyżkę miodu, 1 łyżeczkę soku z cytryny, 1 żółtko, 1 łyżkę octu jabłecznego, 3 

łyżki oliwy z oliwek miksujemy dokładnie, nakładamy na twarz, a po 30 minutach 
zmywamy ciepłą wodą. Jest to znakomita maseczka dla wszystkich typów skóry. 

Kremy oczyszczające,Ń nawilżające i odżywcze Kremów oczyszczających używa się 
głównie do usuwania makijażu. Przygotowywane są na bazie wosku. Nakładamy je na 

twarz lekkimi, delikatnymi ruchami palców od dołu do góry, pozostawiamy na 30 

sekund, a następnie przecieramy twarz wilgotną watką. Kremy oczyszczające możemy 
wykonać same według następujących przepisów. Krem oczyszczający z olejkiem 

różanym Składniki: 1,5 łyżki wosku pszczelego lub białej parafiny, 4 łyżki 
wazeliny lekarskiej, 6 łyżek wody różanej, 0,5 łyżeczki sproszkowanego boraksu, 

3 krople olejku różanego. Rozpuszczamy na łaźni wodnej wosk lub białą parafinę z 
wazeliną. W osobnym naczyniu rozpuszczamy w 1 łyżce ciepłej wody boraks. 

Dodajemy rozpuszczony boraks do stopionego wosku lub parafiny i wazeliny i nie 
zdejmując z ognia mieszamy tak długo, aż otrzymamy biały gęsty krem. Odstawiamy 

go, aby ostygł. Po kilku minutach dodajemy 2-3 krople olejku różanego i mieszamy 
dalej, aż otrzymamy gęstą masę. Ogórkowy krem oczyszczający Składniki: 3 

łyżeczki wosku, 4 łyżeczki oleju kokosowego, 5 łyżeczek oliwy z oliwek, 4 
łyżeczki soku ze świeżego ogórka, 1 łyżeczka gliceryny, szczypta sproszkowanego 

boraksu. Wosk i oleje rozpuszczamy w naczyniu na łaźni wodnej. W oddzielnym 
naczyniu podgrzewamy na małym ogniu sok z ogórka, glicerynę i boraks. Kiedy 

wszystkie składniki rozpuszczą się, dodajemy po kilka kropli soku z ogórka, 
wosku i olejów, nieustannie mieszając. Po połączeniu wszystkich składników 

naczynie zdejmujemy z ognia, a jego zawartość nadal mieszamy, aż do osiągnięcia 
gęstej konsystencji. Kremu nie należy robić zbyt wiele. Przechowuje się go w 

lodówce. Krem nawilżający Składniki: 0,5 łyżki lanoliny, 1 łyżka wazeliny, 4 
łyżki oliwy z oliwek, 10 łyżek wody i 5 kropli olejku aromatycznego. Roztapiamy 

tłuszcze na łaźni wodnej, dodajemy wodę, olejek aromatyczny, nieustannie 
mieszając, i natychmiast po roztopieniu zdejmujemy mieszaninę z ognia. Mieszamy 

nadal, aż krem ostygnie. Nawilżania wymagają wszystkie typy skóry, lecz 
najbardziej potrzebuje go skóra sucha. Im bardziej sucha jest skóra, tym 

obficiej trzeba ją nawilżać. Nawilżanie skóry stosuje się po uprzednim jej 
oczyszczeniu i odżywieniu, ale przed nałożeniem makijażu. Krem nawilżający z 

żywokostem lekarskim Składniki: 1 łyżka lanoliny, 2 łyżki białego wosku 
pszczelego, 6 łyżek żółtego wosku pszczelego, 6 łyżek olejku migdałowego, 6 

łyżek wywaru z korzenia żywokostu lekarskiego (1 czubatą łyżkę korzenia 
żywokostu zalewamy 1 szklanką zimnej wody i gotujemy na małym ogniu przez 15 

minut, a następnie przecedzamy przez gęste sitko i studzimy). Wosk i olejek 
roztapiamy na łaźni wodnej, studzimy i przechowujemy w lodówce. Do 2 łyżek wosku 

i olejku roztopionych na łaźni wodnej dodajemy 1 łyżeczkę wywaru z korzenia 
żywokostu. Żywokost lekarski jest bardzo skutecznym środkiem dla skóry wrażliwej 

i skłonnej do stanów zapalnych. Kiedy płyn ostygnie, dodajemy 2-3 krople olejku 
lawendowego. Krem na olejku migdałowym Składniki: 3 łyżeczki wosku pszczelego 

żółtego, 3 łyżeczki wosku pszczelego białego, pół szklanki olejku migdałowego, 
pół szklanki olejku brzoskwiniowego, 3 łyżki wody różanej. Obydwa rodzaje wosku 

roztapiamy na łaźni wodnej, dodajemy olejki, przez cały czas dokładnie 
mieszając, a na końcu dodajemy jeszcze kilka kropli wody różanej. Naczynie 

zdejmujemy z ognia i mieszamy tak długo, aż krem ostygnie. Jeśli ktoś lubi, może 
dodać kilka kropli ulubionych perfum. Składniki: 4 łyżeczki lanoliny, 4 łyżeczki 

wosku pszczelego białego, 2 łyżeczki wosku pszczelego żółtego, 5 łyżeczek oleju 
słonecznikowego, 6 łyżek wody, 2 łyżeczki gliceryny, pół łyżeczki sproszkowanego 

boraksu. Obydwa rodzaje wosku, olej słonecznikowy i lanolinę roztapiamy na łaźni 
wodnej. W oddzielnym naczyniu podgrzewamy wodę, glicerynę i boraks. Kiedy 

tłuszcze nabiorą płynnej konsystencji, dodajemy wolno, po kropli płyn z drugiego 
naczynia i mieszamy tak długo, aż powstanie biały krem. Krem ten jest wyjątkowo 

skuteczny dla skóry stwardniałej, lecz suchej. Krem jaśminowy Składniki: 2 łyżki 
wazeliny, 2 łyżki olejku migdałowego, 1 łyżka oleju słonecznikowego, 1 łyżeczka 

lanoliny, pół łyżeczki sproszkowanego boraksu, 1,5 łyżeczki gliceryny, 8 łyżek 
wody, kilka kropli olejku jaśminowego. Wosk, oleje i lanolinę oraz olejek 

migdałowy roztapiamy na łaźni wodnej. Oddzielnie podgrzewamy wodę, boraks i 
gliceryn . Do składników tłustych dodajemy wodę i po zdjęciu z ognia mieszamy



 

tak długo, aż krem os

tygnie. Na koniec dodajemy kilka kropli olejku jaśminowego. Ten nietłusty krem 

działa korzystnie na skórę normalną i suchą. Do kremów odżywczych używane są 
składniki przenikające głęboko w skórę. Jeśli krem ma konsystencję gładką, 

wklepujemy go delikatnie w skórę, jeśli zaś jest gęsty, wmasowujemy. Krem na 
maśle kakaowym Składniki: 2 łyżki masła kakaowego, 2 łyżki wosku pszczelego 

białego, 1 łyżka wosku pszczelego żółtego, 4 łyżki oliwy z oliwek, 1 łyżka 
olejku migdałowego. Zamiast wosku pszczelego można dodać 2 łyżki lanoliny. Wosk, 

oleje, olejek i masło kakaowe roztapiamy na łaźni wodnej, a następnie zdejmujemy 
z ognia i mieszamy, aż masa dobrze ostygnie, dodając kilka kropli ulubionych 

perfum lub naturalnego olejku aromatycznego. Krem na maśle kakaowym wskazany 
jest dla skóry suchej, a także do pielęgnacji skóry na łokciach i kolanach, 

stopach i szyi. Uwaga: w przypadku skóry tłustej dodajemy 2 łyżki wody różanej 
lub przegotowanej miękkiej wody. Krem sezonowy z pąków bzu czarnego Składniki: 3 

łyżki olejku migdałowego, 4 łyżki pąków bzu czarnego, 1 łyżka lanoliny. 
Wszystkie składniki dokładnie mieszamy w naczyniu, ogrzewając przez 30 minut. 

Mieszankę przecedzamy przez gęste sitko, dodając nieco ciepłej wody, jeśli krem 
jest za gęsty. Krem przeznaczony jest dla skóry tłustej, skłonnej do wągrów, 

wyprysków. Krem z kiełków pszenicy Składniki: 1 łyżeczka wosku pszczelego 
żółtego, 1 łyżeczka wosku pszczelego białego, 5 łyżek oleju słonecznikowego, 2 

łyżki płynu wyciśniętego ze zmiksowanych świeżych kiełków pszenicy, 5 łyżek 
wody, 1 łyżka wywaru z gałązek leszczyny, pół łyżeczki sproszkowanego boraksu, 

kilka kropli aromatycznego olejku naturalnego według uznania. Wosk, olej i 
lanolinę rozgrzewamy na łaźni wodnej. W osobnym naczyniu rozpuszczamy boraks w 2 

łyżkach wody. Następnie dodajemy wolno wodę z boraksem do wosku i oleju. 
Mieszamy tak długo, aż krem zgęstnieje. Krem zawiera witaminę E pochodzącą z 

kiełków pszenicy i jest wyjątkowo odżywczy dla wszystkich rodzajów skóry. Krem 
miodowy Składniki: 3 łyżki lanoliny, pół łyżki miodu, 1 żółtko, 4 łyżki ciepłej 

wody. Ogrzewamy na łaźni wodnej lanolinę, miód i roztarte w nim żółtko, a kiedy 
składniki połączą się, dodajemy powoli 4 łyżki ciepłej wody, stale mieszając, aż 

krem zgęstnieje i ostygnie. Krem witaminowy Składniki: 1 łyżka wosku pszczelego 
białego, 1 łyżka wosku pszczelego żółtego, 1 łyżka lanoliny, zawartość 2 

kapsułek witaminy A, zawartość 2 kapsułek witaminy E, 6 łyżek wody destylowanej, 
pół łyżeczki sproszkowanego boraksu, kilka kropli olejku cytrynowego. Wosk i 

tłuszcze rozpuszczamy na łaźni wodnej, a w osobnym naczyniu na małym ogniu 
rozpuszczamy boraks w 2 łyżkach wody. Wlewamy roztwór boraksu do roztopionego 

wosku, zdejmujemy z ognia i mieszamy, aż nieco ostygnie. Na koniec dodajemy 
olejek cytrynowy i zawartość kapsułek witaminowych. Krem lawendowy Składniki: 2 

łyżeczki wosku pszczelego żółtego, 4 łyżki wosku białego, 3 łyżeczki lanoliny, 4 
łyżki olejku migdałowego, 4 łyżki oleju słonecznikowego, 2 łyżki olejku 

brzoskwiniowego, 2 łyżki oliwy z oliwek, 2 łyżki oleju sojowego, 5 łyżek wody, 
pół łyżeczki sproszkowanego boraksu, kilka kropli lawendy. Wosk, oleje i oliwę 

rozgrzewamy na łaźni wodnej, a w osobnym naczyniu rozpuszczamy sproszkowany 
boraks w 2 łyżkach ciepłej wody. Rozpuszczony boraks wlewamy do rozgrzanych 

tłuszczów i mieszamy, aż ostygnie. Na końcu dodajemy olejek lawendowy. Krem 
lawendowy nie tłuści skóry i czyni ją atłasową. Krem poziomkowy Składniki: 

świeży sok poziomkowy, 2 łyżki lanoliny, 2 łyżki oleju słonecznikowego. 250 
gramów świeżych poziomek przesypujemy 100 gramami cukru pudru i zagotowujemy na 

małym ogniu. Po zdjęciu naczynia z ognia poziomki chłodzimy, zagotowujemy 
jeszcze raz, chłodzimy ponownie i odstawiamy do lodówki, gdyż będą nam służyć 

nie tylko do kremu. Schłodzony płyn może być użyty do przemywania tłustej skóry. 
By przygotować krem, roztapiamy na łaźni wodnej 2 łyżki lanoliny, 2 łyżki oleju 

słonecznikowego i dodajemy sok z poziomek w takiej ilości, aby krem nie był za 
rzadki. Po zdjęciu naczynia z ognia mieszamy krem tak długo, aż dobrze 

wystygnie. Tłusty krem odżywczy Składniki: 3 łyżki stołowe oleju kokosowego, 2 
łyżki oliwy z oliwek, 1 łyżka olejku migdałowego, pół łyżki wosku pszczelego 

białego, pół łyżeczki sproszkowanego boraksu. Roztapiamy na łaźni wodnej olej, 
olejek, oliwę i wosk. W osobnym naczyniu rozpuszczamy boraks w 3 łyżkach gorącej 

wody, dobrze mieszając. Kiedy boraks rozpuści się, wlewamy roztwór bardzo powoli 

do tłustych składników w innym naczyniu i mieszamy tak długo, aż krem ostygnie. 
Krem wskazany jest dla skóry suchej i wrażliwej. Odżywczy krem pomarańczowy 

Składniki: 2 łyżeczki wosku pszczelego żółtego, 2 łyżeczki wosku pszczelego 
białego, 8 łyżeczek olejku migdałowego, 4 łyżeczki lanoliny, 4 łyżeczki oleju 

kokosowego, 6 łyżeczek wody pomarańczowej, kilka kropli olejku pomarańczowego. 
Wszystkie składniki roztapiamy na łaźni wodnej, dodajemy ogrzaną wodę 

pomarańczową i olejek pomarańczowy, mieszając tak długo, aż krem ostygnie. Krem 
nie tylko odświeża skórę, lecz sprzyja wygładzaniu zmarszczek. Uwaga: zamiast 

wody pomarańczowej można zastosować wywar z szyszek chmielu (1 łyżka szyszek na 
1 szklankę wrzącej wody; zaparzaą przez 15 minut, a po ostygnięciu przecedzić 

przez gęste sitko). Płyny odświeżająceŃ i wzmacniająceŃ skórę twarzy Woda różana 
cygańska 2 garści aromatycznych płatków róży wsypujemy do słoja, zalewamy 1 

litrem przegotowanej wody i dodajemy 200 gramów cukru pudru. Po 2 godzinach 
potrząsamy słojem kilkanaście razy i przecedzamy jego zawartość przez gęste 

sito. Wodę przechowujemy w lodówce. Jest to doskonały płyn wzmacniający i 
odświeżający do wszystkich rodzajów skóry. Woda różana 2 łyżki olejku różanego 

dodajemy do 4 litrów przegotowanej wody, wlewamy do szklanego słoja i 
kilkanaście razy dobrze potrząsamy. Jest to jeden z najstarszych środków 

używanych do oczyszczania i odświeżania skóry twarzy. Nadaje się do wszystkich 
typów skóry. Płyn odświeżający z leszczynowych pędów W naczyniu szklanym lub 

emaliowanym mieszamy dokładnie 0,75 szklanki wody różanej z 0,25 szklanki naparu 
z młodych pędów leszczyny (1 łyżkę pędów zalewamy 1 szklanką gorącej wody i 

pozostawiamy pod przykryciem, aż ostygnie, a następnie przecedzamy). Jeśli skóra 
jest bardzo tłusta, bierzemy równe części wody różanej i naparu z leszczyny. 

Płyn odświeżający ziołowy 1 garść świeżo ususzonego siana zalewamy w emaliowanym 
naczyniu pół litra wrzącej wody i przykrywamy dobrze dopasowaną  pokrywką. Po 2-



3 godzinach płyn przecedzamy przez gęste sito, wlewamy go do słoja z ciemnego 
szkła i wstawiamy do lodówki. Płyn służy do oczyszczania i odświeżania 

wszystkich typów skóry. Płyn odświeżający z kwiatów nagietka 2 łyżki suchych lub 
3 łyżki świeżych kwiatów nagietka zalewamy pół litra wrzącej wody i przykrywamy 

dobrze dopasowaną pokrywką. Po 2-3 godzinach napar przecedzamy przez gęste sito, 
przelewamy do słoja z ciemnego szkła i umieszczamy w lodówce. Bardzo skuteczny 

środek do przemywania i odświeżania skóry tłustej i skłonnej do wągrów. Płyn z 
liści malwy różowej 3 łyżki drobno pociętych świeżych liści malwy różowej 

zalewamy 1 szklanką wrzącej wody, przykrywamy szczelną pokrywką, ogrzewamy przez 
5 minut na małym ogniu, a nastęnie odstawiamy napar do ostygnięcia i przecedzamy 

przez sito. Płyn dobrze oczyszcza i odświeża skórę suchą i wrażliwą. Płyn 
odświeżający z kwiatów bzu czarnego 1 garść świeżych kwiatów bzu czarnego 

przemywamy pod bieżącą wodą na sitku, odstawiamy na chwilę, by woda ściekła, 
wsypujemy kwiaty do emaliowanego naczynia, dodajemy 2 szklanki przegotowanej 

zimnej wody, pozostawiamy pod pokrywką na noc, a następnego dnia przecedzamy 
przez gęste sito. Jeśli korzystamy z suszonych kwiatów bzu czarnego, bierzemy 

tylko 1 szklankę wody. Z kilku przytoczonych poniżej przepisów należy wybrać 
ten, który przynosi naszej skórze najwięcej pożytku. - Do czystego szklanego 

słoja wlewamy 3 łyżki przygotowanego wcześniej płynu z kwiatów bzu czarnego, 3 
łyżki wody różanej, 3 łyżki wywaru z młodych pędów leszczyny i 1 łyżeczkę 

sproszkowanego boraksu rozpuszczonego uprzednio w niewielkiej ilości ciepłej 
wody. Całość dokładnie mieszamy, a potem wstrząsamy. - Do dużego szklanego słoja 

wlewamy 10 łyżek płynu z kwiatów bzu czarnego, 5 łyżek soku ze świeżych ogórków, 
4 łyżki dobrej wody kolońskiej, 1 łyżeczkę olejku benzoesowego. Wszystkie 

składniki dobrze mieszamy potrząsając słojem, odstawiamy na 24 godziny, a 
następnie filtrujemy przez gęstą gazę. - 0,5 szklanki świeżego surowego mleka, 6 

łyżek płynu z kwiatów bzu czarnego, 1 łyżkę miodu dobrze mieszamy i ogrzewamy na 
małym ogniu przez 30 minut, pilnując, by płyn nie zawrzał. Następnie zdejmujemy 

płyn z ognia i odstawiamy, aż zupełnie ostygnie, podgrzewamy krótko i 
przecedzamy. Płyn jest bardzo wskazany dla skóry stwardniałej i świerzbiącej. 

Ocet toaletowy Ocet toaletowy, tak niegdyś popularny, jest idealnym środkiem do 

pielęgnacji wszystkich rodzajów skóry. Można go używać także do nacierania 
całego ciała po kąpieli. Ocet toaletowy stosujemy w rozcieńczeniu 1 łyżka octu 

na 10 łyżek przegotowanej wody. Do przygotowania octu toaletowego bierzemy: pół 
szklanki octu winnego lub jabłecznego, pół łyżeczki goździków, 1 łyżkę 

ususzonych kwiatów lawendy, 1 łyżkę płatków róży, 1 łyżkę kwiatu rozmarynu lub 
wody pomarańczowej. Wszystkie składniki wrzucamy do szklanego słoja, dobrze 

mieszamy, odstawiamy w ciemne miejsce na 7 dni, a następnie przecedzamy. Płyn 
ogórkowy 0,5 sporego świeżego ogórka obieramy ze skórki, kroimy na drobne 

kawałki i wyciskamy sok, który następnie wlewamy do emaliowanego naczynia. 
Całość zagotowujemy, schładzamy i dodajemy wywar z młodych pędów leszczyny (1 

łyżka wywaru na 2 łyżki zimnego soku ogórkowego). Płyn wlewamy do słoika z 
ciemnego szkła i przechowujemy w lodówce. Płyn ogórkowy wybiela i wygładza 

skórę. Płyn pomarańczowo-cytrynowy. Do emaliowanego naczynia wlewamy 1 szklankę 
świeżego mleka, dodajemy 2 zmiażdżone cząstki pomarańczy i 2 zmiażdżone cząstki 

cytryny, a także 2 łyżki cukru pudru. Po dokładnym wymieszaniu składników całość 
zagotowujemy. Przechowujemy w lodówce. Płyn pomarańczowo-cytrynowy przeznaczony 

jest dla skóry skłonnej do wyprysków i zaognień. Płyn z kory jabłoni Do 2 
szklanek wrzącej wody, dodajemy 4 łyżki stołowe drobno pokrojonej kory zdjętej z 

młodych gałązek jabłoni, 1 łyżkę ziela szałwii i gotujemy pod pokrywką na małym 
ogniu przez 5 minut. Po ostudzeniu płyn przecedzamy przez gęste sito i 

przechowujemy w lodówce. Płyn z kary jabłoni stosuje się do zmywania skóry 
twarzy i szyi, zwłaszcza skóry tłustej i skłonnej do wągrów. Płyny ściągająceŃ 

do twarzy Płyny ściągające do twarzy stosowane są do wzmacniania skóry, 
zwłaszcza tłustej. Nanosimy je na przetłuszczające się mocno fragmenty skóry 

(zwykle twarzy, szyi, piersi), boczne części nosa, podbródek, czoło. Jeśli skóra 
skłonna jest do plam, płyny ściągające są szczególnie wskazane, gdyż zamykają 

pory i zapobiegają powstawaniu wągrów. Nie należy stosować płynów zawierających 
spirytus, gdyż wysuszają one i odwadniają skórę. Płyn miodowy Składniki: 2 łyżki 

miodu, 2 łyżki nasion kolendry, 2 łyżki sproszkowanej gałki muszkatołowej, 1 
łyżka goździków, 4 łyżki zmielonej skórki cytrynowej, 4 łyżki spirytusu, 4 łyżki 

wody różanej, 4 łyżki wody pomarańczowej, pół łyżeczki sproszkowanej żywicy 
sosnowej. Wszystkie składniki umieszczamy w słoju z ciemnego szkła ze szczelną 

zakrętką, który wstawiamy w chłodne miejsce bez dostępu światła. Płyn należy 
wstrząsać przynajmniej jeden raz dziennie. Po siedmiu dniach płyn filtrujemy 

przez gęstą gazę. Przechowujemy go w lodówce. Płyn z kory wierzbowej Składniki: 
8 łyżek wywaru z kory lipowej (2 łyżki kory lipowej zalewamy 1 szklanką wrzącej 

wody, gotujemy przez 5 minut, schładzamy i przecedzamy przez gęste sito), pół 
łyżeczki drobno sproszkowanej kory wierzbowej, 5 kropli olejku lawendowego, 2 

krople olejku goździkowego, 4 łyżki wody różanej, 4 łyżki wody pomarańczowej, 1 
łyżka miodu. Postępujemy jak przy płynie miodowym. Płyn nagietkowy Składniki: 2 

łyżki kwiatów nagietka, ćwiartka pomarańczy wraz ze skórką, pół cytryny wraz ze 
skórką, kilka listków mięty suszonej lub świeżej, 0,25 szklanki wywaru z młodych 

pędów leszczyny, pół szklanki wody różanej. Wszystkie składniki wkładamy do 
słoja z ciemnego szkła i wstrząsamy 2-3 razy dziennie. Po 3 dniach płyn jest 

gotowy. Płyn cytrynowy Składniki: 4 łyżki soku ze świeżej cytryny, pół łyżeczki 
nalewki miętowej, 8 łyżek wywaru z młodych pędów leszczyny, 2 łyżki spirytusu. 

Składniki umieszczamy na 24 godziny w słoju z ciemnego szkła, a następnie 
przecedzamy. Płyn wskazany jest dla skóry tłustej. Płyn kamforowy Składniki: pół 

szklanki wody różanej, pół szklanki wywaru z młodych pędów leszczyny, pół 
szklanki wody destylowanej, 1 łyżka spirytusu kamforowego, szczypta 

sproszkowanego ałunu. Składniki dobrze mieszamy i odstawiamy na 2 godziny. Płyn 
wskazany jest dla skóry plamistej, a także dla skóry o rozszerzonych porach. 

Kremy i płynyŃ odżywcze dla skóryŃ oparzonej słońcem Wystawienie skóry na 
długotrwałe działanie promieni słonecznych jest czymś najgorszym, co może 

uczynić kobieta pragnąca mieć ładną cerę, prowadzi bowiem bardzo szybko do 
powstawania zmarszczek. Poza tym skóra grubieje, traci elastyczność, robi się 

sucha. Kremy i płyny odżywcze, które proponujemy, pozwalają zabezpieczyć 

skutecznie skórę przed zgubnymi wpływami promieni słonecznych. Płyn z oliwy i 
octu Składniki: 1 szklanka oliwy z oliwek, pół szklanki octu z winogron lub octu 

jabłecznego, 2-3 krople jodyny, 3-4 krople olejku lawendowego. Wszystkie 
składniki wlewamy do słoja ze szczelną zakrętką, potrząsamy nim kilkanaście razy 

i odstawiamy na 2-3 godziny. Przed każdym wyjściem na słońce smarujemy tym 
płynem twarz, a nawet całe ciało. Krem z oliwy i herbaty Składniki: 4 łyżki 

stołowe lanoliny, 3 łyżki oliwy z oliwek, 2 łyżki olejku migdałowego, pół 
szklanki mocnego naparu z herbaty, 2-3 krople olejku aromatycznego, według 

uznania. Lanolinę i oliwę z oliwek roztapiamy na łaźni wodnej, dodajemy powoli 
napar z herbaty, mieszając nieustannie drewnianą łopatką, a następnie dodajemy 

olejek migdałowy. Kiedy krem ostygnie, dolewamy olejek aromatyczny, mieszając 
krem dokładnie raz jeszcze. Płyn łagodzący dla skóry oparzonej słońcem 4 łyżki 

nasion sezamu ucieramy w moździerzu na proszek i mieszamy dokładnie z 1 szklanką 
wody różanej. Po upływie 24 godzin dodajemy 4 łyżki wódki 40 procentowej i 

przecedzamy przez gazę. Pasta wybielająca dla skóry zbyt opalonej Składniki: 2 
łyżki glinki aptecznej, 1 łyżka soku cytrynowego, 1 łyżeczka miodu, 4 goździki 

utłuczone drobno w moździerzu. Wszystkie składniki dokładnie mieszamy, a 
następnie nakładamy pastę na twarz. Po 20 minutach zmywamy pastę ciepłą wodą z 

sokiem z 1 cytryny. + Pielęgnacja oczuŃ i skóry wokół oczu W ciągu dnia nasze 
oczy poddawane są niemal nieustannie działaniu przeróżnych szkodliwych 

czynników: zbyt ostrego światła, kurzu, zwłaszcza w warunkach miejskich, a także 
dymu, szczególnie dymu papierosowego, atakującego w źle przewietrzanych 

pomieszczeniach. Oczy o nieprzekrwionej białkówce, wyraziście ubarwionych 
tęczówkach, jasnym spojrzeniu świadczą o dobrym stanie naszego zdrowia. Gdy 

zdrowie ulega zaburzeniu, oczy tracą blask, stają się przekrwione, zmęczone, 
zapadnięte. Takiemu stanowi rzeczy zapobiega prowadzenie właściwego trybu życia 

lub zastosowanie odpowiedniej kuracji, gdy zarejestrujemy sygnały niedomagania. 
Głównym środkiem zapewniającym naszym oczom ładny wygląd jest sen. Jeśli śpimy 

zbyt krótko, budzimy się zmęczeni. Wystarczą dwie, trzy nieprzespane noce, by 
nasze oczy straciły blask i żywość. Pamiętajmy więc o śnie, który jest 

najlepszym lekarstwem. Panie mogą także skutecznie pomagać swoim oczom stosując 
na noc specjalne płyny, dobrane tak, by oczyszczały one powierzchnię oczu i 

wzmacniały zmęczone mięśnie. Podczas wieczornych zabiegów kosmetycznych nie 
wolno nakładać na delikatną skórę wokół oczu tak zwanych kremów na noc. Nie 

wolno też stosować płynów ściągających. Krem do pielęgnacji skóry wokół oczu 
musi być delikatny i łatwo wchłanialny. Nakłada się go wklepując bardzo 

delikatnie opuszkami palców wskazujących. Usunięciu "worków" pod oczami sprzyja 
przepłukiwanie organizmu 5-6 szklankami dziennie niegazowanej wody mineralnej. 

Jeśli mimo to "worki" powracają, trzeba koniecznie zwrócić uwagę na 
funkcjonowanie nerek. Skóra pod oczami nie posiada gruczołów nawilżających, stąd 

narażona jest na wysychanie, co sprawia, że wymaga ona regularnej pielęgnacji. 
Krem "pod oczy" Składniki: 1 łyżka lanoliny, 1,5 łyżki olejku migdałowego, 1 

łyżeczka mleka w proszku, 2 łyżki przegotowanej wody. Lanolinę roztapiamy na 
łaźni wodnej, dodając olejek migdałowy, po zdjęciu naczynia dodajemy mleko w 

proszku, a na zakończenie, po kropli, zimną wodę. Masaż oczu - Przyciskamy brwi 
obydwoma kciukami poczynając od kącików nosa w kierunku skroni. Zabieg 

powtarzamy 7 razy. - Palcami wskazującymi i środkowymi obydwu dłoni postukujemy 
delikatnie, lecz zdecydowanie, wokół oczu, naciskając na przegrodę nosową i 

skronie. - Oczyszczamy skórę wokół oczu z tłustych wydzielin i wklepujemy 
niegazowaną wodę mineralną. Zabieg zmiękcza skórę i poprawia obieg krwi. - Przed 

zaśnięciem mrugamy szybko oczami 50 razy albo poruszamy gałkami oczu 10 razy w 
prawo, 10 razy w lewo. Okłady na zmęczone oczy - Ucieramy na tarce pół świeżego 

ogórka bez skórki, odcedzamy sok i odstawiamy do lodówki. Dwa płaty waty 
zanurzamy w wodzie różanej, lekko wyżymamy, następnie zanurzamy w zimnym soku z 

ogórka i przykładamy do oczu przynajmniej 2 razy dziennie, a następnie kładziemy 
się wygodnie na 5-10 minut. Sok z ogórka i woda różana rozluźniają napięte 

mięśnie oczu, działają odświeżająco na skórę wokół oczu. - Zaparzamy mocną 

czarną herbatę i czekamy, aż ostygnie. W naparze z herbaty moczymy tampony z 
waty lub gazy, nakładamy je na oczy i kładziemy się na 5-10 minut. - Latem 

zbieramy liście świeżej mięty, gnieciemy je dokładnie (najlepiej w drewnianym 
moździerzu) i układamy wokół oczu. Taką maseczkę powinny stosowaą osoby, które 

mają ciemną skórę wokół oczu. + Co robić, aby ceraŃ była ładna i świeża Barwa 
skóry twarzy zależy od wielu czynników: od indywidualnej karnacji, od układu 

sercowo-naczyniowego, a więc przypływu krwi do twarzy, od grubości podściółki 
tłuszczowej, od wydzielania gruczołów potowych, a także od stanu samej skóry. 

Dość istotnie wpływa na nią ogólny stan zdrowia, temperament, właściwe lub złe 
funkcjonowanie układu nerwowego. Jeżeli cera nie jest zbyt blada, ale też 

niezbyt rumiana, oznacza to, że organizm jest zdrowy. Aby poprawią karnację, 
wystarczy stosować bardzo proste zabiegi, spośród których najskuteczniejszym 

jest maseczka miodowa (miód rozcieńczony odrobiną wody) - pod jej wpływem skóra 
staje się miękka i aksamitna. Bardzo skuteczna jest także maseczka z jednego 

białka, soku z połówki cytryny i łyżki dobrej wody kolońskiej. Po dokładnym 
rozmieszaniu składników (masa musi być jednorodna) maseczkę nakładamy, 

pozostawiamy na pół godziny, a następnie myjemy twarz w zimnej wodzie. Nie każda 
skóra jednak dobrze znosi tę maseczkę - nie należy jej stosowaą przy 

podrażnionej lub wysuszonej skórze bądź ryskach. Zastosowanie uniwersalne, a 
więc dla każdej skóry, ma maseczka z jednego Świeżego żółtka rozbitego z łyżką 

stołową zimnego surowego mleka. Przed nałożeniem jej myjemy twarz ciepłą wodą z 
mydłem. Kiedy maseczka zaschnie, zmywamy twarz ciepłą, wodą lub ciepłym naparem 

z rumianku. Można do tego użyć także soku ze świeżego selera. Aby zachować 
świeżą cerę, każdego wieczoru przed pójściem spać dokładnie myjemy twarz w 

ciepłym wywarze z otrąb pszennych, spłukujemy zimną wodą i wycieramy suchym, 
miękkim ręcznikiem. Dzięki temu zabiegowi skóra zostaje oczyszczona, może 

swobodnie oddychać, co nie pozostaje bez wpływu na zdrowy, spokojny sen. Przy 
cerze normalnej (ani tłustej, ani suchej) pielęgnacja twarzy wymaga szczególnej 

pieczołowitości. Wieczorem należy delikatnie natrzeć twarz praażonymi otrębami 
(zamiast mydła) rozrobionymi w ciepłej wodzie, a po paru minutach umyć w 

chłodnej, miękkiej wodzie i bardzo delikatnie wetrzeć ręcznikiem. Oprócz tego 
dobrze jest stosować kąpiele parowe w wywarze z rumianku. Takie kąpiele 

znakomicie oczyszczają skórę i sprawiają, że staje się ona elastyczna i 
aksamitna. Można je przeprowadzać każdego wieczoru albo co drugi wieczór. W 

dzień wolny od kąpieli parowej koniecznie trzeba zrobić masaż twarzy. Jak 
postępowaćŃ z suchą cerą Przy cerze suchej i wrażliwej mycie twarzy w zimnej 

wodzie szkodzi, a jeszcze bardziej szkodzi używanie mydła. Najbardziej wskazane 
jest mycie twarzy w ciepłej, nie gazowanej wodzie mineralnej, do której dodaje 

się bukieciki naci z pietruszki albo wywar z siana. Po umyciu nawilża się twarz 
watką zmoczoną w surowym mleku z dodatkiem soku z cytryny i śmietanki w równych 

ilościach lub też w mieszaninie złożonej z soku ogórkowego i surowego mleka (w 
równych częściach) oraz 1 łyżeczki gliceryny. Taką maseczkę pozostawia się na 

twarzy na 10-15 minut, a następnie zmywa. Najlepszą odżywką dla suchej cery są 
dobre kremy. Oto dwa przepisy na takie, które można zrobić w domu: Krem księżnej 

Anny 1 czubatą łyżkę stołową czystego białego wosku pszczelego i 4 łyżki olejku 
migdałowego wkłada się do emaliowanego garnuszka wstawionego do rondla z wrzącą 

wodą (tak zwana łaźnia wodna) i miesza od czasu do czasu, dopóki wosk i olejek 
nie nabiorą płynnej konsystencji. Wówczas garnuszek wyjmuje się z łaźni, a jego 

zawartość ubija tak długo, aż nabierze konsystencji piany. Kiedy trochę 
ostygnie, dodaje się 2-3 krople aromatycznego olejku. Krem można używać po 

całkowitym wystudzeniu. Krem ogórkowy Świeże, cieniutko pokrojone ogórki miesza 
się w porcelanowym naczyniu z taką samą (wagowo) ilością oliwy z oliwek. 

Naczynie wkłada się do garnka z wodą, a ten stawia na ogniu. Kiedy woda zacznie 
wrzeć, naczynie wyjmuje się, a jego zawartość dobrze miesza, przecedza przez 

kilkakrotnie złożoną gazę, dodaje do płynu taką samą jak poprzednio ilość drobno 
pokrojonych ogórków. Zabiegi powtarza się pięć razy. W efekcie powstaje gęsty, 

biały, bardzo odżywczy krem. Nie tylko dla suchej, ale także dla grubej, 

brzydkiej cery przeznaczona jest maseczka z koziego lub krowiego mleka. Z 
kawałka miękkiego bawełnianego materiału należy wykonać coś w rodzaju maski. 

Każdego wieczoru zanurza się tę maskę w surowym mleku, wyciska i na 30 minut 
przykłada do twarzy. Kiedy zaczyna wysychać, nawilża się ją ponownie wacikiem 

zmoczonym w mleku. Po zdjęciu maski twarz trzeba wytrzeć wilgotnym ręcznikiem 
(nie wolno używać żadnych kremów ani pudru). Jak postępowaćŃ z tłustąŃ i 

porowatą cerą Do takiego jej wyglądu przyczynia się nadmierny rozwój podskórnych 
gruczołów tłuszczowych. Osoby z taką cerą powinny wystrzegać się tłustych i 

ostrych potraw, słodyczy i alkoholu, gdyż mają one wielki wpływ na czynności 
wydzielnicze gruczołów. Najlepszym lekiem dla takiej cery jest mydło i ciepła 

woda. Szkodzą zaś jej tłuste pomady, tłuste środki do zmywania cery wieczorem i 
kremy na noc. Na zmniejszenie wydzielania tłuszczu przez gruczoły łojowe dobrze 

działa maseczka z jednego białka, ubitego na pianę z dodatkiem trzech kropli 
soku z cytryny. Maseczkę trzeba trzymać na twarzy przez 1 godzinę, a potem 

usunąć ją za pomocą miękkiego, wilgotnego ręcznika i zmyć skórę chłodną, 
przegotowaną wodą. Dla ściągnięcia porów należy co drugi dzień robić kompres z 

gorącego wywaru z suszonej kory dębowej (szczypta kory dębowej na 2 litry wody - 
płyn powinien gotować się tak długo, aż pozostanie go połowa). Zamiast kory 

dębowej można przygotować wywar z suchych kwiatów arniki, rumianku i rozmarynu 
(po 1 łyżce każdego składnika). Zioła gotujemy w nie gazowanej wodzie mineralnej 

albo w wodzie destylowanej tak długo, aż będą miękkie, następnie przekładamy je 
do maski uszytej z cienkiego bawełnianego materiału i gorące nakładamy na twarz. 

Po upływie 15 minut kompres trzeba zdjąć, a twarz umyć w ciepłym wywarze z kory 
dębowej albo w chłodnej przegotowanej wodzie z dodatkiem jednego z dwóch poniżej 

opisanych roztworów (na 1 litr wywaru 2 łyżki roztworu): - 100 mililitrów 
czystego octu winnego z pół łyżeczki ałunu i sokiem z pół cytryny; - 3 cytryny 

pokrojone razem ze skórkami zalewa się 150 mililitrami octu winnego i 90 
mililitrami wody pomarańczowej (do nabycia w aptece) - naczynie z płynem należy 

przykryć szczelną pokrywką i postawić na dwa tygodnie w chłodnym miejscu. Gorące 
kompresy można robią przemiennie z kąpielą parową w naparze z rumianku. Po 

"parówce" myjemy twarz w chłodnej wodzie i wycieramy miękkim ręcznikiem. Jak 
przywrócićŃ jędrność obwisłejŃ skórze Bardzo dobre wyniki dają następujące 

kuracje: Kuracja pierwsza. Każdego wieczora myjemy twarz w gorącej wodzie (42-45 
stopni C), nawilżając nią skórę 30-40 razy. Następnie spłukujemy ją zimną wodą 

lub zimnym wywarem z siana, także 30-40 razy. Po 5-6 dniach takich zabiegów 
skóra wyraźnie nabiera jędrności. Aby leczenie było jeszcze bardziej skuteczne, 

po umyciu można delikatnie natrzeć twarz sokiem ze świeżego ogórka. Kuracja 
druga. Każdego wieczoru przeprowadza się kąpiel parową twarzy w naparze z 

rumianku, a następnie smaruje skórę emulsją z jajka ubitego z 1 łyżeczką ciepłej 
wody. Kiedy maseczka zaschnie, myje się twarz w wywarze z siana i otrąb (otręby 

zastępują mydło, dobrze czyszczą skórę z tłustego osadu). Kuracja trzecia to 
maseczka kamforowa. Przygotowuje się ją z 2 stołowych łyżeczek migdałów, 4 łyżek 

gliceryny i 2 łyżek wody kamforowej (do nabycia w aptece). Migdały należy 
sparzyć w gorącej wodzie tak, by ich skórki zrobiły się białe, potem obrać ze 

skórek, posiekać, zalać 100 mililitrami wrzącej wody i pozostawić na całą noc. 
Otrzymane w ten sposób tak zwane mleczko migdałowe przecedza się, miesza z 

gliceryną oraz wodą kamforową i maseczka gotowa. Smaruje się nią twarz i 
pozostawia aż do zaschnięcia, na mniej więcej 20 minut, po czym zmywa ciepłą 

wodą. Na koniec delikatnie wyciera się twarz miękkim ręcznikiem. Taki zabieg 
daje wspaniałe rezultaty. Jak leczyć skóręŃ spaloną słońcemŃ i wysuszonąŃ przez 

wiatr Kuracja pierwsza. Myjemy twarz zimną wodą lub wywarem z otrąb i po 
wysuszeniu ręcznikiem smarujemy ją świeżym zsiadłym mlekiem. Zabieg powtarzamy 

wielokrotnie, dopóki stan skóry nie poprawi się. Kuracja druga . Do 0,25 litra 
mleka dodajemy sok z 1 cytryny i stawiamy na ogniu. Po zagotowaniu ścięte mleko 

odcedzamy, a do serwatki wlewamy łyżeczkę spirytusu. Płynem tym myjemy twarz 
rano i wieczorem, aż skóra stanie się normalna. Dla odświeżenia i wybielenia 

cery zaleca się stosowanie tak zwanej wody poziomkowej - dobrze dojrzałe 

poziomki należy wycisnąć przez gazę, a otrzymany sok zmieszać z taką samą 
ilością świeżego mleka. Płynu używamy rano i wieczorem. Jak usuwaćŃ 

zaczerwienienia Zaczerwieniona twarz stanowi - szczególnie dla kobiet - przykry 
defekt. Aby go usunąć, trzeba przede wszystkim poprawić trawienie i obieg krwi. 

Należy również unikać ciasnych kołnierzyków, gdyż utrudniają one prawidłowy 
obieg krwi w szyi i głowie. Oprócz tego medycyna naturalna proponuje następującą 

kurację: Każdego ranka delikatnie nacieramy twarz dobrze ciepłą wodą poziomkową 
z dodatkiem wywaru z babki szerokolistnej i rozmarynu - po 1 łyżce stołowej ziół 

zalewa się 2 litrami wrzącej wody, odstawia na 30 minut, a potem przecedza. 
Wieczorem przed pójściem spać zaleca się ciepłą lewatywę z naparu z rumianku, 

następnie umycie twarzy jak rano i przemienną kąpiel (patrz odpowiedni 
rozdział). Zabiegi powtarza się, dopóki zaczerwienienie nie zniknie. Co zrobićŃ 

z podwójnym podbródkiem Medycyna naturalna zaleca cztery proste zabiegi: - 
Codzienny poranny masaż podbródka i szyi, wykonywany z dołu do góry najpierw 

prawą, potem lewą ręką. Zaraz potem delikatny - robiony środkowym palcem, 
okrężnymi ruchami - masaż mięśni twarzy na całej szerokości od szczęki dolnej do 

podstawy szyi. Po chwilowym odpoczynku - masaż policzków, polegający na 
delikatnym ich poklepywaniu palcami od dołu do góry. - Ćwiczenia ruchowe 

podbródka, wykonywane w pozycji leżącej. Ćwiczący kładzie się na plecach, a pod 
nie podkłada poduszkę tak, by głowa zwisała nieco poza nią (jeśli poduszka jest 

zbyt płaska, należy ją złożyć na pół). Po ułożeniu się - wolno i stopniowo 
podnosi się głowę tak długo, aż broda dotknie klatki piersiowej, a następnie 

równie wolno i stopniowo opuszcza ją z powrotem. W ciągu pierwszych dni 
ćwiczenie można wykonać 6-8 razy, a następnie już 10 razy. W trakcie ćwiczenia 

trzeba oddychać płynnie i głęboko - powstrzymywanie oddechu może wywołać ból 
głowy. - Ćwiczenie żuchwy, wykonywane na stojąco. Do ust należy włożyć porcję 

gumy do żucia i - odchyliwszy głowę jak najdalej do tyłu - mocno żuć ją 
przednimi zębami. Już po pierwszym ruchu łatwo można stwierdzić, że w ćwiczeniu 

tym biorć udział mięśnie nie tylko jamy ustnej, ale także szyi i klatki 
piersiowej. Stąd też ćwiczenie to wskazane jest dla kobiet, które mają 

zwiotczałą szyję lub piersi. - Wieczorem, przed pójściem spać, należy zrobić 
ciepłą lewatywę z naparu z rumianku, następnie kąpiel parową twarzy w naparze z 

rumianku lub przyłożyć do podbródka gorący kompres z siemienia lnianego, 
zagotowanego z mlekiem (aby siemię napęczniało, trzeba je odstawić na 30 minut 

pod przykryciem w ciepłe miejsce). Po zdjęciu kompresu kładziemy na podbródek 
chłodny kompres z naparu z rumianku, a na brzuch kompres z krwawnika. Oba 

powinny pozostać do rana. Jak walczyćŃ z wągrami Owe brzydkie punkty na twarzy 
to rozszerzone pory skóry wypełnione łojem i brudem. Pojawiają się najczęściej 

na nosie, w jego okolicach i na brodzie. Sprawdzonym środkiem przeciwko nim są 
codzienne kąpiele twarzy w wywarze z kwiatu rumianku. Dodatkowo zaś trzeba 

przeprowadzić następującą kurację: Każdego ranka pocieramy miejsca z wągrami 
suchą szczoteczką, po czym myjemy twarz w ciepłej wodzie z dodatkiem mydła 

siarkowego, suszymy ją miękkim ręcznikiem i wcieramy w skórę połówkę cytryny bez 
skórki. Wieczorem, przed spoczynkiem, robimy kąpiel parową twarzy w naparze z 

kwiatów rumianku i kładziemy na brzuch kompres z wywaru z siana (patrz 
odpowiednie rozdziały). Kurację przeprowadza się tak długo, aż wągry znikną. W

  

żadnym razie nie wolno ich wyciskać, gdyż zabieg ten niszczy tkankę skórną. Jak 
pielęgnować oczy,Ń brwi, rzęsy i powieki Jeżeli oczy są zdrowe, należy myć je 

rano i wieczorem w zimnej wodzie, jeśli zaś podrażnione - przemywać chłodnym 
naparem z kwiatu rumianku lub - co jest bardziej skuteczne - naparem z herbaty. 

Na oczy zmęczone i bez blasku dobrze jest kłaść (na 5 minut) kompres z zimnej 
wody albo kąpać je w zimnej słonej wodzie: do 1 litra zimnej przegotowanej wody 

dodaje się 1 łyżeczkę soli kuchennej i po rozmieszaniu zanurza w wodzie twarz i 
mruga oczami. Można też stosować kąpiel w naparze z herbaty (0,25 łyżeczki 

herbaty wsypuje się do 100 mililitrów wrzącej wody, odstawia z ognia na 20-30 
minut i przecedza); kąpiel taka powinna trwać pół minuty. Zbyt rzadkie brwi 

wzmocnią się, gdy każdego wieczoru będziemy je silnie naciągać przez kilkanaście 

sekund, a następnie nacierać popiołem z kory dębowej zmieszanym z gliceryną. 
Prócz tego codziennie trzeba je szczotkować szczoteczką do zębów, co doda im 

połysku. Zabieg ten dotyczy również rzęs. Wypróbowanym środkiem przeciwko 
obwisłym powiekom jest przeprowadzanie każdego wieczoru kąpieli parowej twarzy w 

naparze z kwiatów rumianku (5-10 minut), a następnie wtarcie w nasadę rzęs oliwy 
z oliwek lub niesłonego i nieprzypalonego gęsiego smalcu. Potem należy położyć 

na powieki okład ze świeżego, słodkiego twarożku: na powieki kładzie się kawałek 
gazy, na gazę 1 łyżeczkę twarożku, a na twarożek znowu kawałek gazy, wszystko to 

razem lekko się bandażuje i z takim okładem idzie się spać. Podczas kuracji w 
diecie powinno znaleźć się więcej niż zazwyczaj owoców i jarzyn. Niekiedy na 

powiekach pojawiają się plamki białe lub żółte, wielkości ziarnka żyta, a nawet 
ziarna pszenicy. Są niejako wtopione czy wrośnięte w ciało i najczęściej lokują 

się w wewnętrznych kątach powiek. Nie jest to schorzenie skóry, lecz wynik 
jakiejś niedomogi wewnętrznej. Dlatego kuracja musi polegać na poprawieniu 

ogólnego stanu zdrowia. Każdego dnia należy robić przez 5 minut masaż całego 
ciała suchą szczotką, a następnie - 10 głębokich wdechów i tyle samo powolnych 

wydechów. W przypadku zaparć niezbędna jest wieczorem ciepła lewatywa z wywaru z 
kwiatów rumianku, a co drugi dzień, również wieczorem, kąpiel parowa twarzy 

naparem z rumianku, po niej zaś położenie na brzuch gorącego kompresu z wywaru z 
siana (kompres należy pozostawić na całą noc). Ostatni element kuracji to 

wypijanie 3 razy dziennie, na 15 minut przed posiłkiem, 1 filiżanki naparu z 
dziurawca, podróżnika i goryczki; 6 płaskich łyżek ziół - po 2 każdego - miesza 

się dokładnie, po czym 1 czubatą łyżkę mieszanki zalewa pół litra wrzącej wody i 
pozostawia pod przykryciem na 10 minut. Bardzo pomocne jest unikanie soli w 

pożywieniu. + Pielęgnacja zębów W pielęgnacji zębów najważniejsze jest 
pieczołowite ich oczyszczanie po każdym posiłku, a także podczas porannej i 

wieczornej toalety. Jest to podstawowy warunek dla tych osób, które chcą mieć 
ładne, zdrowe zęby. Czyszczenie zębów nie polega na automatycznym przesuwaniu po 

nich szczotką. Jeśli ktoś tak myje zęby, traci tylko czas. Zęby należy czyścić 
szczotką o twardym, lecz elastycznym włosiu, wykonując ruchy wzdłuż zębów, ze 

zwracaniem szczególnej uwagi na przestrzenie międzyzębowe, w których osadzają 
się resztki pożywienia. Najpierw trzeba oczyścić dokładnie zęby boczne, od 

strony zewnętrznej i wewnętrznej, a następnie zęby przednie. Po dokładnym 
wyczyszczeniu zębów przepłukujemy jamę ustną ciepłą wodą. Należy wystrzegać się 

używania do płukania jamy ustnej wody zimnej lub wody gorącej, gdyż skrajne 
temperatury źle wpływają na szkliwo zębów. Podczas czyszczenia zębów należy 

dobrze wymasować włosiem szczotki dziąsła górne i dolne, co zapewni im właściwy 
obieg krwi. Jeśli dziąsła krwawią, stanowi to sygnał złej pracy żołądka. 

Czyszczenie zębów powinno trwać od 3 do 5 minut. Osoby palące skarżą się, że ich 
zęby nabierają brązowego koloru lub pokrywają się ciemnymi plamami. W takiej 

sytuacji nawet czyszczenie zębów specjalnymi pastami nie przyniesie oczekiwanego 
skutku. Pomocne natomiast mogą okazać się proste, choć zapomniane sposoby, z 

których kilka podajemy niżej: - Mieszamy dokładnie 2 łyżki sody spożywczej z 2 
łyżkami miałkiej soli i używamy tego do czyszczenia zębów zamiast proszku lub 

pasty. Taka mieszanka usuwa skutecznie osad z zębów i wybiela je. - Bardzo 
skutecznym środkiem wybielającym zęby jest proszek ze spalonych na węgiel ziaren 

kawy prawdziwej, który działa też korzystnie na dziąsła, zwłaszcza łatwo 
krwawiące. - Drobno utłuczone ziarno jęczmienia lub prosa używane jest od 

niepamiętnych czasów przez ludy Wschodu do czyszczenia zębów. Jest to środek 
niezwykle skuteczny i tani. Jeżeli na zębach odkłada się kamień, należy 

systematycznie płukać jamę ustną naparem z kwiatu lipy i suszu słonecznikowego 
(po 4 łyżki stołowe). Oba składniki miesza się dokładnie, gotuje przez 30 minut 

w 1 litrze wody, przecedza i studzi. Wywar rozmiękcza kamień, tak że po pewnym 
czasie znika on z zębów. Do pielęgnacji jamy ustnej najlepiej używać mieszanki z 

suszonego kwiatu lipy i nadmanganianu potasu. 2 łyżki stołowe suszu gotuje się 
przez 5 minut w pół litra wody, po czym rozpuszcza w naparze jeden kawałeczek 

nadmanganianu. Po wystudzeniu wlewamy 4 łyżki naparu do 1 szklanki ciepłej wody 

i tak przyrządzonym płynem płuczemy usta. Jest to świetny środek dezynfekcyjny, 
a także zapobiegający powstawaniu kamienia nazębnego. Płukanki do ust Do 

płukania ust należy używać naparów ziołowych, które mają właściwości 
dezodoryzujące, a także przeciwbakteryjne. Najbardziej wskazane są napary z 

liści mięty, liści szałwii, a także woda różana. Napary ziołowe do płukania ust 
sporządzamy z 4 łyżek suszu ziołowego na 1 litr wody (zioła zalewamy wrzątkiem, 

odstawiamy pod przykrywką na 15-20 minut), a następnie przecedzamy przez gęste 
sitko. Wystrzegać się należy wszystkich, nawet najbardziej reklamowanych płynów 

do płukania ust o nieznanym składzie. + Pielęgnacja włosów Podobnie jak oczy, 
zęby i skóra, włosy są barometrem naszego zdrowia, one też najczęściej, 

zwłaszcza gdy tracą połysk lub stają się tłuste, sygnalizują, że zdrowie 
szwankuje. Wypadanie włosów w dużej ilości jest odzwierciedleniem złego stanu 

organizmu i bez leczenia proces ten może posuwać się, aż do wyłysienia. Włosy, 
podobnie jak skórę, dzielimy na cztery typy: normalne, suche, tłuste i mieszane: 

tłuste u nasady i suche na końcach. Włosy normalne mają ładny połysk i rosną 
obficie; włosy tłuste wyglądają ładnie zaraz po umyciu, lecz po 1-2 dniach tracą 

połysk i robią się lepkie, co łatwo zauważyć, zwłaszcza rano; włosy suche 
sprawiają chyba najwięcej kłopotów - główny polega na tym, że po umyciu trudno 

je ułożyć, są bez połysku, końce mają suche i rozczepione. Dbałość o stan całego 
organizmu w każdym z wymienionych przypadków pozwala przywrócić włosom ładny, 

zdrowy wygląd. Trzeba jednak dodać, że wszelkiego rodzaju "lecznicze" szampony 
nie tylko nie przynoszą korzyści, ale często wręcz szkodzą. Stąd też jedynym 

sposobem zapewniającym włosom ładny, zdrowy wygląd jest właściwa higiena i 
troska o stan całego organizmu. Zabiegi przeciwkoŃ łupieżowi i wypadaniuŃ włosów 

Największym wrogiem włosów, powodującym ich wypadanie i choroby skóry głowy, 
jest łupież. Wskazuje on na dość poważne zaburzenia w przyswajaniu przez 

organizm soli mineralnych, co z kolei wpływa w decydujący sposób na pracę 
gruczołów wydzielania wewnętrznego. Osoby skarżące się na dokuczliwy, 

długotrwały łupież mają z całą pewnością chorą wątrobę, choć może nie zdają 
sobie z tego sprawy. Zanim więc zabiorą się do leczenia łupieżu, muszą 

przeprowadzić gruntowną kurację wątroby przedstawioną w drugiej części 
poradnika. Płyn przeciwko łupieżowi Składniki: 2 łyżki octu winnego lub 

jabłecznego, napar z liści pokrzywy, 6 łyżek gorącej wody. Po przygotowaniu 
naparu z liści pokrzywy (1 łyżkę suszonych liści pokrzywy zalewamy 1 szklanką 

wrzącej wody i pozostawiamy pod prrykryciem przez 15-20 minut, a następnie 
przecedzamy przez gęste sitko), mieszamy 8 łyżek naparu z 2 łyżkami octu winnego 

lub jabłecznego i 6 łyżkami gorącej wody. Tak przygotowany płyn wcieramy 
tamponem w skórę głowy, przeciągając nim także po włosach. Po skończonym zabiegu 

głowę obwiązujemy chustką, a po 2 godzinach myjemy. Jeśli głowa była nacierana 
wieczorem, przed snem, myjemy ją następnego dnia rano. Po umyciu płuczemy włosy 

mieszanką złożoną z 3 łyżeczek octu na 1 szklankę ciepłej wody. Zabieg stosujemy 
2 razy w tygodniu, aż do ustąpienia łupieżu. Leczenie łupieżu ciepłym olejem lub 

oliwą z oliwek Podgrzewamy na łaźni wodnej 2-3 lyżki oliwy z oliwek, a kiedy 
jest już dobrze ciepła, wmasowujemy ją dokładnie w skórę głowy. Po 2-3 godzinach 

wsmarowujemy w skórę sok z cytryny, a następnie myjemy głowę szamponem 
jajecznym, przygotowanym w następujący sposób: 1-2 jajka ubijamy dokładnie z 1 

szklanką zimnej przegotowanej wody i wcieramy w mokre wdosy. Po 10-15 minutach 
myjemy dokładnie włosy w ciepłej wodzie. Nie wolno używać do mycia włosów wody 

gorqcej! Do ubitego jajka lub jajek można dodać 1 łyżeczkę delikatnego szamponu 
do włosów. 2-3 rary w tygodniu można nacierać skórę głowy i włosy wykorzystanymi 

zaparzonymi listkami herbaty, które odżywiają włosy i nadają im połysk Płyn 
przeciwko wypadaniu włosów (stary przepis cygański) Z 1 średniej cebuli 

zdejmujemy łuski, kroimy ją drobno i zalewamy pół szklanki rumu. Po upływie 24 
godzin płyn przecedzamy. Tamponem nasyconym w płynie nacieramy skórę głowy na 

noc. Płyn przeciwko wypadaniu włosów i łupieżowi 25 gramów łusek cebulowych, 5 
zmielonych goździków zalewamy w ciemnym słoju 200 gramami spirytusu i po 

dokładnym zakręceniu słoja odstawiamy go na 14 dni w chłodne miejsce. Jeżeli 

nasze włosy są suche, dodajemy do mieszanki 3 łyżeczki olejku migdałowego. 
Płynem tym nacieramy włosy na noc. Miesięczna kuracja przywraca włosom zdrowy 

wygląd. Wypadaniu włosów skutecznie zapobiega się przez wcieranie następujących 
środków: Wywar z korzenia pokrzywy gotuje się w 1 litrze wody z dodatkiem 0,25 

litra octu winnego, a kiedy pozostanie połowa objętości płynu, przecedza się go 
- każdego wieczoru palcami zamoczonymi w wywarze nałeży masować głowę. Zabieg 

powtarza się dopóty, dopóki włosy nie przestaną wypadać. Napar z suszonych liści 
łopianu, pokrzywy i rozmarynu: czubatą łyżkę każdego z ziół wsypuje się do pół 

szklanki wrzącej wody i odstawia z ognia pod przykryciem na 30 minut - po 
przecedzeniu używa się tego płynu do masowania (palcami) skóry głowy, Woda do 

włosów: pół łyżki stołowej sody oczyszczonej, pół łyżki stołowej sproszkowanego 
boraksu, pół łyżeczki do herbaty amoniaku - wszystkie składniki (do nabycia w 

aptekach lub drogeriach) rozpuszcza się w pół litra ciepłej wody i w otrzymanym 
roztworze myje się włosy 2 razy w tygodniu; podczas mycia należy mocno masować 

skórę głowy. Wywar na porost włosów: 4 łyżki stołowe suchych liści bukszpanu 
gotuje się przez 20 minut w 2 litrach wody - wywarem tym codziennie naciera się 

skórę głowy. Naturalne szamponyŃ i ich stosowanie Szampon z korzenia łopianu Do 
1 litra wrzącej wody wsypujemy 50 gramów suszonego korzenia łopianu, gotujemy na 

małym ogniu przez 30 minut, odstawiamy pod przykrywką na 1 godzinę, a następnie 
przecedzamy. Szampon przeznaczony jest dla włosów normalnych i tłustych. Szampon 

z rumem 2 żółtka, 2 łyżeczki oliwy z oliwek i 2 łyżeczki rumu ubijamy dobrze 
trzepaczką do białka i zaraz nacieramy tym dokładnie całe włosy. Głowę 

obwiązujemy chustką, a po upływie 1 godziny płuczemy włosy w ciepłej wodzie. 
Jest to bardzo dobry szampon do mycia włosów suchych i skłonnych do łupieżu. 

Szampon jajeczny 2 żółtka ucieramy w misce dodając 1 szklankę ciepłej wody i 
otrzymanym szamponem nawilżamy obficie włosy. Głowę obwiązujemy chustką, a po 

upływie 1 godziny płuczemy włosy w ciepłej wodzie. Szampon z żelatyną 1-2 łyżki 
delikatnego szamponu mieszamy dokładnie z 1 jajkiem i 1 łyżką żelatyny w 

proszku, zwracając uwagę, aby nie było grudek. Ponieważ jajko i żelatyna 
zawierają dużo protein, po kilkakrotnym stosowaniu tego szamponu włosy nabierają 

ładnego, puszystego wyglądu. Szampon odżywczy 100 gramów korzenia łopianu i 100 
gramów liści pokrzywy zalewamy 1 litrem wrzącej wody, gotujemy na małym ogniu 

przez 30 minut, odstawiamy na 24 godziny i przecedzamy przez gęste sitko. Wywar 
ten stosujemy każdorazowo do mycia włosów tłustych. Mycie włosów Włosy normalne 

należy myć dwa razy w tygodniu w ciepłej, miękkiej wodzie, używając do tego 
delikatnego mydła lub żółtka jajka. Po umyciu płucze się włosy kilkakrotnie, a 

do wody przeznaczonej do ostatniego płukania dolewa sok z 1 cytryny albo 1 
filiżankę octu winnego. Taka płukanka uelastycznia włosy i dodaje im połysku. 

Latem dobrze jest suszyć włosy w słońcu. Kiedy już wyschną, szczotkuje się je 
energicznie, a następnie gładzi szczotką spryskaną brylantyną sporządzoną w domu 

(100 gramów wody kolońskiej miesza się z 30 gramami olejku parafinowego). Przed 
użyciem brylantynę trzeba rozmieszać. Pielęgnacja włosów suchych jest taka sama 

jak normalnych, tyle że po umyciu, wysuszeniu i wyszczotkowaniu naciera się je, 
a także skórę głowy, olejkiem migdałowym lub cytrynowym z dodatkiem kropli 

perfum. Włosy tłuste należy myć gorącą wodą, dokładnie wymieszaną z 1 łyżką sody 
oczyszczonej i rozgotowanym mydłem siarkowym. Mieszanka jest gotowa do użycia 

wtedy, gdy powstanie z niej gęsta piana. Po umyciu włosów należy odczekać 10 
minut, po czym dokładnie wypłukać włosy czystą wodą, wysuszyć, a na zakończenie 

zabiegu natrzeć je (także skórę głowy) watką namoczoną w eterze. Tłuste i źle 
utrzymane włosy można poprawić myjąc je w takiej oto płukance: do naczynia z 

zimną wodą wrzuca się szczyptę suszonych liści rozmarynu, doprowadza do 
zagotowania, a następnie dodaje sok z 1 cytryny i 1 łyżeczkę do herbaty węglanu 

potasu (do nabycia w aptece). W gorącej płukance zaleca się myć włosy dwa razy w 
tygodniu. Obecnie na rynku kosmetycznym znajduje się wiele dobrych i trwałych 

farb do włosów skomponowanych wyłącznie ze środków naturalnych. Zanim jednak 
zakup zostanie dokonany, należy dokładnie przeczytać załączoną ulotkę, aby 

przekonać się, co właściwie nabywamy i jakie będą skutki użycia takiej właśnie 

farby. Farby te na ogół nie powodują uczulenia, choć zawsze należy przeprowadzić 
próbę. Płyny naturalneŃ do układania włosów Aby ułatwić układanie włosów po 

umyciu (zwłaszcza włosów suchych), stosuje się różne środki naturalne, między 
innymi nawilża się je piwem i dopiero potem układa. Równie skutecznym jak piwo 

środkiem jest sok z cytryny, który nadaje się szczególnie dla włosów 
przetłuszczonych. Włosy przed ułożeniem nawilżamy świeżo wyciśniętym sokiem z 

cytryny. Płyn do układania włosów suchych. 1 łyżeczka żelatyny spożywczej, 8 
łyżek wody, 1 łyżka spirytusu, pół łyżeczki gliceryny. Żelatynę ucieramy w 

moździerzu porcelanowym, wsypujemy do porcelanowego kubka, zalewamy wodą i 
odstawiamy, aż powstanie jednorodny roztwór. Na końcu dodajemy spirytus, 

glicerynę i wszystko bardzo dokładnie mieszamy. Płyn nakładamy na włosy tamponem 
z waty, ale lepiej robić to szczotką. Cytrynowy lakier do włosów. 1-2 cytryny 

kroimy na kawałki razem ze skórką, zalewamy 1-2 szklankami wody i gotujemy tak 
długo, aż w naczyniu pozostanie połowa płynu. Płyn przecedzamy przez 

kilkakrotnie złożoną gazę, schładzamy, dodajemy do niego pół łyżeczki spirytusu. 
Przechowujemy go w lodówce. Chiński lakier do włosów. Dwie garści wiórów 

drzewnych zalewamy 1 litrem wody i odstawiamy na noc. Rano zauważymy na 
powierzchni wody przezroczystą, kleistą błonę, którą zbieramy na gęsty grzebień 

lub szczotkę i namaszczamy nią włosy. Lakier ten stosowany jest do dziś w 
Chinach do codziennej toalety włosów. Usuwanie zbędnegoŃ owłosienia Dla wielu 

pań, zwłaszcza po klimakterium, nadmiar zbędnego owłosienia stanowi poważny 
problem estetyczny. Golenie włosów lub używanie depilatorów daje krótkotrwały 

efekt. Włosów nie należy również wyrywać (wyjątek stanowić mogą pojedyncze 
włoski lub brwi). Stosowanie wosku jest już bardziej skuteczne, gdyż usuwa włosy 

i spowolnia ich rośnięcie. Wosk do usuwania zbędnego owłosienia znajduje się w 
sprzedaży, a zabieg można wykonać samemu. Trzeba go powtarzać co 3-4 tygodnie. 

Wosk depilacyjny można także przygotować w domu. Składniki: 500 gramów cukru, 
sok z 3 cytryn, 1,5 łyżeczki gliceryny. 500 gramów cukru rozpuszczamy w soku z 3 

cytryn i gotujemy na bardzo małym ogniu, aż płyn nabierze barwy ciemnozłotej, po 
czym zestawiamy płyn na chwilę z ognia, jeszcze raz gotujemy przez 10 minut, 

odstawiamy, dodajemy 1,5 łyżeczki gliceryny i dokładnie mieszamy. Mieszanka 
depilacyjna powinna być nakładana możliwie jak najcieplejsza. Wosk nanosimy za 

pomocą szpatułki, pasmami o szerokości najwyżej 4,5¬7¦cm (szersze pasma są 
trudniejsze do usunięcia), czekamy, aż ostygnie, sprawdzamy, czy dobrze przylega 

do skóry, i szybkim ruchem zrywamy. Po takim zabiegu skóra robi się czasami 
czerwona, lecz stan ten mija po 2-3 godzinach. Przedstawiamy trzy skuteczne 

sposoby usuwania niepożądanych włosów. Do 1 łyżeczki wody utlenionej dodaje się 
2-3 krople amoniaku (na 20 kropli wody utlenionej 1 kropla amoniaku). Taką 

mieszanką smarujemy włosy przeznaczone do usunięcia albo przykładamy do nich 
watę namoczoną w mieszance. Po 15 minutach skórę należy spłukać czystą wodą. Z 5 

gramów perhydrolu i 10 gramów wazeliny (do nabycia w aptekach) przygotowuje się 
maść i smaruje nią włosy; kiedy skóra zaczerwieni się mocno, maść należy 

zetrzeć, a podrażnione miejsce posmarować czystą wazeliną. Zabieg przeprowadza 
się 3 razy dziennie - rano, w południe i wieczorem. W efekcie włosy tracą barwę, 

stają się miękkie i niewidoczne. Mieszanką sporządzoną z 35 gramów spirytusu, 5 
gramów amoniaku, 1,5 grama jodyny i 5 gramów olejku rycynowego smaruje się 2 

razy dziennie włosy przeznaczone do usunięcia. Po kilku dniach wypadną same. 
Farbowanie włosówŃ farbami naturalnymi Kobiety najczęściej farbują włosy, gdy 

zaczynają siwieć. Ponieważ rynek dysponuje dość szeroką ofertą syntetycznych 
szamponów koloryzujących, nie powinno być kłopotów z dobraniem odpowiedniego 

szamponu. Są jednak osoby, których skóra nie znosi syntetyków, reaguje na nie 
zaczerwienieniem, opuchlizną, świądem bądź wysypką. U osób wrażliwych, a takich 

jest niestety coraz więcej, reakcja uczuleniowa zaczyna się tuż po użyciu 
szamponu lub farby syntetycznej, a najpóźniej po upływie 48 godzin. Gdy takie 

objawy wystąpią, należy natychmiast spłukać dobrze włosy i skórę głowy roztworem 
soli kuchennej (100 gramów soli na 1 litr wody) i robić to 3 razy dziennie, aż 

uczulenie ustąpi. Można też stosować okłady z naparu z kwiatów rumianku (1 łyżka 

ususzonych kwiatów rumianku na 1 szklankę wrzątku; pozostawić pod przykryciem na 
15 minut, a następnie przecedzić). Okład z rumianku powinien pozostać na skórze 

głowy lub twarzy przez 15 minut. Okłady powtarzamy co 3 godziny. Syntetycznych 
farb do włosów nie mogą używać: - ci, którzy doznali podrażnienia skóry podczas 

farbowania włosów, - chorzy na astmę, - chorzy na egzemę i inne choroby skóry, - 
chorzy na nerki, - kobiety ciężarne, - osoby mające słabe, matowe lub zbyt 

tłuste włosy, - kobiety karmiące dziecko piersią, - kobiety podczas menstruacji. 
Wszystkie te osoby powinny stosować sposoby naturalne i używać farb 

wyprodukowanych na bazie środków roślinnych. + Pielęgnacja rąk Ręce wymagają 
szczególnej troskliwości. Ładny lub brzydki kształt dłoni jest sprawą niezależną 

od nas, ale pielęgnacja rąk może łagodzić pewne przyrodzone niedostatki. 
Największe szkody przynosi skórze rąk częste ich zanurzanie w wodzie z dodatkiem 

mydła lub substancji zawierających sodę, a także częste kontakty z wszelkiego 
rodzaju środkami chemicznymi o nieznanym składzie, używanymi w domu (proszki do 

prania, proszki do czyszczenia naczyń i urządzeń sanitarnych, płyny do mycia 
naczyń). Ponieważ jednak nakłanianie do rezygnacji z łatwo dostępnych i 

skutecznych środków chemicznych nie przyniesie żadnego rezultatu, ograniczymy 
się do wskazówek, które mimo stosowania tych środków pozwolą zachować gładką 

skórę dłoni. Tu uwaga ogólna: przed przystąpieniem do takich czynności, jak 
pranie, zmywanie, czyszczenie naczyń i urządzeń, konieczne jest natłuszczenie 

dłoni kremem lub nawet olejem z dodatkiem kilka kropli octu winnego. Zabieg taki 
zabezpieczy skórę przed bezpośrednim kontaktem ze szkodliwymi środkami 

chemicznymi, pozwalając na wykonanie nieodzownych czynności bez uszkodzenia 
naskórka. Wiele pań używa do prac domowych rękawiczek gumowych, lecz prawie 

wszystkie narzekają, że jest to ani wygodne, ani przyjemne. Po wykonaniu 
czynności gospodarczych ręce trzeba natychmiast umyć i ponownie natrzeć kremem 

lub odpowiednim płynem. Krem ochronny do rąk Składniki: 1 szklanka wody różanej, 
pół szklanki gliceryny, 2 łyżki soku z cytryny. Wszystkie składniki dokładnie 

mieszamy, następnie potrząsamy; przechowujemy w lodówce. Pasta ochronna do rąk 
Składniki: 1 żółtko, 2 łyżeczki glinki koalinowej, 1 łyżeczka olejku 

migdałowego. Wszystkie składniki mieszamy dokładnie (na przykład w mikserze). 
Pasty można używać nie tylko do rąk, lecz także do pielęgnacji łokci, kolan i 

stóp. Maseczka do rąk Składniki: 1,5 łyżki drobno zmielonych płatków owsianych, 
1 łyżka gorącej wody, 1 łyżka oliwy z oliwek, 1 łyżeczka soku z cytryny, 1 

łyżeczka gliceryny. Wszystkie składniki mieszamy tak długo, aż otrzymamy 
jednorodną masę. Maseczkę nakładamy na ręce, na przykład wieczorem, i zmywamy 

ciepłą wodą po upływie 15 minut. Krem migdałowy Składniki: 2 łyżki lanoliny, 1,5 
łyżeczki masła kakaowego, 1 łyżka wosku pszczelego, 5 łyżek parafiny w płynie, 1 

łyżeczka olejku migdałowego. Lanolinę, masło kakaowe, wosk, parafinę i olejek 
migdałowy roztapiamy na łaźni wodnej, dodajemy po kropli roztwór wodny 

sproszkowanego boraksu (0,25 łyżeczki boraksu na 2 łyżki wody). Krem migdałowy 
można stosować przed i po wykonaniu prac domowych, a także na noc. Krem 

lanolinowy do paznokci 2 łyżki lanoliny ucieramy dokładnie z 2 łyżeczkami mleka 
w proszku. Jest to wyjątkowo skuteczny środek do pielęgnacji paznokci. Krem 

wazelinowy do paznokci 2 łyżki czystej wazeliny ucieramy dokładnie z pół 
łyżeczki gliceryny. Płyn do pielęgnacji kruchych i bladych paznokci W buteleczce 

odpowiedniej wielkości mieszamy potrząsając 3 łyżki wody pomarańczowej i 1 łyżkę 
soku z cytryny. Kąpiel paznokci kruchych i słabych Latem dobrze skutkuje na 

wątłe paznokcie kąpiel w naparze ze świeżych liści wiązu - 1 garść świeżych 
liści zalewamy 1 szklanką gorącej wody, pozostawiamy pod przykryciem na 15 

minut. Codziennie przez 5 minut trzymamy palce zanurzone w naparze. Napar można 
przechować przez kilka dni w lodówce. Zabieg ten wzmacnia paznokcie słabe i 

kruche. Miękkie i łamliwe paznokcie staną się twarde, różowe i błyszczące po 
następującej miesięcznej kuracji: żółtko 1 jajka ugotowanego na twardo rozciera 

się tak długo z 2 gramami stopionego białego wosku i odrobiną (1 kropla) olejku 
migdałowego, aż powstanie krem. Każdego wieczoru przed pójściem na spoczynek 

smaruje się kremem paznokcie i nakłada na dłonie rękawiczki. Ręce myje się rano 

w ciepłej wodzie. Przy zaburzeniach we wzroście paznokci zaleca się stosowanie 
rano i wieczorem piętnastominutowej ciepłej (36 stopni C) kąpieli rąk w wywarze 

z jarzębiny - 2 łyżki suszonych liści i kwiatu jarzębiny zalewamy pół litra 
wrzącej wody i odstawiamy na 5 minut, po czym gotujemy przez następne 5 minut, a 

po ostudzeniu przecedzamy. Obrzęki wokół paznokci ustępują pod wpływem 
stosowania codziennie rano i wieczorem piętnastominutowych gorących (39 stopni 

C) kąpieli rąk w wywarze z soczewicy: 2 łyżki stołowe soczewicy gotuje się przez 
15 minut w 0,6 litra wody, a następnie przecedza. Efekt będzie lepszy, gdy chory 

paznokieć obłoży się po kąpieli przekrojonym na pół rodzynkiem, posypanym od 
wewnątrz sproszkowanym salmiakiem. + Pielęgnacja nóg Właściwa pielęgnacja nóg 

polega na codziennym ich myciu w bardzo ciepłej wodzie z dodatkiem 1 łyżki 
stołowej soli kuchennej i, o ile to możliwe, sporej szczypty popiołu drzewnego. 

Zaleca się także częste kąpiele stóp; jeśli stopy są zimne, temperatura wody nie 
powinna być niższa niż 24-26 stopni C, jeśli ciepłe, woda może być chłodniejsza, 

ale wówczas zabieg należy skończyć po najwyżej 10 minutach. Po kąpieli trzeba 
wykonać masaż stóp i podudzi. Po długim chodzeniem dobrze jest położyć się i 

poleżeć trochę z nogami uniesionymi w górę. Po półgodzinnym odpoczynku trzeba 
nogi umyć w chłodnej wodzie, a następnie polewać zimną wodą z dodatkiem 1 łyżki 

stołowej octu. Zabieg ten działa zwężająco na naczynia krwionośne, odświeża cały 
organizm. Jeżeli mimo to zmęczenie nóg nie mija, włóżmy na noc skarpetki 

(najlepiej wełniane) zamoczone w wodzie z octem i dobrze wyżęte; zdejmijmy je 
rano. W razie zaburzeń w rozwoju paznokci nóg poddajemy je takiej samej kuracji 

jak paznokcie rąk. + Pielęgnacja piersi PielęgnacjaŃ zwiotczałych piersi 
Leczenie naturalne tej przypadłości polega na: - kilku ćwiczeniach 

gimnastycznych, które mają szczególny wpływ na mięśnie klatki piersiowej (są one 
opisane w różnych ogólnie dostępnych poradnikach); - przyjmowaniu właściwej 

pozycji ciała, a więc trzymaniu się prosto, z ramionami cofniętymi nieco do 
tyłu; - wykonywaniu dwa razy dziennie, rano i wieczorem, suchego masażu piersi 

szczotką (okrągłymi ruchami), a następnie obmywaniu piersi ciepłą wodą, zimnym 
prysznicu klatki piersiowej i rozcieraniu piersi ręcznikiem zamoczonym (dobrze 

wyżąć!) w soku ze świeżego ogórka zmieszanym z taką samą ilością świeżego mleka; 
- piciu przed śniadaniem, obiadem i kolacją 1 filiżanki naparu z melisy 

lekarskiej (1 łyżkę stołową ziela wsypuje się do pół litra wrzącej wody; 
pozostawia pod przykryciem na 1 godzinę i przecedza); - unikaniu potraw 

mięsnych, a jedzeniu w dużych ilościach owoców i jarzyn; - robieniu przed 
udaniem się na spoczynek ciepłej lewatywy z pół litra naparu z kwiatów rumianku. 

Leczenie spierzchniętychŃ sutek i brązowych plam Spierzchnięte sutki należy myć 
wodą z mydłem i nacierać olejkiem migdałowym. Brązowe plamy pojawiają się nie 

tylko na piersiach, ale i na plecach, nogach i pod pachami - u osób, które mocno 
się pocą. Nie bolą, nie swędzą, nie mają skłonności do stanów zapalnych, są 

jedynie nieestetyczne. Leczenie naturalne polega na przestrzeganiu czystości i 
nacieraniu plam 2 razy dziennie mieszanką złożoną z 1 łyżki stołowej oliwy (z 

oliwek) i soku z 1 cytryny. + PielęgnacjaŃ całego ciała Najważniejszym zabiegiem 
sprawiającym, że skóra staje się jędrna i młoda, miękka i elastyczna, jest 

codzienny poranny suchy masaż, zakończony ciepłą kąpielą całkowitą, trwającą 10-
20 minut. Po kąpieli należy wziąć chłodny prysznic. Jeżeli skóra (lub jej 

fragment) jest sucha, trzeba ją natrzeć oliwą z oliwek. Kąpiele całkowite z 
dodatkiem wywaru z ziół aromatycznych pozwalają zachować miły dla nas i 

otoczenia zapach ciał. Wszystkie kąpiele przygotowuje się tak samo: zioła gotuje 
się przez 30 minut w 5 litrach wody, po czym wywar wlewa się do wanny. Oto kilka 

przykładów: - wywar z kwiatów rumianku lub lipy - 500 gramów ziół; - wywar z 
mieszanki ziołowej - po 100 gramów ziół (7 łyżek stołowych) kwiatów lipy, 

macierzanki, ślazu dzikiego i rumianku; - szczególnie aromatyczny wywar - 50 
gramów (3 czubate łyżki) marzanki wonnej, tyleż macierzanki, 80 gramów (5 

czubatych łyżek liści orzecha włoskiego, 60 gramów (4 czubate łyżki) kwiatów 
ślazu dzikiego. Jeżeli ciało wydziela przykry zapach potu, wówczas kąpiel 

aromatyczną należy przyjmować regularnie 2 razy w tygodniu, zaś po każdej 

kąpieli energicznie masować szczotką całe ciało. Jeżeli poceniu towarzyszć 
kłopoty z trawieniem, trzeba jeszcze pić zioła: - 2 godziny przed jedzeniem 1 

filiżankę wywaru z dziurawca, liści babki, perzu (cała roślina, wraz z kłączami) 
i papryki czerwonej - po 50 gramów (3 czubate łyżki) każdego składnika; po 

wymieszaniu 3 łyżki ziół zalewa się 0,6 litra wrzącej wody i gotuje pod 
przykryciem przez 10 minut, a po wystudzeniu przecedza; - po 10 minutach pije 

się filiżankę wywaru z mieszanki rzepiku pospolitego, pączków sosnowych, mchu 
islandzkiego, liści orzecha włoskiego, wiązówki błotnej i dymnicy lekarskiej - 

po 50 gramów (3 czubate łyżki) każdego składnika; 2 łyżki stalowe mieszanki 
zalewa się pół litra wrzącej wody i gotuje na małym ogniu przez 15 minut, a po 

ostudzeniu przecedza. Kąpiele z dodatkiemŃ ziół leczniczychŃ i innych składników 
Do każdej kąpieli możemy dodawać wywary z różnych roślin. Zioła gotujemy w 

odpowiedniej ilości wody lub zalewamy wrzącą wodą. Rozróżniamy następujące 
rodzaje takich kąpieli: Kąpiel z dodatkiem wywaru z siana. Płócienny woreczek 

zawierający 100-200 gramów utartego na proszek, świeżego i pachnącego siana 
zanurzamy w naczyniu z wrzącą wodą i zostawiamy do "naciągnięcia" na pół godziny 

(nie na ogniu). Wywar dodajemy do kąpieli o temperaturze 35-37 stopni C. Czas 
kąpieli: 5-20 minut. Kąpiel ta działa pobudzająco na obieg krwi. Kąpiel z 

dodatkiem wywaru ze słomy owsianej. 200-250 gramów słomy owsianej zalewamy 
wrzącą wodą i gotujemy przez pół godziny. Odcedzony wywar wlewamy do kąpieli o 

temperaturze 35-37 stopni C. Czas kąpieli: 5-20 minut. Kąpiel ta jest bardzo 
skuteczna w przypadku chorób nerek, pęcherza moczowego i dolegliwości 

reumatycznych. Kąpiel z dodatkiem wywaru z szyszek i igieł sosnowych. Igły i 
szyszki sosnowe kroimy drobno. Trzy duże garście tak przygotowanego surowca 

zalewamy wrzącą wodą i gotujemy przez pół godziny. Przez następne pół godziny 
wywar musi się ustać. Przecedzony płyn dodajemy do kąpieli o temperaturze 35-37 

stopni C. Kąpiel ta działa nadzwyczaj korzystnie przy zapaleniach nerek i 
pęcherza moczowego, odświeża i wzmacnia skórę. Jest szczególnie zdrowa dla 

osłabionych dzieci i osób starszych chorych na bronchit. Kąpiel z dodatkiem 
wywaru z korzenia waleriany. Do naczynia z wrzącą wodą wsypujemy suszony korzeń 

waleriany - dla dorosłych dwie duże garście, dla dzieci jedną - i gotujemy przez 
pół godziny, po czym garnek odstawiamy, by wywar się ustał. Przecedzony wlewamy 

do kąpieli o temperaturze 35-37 stopni C. Czas kąpieli: pół godziny, a nawet 
dłużej. Kąpiel ta jest bardzo zalecana tak dla dzieci, jak i dla dorosłych 

cierpiących na katar sienny i choroby nerwowe, a także na różne choroby skóry, 
szczególnie świąd; działa dobrze na skórę, czyniąc ją jędrną i elastyczną. 

Kąpiel z dodatkiem wywaru z liści orzecha włoskiego i soli (morskiej lub 
kuchennej). 200 gramów świeżych lub 100 gramów suszonych liści orzecha włoskiego 

gotujemy w 2 litrach wody tak długo, aż zostanie jej połowa, i przecedzamy. 
Wywar i 2 łyżki stołowe soli dodajemy do kąpieli o temperaturze 35-37 stopni C. 

Czas jej trwania: 20-30 minut. Kąpiel ta jest bardzo skuteczna w przypadku 
krzywicy i bronchitu. Kąpiel z dodatkiem wywaru z kory dębowej. 1 kilogram kory 

dębowej gotujemy w 6 litrach wody tak długo, aż zostanie połowa wody. 
Przecedzony wywar dodajemy do kąpieli o temperaturze 35-37 stopni C. Czas 

trwania kąpieli: 10-20 minut. Pomaga w wielu chorobach skóry. Kąpiel z dodatkiem 
gorczycy. Do ciepłej wody (35 stopni C) wkładamy płócienny woreczek zawierający 

100-150 gramów dobrze utłuczonych nasion czarnej gorczycy i wyjmujemy go, gdy 
woda nabierze brązowego koloru i zapachu musztardy. Kąpiel nie powinna trwać 

dłużej niż 10-15 minut. Jest skuteczna w różnego rodzaju przeziębieniach, 
bronchicie i zapaleniu płuc. + Zabiegi leczniczeŃ polepszająceŃ wygląd skóry + 

Leczenie wodąŃ (hydropatia) W medycynie naturalnej leczenie wodą praktykuje się 
od pradawnych czasów. Woda nie tylko wzmacnia i hartuje organizm, ale także 

pomaga w leczeniu pewnych chorób. Oczywiście pod warunkiem, że zabiegi 
hydropatyczne przeprowadzone są prawidłowo, z uwzględnieniem stanu zdrowia (a 

także wieku i płci) chorego oraz właściwości wody, związanych przede wszystkim z 
jej temperaturą. Praktykuje się następujące zabiegi hydropatyczne: - kąpiele, - 

kąpiele parowe, - zabiegi napotne (zawijania i wygrzewania), - kompresy, - 

zabiegi oczyszczające (lewatywy i naturalne środki oczyszczające). Skuteczność 
ich jest duża. Najogólniej mówiąc, wzmacniają funkcjonowanie wszystkich 

narządów. Przede wszystkim jednak powodują przypływ krwi do naczyń krwionośnych 
skóry i dobrze działają na układ nerwowy. W czasie zabiegów krótkotrwałych 

gorąca i zimna woda działa pobudzająco, dłuższe zaś - w ciepłej i chłodnej 
wodzie - przynoszą uspokojenie. Mają też niebagatelny wpływ na pracę serca. 

Kąpiele zimne przyczyniają się do spowolnienia tętna i obniżenia ciśnienia krwi, 
a gorącę przyśpieszają tętno i podwyższają ciśnienie. Zabiegi te również 

poprawiają przemianę materii, między innymi zwiększają wydzielanie moczu. 
Lecznicze właściwości ma także regularne picie przegotowanej wody (efekty tego 

są widoczne w chorobach nerwów, serca, nerek, wątroby, żołądka, i w zaparciach) 
oraz lewatywy przeczyszczające. Kąpiel całego ciała nazywamy "całkowitą", jego 

części natomiast - "kąpielą częściową". Do przeprowadzania obu najlepiej nadaje 
się wanna. W braku jej można użyć każdego, byle odpowiedniego rozmiarami 

naczynia. W zależności od ciepłoty wody rozróżniamy kąpiele: gorące - 38-42 
stopni C, a nawet do 45 stopni C; ciepłe - 30-38 stopni C i zimne - do 20 stopni 

C. Temperaturę wody mierzy się zawsze specjalnym termometrem wodnym, nie ręką. 
Kąpiele muszą się odbywać w pomieszczeniu o temperaturze 25 stopni C. Kąpieli 

chłodnych i zimnych nie wolno przyjmować, kiedy jest nam zimno, a więc przy 
niedostatecznej ciepłocie ciała. Najpierw musimy się rozgrzać. Jeżeli zamierzamy 

wziąć kąpiel całkowitą, powinniśmy doprowadzić całe ciało do wyrównanej 
temperatury; osiągniemy to nacierając czoło, piersi i kark ręcznikiem zamoczonym 

w ciepłej wodzie. Osobom ciężko chorym na serce zaleca się zamiast nacierań 
wykonanie kilka nie męczących ćwiczeń gimnastycznych. Wskazane jest, aby lżej 

chorzy poruszali podczas kąpieli kończynami lub masowali je, co wzmacnia 
działanie wody. Osobom chorym i niesprawnym należy w kąpieli pomagać. Każda 

kąpiel gorąca lub ciepła powinna kończyć się polewaniem, natryskiem lub 
nacieraniem zimną wodą - o temperaturze 5-10 stopni C (w przypadku dorosłych 

osłabionych chorobą i dzieci - nie mniej niż 10 stopni C). Kąpiel chłodną, 
całkowitą lub częściową kończy się polewaniem nóg i bioder zimną wodą. Po każdej 

kąpieli trzeba się dobrze wysuszyć, energicznie wycierając ciało suchym 
ręcznikiem. Jeżeli chory ma podwyższoną temperaturę ciała, wówczas kładziemy go 

do łóżka i tam osuszamy ręcznikiem, aż się rozgrzeje. Po każdej kąpieli należy 
poza tym dobrze przewietrzyć zaparowaną łazienkę. Trzeba też pamiętać o 

wcześniejszym przewietrzeniu pokoju, w którym przebywa chory. Zapewnimy mu przez 
to lepsze dotlenienie, gdyż po kąpieli oddech jest głębszy. Kąpiele całkowite 

Każdą kąpiel całkowitą przyjmujemy na pusty żołądek. Od razu, ale powoli 
zanurzamy się w wodzie aż po szyję. Początkowo może to wywołać niemiłe uczucie, 

lecz mija ono szybko i zabieg sprawia nam przyjemność. Ciepła kąpiel całkowita 
(30-38 stopni C) pomaga w przypadku bezsenności, nerwicy serca, pobudzenia 

nerwowego; powinna trwać wtedy 10-25 minut. W razie potrzeby można ją powtórzyć 
po ośmiu godzinach. Długie kąpiele są zalecane w leczeniu kamicy nerkowej; 

przyśpieszają bowiem wydalanie zatrzymanego moczu. Trzecia właściwość tych 
kąpieli to łagodzenie skutków nadmiernego opalania się w słońcu. Z gorących 

kąpieli całkowitych (38-42 stopnie C) mogą korzystać wyłącznie dorośli, ze 
zdrowym sercem i nerwami. Zabieg powinien trwać najwyżej 10 minut. Przed 

wejściem do wanny nacieramy twarz i głowę ciepłą wodą, a podczas kąpieli 
trzymamy na głowie ciepły kompres. Na zakończenie polewamy się chłodną wodą - 

chorzy i osłabieni
 o 5 stopni C zimniejszą od tej, w której się kąpali, zdrowi zaś zimniejszą o 10 

stopni C. Po wyjściu z wanny należy dobrze się osuszyć, ubrać i iść na spacer, 
by odetchnąć świeżym powietrzem, albo też nie wycierać się, włożyć płaszcz 

kąpielowy, położyć się do łóżka, ciepło okryć i wypocić. Gorące kąpiele dobrze 
rozgrzewają organizm, wywołują poty, toteż skutkują właśnie w przypadku tak 

zwanych zimnych stóp, przeziębieniu i podobnych dolegliwościach. Wskazane są też 
w leczeniu wszystkich rodzajów skurczów i kolek, piasku i kamieni w nerkach oraz 

kamieni pęcherzyka żółciowego; pomagają w leczeniu zatrucia ołowiem, chorobach 

skóry, newralgii i rwie kulszowej. Nie należy ich natomiast stosować w chorobach 
serca, w przypadku miażdżycy tętnic, uderzeń krwi do głowy i w nadciśnieniu. 

Trzeba uważać, żeby po gorącej kąpieli nie zaziębić się. Praktyka uczy, że po 
takim zabiegu człowiek robi się senny i natychmiast kładzie do łóżka. Kąpiele 

częściowe Napełniamy wannę wodą (temperatura w zależności od rodzaju kąpieli) do 
połowy, chory siada w niej z podciągniętymi nogami; woda sięga mu mniej więcej 

do pępka. Piersi i plecy chorego polewamy wodą i nacieramy go energicznie 
szorstkim ręcznikiem lub takąż myjką Jednocześnie on sam rozciera sobie nogi, 

brzuch i biodra. Gorąca lub ciepła kąpiel działa przeciwbólowo w przypadku 
kamieni nerkowych i kamieni w woreczku żółciowym, w skurczach macicy i bolesnych 

menstruacjach. Pod koniec kąpieli należy dolać zimnej wody, obniżając 
temperaturę do około 10 stopni C, i natychmiast polać chorego. Taka kąpiel trwa 

3-5 minut. Kąpiel ze szczotkowaniem ciała. Napełniamy wannę do połowy 
(temperatura wody 32-36 stopni C), siadamy w wannie z wyprostowanymi nogami. 

Wydezynfekowaną wcześniej, miękką szczotką szorujemy najpierw nogi, następnie 
biodra, brzuch, tułów, ręce aż do głowy (jeżeli nie możemy skorzystać z wanny, 

wykonujemy zabieg tylko za pomocą mokrej szczotki). Po zakończeniu kąpieli - 
trwa ona zwykle 10 minut - wkładamy na mokre ciało płaszcz kąpielowy i kładziemy 

się do łóżka, ciepło się okrywając. Podczas pierwszego zabiegu skóra może być 
nieodporna, należy więc delikatnie operować szczotką; podczas następnych nacisk 

szczotki można zwiększyć. Kąpiel z użyciem szczotki hartuje organizm, pod jej 
wpływem ciało rozgrzewa się i jędrnieje. Z tego względu takie kąpiele zaleca się 

w przypadkach fizycznego przemęczenia i wyczerpania, złego krążenia (na przykład 
"zimne stopy¬)¦) czy zwiotczałości skóry, a także jako pomoc w leczeniu nerwic, 

złej przemiany materii, kamicy nerkowej i żółciowej oraz chronicznych nieżytów 
dróg oddechowych. Kąpiel brzucha. Do kąpieli tej najlepiej służy specjalna wanna 

do nasiadówek, ale może to być także zwyczajna wanna lub duże, dość szerokie 
naczynie, w którym zmieści się 20-30 litrów wody. Siadamy w wannie w rozkroku, 

tak aby uda opierały się o jej brzegi, a zanurzona była tylko dolna część ciała 
do pępka. Następnie prawą dłonią wykonujemy okrężne ruchy (zawsze z lewa na 

prawo) po brzuchu, leciutko uciskając okolicę splotu słonecznego. Masaż 
doskonale wpływa na unerwienie brzucha, obieg krwi oraz pracę narządów jamy 

brzusznej, w tym układu trawiennego. Czas trwania kąpieli: latem - 10-20 minut; 
dla osób osłabionych długą chorobą - 3-5 minut. Pomieszczenie, w którym 

przeprowadzamy zabieg, musi być dobrze ogrzane, zwłaszcza zimą. Kąpiele brzucha, 
szczególnie te chłodniejsze, są bardzo pomocne w takich przypadkach chorobowych, 

jak zastój krwi w narządach jamy brzusznej, zaparcia, guzy krwawnicze, 
dolegliwości jelita grubego, opuszczenie narządów jamy brzusznej (na przykład u 

kobiet wieloródek) i tym podobnych. Pamiętać należy, że kąpiel przyjmuje się na 
pół godziny przed jedzeniem lub 2-3 godziny po jedzeniu. Przed zabiegiem osoby 

zdrowe powinny rozgrzać się gimnastyką przy otwartym oknie, niesprawne zaś, 
wycieńczone i chore mogą gimnastykować się w łóżku. Jest również wskazane, by 

kąpiel poprzedziło suche pocieranie miękką szczotką całego ciała, można też 
zastosować delikatny masaż lub rozgrzać chorego gorącym termoforem. Po kąpieli 

można odpocząć w łóżku, gdy ma się na to ochotę. Ważne są odczucia chorego. 
Jeśli jest mu zimno, powinniśmy położyć go do łóżka, okryć ciepło, a nawet 

wsunąć pod kołdrę termofor lub butelki z gorącą wodą. Zabiegi rozgrzewające są 
niezbędne przed i po kąpieli wieczornej, gdyż przyczyniają się do spokojnego snu 

chorego. W przypadku osób chorych, wycieńczonych lub anemicznych kąpiele 
zaczynamy od temperatury 36 stopni C. Po trzech dniach temperaturę można 

codziennie obniżać o 0,5 stopnia C, aż do 25 stopni C. Dotyczy to także chorych 
dzieci od lat dwóch do dziesięciu. Pierwsza kąpiel osób zahartowanych powinna 

mieć temperaturę 27 stopni C, a następne coraz niższą - codziennie obniżamy ją o 
1 stopień C, aż do 20 stopni C dla mężczyzn i 26 stopni C dla kobiet (zimą 

jednak najwyżej do 25 stopni C dla mężczyzn, a do 27 stopni C dla kobiet). Kiedy 
poddajemy się tym zabiegom przez dłuższy czas, musimy zrobić przerwę raz w 

tygodniu. Zdarza się często, że po kilku dniach tej kuracji osoby palące 

zaczynają odczuwać wstręt do tytoniu. Kontynuując ją może więc doprowadzić do 
całkowitego zaprzestania palenia. Kąpieli brzusznej nie mogą brać kobiety w 

trakcie menstruacji. Do obmywania organów płciowych kilkakrotnie w ciągu dnia 
powinny one używać ciepłej wody (35 stopni C). W przypadku osób ciężko chorych 

lub osłabionych chorobą, które nie mogą przeprowadzić kąpieli brzucha, stosuje 
się wilgotne nacierania. Każdego ranka przez jedną, najwyżej dwie minuty naciera 

się plecy chorego, leżącego w łóżku, chłodną wodą (20-25 stopni C). Po zabiegu 
okrywa się chorego ciepło; kiedy się rozgrzeje, można zdjąć dodatkowy koc. 

Kąpiel nóg do kolan. Stosujemy trzy rodzaje takich kąpieli: gorącą, ciepłą i 
zimną. Kąpiel gorąca (38-45 stopni C) powinna trwać 10-20 minut. Zabieg 

przeprowadzony wieczorem, przed pójściem spać, zapewnia spokojny sen. Działa 
leczniczo w takich przypadkach, jak podwyższone ciśnienie, ataki astmatyczne, 

nerwowe bóle głowy, bóle głowy spowodowane miażdżycą naczyń mózgowych, nieżyt 
oskrzeli, ból w uszach. Dobrze jest dodać do kąpieli garść soli, dwie garście 

drzewnego popiołu i trochę potłuczonej na proszek czarnej gorczycy. Kąpiel 
ciepła (30-38 stopni C) może trwać do pół godziny. Działa orzeźwiająco przy 

różnego rodzaju wyczerpaniach. Kąpiel zimna (15-20 stopni C) trwa od pół minuty 
do 3 minut. Podczas zabiegu należy energicznie nacierać ręką obie nogi. Wywołane 

tym podrażnienie zakończeń nerwowych w nogach wzmaga ruchy robaczkowe jelit, co 
likwiduje zaparcia. Ponieważ kąpiel pobudza obieg krwi w nogach, jest skutecznym 

środkiem przeciwko tak zwanym zimnym stopom. Kąpiel nóg zajmuje ważne miejsce w 
leczeniu wodą, gdyż zakończenia nerwowe, zlokalizowane w kończynach, powiązane 

są z całym organizmem. Rodzice, którzy pragną mieć zdrowe dzieci, powinni 
przyzwyczajać je do kąpania każdego wieczoru nóg w ciepłej wodzie (30-38 stopni 

C) i dopiero potem kłaść je spać. Kąpiel rąk. Kąpiel gorąca (38-45 stopni C), 
trwająca 10-20 minut, jest wybornym środkiem uspokajającym w przypadku astmy, 

bólów w okolicy serca i w niektórych chorobach płucnych. Odciąga krew z płuc i 
mózgu, a tym samym ułatwia pracę tych narządów. Będzie jeszcze bardziej 

skuteczna, gdy dodamy do wody garść soli, garść popiołu drzewnego i szczyptę 
drobno potłuczonej czarnej gorczycy. Krótkotrwałe zimne kąpiele rąk są 

popularnym, sprawdzonym środkiem na nerwowe kołatanie serca, duszności i nerwowy 
ból głowy. Czas trwania takich zabiegów nie może przekraczać 2 minut. Kąpiele 

oczu. Praktykowane są dwa rodzaje takich kąpieli: chłodna i ciepła. Kąpiel 
chłodna (27-30 stopni C) działa dobrze tak na oczy zdrowe, jak i chore. Wzmacnia 

i odświeża narząd wzroku, jest skuteczna w przypadku dolegliwości chronicznych, 
a zwłaszcza bólów i stanów zapalnych oczu. Po zanurzeniu twarzy w wodzie 

kilkakrotnie otwieramy i zamykamy oczy. Zabieg powtarzamy kilka razy dziennie. 
Kąpiel ciepła (33-36 stopni C) polega na tym, że po zanurzeniu twarzy w wodzie 

otwieramy oczy na 15 sekund, po czym podnosimy głowę, a po chwili powtarzamy 
poprzednią czynność. Na koniec poddajemy oczy kąpieli chłodnej albo przemywamy 

je chłodną wodą. Do ciepłej wody można dodać 0,25 łyżeczki potłuczonych nasion 
kopru lub wywar ze świetlika lekarskiego. Taką kąpiel stosuje się kilka razy 

dziennie. Wpływa ona korzystnie na wszelkie stany zapalne oczu. Kąpiele oczu są 
niewskazane dla osób cierpiących na uderzenia krwi do głowy. Kąpiel nosa. Do 

takiej kąpieli potrzebne jest naczynie z wygiętym dzióbkiem. Wlewamy doń ciepłą 
(35-37 stopni C), lekko osoloną wodę (na szklankę wody pół łyżeczki soli), a 

następnie wkładamy delikatnie dzióbek do jednego nozdrza, odchylając głowę do 
tyłu. Część strumienia wody przepłynie przez kanały nosowe, następnie tą samą 

drogą wypłynie na zewnątrz, część zaś dostanie się do gardła i wypłynie przez 
usta. Temu samemu zabiegowi poddajemy drugie nozdrze. Taka kąpiel działa 

leczniczo na polipy, chroniczny katar, skrzywienie przegrody nosowej i na 
zaczerwienienie nosa. Aby była skuteczna, należy ją przeprowadzać dwa razy 

dziennie przez dłuższy czas. Kąpiel podbródka. Kąpiel ta polega na zanurzeniu 
brody w naczyniu z gorącą wodą (40-45 stopni C) na 10-20 minut; powinien ją 

poprzedzać kompres położony na brzuch. Taka kąpiel pomaga w przypadku tak 
zwanego założonego nosa, chronicznego kataru, a także ropnego zapalenia 

migdałków. Kąpiel dolnej szczęki. Zabieg przeprowadza się dwa razy dziennie 

przez 10-15 minut w takim samym naczyniu jak do kąpieli podbródka, z równie 
gorącą wodą. Pożądany jest też identyczny kompres na brzuch. Taka kąpiel to 

bardzo skuteczny środek przeciwko ropnemu zapaleniu migdałków, bólowi zębów i w 
przypadku chwiejących się zębów (paradontoza). Kąpiel (płukanie) ust. Usta 

płuczemy zawsze ciepłą wodą (30-32 stopni C). Ma to dodatni wpływ na biel zębów 
i wzmacnia je. Uwaga! Gorąca lub zimna woda może uszkodzić emalię zębów. Kąpiele 

o zmiennejŃ temperaturze Mogą to być zarówno kąpiele całkowite, jak i częściowe, 
z tym że kąpiele całkowite stosuje się o wiele rzadziej. Zabieg polega na 

przemiennym zanurzaniu ciała lub jego części w wodzie o różnej temperaturze. 
Rozpoczynamy od kąpieli gorącej, a kończymy zimną. Ważne jest, aby woda była 

maksymalnie gorąca i maksymalnie zimna. Dobrze jest więc przygotować sobie dwa 
naczynia, postawić je obok siebie i korzystać z nich na przemian. Po zakończeniu 

kąpieli wycieramy się do sucha i ubieramy. Jeżeli jest nam chłodno, wykonujemy 
kilka ćwiczeń gimnastycznych. Kąpiel zimna dobrze wpływa na obieg krwi, jest 

rodzajem gimnastyki dla naczyń krwionośnych, wzmacnia również centralny układ 
nerwowy. Oddziałuje silnie na cały organizm, zaleca się ją więc ludziom zdrowym, 

a chorym tylko, jeśli uzyskają zgodę lekarza. Powinny jej unikać kobiety na 
trzy, cztery dni przed menstruacją. Kąpiel zmienna nóg. Jest to najczęściej 

praktykowana kąpiel zmienna. Do jej przeprowadzenia potrzebne są dwa 
dostatecznie głębokie i szerokie naczynia (najlepiej wiadra). Jedno napełniamy 

wodą bardzo gorącą (42-45 stopni C), drugie bardzo zimną (5-10 stopni C). 
Rozpoczynamy od kąpieli gorącej, a po 20-30 sekundach zanurzamy nogi w zimnej na 

5-15 sekund i tak na zmianę. Kąpiel powtarzamy pięciokrotnie i zawsze kończymy 
na wodzie zimnej. Jeśli zabieg przeprowadzimy prawidłowo, nogi mocno się 

zaczerwienią. Osuszamy je ręcznikiem i wkładamy grube skarpety (najlepiej z 
owczej wełny) oraz ciepłe pantofle. Takie kąpiele są zalecane przy "zimnych 

stopach", migrenach, bezsenności, szumie w uszach. Należy je stosować przez 
dłuższy czas, do kilku miesięcy, a wówczas ich skuteczność jest trwała. Kąpiel 

zmienna rąk. Przeprowadzamy ją tak jak kąpiel zmienną nóg, a stosujemy w 
przypadku "zimnych rąk", tak zwanej martwej kostki na stawach palców rąk, 

migreny i szumu w uszach oraz w celu pobudzenia krążenia krwi. Kąpiel zmienna 
twarzy. Twarz (oczy zamknięte) zanurzamy w naczyniu z czystą, gorącą (40 stopni 

C) wodą, a po 10 sekundach - w naczyniu z zimną (20 stopni C) wodą na sekundę. 
Zabieg ten powtarzamy trzykrotnie. Bardzo pomaga na przemęczony umysł, odświeża 

i dodaje rześkości. Polewanie (natrysk)Ń i nacieranie Polewanie (natrysk) ciała 
zimną (do 20 stopni C) lub chłodną (20-30 stopni C) wodą to znakomity sposób na 

hartowanie dzieci i dorosłych. Jest też świetnym środkiem wzmacniającym układ 
nerwowy, pobudzającym krążenie krwi, usuwającym przemęczenie umysłowe i 

fizyczne. Ważne jest, by stosować je rozsądnie, a więc nie za często i nie za 
długo. Nie należy też przesadzać z temperaturą wody, która nie powinna być ani 

za zimna, ani za ciepła. Wody zimnej mogą używać tylko ludzie dorośli, w dodatku 
silni i zahartowani. Osoby wycieńczone chorobą, a nawet zdrowe, ale w gorszej 

kondycji fizycznej, oraz dzieci mogą korzystać z wody chłodnej, nigdy jednak z 
ciepłej (o temperaturze powyżej 30 stopni C). Zabieg nacierania przeprowadzamy w 

następujący sposób: dwa razy dziennie, rano i wieczorem, nacieramy całe ciało 
lub jego części szorstkim ręcznikiem albo specjalną, dość ostrą myjką, 

zamoczonymi w zimnej (20 stopni C) albo chłodnej (25-30 stopni C) wodzie. Na 
samym początku możemy odczuć pewien chłód. Aby tego uniknąć, wcześniej nacieramy 

ciało suchym ręcznikiem. Można to zrobić również po zabiegu albo wykonać kilka 
rozgrzewających ćwiczeń gimnastycznych. Nacieranie ciała należy rozpocząć od 

pleców. Ręcznik lub myjkę przekładamy naprzód przez jedno, potem przez drugie 
ramię i trzemy plecy od karku w dół. Następnie nacieramy piersi, brzuch i 

okolice narządów płciowych, na zakończenie zaś ręce, nogi - każdą oddzielnie. 
Cały zabieg powinien trwać 10 minut. Chodzenie bosoŃ i brodzenieŃ w zimnej 

wodzie Chodzenie boso, zwłaszcza po rosistej trawie, jest pradawnym i 
sprawdzonym środkiem leczniczym na złe krążenie, "zimne stopy", zaparcia, 

bezsenność oraz różnego rodzaju bóle głowy. Ponieważ nie wszyscy i nie często 

mogą sobie na to pozwolić, poleca się jako zabieg zastępczy brodzenie w zimnej 
wodzie. Do wanny nalewamy tyle zimnej wody, aby stopy były zanurzone do kostek. 

Zabieg nie powinien trwać dłużej niż 3 minuty. Pożądane jest, jeśli warunki na 
to pozwalają, aby dzieci i dorośli chodzili przez całe lato w sandałach. Dzięki, 

temu będą zahartowani i zdrowi. Kąpiele parowe Kąpiele parowe odświeżają, 
usuwają zmęczenie, wzmacniają organizm, mają także zbawienny wpływ na przewlekłe 

zaziębienia i procesy zapalne. Przed kąpielą całego ciała trzeba dokładnie się 
umyć. Czas jej trwania waha się od 5 do 10 minut, a temperatura pary wynosi 

około 40 stopni C i zależy to od wieku, płci, stanu zdrowia oraz rodzaju 
schorzenia osoby poddającej się zabiegowi. Kategorycznie zabrania się kąpieli 

parowych osobom starszym i słabowitym, kobietom w ciąży, osobom chorującym na 
serce, nerwy lub mającym skłonności do wylewu krwi do mózgu. Nie wolno też 

korzystać z "parówki" w przypadku wysokiej, powyżej 39 stopni C ciepłoty ciała. 
Należy też pamiętać, że nie jest wskazane przeprowadzanie zabiegu tuż przed 

jedzeniem i zaraz po nim; najlepiej na godzinę przed posiłkiem i dwie po 
posiłku. Ci, którzy źle znoszą upały, powinni przed kąpielą umyć w zimnej wodzie 

twarz i szyję, ramiona, klatkę piersiową i ręce, a na głowę położyć zimny 
kompres i zmieniać go kilka razy. W trakcie kąpieli dobrze jest popijać napar z 

kwiatu lipy. Kąpiel parowa głowy, szyi i klatki piersiowej. Chory obnaża górną 
część ciała i siada na krześle lub na niskim stołeczku. Nakrywamy go wraz z 

głową dwoma kocami tak, aby opadały swobodnie na podłogę, i wsuwamy pod nie 
naczynie z wrzącą wodą. Chory zamyka oczy, pochyla się nad naczyniem w taki 

sposób, by para spowijała mu głowę i szyję, i trwa w tej pozycji dopóty, dopóki 
się dobrze nie wypoci, to jest 5-10 minut. Po zabiegu należy umyć się chłodną 

wodą, ubrać i położyć. Tego dnia nie wolno wychodzić na powietrze. "Parówkę" 
stosuje się w leczeniu chronicznych schorzeń nosa, uszu i oczu, przy zapaleniu 

oskrzeli, zapaleniu gardła, powiększeniu migdałków, anginie, a także bólu zębów, 
newralgii nerwu trójdzielnego, bólach głowy i kręczu karku. Jeżeli po kąpieli 

chory odczuje przypływ krwi do głowy, powinien wziąć kąpiel zmienną nóg. Nie 
zaleca się stosowania tego zabiegu częściej niż dwa, trzy razy w tygodniu. 

Nadciśnieniowcy zaś muszą poradzić się lekarza, czy w ogóle mogą go stosować. 
Kąpiel parowa nóg. Wodą o temperaturze 42-45 stopni C napełniamy wiadro lub 

inne, dość wysokie naczynie. Można do niej dodać garść soli morskiej (lub 
zwykłej) albo woreczek ze zmieloną czarną gorczycą. Kiedy chory, siedzący obok 

naczynia, włoży nogi do wody (powinna mu sięgać do kolan), zawijamy go w koc od 
brzucha w dół tak, by naczynie znalazło się pod kocem. Niebawem chory zaczyna 

się pocić. Aby wzmóc pocenie, podajemy mu filiżankę gorącego naparu z kwiatów 
lipy. Po kąpieli wycieramy chorego do sucha kładziemy do łóżka i ciepło 

okrywamy, by znowu się pocił. Na koniec nacieramy go mokrym, chłodnym 
ręcznikiem. Zabieg ten stosujemy przy podagrze, puchlinie nóg, zaziębieniu, 

niedomaganiu pęcherza i bólach głowy, którym to dolegliwościom zawsze towarzyszą 
tak zwane zimne stopy. Kąpiel parowa narządów płciowych i pośladków. Taką kąpiel 

przyjmuje się w pozycji siedzącej, na bidecie, wiadrze lub innym naczyniu 
napełnionym do połowy gorącą (42-45 stopni C) wodą. Kiedy chory, rozebrany od 

pasa w dół, usiądzie na nim, zawijamy go w koc tak, by i bidet okryty był jak 
najszczelniej. Po trwającej 5-10 minut kąpieli należy obmyć chorego chłodną 

wodą. Zabieg jest znakomitym środkiem leczniczym w chorobach kobiecych narządów 
płciowych, zapaleniu jelita grubego i owrzodzeniach odbytu. Kąpiel parowa 

ziołowa w zasadzie hydropatia zawdzięcza swoje sukcesy samej wodzie. Jednakże 
jej skuteczność wzmaga dodawanie do kąpieli naparów lub wywarów z rozmaitych 

ziół o właściwościach leczniczych. I tak: do kąpieli parowych głowy dodaje się 
kwiatów rumianku, kwiatów bzu czarnego, nasienia kopru, ziela krwawnika; do 

kąpieli nóg natomiast - utartego na proszek siana. Kąpiele parowe z dodatkiem 
ziół leczniczych powinny trwać 20-30 minut. Przeprowadza się je tak samo jak 

kąpiele w czystej wodzie. Kąpiel parowa z dodatkiem gotowanej kapusty. Do 
kąpieli dodajemy przecedzony wywar z 0,25 główki drobno poszatkowanej i 

ugotowanej na miękko kapusty. Taka kąpiel przynosi dużą ulgę w zapaleniu gardła, 

katarze i zapaleniu oskrzeli. Przeprowadza się ją tak samo jak kąpiel parową 
głowy. Kompresy Kompresy są pomocne w leczeniu stanów zapalnych skóry, tkanki 

podskórnej i stawów, a także przy oparzeniach, stłuczeniach i zwichnięciach. 
Zastępują kąpiele parowe lub wzmacniają ich działanie. Najczęściej stosuje się 

kompresy z wody i wywarów z różnych ziół leczniczych, bywają też z mleka i 
oliwy, z soli i innych ciał stałych, między innymi z gliny. Ich temperatura jest 

różna w zależności od zastosowania. Kompresy robimy z kawałków starego, 
spranego, oczywiście czystego materiału - najlepiej z płótna lub bawełny, bo 

przepuszczają one powietrze i dobrze przylegają do ciała, a przez to dłużej 
utrzymują właściwą ciepłotę. Z tych też względów, z wyjątkiem niektórych 

kompresów rozgrzewających, nie zaleca się używania ceratki lub innych materiałów 
nieprzepuszczalnych. Każdy kompres powinien składać się z kilku warstw: latem - 

z trzech, czterech; zimą - z dwóch, trzech. Pierwsza - którą kładziemy 
bezpośrednio na ciało lub którą je owijamy - to kawałek cienkiego materiału 

umoczony w wodzie, mniej lub bardziej wyżęty. Druga - to taki sam materiał, tyle 
że suchy i szerszy od pierwszego o trzy, cztery centymetry; trzecia - równie 

szeroki co poprzedni, ale z grubszej tkaniny, wełnianej lub flaneli; czwarta 
wreszcie - to najczęściej suchy ręcznik. Kolejność warstw, z wyjątkiem 

pierwszej, może być inna. W zimie często poprzestajemy na dwóch pierwszych albo 
na pierwszej i trzeciej; bywa też, że dodajemy jeszcze jedną - watę. Najlepiej 

przykładać kompresy rano, na godzinę przed jedzeniem, lub wieczorem przed 
położeniem się spać. Ciało chorego, szczególnie stopy, musi być rozgrzane; jeśli 

jest zimne, należy je przed zabiegiem rozgrzać. Woda na kompresy stosowane przy 
stanach zapalnych ma być chłodna (20-25 stopni C dla dorosłych, 25-30 stopni C 

dla dzieci i osób osłabionych chorobą. W przypadku zaognionych, jątrzących się 
ran, czyraków i stłuczeń kompres powinien pokrywać nie tylko chore miejsce, lecz 

także tkanki w promieniu trzech, czterech centymetrów obok. Przed położeniem 
kompresu na ranę trzeba ją oczyścić za pomocą waty namoczonej w ciepłej, 

przegotowanej wodzie. Skuteczność okładów jest tym większa, im dłużej trzymamy 
je na ciele. Także w chłodnej wodzie moczymy kompres, który mamy położyć na 

zwichnięty staw. Kompres taki dodatkowo opatrujemy grubą warstwą waty i owijamy 
flanelą. Rozgrzany okład nie przynosi ulgi, lecz odwrotnie, często więc musimy 

go wymieniać. Jeszcze częściej, bo co pięć minut, zmieniamy kompres przykładany 
na skórę poparzoną ogniem czy wrzątkiem. Okład ten różni się od innych, bo 

składa się aż z sześciu lub nawet ośmiu warstw (płótna lub bawełny), namoczonych 
w zimnej, a najlepiej w lodowatej wodzie. Zimny kompres stosujemy również w 

przypadku zaburzeń pracy serca (tu należy poradzić się lekarza) i krwotoków. Aby 
zahamować na przykład krwotok z nosa, przykładamy zimne okłady - często je 

zmieniając - do tylnej części czaszki poszkodowanego. Inaczej postępujemy z 
kompresami rozgrzewającymi, napotnymi, działającymi jak kąpiele parowe lub 

wzmacniającymi ich skuteczność. Moczymy je w wodzie chłodnej (20-30 stopni C), 
ciepłej albo bardzo ciepłej (30-38 stopni C) i wymieniamy - jeśli zachodzi 

potrzeba - po dłuższym czasie: na ogół po dwóch godzinach. Temperatura każdego 
kolejnego kompresu ma być coraz wyższa, a jego działanie krótsze (zdejmujemy go 

po dziesięciu czy kilkunastu minutach). Trzeba pamiętać, że rozgrzewające okłady 
dla dzieci oraz osób starszych i słabych muszą mieć wyższą temperaturę niż okład 

dla dorosłych o silnym organizmie. Jeśli natomiast chory ma wysoką ciepłotę 
ciała (ponad 38 stopni C), na jej obniżenie skuteczniej działa kompres z wody 

zmieszanej pół na pół z octem. Tyle uwag ogólnych o działaniu i sposobie 
przygotowywania kompresów. A teraz kilka szczegółowych. Kompres z wody chłodnej 

na brzuch. Ponieważ owijamy nim chorego, wszystkie jego warstwy muszą mieć 
odpowiednią długość (dla dorosłych - minimum 1,5 metra, dla dzieci - 

proporcjonalnie mniej) i szerokość (około 0,5 metra dla dorosłych). Przykładamy 
go wieczorem, a zdejmujemy rano. Dla wzmożenia efektu dobrze jest wcześniej 

natrzeć brzuch ręcznikiem naprzód zamoczonym w chłodnej wodzie, a następnie 
suchym. Zabieg przeprowadzamy codziennie, bez żadnych przerw, dopóki nie znikną 

objawy chorobowe, profilaktycznie natomiast stosujemy go raz w tygodniu. Kompres 

wzmaga czynność narządów jamy brzusznej, polepsza trawienie i ruchy robaczkowe 
jelit. Ma też dobry wpływ na pracę całego organizmu, ponieważ podrażnia 

zakończenia nerwów brzucha. Stosuje się go w przypadku rozmaitych zaburzeń 
trawiennych (rozwolnienie, kolki, burczenie w brzuchu), brak apetytu i tym 

podobnych. Dzieciom aplikuje się go także przy zaziębieniach. Kompres z wody 
chłodnej na klatkę piersiowa. Z grubego kawałka materiału lnianego lub 

bawełnianego kroimy coś w rodzaju kamizelki, uwzględniając wymiary chorego. 
Moczymy ją w wodzie lub wywarze z siana (temperatura 20-30 stopni C), wyżymamy i 

nakładamy na gołe ciało tak, by dobrze przylegało do piersi. Na "ubiór" wkładamy 
koszulę flanelową z długimi rękawami bądź górę od piżamy. Ostatnia warstwa 

kompresu to szeroki, gruby bandaż, którym owijamy tułów chorego, tak jednak, by 
mógł swobodnie oddychać. Kompres zakłada się na noc. Jest skuteczny zwłaszcza 

przy chronicznym bronchicie lub kaszlu. Kompres z chłodnej wody na łydki. 
Owijamy go wokół łydki od kostki do kolana, tak zwane mokre podkolanówki, 

wkładamy nań suche, wełniane (lub jeśli takich nie mamy, inne bardzo ciepłe) 
pończochy lub podkolanówki. Kompresów nie należy nakładać na zimne nogi; 

najpierw trzeba je rozgrzać, rozcierając lub obkładając butelkami z gorącą wodą 
i ciepło okrywając. Chłodne kompresy na łydki to wypróbowany środek w 

przypadkach bezsenności, bólu głowy i wyczerpania nerwowego. Dzieciom aplikuje 
się go także, razem z kompresem na brzuch, w celu obniżenia temperatury ciała. 

Kompres na głowę, szyję i gardło. Kompres na głowę, stosowany dla ograniczenia 
procesów zapalnych, na przykład wrzodów, powinien być chłodny (temperatura wody 

20-25 stopni C; dla dzieci i osób szczególnie osłabionych - 25-30 stopni C) i 
dobrze wyżęty. Na bóle głowy i chroniczne katary lepiej pomaga kompres moczony w 

wodzie z dodatkiem octu. Kompresy na szyję (gardło) działają rozgrzewająco, a 
więc leczniczo w zapaleniach migdałków, anginie, stanach zapalnych górnych dróg 

oddechowych, powiększeniu węzłów limfatycznych, a także przy zapaleniu uszu. W 
tym ostatnim przypadku kompres powinien dobrze przylegać do uszu. Pożądane jest, 

aby kompresom na głowę i uszy towarzyszyły zawsze kompresy na brzuch lub na 
nogi. Kompres rozgrzewający. Kompres rozgrzewający jest zabiegiem bardzo 

zalecanym przez zwolenników medycyny naturalnej. Stosujemy go głównie w ostrych 
lub ropnych zapaleniach różnego typu, w tym: w ropniach dziąseł, złamaniach, 

zwichnięciach i nacięciach stawów. Wykonujemy go w następujący sposób: chorą 
część ciała okrywamy (lub zawijamy) ręcznikiem zmoczonym w zimnej (do 20 stopni 

C) wodzie. Ręcznik nie do końca wyżymamy, musi być dobrze mokry. Na ręcznik 
kładziemy cienką ceratkę lub cienką folię, szerszą od niego o 2-3 centymetry, a 

na nią - dość grubą warstwę waty. Wszystko to bandażujemy lub owijamy wełnianym 
szalem i spinamy agrafką. Kompres trzeba nakładać możliwie szybko, ale 

starannie, tak by warstwy szczelnie przylegały do siebie, nie dając dostępu 
powietrzu. Po zdjęciu kompresu miejsce, na którym leżał, trzeba energicznie 

natrzeć suchym ręcznikiem. Kompres zmieniamy co 8-12 godzin. Zabieg można 
powtarzać wielokrotnie, zależnie od potrzeb. Kompres z wódki. Często używany w 

medycynie ludowej. Wykonujemy go tak samo jak kompres rozgrzewający, lecz bez 
użycia ceratki. Ma też identyczne zastosowanie; nie należy go jednak przykładać 

małym dzieciom i matkom karmiącym. Kompres z mleka. W medycynie ludowej takie 
kompresy praktykowane są od niepamiętnych czasów. Działają uspokajająco, 

wzmacniają nerwy, znakomicie odświeżają umysł i ciało, mają także szerokie 
zastosowanie w różnych chorobach skóry, zaziębieniach, bólach stawów, 

przemęczeniu. Można je kłaść na całe ciało lub na określone jego części. Używane 
są dwa rodzaje kompresów z mleka. Kompres zwykły wykonujemy z podgrzanego (30-38 

stopni C) mleka surowego. Zanurzamy w nim kawałek tkaniny lub prześcieradło i 
lekko wyżymamy. Dalej postępujemy tak jak przy kompresach z zimnej wody, 

zastępujących kąpiele parowe (też nie używamy ceratki, a jeśli jest to kompres 
na całe ciało - ostatnią, zewnętrzną warstwę zastępuje koc). Kompres zdejmujemy 

po 1-2 godzinach, ale jeśli chory zaśnie, może to trwać dłużej, bo czekamy, aż 
się obudzi. Po zdjęciu kompresu miejsce, na którym leżał, obmywamy ciepłą wodą, 

do której można dodać nieco octu. Zabieg powinien być przeprowadzany przez 

dłuższy okres, codziennie lub co drugi dzień. Drugi rodzaj kompresu mlecznego 
przygotowajemy w sposób następujący: do 1 litra surowego mleka wlewamy sok z 1 

cytryny albo 1 filiżankę octu, lub 10-15 łyżek stołowych zsiadłego mleka i 
dobrze mieszamy. Po 30 minutach mleko stawiamy na ogniu i zagotowujemy. Dzięki 

obecności kwasów mleko warzy się. Póki ciepłe, rozprowadzamy je szybko na 
połowie tkaniny przeznaczonej na kompres, przykrywamy drugą, przykładamy na 

chore miejsce (lub na całe ciało) i pozostawiamy tak długo jak zwykły kompres 
mleczny (uprzednio okrywając chorego kocem). Taki kompres jest szczególnie 

pomocny w leczeniu bronchitu, zapalenia płuc i chorób z gorączką. Kompres z 
oliwy na klatkę piersiową. Tkaninę przeznaczoną na kompres zanurzamy w nie 

solonym, gorącym smalcu wieprzowym, zmieszanym pół na pół z oliwą z oliwek. Po 
wyciśnięciu okładamy nim piersi i plecy chorego, owijamy go dwoma ręcznikami, a 

potem flanelą lub bandażem. Każdego ranka i wieczoru zdejmujemy kompres, 
"odgrzewamy" go i znowu przykładamy. Po trzech dniach, kiedy kompres jest już 

suchy, zanurzamy go ponownie w ciepłym smalcu zmieszanym z oliwą i przykładamy 
na piersi i plecy chorego. Zabieg ten możemy powtarzać 4-5 razy. Taki kompres 

jest szczególnie przydatny dla dzieci cierpiących na silny kaszel, zapalenie 
dróg oddechowych, zapalenie oskrzeli, bóle stawów i choroby skóry. Kompresy z 

dodatkiem czarnej gorczycy na klatkę piersiową. Rozróżniamy dwa rodzaje tych 
kompresów: zwyczajny i tak zwaną kamizelkę. Kompres zwyczajny przygotowuje się w 

następujący sposób: do 0,6 litra ciepłej (30-38 stopni C) wody wkładamy 
płócienny woreczek z zawartością łyżki stołowej zmielonych nasion czarnej 

gorczycy. Kiedy woda nabierze zielonkawo-brązowego koloru, torebkę wyjmujemy. W 
wywarze moczymy pas materiału (bawełnianego lub lnianego) o długości minimum 1,5 

metra dla dorosłych i odpowiednio mniejszej dla dzieci oraz szerokości 12-20 
centymetrów. Kompres kładziemy na klatkę piersiową, nakładamy nań flanelę i 

szczelnie bandażujemy. Po 2 godzinach kompres zdejmujemy, a na jego miejsce 
przykładamy drugi - z chłodnej wody lub z chłodnego wywaru z siana. Zabieg 

przeprowadzamy dwa razy dziennie, rano i wieczorem. Działa skutecznie w 
przypadku silnego kaszlu, zapalenia oskrzeli i zapalenia płuc. "Kamizelkę" z 

gorczycy przygotowujemy tak samo jak "kamizelkę" z chłodnej wody na klatkę 
piersiową. Kompres z gliny. Kompresy z gliny są szczególnie skuteczne w takich 

przypadłościach, jak zaparcia, biegunki, chroniczny katar żołądka, a także 
zwichnięcia i bóle stawów, choroby i podrażnienia skóry (wywołane na przykład 

żądłem owada), odmrożenia oraz bóle głowy i migreny. Stosuje się je także w celu 
szybkiego obniżenia wysokiej temperatury. Do sporządzenia tych kompresów 

najlepsza jest glina niezbyt tłusta, z dodatkiem piasku, wydobywana z miejsc 
suchych. Drugie miejsce zajmuje glina biała, trzecie zaś żółta. Glina na kompres 

nie może być zanieczyszczona. Przesiewamy ją przez gęste sito i rozrabiamy małą 
ilością wody, aż nabierze konsystencji rzadkiego ciasta lub gęstej śmietany. 

Moczymy w niej kawałek tkaniny lnianej lub bawełnianej, przykładamy do ciała i 
owijamy kolejnymi warstwami kompresu. Zdejmujemy go po 2-3 godzinach. Kompres z 

gliny na brzuch przygotowujemy w taki oto sposób: na kawałek materiału nanosimy 
jednocentymetrową warstwę rozdrobnionej gliny i przykrywamy go drugim, tej samej 

długości i szerokości kawałkiem materiału. Tak przygotowany kompres kładziemy na 
brzuch. Szczelnie przykrywamy go ręcznikiem zamoczonym w ciepłej wodzie, a 

następnie owijamy grubym bandażem lub wełnianym szerokim pasem. Kompres 
zdejmujemy dopiero wtedy, gdy glina zacznie zasychać (po 2-3 godzinach). Skórę 

brzucha myjemy ciepłą wodą. Kompres z gliny na głowę wykonujemy podobnie jak 
kompres na brzuch, z tym że do wody, w której mieszamy glinę, dodajemy nieco 

octu, a pomiędzy włosy a kompres podkładamy cienki (bawełniany lub lniany) 
ręcznik albo czystą szmatkę. Do wszystkich kompresów z gliny, które mają leczyć 

zwichnięcia, naciągnięcia czy zapalenia stawów, dobrze jest zamiast wody używać 
ciepłego octu lub mieszanki wody z octem w równych częściach. Przy wszelkich 

podrażnieniach skóry najlepiej skutkuje kompres ciepły. Aby nie wystygł, glinę 
mieszamy z ciepłą wodą i octem tuż przed nałożeniem na chore miejsce. Kompresy 

gorące. Kompresy gorące z powodzeniem zastępują kąpiele parowe częściowe, mają 

duże właściwości lecznicze. Działają skutecznie przy braku apetytu, 
obstrukcjach, zapaleniu oskrzeli, przeziębieniach, wrzodach i chorobach stawów, 

a także zapobiegają wylewom krwi do mózgu, dolegliwościom żołądkowym i 
jelitowym. Woda, w której moczy się kompres, musi być bardzo gorąca, trzeba więc 

uważać, by nie poparzyć chorego. Zwykły kompres gorący. 8-10 ręczników wkładamy 
do bardzo gorącej wody. Wyjmujemy je po kolei, posługując się drewnianymi 

szczypcami (takimi do bielizny) i dobrze wyciskamy między dwiema deseczkami. 
Wyżęty ręcznik zawijamy w kawałek wełnianego materiału, formując coś w rodzaju 

poduszeczki, i sprawdzamy, dotykając nią policzka, czy nie parzy (jeśli za 
gorąca, wymachujemy nią parę razy, by ostygła). Potem przykładamy "poduszeczkę" 

na moment do ciała chorego, podnosimy, znów przykładamy i tak kilkakrotnie. Gdy 
skóra przywyknie do temperatury kompresu, pozostawiamy go na 15-20 minut, a w 

tym czasie przygotowujemy drugi ręcznik. Postępujemy z nim tak samo jak z 
pierwszym. Zabieg ponawiamy dopóty, dopóki skóra nie zaczerwieni się. Nie wolno 

jednak dopuścić do poparzenia. Na koniec obmywamy ciało wodą i wycieramy do 
sucha ciepłym ręcznikiem. Zabieg można przeprowadzać 2-3 razy dziennie. Kompres 

gorący z gotowanego jęczmienia. Gotujemy 250 gramów jęczmienia. Gdy ziarna są 
miękkie (powinny pękać pod naciskiem palca), odcedzamy je i wsypujemy do 

płóciennej torebki. Schładzamy ją, by nie oparzyła chorego, i przykładamy do 
ciała. Zdejmujemy torebkę dopiero wtedy, gdy jęczmień wystygnie. Taki kompres 

stosujemy w obrzmieniach stawów i stanach zapalnych skóry. Kompres gorący z 
gotowanej kapusty. W zależności od wielkości kompresu gotujemy pół lub całą 

główkę poszatkowanej kapusty. Następnie wyciskamy ją i wsypujemy do płóciennego 
worka. Dalej postępujemy tak jak w przypadku kompresu z gotowanego jęczmienia. 

Również zastosowanie jest takie samo. Kompres gorący z soli kuchennej. 250-300 
gramów soli kuchennej nagrzewamy w emaliowanym rondlu tak długo, aż będzie 

dobrze ciepła, ale nie gorąca. Następnie wsypujemy ją do płóciennego woreczka, 
sprawdzamy ciepłotę dotykając nim policzka i przykładamy kompres do ciała, na 

przykład do szyi, owijamy ceratką i bandażujemy. Kompres trzymamy tak długo, aż 
sól ostygnie, a po zdjęciu go owijamy szyję szalem. Jest to szczególnie 

skuteczny środek przeciwko chrypce i zaziębieniu gardła. Kompres gorący z koca. 
Na łóżku rozkładamy jeden na drugim dwa koce. Trzeci zanurzamy w gorącej (do 60 

stopni C) wodzie, wyżymamy i rozpościeramy na suchych. Chory kładzie się na nim. 
Po kolei zawijamy go: najpierw w mokry koc, później w suche. Po krótkim czasie 

jego ciało rozgrzewa się. Zabieg powinien trwać tak długo, aż chory poczuje, że 
ma już dość, czyli około 15 minut. Jest to świetny środek napotny. Działa silnie 

na układ sercowo-naczyniowy. Nie należy go aplikować dzieciom i dorosłym 
osłabionym chorobą. Rozcierania i masaże Rozcieranie całego ciała lub jego 

poszczególnych części wzmaga obieg krwi, powodując przypływ ciepła. Wykonujemy 
je ręką, flanelą, aksamitem lub suchą szczotką z włosia. Jak uczy doświadczenie, 

najskuteczniejsze jest rozcieranie ręką, a zaraz po nim flanelą. Rozcierać 
należy równomiernie, zdecydowanie, lecz niezbyt mocno. Jeśli wykonujący zabieg 

ma zimne dłonie, musi je rozgrzać. Do rozcierania używa się spirytusu, spirytusu 
bursztynowego, wódki, różnych olejków, oliwy. Masaż od najdawniejszych czasów 

uważa się za środek leczniczy w przypadku dolegliwości narządów ruchu, 
niektórych chorób układu oddechowego i nerwowego lub w paraliżach. Wpływa 

korzystnie na pracę przepony, a ta z kolei, dzięki szybszym i głębszym ruchom, 
"masuje" przez ucisk narządy jamy brzusznej: żołądek, jelita, wątrobę, 

śledzionę, nerki. Masaż nadaje skórze jędrność, pobudza obieg krwi, koi bóle, 
wzmacnia mięśnie; stanowi odmianę gimnastyki i wyraźnie przyśpiesza 

rehabilitację pacjenta. Zastosowany po długotrwałym chodzeniu lub męczącej pracy 
fizycznej usuwa zmęczenie i zapewnia spokojny sen. Skutecznie pomaga w 

odchudzaniu się. Ręce masażysty muszą być miękkie i ciepłe. Gdy skóra chorego 
jest sucha (przeszkadza to w łagodnym przesuwaniu po niej dłoni), można, a nawet 

należy używać wazeliny lub oliwy. Ilość wazeliny lub oliwy, którą masażysta 
smaruje dłoń, ma być niewielka. Nadmiar tłuszczu utrudnia manipulacje. Masażowi 

poddajemy głównie włókna mięśniowe, gładząc je od brzegów ku środkowi. 

Szczególnie ważne jest przestrzeganie zasad masażu w przypadku paraliżu i 
atrofii mięśni. Na prawidłowy masaż składa się kilka elementów: gładzenie, 

poklepywanie, popukiwanie i poszczypywanie. Połączony z gimnastyką i 
wodoleczeniem (hydropatią) przynosi świetne rezultaty. Najlepsze wyniki uzyskuje 

się wówczas, gdy przed poddaniem się masażowi chory przyjmie kąpiel parową, 
która spowoduje obfite poty. Po zabiegu należy położyć kompres na brzuch. Nie 

wolno masować skóry pokrytej wypryskami ani nabrzmiałych żył. Masaż brzucha. 
Wymaga od wykonującego szczególnej biegłości, a stosowany jest w przypadku 

obstrukcji, otyłości (zwłaszcza brzucha) i zapalenia jelit. Masaż rozpoczynamy 
od pępka, potem ruchem kolistym przechodzimy do brzegów brzucha i następnie 

powracamy w okolice żołądka. Masaż w przypadku nadmiaru gazów w brzuchu. 
Masażysta staje z tyłu wyprostowanego, także stojącego chorego i obejmuje rękami 

jego brzuch. Naciska go silnie przez dwie minuty, nie odrywa rąk przez następne 
dwie minuty. Zabieg wykonujemy 5-6 razy. Masaż w przypadku napływu krwi do głowy 

i bólów głowy. Masażysta staje z tyłu siedzącego na krześle chorego i obejmuje 
rękami jego kark. Kciuki podpierają podstawę czaszki, reszta palców wysunięta 

jest w kierunku dolnej szczęki. Lekkim, zdecydowanym ruchem - naciskiem kciuków 
- masażysta przechyla głowę chorego do przodu; w tej pozycji musi on wytrwać 2 

minuty. Uwaga! Nie wolno naciskać naczyń krwionośnych szyi. Masaż w przypadku 
newralgii głowy. Wykonujemy go tak samo jak poprzedni, z tym że po pchnięciu 

szyi do przodu pozwalamy na jej powrót do stanu poprzedniego, nie przerywając 
jednak nacisku. Masaż w przypadku bólów nerwowych głowy, czoła i uczucia ucisku 

w głowie. Chory siedzi na krześle z zamkniętymi oczami. Masażysta otacza rękami 
jego czaszkę tak, aby cztery palce dotykały czoła, kciuki zaś wspierały się o 

tył czaszki. Następnie przez pół minuty naciska palcami powieki. Masaż w 
przypadku kokluszu. Chory siada na krześle i otwiera usta. Masażysta staje za 

nim. Lewą ręką uciska mu czoło, a palce prawej wsuwa za zęby dolne (kciuk 
podpiera brodę) i lekko porusza szczęką do przodu, naciskając ją jednocześnie w 

dół. Zabieg przynosi ulgę nie tylko w kokluszu, ale także w innych dusznościach. 
Masaż klatki piersiowej. Do tego masażu używa się talku lub oliwy. Klatkę 

piersiową leżącego chorego masuje się zaciśniętą, pięścią w kierunku od żeber do 
środka, naciskając niezbyt mocno. Zabieg trwa tak długo, aż skóra zaczerwieni 

się, a chory zacznie się pocić. Masaż kończyn (rak i nóg). Chory leży z 
odwiedzioną i uniesioną (należy ją podeprzeć) kończyną, która ma być poddana 

zabiegowi. Masaż może być suchy z użyciem talku) lub wilgotny z użyciem oliwy). 
Przeprowadzamy go gładząc i lekko naciskając palcami ciało chorego pod pachami 

lub w pachwinach. Ten sam masaż można wykonać używając mydlanej wody. Masaż za 
pomocą, suchej szczotki. Masaż suchą szczotką polega na delikatnym postukiwaniu 

włosiem o skórę. Jest to bardzo łatwy zabieg, toteż chory może go wykonać sam (z 
wyjątkiem masażu pleców, ale i wtedy może się posłużyć szczotką na długim 

drążku; nasz przemysł produkuje takie do kąpieli). Aby skórę zahartować, powinno 
się najpierw używać szczotki o miękkim włosiu, kiedy zaś skóra przywyknie - o 

twardym. Szczotkę można zastąpić szorstką gąbką. Masaż całego ciała najlepiej 
zaczynać od twarzy, a skończyć na stopach. Kobietom zaleca się przede wszystkim 

szczotkowanie brzucha, piersi i okolicy wzdłuż kręgosłupa. Ruchy masażysty muszą 
być koliste, w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara. Masaż osób 

dorosłych trwa zwykle 10-30 minut, aż do zaczerwienienia skóry. Masowanie dzieci 
i chorych, wycieńczonych i osłabionych - krócej, do 10 minut, z tym że w ciągu 

pierwszych dni nie dłużej niż 5 minut. Masowanie szczotką powinno poprzedzić 
nacieranie suchym, szorstkim ręcznikiem lub flanelą. Dobrze jest połączyć masaż 

z ćwiczeniami gimnastycznymi, w tym oddechowymi. Masowanie za pomocą suchej 
szczotki wzmacnia i odświeża organizm, pobudza czynność naczyń krwionośnych 

skóry, hartuje ją i czyni elastyczną Działa bardzo korzystnie na 
nadciśnieniowców i osoby otyłe, na podagryków i reumatyków, a także na kobiety w 

okresie klimakterium. Pobudza potencję seksualną, łagodzi nerwobóle, bezsenność, 
a także zmniejsza pocenie się rąk i nóg. Nie poleca się tego masażu osobom 

cierpiącym na choroby skórne (egzema, ropne wypryski) oraz osobom nadpobudliwym. 

Deptanie stopami. Ten rodzaj masażu jest bardzo popularny na Wschodzie. Stosuje 
się go tam przy różnych okazjach. Szczególnie w przypadku paraliżu, przeziębień 

i niedowładów, a także bólów kończyn. Osoba poddająca się zabiegowi kładzie się 
na podłodze na brzuchu, z rękoma wyciągniętymi wzdłuż ciała. Ta zaś, która 

wykonuje masaż (jest pożądane, aby była cięższa od pacjenta), delikatnie wchodzi 
na nią bosymi stopami i dokładnie depce najpierw jedną stronę ciała, a potem 

drugą. Po krótkiej przerwie zabieg powtarzamy. Lewatywy Lewatywa jest zabiegiem 
oczyszczającym i leczniczym, zalecanym dla dzieci i dorosłych zarówno zdrowych, 

jak i chorych. Stosuje się ją w przypadku zaparć - oczyszcza jelita ze 
stwardniałego kału, w ostrych i chronicznych zapaleniach jelit, a także w innych 

dolegliwościach zgodnie ze wskazówkami lekarza. Najczęściej robi się lewatywę z 
czystej wody, można jednak dodawać do niej różne składniki. Zabieg wykonujemy 

używając irygatora lub specjalnej, gumowej gruszki. Lewatywa zwykła 
oczyszczająca. 1 litr wody o temperaturze 37 stopni C wlewamy do irygatora, 

zawieszonego nad łóżkiem na wysokości 1-1,5 metra, i usuwamy powietrze z 
przewodu gumowego. Chory kładzie się na łóżku unosząc pośladki. On sam lub druga 

osoba wsuwa delikatnie kaniulę, nasmarowaną uprzednio wazeliną, do otworu 
stolcowego na głębokość 8-10 centymetrów i otwiera kurek; jeżeli woda nie 

płynie, należy kaniulę nieco cofnąć. Zdarza się, że chory nie może utrzymać 
wody, wówczas podkładamy ręcznik i przyciskamy odbyt tak długo, aż woda wpłynie 

do jelita grubego. Podczas zabiegu naciskamy od czasu do czasu przewód gumowy, 
co wzmaga przepływ wody. Gdy cała woda wypłynie z irygatora, zamykamy kurek i 

wyciągamy kaniulę. Wskazane jest, aby chory poleżał przez 3-5 minut na boku, co 
spowoduje, że woda wpłynie głębiej do jelit. Chory powinien zatrzymać ją w sobie 

przez kilka minut. Po upływie tego czasu jelita opróżniają się same, w sposób 
naturalny; możemy temu pomóc lekko naciskając brzuch z obu stron. Woda do 

lewatywy może być chłodna albo ciepła (w tej kwestii należy poradzić się 
lekarza). Jeżeli nie mamy irygatora, zabieg wykonujemy za pomocą gruszki. W 

przypadku dzieci zaleca się ten drugi sposób. Do lewatywy oczyszczającej dla 
dzieci w wieku 1-3 lata trzeba zużyć 100-200 gramów wody; dla dzieci od 3 do 6 

lat - 200-350 gramów; dla dzieci od 6 do 10 lat - 600-900 gramów. Niemowlętom 
zamiast lewatywy można zaaplikować kawałeczek mydła glicerynowego lub zwykłego 

posmarowanego wazeliną albo oliwą, który należy delikatnie włożyć do odbytu. 
Lewatywy mieszane. Oto kilka przepisów na lewatywy z dodatkiem skutecznych 

środków na różne dolegliwości. Lewatywa z naparu z kwiatów rumianku. 4 łyżki 
stołowe kwiatów rumianku zalewamy 1 litrem wrzącej wody i odstawiamy na pół 

godziny. Po wystygnięciu naparu do temperatury 37 stopni C przeprowadzamy 
zabieg. Lewatywa działa uspokajająco przy skurczach brzucha. Lewatywa z naparu z 

rumianku, soli i mydła. Do 1 litra naparu dodajemy pół łyżeczki soli kuchennej i 
1 łyżkę stołową płynnego mydła oraz tyle wody, aby płynu do lewatywy było nie 

mniej niż 2 litry. Wskazana przy zaparciach. Lewatywa z mydła i oliwy z oliwek. 
1 łyżkę stołową płynnego mydła rozprowadzamy w ciepłej wodzie aż do powstania 

piany. Dodajemy 1-2 łyżeczki oliwy albo mieszankę oliwy z gliceryną w równych 
częściach. Stosuje się w chronicznych zaparciach Lewatywa z naparu z rumianku i 

siemienia lnianego. 1 łyżkę stołową siemienia lnianego gotujemy przez 10 minut w 
1 litrze wody. Po zdjęciu naczynia z ognia dodajemy 2 łyżki stołowe kwiatów 

rumianku i zaparzamy. Mieszanka bardzo skuteczna w stanach zapalnych jelita 
grubego. Lewatywa z krwawnika. 250 gramów ziela krwawnika zaparzamy 1 litrem 

wody przez pół godziny. Dalej postępujemy jak wyżej. Naturalne środkiŃ 
przeczyszczające Nadmierne objadanie się przy równoczesnym braku wysiłku 

fizycznego i dieta uboga w błonnik prowadzą często do uporczywych zaparć. 
Uciekamy się wtedy do lewatyw i różnych farmakologicznych środków 

rozwalniających. Systematyczne używanie tych ostatnich może jednak spowodować 
stany chorobowe jelit. Stolec najlepiej jest więc wyregulować w sposób 

naturalny, prowadząc higieniczny tryb życia, oddając stolce, kiedy czujemy tego 
potrzebę, stosując odpowiednią dietę. Bardzo skuteczne jest na przykład picie na 

czczo ciepłej wody. Do pożywienia należy wprowadzić surowe jarzyny i razowy 

chleb. Trzeba również stosować kompresy na brzuch, kąpiele i masaże brzucha 
(zawsze, nawet u osób zdrowych, dobrze wpływają one na działanie przewodu 

pokarmowego) oraz pić różne ziółka, napary i napoje o właściwościach 
przeczyszczających. Ciepła woda jako środek przeczyszczający. Jest to środek 

wypróbowany, działający szybko i skutecznie. Rano, na pusty żołądek, wypijamy 
wolno 1-2 szklanki gorącej (38-39 stopni C), przegotowanej wody. Defekacja 

następuje najczęściej zaraz po jej wypiciu. Napój przeczyszczający z cebuli lub 
tarniny. Kilka główek obranej cebuli rozgotowujemy w 300 gramach wody, odcedzamy 

i wypijamy na raz. Równie skutecznie działa napar z kwiatów tarniny - 3 łyżki - 
stołowe wysuszonych kwiatów wsypujemy do 0,5 litra wrzącej wody, nie 

dopuszczając do zagotowania. Zaparzamy pod przykryciem przez 30 minut. 
Codziennie rano i wieczorem wypijamy przed jedzeniem 1 kieliszek do wina 

przecedzonego naparu. Napój przeczyszczający ze słodkich migdałów. Kilka 
słodkich migdałów tłuczemy bardzo drobno, zalewamy 1 szklanką zimnej, 

przegotowanej wody. Po 15 minutach napój jest gotowy. Pijemy go rano i wieczorem 
przed jedzeniem, jedną niewielką filiżankę na raz. Napój przeczyszczający z 

liści senesu. Liście senesu przyrządzamy jak herbatę ziołową. Dla dzieci do 5 
lat zaparzamy w filiżance wrzącej wody 2-3 listki; dla dzieci starszych - 3-5 

listków, a dla dorosłych 7-8 listków. Herbatę słodzimy miodem i pijemy raz 
dziennie, najlepiej rano na czczo. Po 4-6 godzinach poczujemy kolki i zaraz 

potem nastąpi wypróżnienie. Napój przeczyszczający z aloesu. Jest to bardzo 
stary przepis, podany przez Awicennę w trzech wariantach. Oto one: 1 szklankę 

ciepłej wody z dodatkiem 1 łyżeczki miodu i proszku aloesowego (na czubku noża) 
wlewamy do emaliowanego naczynia i zagotowujemy. Po przestudzeniu pijemy na 

pusty żołądek. Również na czczo, rano, należy pić drugą odmianę napoju. Jest to 
odcedzony i przestudzony wywar z siemienia lnianego (1 łyżeczka siemienia 

lnianego gotowana przez 5 minut w 1 szklance wody) doprawiony proszkiem 
aloesowym (na czubku noża) i miodem do smaku. Trzeci wariant napoju ma jeszcze 

więcej składników. Do 2 szklanek wody dodajemy 1 łyżkę stołową kwiatów bzu 
czarnego, tyle samo nasienia kozieradki, proszek aloesowy (na czubku noża), 1 

łyżeczką rozgniecionych nasion kopru i 1 łyżeczkę miodu. Tak sporządzoną 
miksturę wlewamy do garnka i stawiamy na ogniu. Odstawiamy, gdy tylko zacznie 

wrzeć. Odcedzony i przestudzony płyn pijemy przez dwa dni po 2 filiżanki 
dziennie jedną rano, na czczo, drugą zaś wieczorem, po jedzeniu. Jeśli ktoś nie 

znosi goryczki zawartej w aloesie, może nie wsypywać proszku do wody, ale 
połknąć go oddzielnie, popijając tą właśnie herbatą ziołową. Napój 

przeczyszczający z siemienia lnianego. Po 1 łyżeczce siemienia lnianego, rdestu 
ptasiego, kolendry, lukrecji, ziela paprotki zwyczajnej zalewamy 300 mililitrami 

zimnej wody, stawiamy na ogniu i gotujemy przez 5 minut. Przecedzamy i ostudzony 
płyn pijemy 3 razy dziennie po 1 małej filiżance, na 2-3 godziny przed głównymi 

posiłkami. Śliwki suszone. Są znakomitym środkiem przeczyszczającym. Każdego 
ranka należy zjeść na czczo 5-6 suszonych śliwek. Poprzedniego wieczora można 

zalać je wodą, by zmiękły. + Leczenie ziołoweŃ i homeopatyczneŃ dolegliwości 
skóry,Ń żołądka i wątroby Bezsenność Sen odgrywa wielką rolę w odnawianiu sił 

organizmu utraconych podczas dnia, wpływa też w sposób bezpośredni na prawidłowe 
trawienie. Człowiek dorosły powinien spać 6-8 godzin. Tak za krótki, jak i za 

długi sen źle wpływają na samopoczucie, na właściwe funkcjonowanie całego 
organizmu. We wszystkich niemal przypadkach bezsenność stanowi jedynie objaw 

jakiejś innej dolegliwości i ustępuje wraz z jej usunięciem. Zdarza się czasami, 
że bezsenność wysuwa się na plan pierwszy do tego stopnia, że należy ją leczyć 

jako dolegliwość osobną. Leczenie homeopatyczne - Jeżeli chorego wieczorem pali 
twarz i nękają go uderzenia krwi do głowy, podajemy Aconitum D6 po 5 kropli co 

godzinę, dopóki nie zaśnie. - Przy bezsenności spowodowanej silnym napięciem 
nerwowym lub zaburzeniami trawienia podajemy Nux vomica D6 po 5 kropli rano i 

wieczorem w ciągu dwóch dni, następnie przerywamy leczenie na dwa dni i 
powtarzamy kurację, jeśli to potrzebne. Ostatni posiłek ma być spożywany na 2-3 

godziny przed udaniem się na spoczynek. - Gdy bezsenność jest skutkiem 

spożywania wieczorem ciężkostrawnych, tłustych pokarmów, podajemy Pulsatilla D6 
po 5 kropli rano i wieczorem w ciągu dwóch dni, następnie robimy dwudniową 

przerwę i powtarzamy kurację, jeśli to potrzebne. Posiłek wieczorny ma być lekki 
i bezmięsny. - Jeśli powodem bezsenności jest nadmierne pobudzenie psychiczne, 

podajemy Coffea D6 po 5 kropli na noc i w nocy, gdy chory się zbudzi. Lek nadaje 
się tylko dla osób nie pijących kawy naturalnej. - Jeśli bezsenność spowodowana 

jest smutkiem, rozgoryczeniem i tak zwanymi czarnymi myślami, podajemy Ignatia 
D6 po 5 kropli na godzinę przed udaniem się na spoczynek. - Gdy chory bardzo 

pragnie zasnąć, lecz nie może, jest niespokojny, smutny, obawia się koszmarów 
nocnych, po zaśnięciu rzuca się w łóżku i budzi się przed świtem, podajemy 

Belladonna D6 po 5 kropli na noc. - Jeśli powieki są ociężałe i same się 
zamykają, lecz sen nie przychodzi, a gdy już chory zapadnie w sen, nie przynosi 

mu on wypoczynku, podajemy Gelsemium D6 po 5 kropli co godzinę, dopóki nie 
zaśnie. - Przy bezsenności wywołanej wypiciem wieczorem mocnej herbaty podajemy 

China D6 po 5 kropli rano i wieczorem. - Jeśli bezsenność została wywołana 
wypiciem wieczorem mocnej kawy naturalnej, podajemy Nux vomica D6 po 5 kropli na 

noc. - Bezsenność wynikła z bólu głowy, kolek i innych drobnych dolegliwości u 
osób nerwowych wymaga podania Chamomilla D6 po 5 kropli na noc. - Przy 

powtarzającej się często bezsenności z powodu zimnych stóp podajemy Amica D6 po 
5 kropli co godzinę. Zaleca się, aby przed pójściem spać najpierw rozgrzać nogi 

w ciepłej kąpieli do kolan, a następnie oblać je zimną wodą albo rozgrzać stopy 
termoforem z gorącą wodą (może być butelka z gorącą wodą). Dieta Pożywienie musi 

być lekkostrawne, zwłaszcza w drugiej połowie dnia. Osoby reagujące na mocną 
kawę i herbatę muszą z tych używek zrezygnować lub w ostateczności pić je tylko 

przed południem. Biegunka Biegunkę mogą wywołać błędy dietetyczne, raptowna 
zmiana temperatury ciała, napięcia psychiczne, różnorodne infekcje, nadmierne 

używanie środków rozwalniających i tym podobne. Objawy Chory wydziela zbyt duże 
ilości kału i zbyt często. Kał ma zmienną konsystencję: od półstałej do 

wodnistej. Nie leczona biegunka jest niezwykle groźna, gdyż może doprowadzić do 
odwodnienia organizmu. Leczenie - Przez pierwsze 2-3 dni należy zastosować 

całkowitą głodówkę, pić zaś dowolne ilości przegotowanej wody z cytryną i 
niewielką ilością miodu, później można zjeść kleik ryżowy lub z płatków 

owsianych. - Jeśli biegunka pojawiła się nagle, natychmiastowo działającym 
środkiem jest zaaplikowanie 1 małego kieliszka nalewki orzechowej. Taką nalewkę 

dobrze jest mieć zawsze pod ręką (na 0,5 litra czystej wódki zbożowej bierzemy 4 
niedojrzałe orzechy włoskie z zieloną skórką - kroimy drobno, wkładamy do wódki, 

pozostawiamy w chłodzie na 14 dni, a następnie przecedzamy). - Jeśli biegunka 
przybrała charakter przewlekły, podajemy choremu 1 raz dziennie na czczo 1 

filiżankę wywaru z ziela tysiącznika i ziela dziurawca (pół łyżeczki dziurawca 
oraz pół łyżeczki tysiącznika zalewamy 1 szklanką wrzącej wody, gotujemy na 

małym ogniu przez 5 minut, odstawiamy pod przykrywką, aż wywar ostygnie, i 
przecedzamy przez gęste sitko). Na noc można podać choremu wywar z suszonych 

czarnych jagód (1 łyżeczkę czarnych jagód zalewamy 1 szklanką wrzącej wody, 
gotujemy na małym ogniu przez 5 minut, odstawiamy pod pokrywką, aż wywar nieco 

ostygnie, i przecedzamy go przez gęste sitko). - Aby przyśpieszyć zatrzymanie 
biegunki, należy robić choremu codziennie wieczorem lewatywy z 1 litra naparu z 

kwiatów rumianku (3 łyżki stołowe kwiatów rumianku zalewamy 1 litrem wrzącej 
wody, odstawiamy pod pokrywką na 15 minut i przecedzamy przez gęste sitko). Po 

lewatywie dobrze jest położyć na brzuch ciepły termofor. Leczenie homeopatyczne 
- Jeśli kał jest bardzo rzadki, wodnisty, zielony i cuchnie zgniłymi jajkami, a 

chory skarży się na ból w dołku podsercowym, brzuch ma twardy, w ustach gorzki 
smak, język obłożony szarożółtym nalotem i dokucza mu pragnienie, podajemy 

Chamomilla D6, 5 kropli po każdej defekacji. - Jeśli biegunka wywołana została 
błędami dietetycznymi (kwaśne potrawy, wodniste owoce, smażeniny, sosy) lub gdy 

towarzyszy jej obłożenie języka szarym lub żółtawym nalotem, a kolejne 
biegunkowe stolce różnią się od siebie barwą, podajemy Pulsatilla D6 po 5 kropli 

po każdym wypróżnieniu. - Jeśli biegunka wywołana została niedokładnym 

gryzieniem pokarmu, towarzyszą jej nudności, chory jest osłabiony, twarz ma 
bladą i pragnie spokoju, podajemy Ipecacuanha D6 po 5 kropli po każdym 

wypróżnieniu. - Jeśli kał ma kwaśny zapach, a bóle nie są zbyt dokuczliwe, jemy 
po każdym wypróżnieniu Rheum D3 na czubku noża. - Jeśli chory skarży się na 

gazy, wypróżnienia są skąpe i składają się głównie ze śluzu, biegunka zaś 
występuje na zmianę z zaparciem, podajemy Nux vomica D6 po 5 kropli co 3 

godziny. - Jeśli język jest obłożony, chory nie ma apetytu, jest słaby, 
dokuczają mu nudności i odbijania, podajemy Antimonium crudum D6 na czubku noża 

co 2 godziny. - Jeśli biegunka spowodowana została spożyciem owoców lub potraw 
wzdymających (groch, fasola, bób, biała kapusta), chory nie odczuwa silnego 

bólu, bóle zaś pojawiają się zaraz po spożyciu posiłku lub w nocy, wypróżnienia 
są bardzo wodniste, mają szarą barwę i zawierają niestrawione kawałki pokarmu, 

podajemy China D6 po 5 kropli po każdym wypróżnieniu. - Jeśli biegunka 
spowodowana została przeziębieniem, wypróżnienia są obfite, zielonkawe lub z 

pasemkami krwi i wywołują uczucie pieczenia w odbycie, chory czuje ostre 
rżnięcia w kiszkach, jest mu zimno, poci się, podajemy Mercurius solubilis D12 

po 5 kropli po każdym wypróżnieniu. - Jeśli chory skłonny jest do przeziębień, 
czuje rżnięcie w okolicach pępka, wypróżnienia są kleiste, zielone lub żółtawe i 

sprawiają ból, podajemy Dulcamara D6 po 5 kropli po każdym wypróżnieniu. W 
przypadkach przewlekłych podajemy Dulcamara D6 po 5 kropli na noc i rano na 

czczo. - Jeśli biegunka jest gwałtowna, a wypróżnienia kłaczkowate i bardzo 
bardzo cuchnące, zmuszające chorego do zwijania się w kłębek, co przynosi mu 

ulgę; gdy powyższym objawom towarzyszy burczenie w jelitach, podajemy Iris D6 po 
5 kropli co 2 godziny. Iris jest niezwykle skuteczny w biegunkach letnich. - 

Jeśli biegunka wypędza chorego rano z łóżka lub następuje zaraz po zjedzeniu lub 
piciu, wypróżnienia są obfite, bardzo cuchnące, mają kolor brunatny, ich 

konsystencja podobna jest do grochówki, a chory czuje się najgorzej po 
wypróżnieniu, podajemy Podophyllum D6 po 5 kropli po każdym wypróżnieniu. - W 

przypadkach bardzo uporczywych, u chorych cierpiących na hemoroidy, skłonnych do 
natychmiastowych przeziębień z powodu najmniejszych wahań temperatury, stosujemy 

Sulfur D12 po 5 kropli co 6 godzin, aż liczba wypróżnień zmniejszy się, a 
następnie przez 10 dni rano, na czczo, po 5 kropli. Po tym czasie należy zrobić 

czterodniową przerwę i wznowić leczenie, gdy zachodzi potrzeba. - Jeśli na 
uporczywe biegunki cierpi kobieta skłonna do histerii, nerwowa, skarżąca się na 

białe upławy, nagłe ataki potu, wary, częste napady zimna lub dreszczy, 
zwłaszcza podczas wypróżniania się, podajemy Sepia D6 na czubku noża, postępując 

tak samo jak w przypadku Sulfuru. Dieta Osoby skłonne do biegunek muszą unikać 
kwasów, białego wytrawnego wina, piwa, kawy, mocnej herbaty i wszelkich owoców. 

Szczególnie szkodliwe są ziemniaki. W przypadkach łagodniejszych po 1-2-dniowej 
głodówce podajemy ryż na wodzie lub płatki owsiane. W przypadkach poważniejszych 

podajemy choremu kleik z płatków owsianych na wodzie, a kiedy nastąpi 
polepszenie, można podać nieco czerwonego wytrawnego wina z wodą Nawet po 

wyraźnym polepszeniu, przez czas dłuższy należy unikać jarzyn, również 
gotowanych. Bóle głowy Bóle głowy są najczęściej sygnałem innych dolegliwości, 

zwłaszcza zaburzeń w trawieniu, kataru nosa, przekrwienia mózgu wywołanego 
nadciśnieniem, zaburzeń wzroku i tak dalej, wówczas należy je likwidować lecząc 

główne dolegliwości. Leczenie homeopatyczne - Jeśli ból głowy trwa nieustannie 
lub z bardzo małymi przerwami i wzmaga się przy najmniejszym poruszeniu głową 

lub ruchu, zwłaszcza przy pochylaniu ciała lub poruszaniu oczami, przy ostrym 
świetle lub hałasie, ma tępy charakter, rozlewa się po całej głowie lub zaczyna 

się z tyłu głowy, a potem przenosi do nasady nosa albo do oczu; jeśli 
zlokalizowany jest w czole, powoduje łzawienie i zaczerwienienie oczu; 

towarzyszy mu uczucie gorąca w twarzy, a chory ma wrażenie, że mózg rozsadza mu 
czaszkę, lub jeśli silnemu bólowi głowy towarzyszą mdłości albo dławiący ból w 

żołądku, podajemy Belladonna D6 po 6 kropli co 3 godziny. W przypadkach 
przewlekłych lek należy podawać 2 razy dziennie, rano i wieczorem. - Jeśli po 

podaniu Belladonna D6 ból ustąpił z połowy głowy lub gdy połowa twarzy 

zlodowacieje i pojawi się szum w głowie; jeśli chory doświadcza zawrotów głowy, 
gdy pozostaje w pozycji stojącej, a towarzyszy im mocne bicie serca; jeśli 

odczuwa zdrętwienie głowy, zwłaszcza na czole, a ból wzmaga się od pochylania 
głowy lub ruchów ciała; jeśli ma wrażenie, że mózg chlupocze w czaszce, a w 

uszach słyszy nieprzerwany szum, podajemy Platinum D12 po 5 kropli co 3 godziny. 
- Jeśli chory czuje że mózg chce mu wyskoczyć z czaszki; ból jest jednostronny, 

rozpoczyna się w skroni i przerzuca na nos, po czym na górną i dolną szczękę po 
tej samej stronie; jeśli choremu głowa poci się często lub "bolą go włosy" u 

nasady, podajemy Silicea D6 na czubku noża 3 razy dziennie. - Jeśli ból jest 
dławiący lub rwący i dotyczy ściśle ograniczonej przestrzeni głowy; objawia się 

codziennie, zwłaszcza po obiedzie, lub daje o sobie znać rano; jeśli pojawiwszy 
się rano, niknie po południu i znowu powraca wieczorem, lecz już silniejszy, a 

chory ma wrażenie ucisku w skroniach; jeśli ból wzmaga się przy ruchu, chory ma 
dreszcze, a wymioty przynoszą mu ulgę, podajemy Bryonia D6 po 5 kropli co 3 

godziny, a w przypadkach przewlekłych po 5 kropli rano i wieczorem. - Jeśli jako 
pierwsze pojawią się uczucie zdrętwienia i kłucia w skórze głowy, chory ma 

wrażenie, że twarz i głowa są nabrzmiałe; jeśli następuje pogorszenie wzroku, 
zawroty głowy przy pochyleniu się lub zmianie pozycji na stojącą i ma się 

uczucie, że wszystko się chwieje; jeśli poruszanie głową wywołuje ucisk w 
skroniach, chory ma wrażenie, że założono mu na głowę za ciasną czapkę; jeśli 

występują uderzenia krwi do głowy, a także palenie twarzy, podajemy Aconitum D6 
po 5 kropli co 3 godziny. - Jeśli tępy ciągnący lub pulsujący ból pojawia się 

często u osób wycieńczonych i ulokowany jest w czole lub w pobliżu skroni, a 
towarzyszy mu ziębnięcie; jeśli chory jest rozdrażniony i cierpi na krwotoki z 

nosa, podajemy na czubku noża co 3 godziny Carbo vegetabilis. - Jeśli ból jest 
tępy i ulokowany w skroniach, a poruszanie gałkami ocznymi powoduje pogorszenie; 

jeśli chory jest otępiały, ma zawroty głowy i nudności, podajemy Cocculus D6 po 
5 kropli co 3 godziny. - Jeśli ból głowy jest ostry, tętniący, towarzyszy mu 

uczucie przepełnienia i gorąca w głowie; jeśli przerzuca się od lewego do 
prawego oka, a w międzyczasie usadawia pośrodku czoła bądź promieniuje do tyłu; 

jeśli odzywa się codziennie, lecz jest silniejszy co drugi dzień; jeśli wzmaga 
się, kiedy chory wchodzi pod górę lub schodzi po schodach; jeśli pobyt na 

świeżym powietrzu przynosi ulgę, podajemy Cimicifuga D6 po 5 kropli co 2 
godziny. - Jeśli ból głowy pojawia się niespodziewanie, rozpoczyna się w górnej 

części szyi, rozprzestrzenia na całą głowę, a następnie umiejscawia się w 
potylicy, czemu towarzyszy zamglenie wzroku, chory woli mieć oczy zamknięte i 

zdaje mu się, że jest pijany, podajemy Gelsemium D6 po 5 kropli co 3 godziny. - 
Jeśli ból głowy jest rwący i nieznośny, chory czuje ciężar w dołku podsercowym, 

wymiotuje żółcią, a jeden policzek jest czerwony, podajemy Chamomilla D6 po 5 
kropli co 3 godziny. - Jeśli ból głowy spowodowany został silną operacją 

słoneczną lub też dokucza choremu codziennie, wzmaga się wraz ze słońcem, 
osiągając szczyt w południe, potem zaś słabnie; jeśli chory ma uczucie pełności 

w gardle; a ból głowy skoncentrowany jest na niewielkiej przestrzeni, podajemy 
Glonoinum D6 po 5 kropli co 2 godziny. - Jeśli występuje silny ból w prawym oku, 

pojawia się też palenie i łzawienie oraz opuchnięcie powiek; jeśli chory ma 
wrażenie, iż w czaszkę wbija mu się gwóźdź, nie ma apetytu, odczuwa rżnięcie w 

jelitach i oddaje duże ilości wodnistego moczu, podajemy Ignatia D6 po 5 kropli 
co 3 godziny. - Jeśli chory jest przeziębiony, odczuwa świdrujący ból w szczycie 

czaszki, który wzmaga się od spoglądania w górę, łagodnieje przy uciskaniu 
bolącego miejsca, a pogarsza się pod wieczór, podajemy Pulsatilla D6 po 5 kropli 

co 3 godziny. - Jeśli ból głowy jest przewlekły, powtarza się codziennie lub 
regularnie co osiem dni, lokuje się w czole nad oczami, głowa jest ciężka, a 

włosy są wrażliwe na dotyk, podajemy Sulfur D12 po 5 kropli rano i na noc przez 
siedem dni, następnie robimy siedmiodniową przerwę i powtarzamy kurację, gdy 

zachodzi potrzeba. Dieta Pożywienie głównie roślinne, z ograniczeniem mięsa i 
jego przetworów. Unikać potraw, które wyraźnie szkodzą, zwłaszcza wzdymających. 

Ostatni posiłek należy spożywać na 2-3 godziny przed snem. Cuchnący zapach z ust 

Powodem tej przykrej dolegliwości może być nieżyt jamy ustnej i gardła, gnicie 
resztek pokarmowych pozostałych w przestrzeniach międzyzębowych (taki odór jest 

najbardziej wyczuwalny rano), zepsute zęby, zapalenie dziąseł; zapalenie 
migdałków, nieżyt śluzówki nosa, nieżytowe zapalenie zatok nosowych i czołowych, 

procesy ropne płuc, długotrwałe zaparcia, a także cukrzyca i choroby nerek. 
Leczenie - Bardzo skuteczny jest napar z kwiatu lipowego i kory wierzbowej (1 

łyżkę stołową kwiatu lipowego i 1 łyżkę stołową kory wierzbowej zalewamy pół 
litra wrzącej wody, gotujemy przez 10 minut i przecedzamy przez gęste sitko). 

Chłodnym wywarem płuczemy usta i gardło kilka razy dziennie. - Równie skuteczna 
jest płukanka do ust, którą przygotowujemy z lipowego węgla drzewnego (2-3 

kawałeczki węgla zalewamy 1 szklanką wody, gotujemy przez 10 minut, a po 
ostudzeniu przecedzamy przez gęste sitko). Chłodnym wywarem płuczemy usta i 

gardło kilka razy dziennie. - Jeśli cuchnięcie z ust spowodowane jest nieżytem 
gardła, płuczemy jamę ustną i gardło wywarem z liści szałwii i ziela skrzypu (po 

1 łyżce stołowej każdego ze składników zalewamy pół litra wrzącej wody, gotujemy 
na małym ogniu przez 15 minut i przecedzamy przez gęste sitko). Leczenie 

homeopatyczne - Jeśli cuchnący zapach z ust dokucza choremu rano, po wstaniu z 
łóżka, podajemy przez 2-3 dni Nux vomica D6 po 5 kropli na noc, a następnie 

przechodzimy do podawania Sulfur D6 po 5 kropli na czczo. - Jeśli cuchnący 
zapach z ust pojawia się po każdym posiłku, podajemy na czubku noża 3 razy 

dziennie Carbo vegetabilis. - Jeśli cuchnięcie z ust dokucza osobom łagodnym i 
wrażliwym, podajemy Pulsatilla po 5 kropli rano na czczo. - W przypadkach 

uporczywych podajemy Sulfur D12 po 5 kropli rano i wieczorem. Dieta We 
wszystkich przypadkach wyłączamy pokarmy mięsne, mleko i jaja. Drganie powieki 

lub powiek Objawy Najczęściej ta przykra dolegliwość atakuje górną powiekę 
jednego oka. Chory nie czuje bólu, lecz bardzo często dokucza mu łzawienie 

chorego oka. Przyczyny dolegliwości nie są znane. Ostatnie badania wskazują, że 
przyczyną drgania powieki może być brak magnezu w organizmie. Leczenie - 3 razy 

dziennie na 10 minut przed posiłkami wypijamy 1 filiżankę wywaru z ziela rzepiku 
pospolitego, ziela bazylii wonnej, ziela krwawnika, ziela dziurawca, liści babki 

szerokolistnej, ziela nostrzyka lekarskiego, kwiatów nagietka lekarskiego i 
ziela lebiodki pospolitej (po 50 gramów każdego ze składników dobrze mieszamy, 2 

łyżki stołowe mieszanki zalewamy pół litra wrzącej wody, dodajemy 1 łyżkę 
stołową miodu pszczelego, gotujemy pod pokrywką przez 10 minut, a po ostudzeniu 

przecedzamy przez gęste sitko). - W 2 godziny po jedzeniu wypijamy ponownie 1 
filiżankę tego samego wywaru ziołowego. - Przed udaniem się na spoczynek chory 

robi sobie lewatywę z pół litra ciepłej wody, nawet jeśli nie ma zaparcia. Po 
lewatywie należy natrzeć choremu kręgosłup watą namoczoną w spirytusie 

kamforowym, poczynając od kości ogonowej. Nacieranie powtarzamy 5 razy. Na 
brzuch kładziemy kompres z ciepłego naparu z kwiatów rumianku (2 łyżki stołowe 

kwiatu rumianku zalewamy 2 szklankami wrzącej wody, pozostawiamy pod szklaną 
pokrywką na 15 minut, a następnie przecedzamy prz

ez gęste sitko). Kompres okrywamy szczelnie flanelą oraz wełnianym szalem i 
pozostawiamy na całą noc. - Rano robimy masaż całego ciała suchą szczotką lub 

suchą rękawicą kąpielową. Powinien on trwać 2-3 minuty. Po masażu nacieramy 
zimną wodą pachy, brzuch i narządy płciowe, a następnie wycieramy je do sucha 

szorstkim ręcznikiem. Leczenie homeopatyczne - Aby opanować łzawienie oka, 
przyjmujemy do wewnątrz Euphrasia D6 kilka razy dziennie po 5 kropli. Ponadto 

kilka razy dziennie kąpiemy oko w specjalnym kieliszku napełnionym roztworem 
Euphrasia D1 (2-3 krople Euphrasia D1 na kieliszek zimnej przegotowanej wody). - 

Kiedy łzawienie oka zmniejszy się, zaczynamy przyjmować Magnesium phosphoricum 
D12 rano i wieczorem po 5 kropli. - Jeśli jednocześnie chory cierpi na stan 

zapalny gruczołu łzowego, należy zakończyć leczenie biorąc Silicea D12 po 5 
kropli 1 raz dziennie przez 2-3 tygodnie. - Osoby wrażliwe na zmiany temperatury 

i często kichające powinny przez 2-3 miesiące przyjmować Barium carbonicum D6 na 
czubku noża 1 raz dziennie. Egzema Jest to często spotykana, niezwykle 

uporczywa, nawracająca dolegliwość, która zaczyna się od stanu zapalnego skóry i 

naskórka. Egzema ma dwie postaci: ostrą i przewlekłą. Stany ostre przejawiają 
się zapaleniem skóry, któremu towarzyszy swędzenie. Na zaczerwienionej skórze 

pojawiają się drobne guzki, które po upływie kilku dni powiększają się i 
zamieniają w pęcherzyki wypełnione przezroczystym płynem. Po pęknięciu 

pęcherzyków ich zawartość wylewa się, a powierzchnia skóry staje się mokra. 
Następnie pęcherzyki wysychają, tworząc ciemne, krwawiące strupy. Po pewnym 

czasie strupy odpadają, skóra pod nimi łuszczy się i wraca do stanu normalnego. 
Gdy stan ostry ustąpi, na skórze pozostają blizny. Egzema umiejscawia się zwykle 

wokół nosa, ust, otworu odbytowego, na zgięciach kończyn, w pachwinach a także 
za uszami. Leczenie należy rozpocząć natychmiast, gdy pojawi się zaczerwienienie 

skóry. Leczenie homeopatyczne - Jeśli pojawiło się swędzenie skóry, pęcherzyki 
napełniły się przezroczystym płynem, a zaatakowane miejsca są zaczerwienione, 

podajemy Aconitum D6 po 5 kropli co 4 godziny. - Jeśli wysypka podobna jest do 
ziarenek prosa i mokra, pęcherzyki wkroczyły w stadium łuszczenia się, a chory 

skarży się na ból i swędzenie, podajemy Arsenicum album D12 po 5 kropli co 4 
godziny. - Jeśli pęcherzyki wywołują nieznośne swędzenie, zwłaszcza po 

rozgrzaniu się w łóżku lub po umyciu się; jeśli skóra jest zaczerwieniona, 
obrzmiała, a wydzielina z pęcherzyków pali skórę, podajemy Clematis D6 po 5 

kropli co 4 godziny. - Jeśli egzemie towarzyszą zaburzenia żołądka i jelit, 
wypryski są okrągłe, pokryte pęcherzykami, które powiększają się szybko i 

zlewają z sobą, są mokre i tworzą szarawobrunatne strupy, podajemy Croton D6 po 
5 kropli co 4 godziny. - Jeśli egzema daje o sobie znać z powodu przegrzania 

ciała lub przebywania w wilgotnym, chłodnym powietrzu, podajemy Dulcamara D6 po 
5 kropli co 4 godziny. - Jeśli pęcherzyki powstają powoli, zasychają i zaczynają 

się łuszczyć, pozostawiając strupy, a skóra pod strupami jest czerwona i krwawi 
po ich usunięciu, podajemy Iris D6 po 5 kropli co 4 godziny. - Jeśli skóra 

chorego zawsze jest sucha, często pęka i wygląda niezdrowo, pęcherzyki są 
drobniutkie i czerwone, włosy na głowie nie przetłuszczają się, lecz mają 

skłonność do siwienia, a paznokcie często pękają, podajemy Graphites D12 po 5 
kropli co 4 godziny. - Jeśli chory nie może wytrzymać swędzenia i drapie się 

nieustannie, pęcherzyki są drobne, łuszczą się lub są przezroczyste i zawierają 
surowicę, a chory ma żółtą barwę skóry, podajemy Mercurius D12 po 5 kropli co 6 

godzin. - Jeśli skóra jest bardzo wrażliwa (choremu przeszkadza nawet bielizna), 
swędzi i pokryta jest wilgotnymi krostami, podajemy Petroleum D6 po 5 kropli co 

6 godzin. - Jeśli na skórze pojawiły się czerwone plamki lub punkciki, które są 
suche bądź wilgotne, chory odczuwa nieznośne palenie skóry, a na zgięciach 

stawów lub między palcami znajdują się mokre`owrzodzenia, podajemy Acidum 
phosphoricum D12 po 5 kropli co 4 godziny. - Jeśli wypryski na skórze są 

czerwone, mokre, sięgają głęboko, a ich wydzielina jest śluzowata lub ropna, 
podajemy Pulsatilla D6 po 5 kropli co 4 godziny. - Jeśli pęcherzyki są 

drobniutkie i czerwone, palą i swędzą bądź zlewają się z sobą; jeśli chory 
cierpi na palącą, swędzącą wysypkę na śluzówkach oczu i powiekach, podajemy Rhus 

toxicodendron D6 po 5 kropli co 4 godziny. - Jeśli skóra na biodrach lub brzuchu 
jest zaczerwieniona, pali, swędzi i wydzielina spod krostek też jest paląca; 

jeśli na czole znajdują się drobne wypryski, które pękają przy dotknięciu, 
podajemy Sarsaparilla D6 po 5 kropli co 4 godziny. Lek ten jest szczególnie 

wskazany dla osób chorych na podagrę lub reumatyzm. - Jeśli skóra pokryta jest 
mokrym wypryskiem, który nieznośnie swędzi i pali, a na zgięciach stawów 

występują mokre pęknięcia skóry, podajemy Sepia D6 po 5 kropli co 4 godziny. - 
Jeśli skóra bardzo łatwo pęka, nawet od dotyku bielizny, a za uszami znajdują 

się mokre, zaczerwienione plamy, podajemy Oleander D6 po 5 kropli co 3 godziny. 
- Jeśli chory odczuwa mrowienie, kłucie, palenie, swędzenie, wypryski są 

drobniutkie, strupy grube i żółte, a także jeśli gruczoły limfatyczne są 
obrzmiałe, podajemy Sulfur D12 po 5 kropli co 6 godzin. - Jeśli pęknięcia 

dotyczą fałd skóry na szyi, w pachwinach lub pod pachami, podajemy Hydrastis D6 
po 5 kropli rano i wieczorem, na noc zaś robimy okład z 1 części Hydrastis D6 

rozpuszczonej w 9 częściach gliceryny. Dieta Wyłączamy mięso, jego przetwory i 

masło. Mleko pijemy tylko zsiadłe. Ograniczamy sól i przyprawy, cukier 
zastępujemy miodem. Egzema nosa Objawy W przypadku mokrej egzemy nosa skóra na 

brzegach nozdrzy jest zaczerwieniona, opuchnięta, pokryta drobnymi, pękającymi 
pęcherzykami. Najczęściej jednak zdarza się sucha postać egzemy, objawiająca się 

zaczerwienieniem i opuchnięciem skóry, a w fazie końcowej jej złuszczeniem, 
pęknięciami naskórka i świądem. Leczenie - Przez pierwsze 2-3 wieczory robimy 

ciepłą lewatywę z 1 litra naparu z kwiatów rumianku (3-4 łyżki stołowe kwiatów 
rumianku zalewamy 1 litrem wrzącej wody i pozostawiamy pod szczelną pokrywką na 

10 minut, a kiedy napar ostygnie, przecedzamy go przez gęste sitko). - 
Codziennie rano robimy kąpiel parową głowy w naparze z kwiatów rumianku, która 

musi trwać 5 minut (1 litr naparu z kwiatów rumianku wlewamy do miednicy, 
pochylamy nad nią głowę i okrywamy szczelnie miednicę grubym ręcznikiem). - Po 

kąpieli parowej kładziemy na brzuch ciepły kompres z wywaru z siana, który 
usuwamy po 2 godzinach. - W okresie letnim bierzemy 1 raz dziennie kąpiel 

słoneczną twarzy, przysłaniając ją dużym zielonym liściem. Po kąpieli słonecznej 
kładziemy na brzuch ciepły kompres z wywaru z siana. - Wieczorem przed udaniem 

się na spoczynek robimy kąpiel parową głowy w naparze z rumianku, a następnie 
kładziemy na brzuch kompres z ciepłego wywaru z siana, który pozostawiamy aż do 

rana. - 3 razy dziennie przed głównymi posiłkami wypijamy po 1 filiżance naparu 
z ziela dziurawca (1 łyżkę stołową ziół zalewamy 1 szklanką wrzącej wody, 

odstawiamy pod pokrywką na 10 minut i przecedzamy). - Poranioną skórę nosa 
przecieramy lekko kilka razy dziennie wodnym roztworem soku z dziurawca (do 0,25 

szklanki ciepłej przegotowanej wody dodajemy 20 kropli soku z dziurawca). Egzema 
i świąd uszu Egzema i świąd uszu dokuczają najczęściej osobom cierpiącym na nie 

wyleczone zapalenie ucha zewnętrznego, cukrzycę, dnę i zaburzenia trawienia. 
Świąd jest bardzo dokuczliwy, a nie leczony powoduje powstanie egzemy. Objawy 

Skóra wokół otworu usznego jest zaczerwieniona, spuchnięta, pokryta wydzieliną, 
a często także krostkami, pryszczami lub wrzodziankami. Zmianom skórnym 

towarzyszy często ból ucha, a także przytępienie słuchu. W niektórych 
przypadkach dołącza się do tego podwyższona temperatura ciała i dreszcze oraz 

powiększenie się gruczołów limfatycznych wokół uszu i na szyi. Jeśli przyczyną 
egzemy i świądu uszu są inne choroby, należy je leczyć przede wszystkim. 

Leczenie - Jeśli egzema nie przybrała jeszcze postaci mokrej, trzeba 2 razy 
dziennie (rano i w południe) brać kąpiel parową głowy w naparze z kwiatów 

rumianku (4 łyżki stołowe kwiatów rumianku zalewamy 1 litrem wrzącej wody, 
odstawiamy pod pokrywką na 15 minut i bez odcedzenia wlewamy do małej miseczki). 

Po kąpieli parowej głowy kładziemy na brzuch okład z chłodnego wywaru z siana (2 
garście siana zalewamy 1 litrem wrzącej wody, gotujemy przez 15 minut, a po 

ostudzeniu wywar przecedzamy przez gęste sitko) i taki sam okład na szyję. 
Obydwa okłady usuwamy po upływie 2 godzin. - W razie zaparcia, przed udaniem się 

na spoczynek chory robi sobie lewatywę z pół litra ciepłego naparu z kwiatów 
rumianku (przygotowanie naparu jak wyżej), kąpiel zmienną nóg (10 sekund w 

wodzie gorącej, 3 sekundy w wodzie zimnej; temperaturę wody zmieniamy 8 razy i 
kąpiel zawsze kończymy w wodzie zimnej). Następnie kładzie na brzuch okład z 

zimnego wywaru z siana, na zakończenie przykłada na ciemię i uszy kataplazm z 
otrąb żytnich (2 łyżki stołowe otrąb spryskujemy dobrze gorącą wodą, mieszamy, 

rozprowadzamy masę na odpowiedniej wielkości płótnie, przysłaniamy takim samym 
kawałkiem płótna, przykładamy na ciemię i uszy, owijamy podwójnie złożoną grubą 

flanelą i pozostawiamy na całą noc). - Kilka razy dziennie smarujemy otwór ucha 
i skórę wokół niego oliwą dziurawcową (1 łyżkę stołową oliwy z oliwek gotujemy 

na łaźni wodnej, aż dobrze się ogrzeje, i dodajemy 1 łyżeczkę do herbaty soku z 
dziurawca. Całość dokładnie mieszamy). Leczenie homeopatyczne - Na początku 

choroby, kiedy skóra wokół otworu ucha pali, swędzi, jest zaczerwieniona i 
pokryta krostkami napełnionymi przezroczystym płynem, podajemy Aconitum D4 po 5 

kropli co 4 godziny. - Gdy wysypka podobna jest do ziarenek prosa, które po 
pęknięciu wydzielają przezroczysty płyn, a następnie skóra ulega złuszczaniu, 

swędzi i boli, podajemy Arsenicum D12 po 5 kropli co 4 godziny. - Jeśli egzemie 

towarzyszy palenie skóry, wydzielina z krost jest ropna i cuchnąca, strupy zaś 
twarde, a chory cierpiał kiedyś na świerzb, podajemy Graphites D12 po 5 kropli 

co 6 godzin. - Jeśli egzemie i wysypce towarzyszy podwyższona temperatura ciała 
i powiększenie gruczołów limfatycznych, podajemy Sepia D6 na czubku noża co 4 

godziny. Dieta Bez mięsa i jego przetworów. Mleko tylko zsiadłe. Ograniczamy 
pokarmy mączne. Bardzo wskazany jest tran. Gniecenie w dołku Objawy Chory 

odczuwa tępy ból w dołku podsercowym. Czasami ból ten może trwać wiele godzin. 
Leczenie - W razie ataku bólu przykładamy gorący kompres na kark. Kompres 

zmieniamy 3-4 razy co 15 minut. Po kompresie na kark, kładziemy na brzuch okład 
z zimnego wywaru z siana (2 garście siana zalewamy 2 litrami wrzącej wody, 

gotujemy na małym ogniu przez 10 minut, odstawiamy pod pokrywką, a po ostudzeniu 
przecedzamy). Okład usuwamy po 30 minutach. - Przed głównymi posiłkami należy 

wypijać 1 filiżankę wywaru z ziela dziurawca, liści mięty pieprzowej i ziela 
krwawnika (po 50 gramów każdego ze składników dobrze mieszamy, 1 łyżkę stołową 

mieszanki zalewamy 1 szklanką wrzącej wody, gotujemy przez 10 minut na małym 
ogniu, odstawiamy pod pokrywką na dalsze 10 minut, a po ostudzeniu przecedzamy). 

Leczenie homeopatyczne - Jeśli chory skarży się na bolesny ciężar w dołku 
podsercowym, bolesne wzdęcia w okolicach żołądka, krótki oddech i ból głowy, a 

polepszenie następuje po wypiciu kawy, podajemy Chamomilla D6 po 5 kropli co 2 
godziny. - Gdyby podanie Chamomilla D6 nie przyniosło pełnej ulgi, podajemy 

Cocculus D6 po 5 kropli co 1 godzinę. - Jeśli ból w dołku podsercowym wzmaga się 
przy ruchu i po jedzeniu, a chory ma skłonność do biegunek, podajemy Pulsatilla 

D6 po 5 kropli co 6 godzin. Gdy po trzecim z kolei podaniu Pulsatilla D6 nie 
nastąpi ulga, odczekujemy 3-4 godziny i przystępujemy do podawania Belladonna D6 

po 5 kropli co 3 godziny. - Jeśli objawy są identyczne jak wyżej, z tym że chory 
ma skłonność do zaparć i należy do osób nerwowych, podajemy Ignatia D6 po 5 

kropli co 3 godziny. - Jeśli objawem zasadniczym jest gniotący ból w dołku 
sercowym i przedniej części klatki piersiowej, który nasila się w pozycji 

leżącej, podajemy Carbo vegetabilis D6 na czubku noża co 3 godziny. - Jeśli 
skurcze wzmagają się od głodówki lub zbytniego przeładowania żołądka, chory ma 

skłonności do nudności i wymiotów, podajemy Ipecacuanha D6 po 5 kropli co 2 
godziny. Dieta We wszystkich przypadkach - poza podanym w ostatnim punkcie - 

zalecana jest 1-2-dniowa głodówka, a następnie dieta z wykluczeniem mięsa, jaj, 
mleka. Płyny można przyjmować w dowolnej ilości (chłodne soki rozcieńczone wodą, 

woda mineralna niegazowana). Jedynie w ostatnim przypadku wskazane są częste 
posiłki składające się z małych porcji lekkostrawnych pokarmów. Gorzki smak w 

ustach Powodem gorzkiego smaku w ustach (zwłaszcza rano po przebudzeniu) są 
najczęściej zaburzenia w pracy wątroby, nieżyt żołądka i zaparcia. Objawy Chory 

budzi się rano z gorzkim smakiem w ustach i zaschniętym gardłem. Leczenie Patrz 
"Powiększenie wątroby", "Niestrawność", "Nadkwasota żołądka". Jęczmień Objawy 

Dolegliwość ta daje o sobie znać początkowo jako guzek w powiece, wokół którego 
skóra jest nabrzmiała i bolesna. Zdarza się, iż powieka puchnie do tego stopnia, 

że chory nie może otworzyć oka. W ciągu kilku dni jęczmień powiększa się, 
wreszcie pęka i wypływa z niego ropa, co kończy cały proces. Leczenie 

homeopatyczne - Przy pierwszych oznakach zapowiadających jęczmień stosujemy 
Pulsatilla D6 po 5 kropli rano i wieczorem. Lek podajemy przez 3-4 dni. - Jeśli 

doszło już do stanu zapalnego, któremu towarzyszy ból, chory jest niespokojny i 
gorączkuje, podajemy Aconitum D4 po 5 kropli co 6 godzin tak długo, aż ustąpi 

stan zapalny. - Gdy po ustąpieniu objawów zapalnych zanosi się jednak na proces 
ropny, na co wskazuje puchnięcie i drganie powieki, podajemy co 3 godziny na 

czubku noża Hepar sulfuris D6. - Jeśli po zastosowaniu Hepar sulfuris 
spuchnięcie zmniejszy się, lecz zamieni w twardy biały guzek, podajemy 

Staphysagria D6 po 5 kropli rano i wieczorem w ciągu - 7 dni. - Osoby tęgie, 
skłonne do przybierania na wadze, powinny na zakończenie leczenia przyjmować w 

ciągu 7 dni rano i wieczorem Silicea D6 na czubku noża. - Osoby skłonne do 
jęczmienia muszą po usunięciu stanu zapalnego przeprowadzić leczenie według 

następującego planu: pierwszego dnia Pulsatilla D6 rano i wieczorem po 5 kropli; 

po 3 dniach Sulfur D12 na czczo 5 kropli; powtarzamy tę dawkę po upływie 24 
godzin. Po 3 dniach przerwy podajemy Calcarea carbonica D12 rano na czczo 5 

kropli i po upływie 24 godzin dawkę powtarzamy. Jeśli po 14 dniach pozostaną 
jeszcze objawy podrażnienia, leczenie wznawiamy. Dieta Unikać mięsa i jego 

przetworów. Mleko tylko zsiadłe. Dużo kiszonej kapusty, chleb tylko w postaci 
grzanek. Unikać owoców zawierających dużo soków. Katar nosa ostry i przewlekły 

Objawy W pierwszej fazie kataru chory odczuwa drapanie i kłucie w nozdrzach, a 
niebawem z nosa zaczyna wypływać wodnista wydzielina, która dość szybko nabiera 

żółtawej barwy, a często i przykrego zapachu. Leczenie - W pierwszej fazie można 
z łatwością nie dopuścić do rozwoju kataru; w porę zastosować zmienne kąpiele 

nóg (20-30 sekund w mocno gorącej wodzie i 5 sekund w wodzie zimnej, powtarzając 
zabieg 5-10 razy i zawsze kończąc kąpielą zimną). Bardzo skuteczne jest płukanie 

nosa zimną wodą, z głębokim wciąganiem wody i wypluwaniem jej. Zabieg ten należy 
wykonywać kilkakrotnie w ciąga dnia. - Jeśli przegapimy pierwszą fazę kataru i 

widzimy, że wydzielina z nosa nabrała żółtawej barwy, wówczas kilka razy 
dziennie płuczemy nos ciepłym wywarem z kory dębowej (1 łyżeczkę do herbaty 

sproszkowanej kory dębowej zalewamy 2 litrami wrzącej wody, gotujemy przez 30 
minut i przecedzamy przez gęste sitko). Wywar z kory dębowej można przygotować 

na zapas i przed każdym płukaniem nieco go podgrzewać. - W trakcie leczenia 
kataru pijemy 3 razy dziennie, przed głównymi posiłkami, po 1 filiżance wywaru z 

ziela krwawnika, ziela szałwii i ziela dziurawca (po 20 gramów każdego ze 
składników dobrze mieszamy, 1 łyżkę stołową mieszanki zalewamy 1 szklanką 

wrzącej wody, gotujemy przez 10 minut i przecedzamy przez gęste sitko). Dieta 
Pożywienie powinno być lekkie, z dużą ilością jarzyn i zsiadłego mleka. Jaja i 

mięso należy ograniczyć. Leczenie homeopatyczne - W pierwszej fazie kataru nosa 
skutecznie zapobiega jego dalszemu rozwojowi przyjęcie 2 razy w ciągu dnia 

Camphora D1 po 2 krople na kostce cukru. - Kiedy katar już się rozpoczął, dajemy 
choremu na przemian Aconitum D6 i Nux vomica D6 po 3 krople co 2 godziny. - 

Jeżeli rozpoczynamy leczenie w chwili, kiedy z nosa wypływa wodna wydzielina, 
podajemy co 2 godziny na końcu noża Mercuris solubilis D6. - Gdy nos jest 

czerwony i tworzą się na nim ranki, podajemy 3 razy dziennie na przemian 
Celsemium D6 po 5 kropli i Hepar sulfuris D6 na końcu noża. - Jeśli katarowi 

towarzyszy utrata powonienia i smaku, podajemy Pulsatilla D6 po 5 kropli 3 razy 
dziennie. - Jeśli katar nosa przechodzi na krtań i drogi oddechowe, podajemy 

Spongia D6 po 5 kropli 3-4 razy dziennie. - W przypadku kataru przewlekłego, gdy 
zaatakowana została tylna część nosa, przechodząca w jamę nosowo-gardłową, 

podajemy rano i wieczorem Sulfur D12 po 5 kropli. - A gdy katarowi przewlekłemu 
towarzyszą strupy w nosie i gęsta, cuchnąca wydzielina, przyjmujemy na przemian 

Kali bichromicum D6 i Aurum muriaticum D6 po 5 kropli 2 razy dziennie. Zalecenia 
dla kobiet w okresie klimakterycznym, mającym wyjątkowe skłonności do kataru. - 

Kobietom tęgim z dolegliwościami macicy, skłonnością do pocenia się i 
czerwienienia skóry podajemy Sepia D6 po 5 kropli 3 razy dziennie. - Kobietom 

cierpiącym na uderzenia krwi do głowy i uczucie okresowego gorąca dajemy 
Sanguinaria D6 po 5 kropli 3 razy dziennie. - Kobietom, które nie pocą się, lecz 

cierpią na okresowe uczucie gorąca na całym ciele i czują się zawsze gorzej 
zaraz po przebudzeniu, podajemy Lachesis D12 po 5 kropli 3 razy dziennie. Katar 

sienny Objawy Ta dość rozpowszechniona dolegliwość objawia się swędzeniem w 
nosie, częstym kichaniem. Twarz zaczerwieniona, oczy łzawią, swędzą, powieki 

puchną, nos jest założony, wypływa zeń wodnista wydzielina. U wielu chorych 
puchnie górna warga. Po jakimś czasie objawy ustępują, by znów powrócić. Chorzy 

na katar sienny doświadczają ataków najczęściej w miesiącach letnich. Zdaniem 
niektórych specjalistów powodem tego są pyłki kwitnących roślin, inni zaś 

twierdzą, że ma to związek z nasłonecznieniem ciała i zmianami pogody. Są osoby, 
u których wraz z wejściem w wiek zaawansowany skłonności do kataru siennego 

przemijają bez śladu, u innych natomiast przybierają na sile. Leczenie Leczenie 
kataru siennego najlepiej rozpoczynać w miesiącach zimowych i prowadzić do 

późnej wiosny. - 3 -razy dziennie na 20 minut przed głównymi posiłkami 

przyjmujemy - po 1 łyżce stołowej mikstury wzmacniającej (pół kilograma miodu 
pszczelego mieszamy dokładnie z 3 świeżymi cytrynami przepuszczonymi przez 

maszynkę razem ze skórkami, lecz bez pestek, po czym dodajemy 2 łyżeczki do 
herbaty kropli walerianowych i 2 łyżeczki do herbaty wyciągu z głogu). - Po 10 

minutach od przyjęcia mikstury wypijamy 1 filiżankę wywaru z ziela bazylii 
wonnej, kwiatów głogu, liści babki szerokolistnej, liści podbiału i liści 

pokrzywy (po 50 gramów każdego ze składników dokładnie mieszamy, 2 czubate łyżki 
stołowe mieszanki zalewamy pół litra wrzątku, gotujemy pod pokrywką przez 10 

minut, a po ostudzeniu przecedzamy przez gęste sitko. Wywar można osłodzić 
miodem). - W 2 godziny po jedzeniu wypijamy 1 filiżankę wywaru z ziela 

krwawnika, ziela dziurawca, pączków topoli, ziela rdestu ptasiego, ziela skrzypu 
i liści szałwii (po 50 gramów każdego ze składników dobrze mieszamy, 2 czubate 

łyżki mieszanki zalewamy pół litra wrzątku, gotujemy pod przykrywką przez 10 
minut, a po ostudzeniu przecedzamy przez gęste sitko). - Przed udaniem się na 

spoczynek robimy sobie lewatywę z pół litra ciepłej wody, a tuż po niej 
przyjmujemy kąpiel parową głowy w wywarze z nasion kopru włoskiego lub wywarze z 

kwiatów rumianku (1 łyżeczkę nasion kopru włoskiego lub 1 łyżkę stołową kwiatów 
rumianku zalewamy 1 litrem wrzącej wody, gotujemy na małym ogniu pod pokrywką 

przez 15 minut i zaraz potem przecedzamy). Podczas kąpieli parowej głowy 
wdychamy parę przez nos. Po kąpieli parowej robimy kąpiel zmienną nóg aż do 

kolan (30 sekund w wodzie gorącej, 5 sekund w wodzie zimnej, zmieniając wodę 8-
10 razy i zawsze kończąc kąpiel wodą zimną). Po kąpieli zmiennej nóg kładziemy 

na brzuch ciepły kompres z wywaru z siana (1 garść siana zalewamy 1 litrem 
wrzącej wody, gotujemy przez 15 minut, a po ostudzeniu przecedzamy), przykrywamy 

go flanelą i szczelnie owijamy wełnianym szalem. - Każdego ranka po przebudzeniu 
się wykonujemy zimne nacieranie klatki piersiowej i organów płciowych, a 

następnie wycieramy się do sucha grubym ręcznikiem. Jeśli w czasie kuracji 
przydarzy się nam atak kataru siennego, wówczas oprócz wspomnianych zabiegów, 

wkraplamy do nosa 3 razy dziennie po 1-2 krople świeżo wyciśniętego soku z 
cebuli zmieszanego z taką samą ilością oliwy z oliwek. Po siedmiu dniach kuracji 

robimy tygodniową przerwę, podczas której pijemy wspomniane już mieszanki 
ziołowe. Leczenie homeopatyczne - U osób z zaburzeniami tarczycy, u których 

katar sienny powoduje suchość nosa lub obfite wydzielanie śluzu i uczucie 
przekrwienia głowy, stosujemy Arsenicum iodatum D4 na czubku noża 3 razy 

dziennie. - Jeśli choremu dokucza wodnista wydzielina, która nie wypływa nosem 
na zewnątrz, lecz spływa do gardła, a towarzyszy temu ból nasady nosa, podajemy 

Natrium arsenicum D6 po 5 kropli 3 razy dziennie. - Osoby w wieku podeszłym, 
którym nieustannie kapie z nosa, powinny brać Arsenicum iodatum D4 na czubku 

noża 3 razy dziennie. - Przy ostrym wodnistym katarze, któremu towarzyszy palący 
ból głowy i krwotoki z nosa, przyjmujemy Arsenicum album D6 po 5 kropli 3 razy 

dziennie. - Jeśli z katarem łączą się wyrzuty skórne oraz upośledzenie słuchu, 
podajemy Graphites D12 po 5 kropli 3 razy dziennie. - W przypadku kataru 

wywołanego przez zimne kąpiele, spożycie lodów lub picie chłodnych napojów, 
zwłaszcza u ludzi starszych, którzy źle znoszą wszelkiego rodzaju kwaśne 

potrawy, podajemy Antimonium D4 na końcu noża 3 razy dziennie. Katar suchy nosa 
Długotrwałe, nieprzyjemne uczucie wysychania w nosie i gardle. Z nosa wypływa 

gęsta wydzielina, która bardzo szybko zasycha. Zmysł powonienia bywa 
przytępiony. Leczenie - 3 razy dziennie na 20 minut przed głównymi posiłkami 

przyjmujemy 1 łyżkę stołową mikstury z miodu i ziela krwawnika (500 gramów miodu 
pszczelego, gotowanego uprzednio na łaźni wodnej przez 10 minut, ucieramy 

dokładnie z 50 gramami zmielonego w mikserze ziela krwawnika, aż otrzymamy gęsty 
krem). - 10 minut po wypiciu mikstury pijemy 1 filiżankę naparu z kłączy perzu, 

liści szałwii, kwiatów rumianku, kwiatów nagietka lekarskiego, ziela rdestu 
ptasiego i ziela prawoślazu (po 50 gramów każdego ze składników dobrze mieszamy, 

2 łyżki stołowe mieszanki zalewamy pół litra wrzątku, gotujemy pod przykrywką na 
małym ogniu przez 10 minut, a po ostudzeniu przecedzamy przez gęste sitko). - Po 

2 godzinach wypijamy 1 filiżankę wywaru z kwiatów malwy białej, kwiatów bzu 

czarnego, pączków sosny i liści podbiału (po 50 gramów każdego ze składników 
dobrze mieszamy, 2 łyżki stołowe mieszanki zalewamy pół litra zimnej wody, 

dodajemy 1 płaską łyżkę stołową siemienia lnianego, gotujemy na małym ogniu 
przez 10 minut, a po ostudzeniu przecedzamy przez gęste sitko). - Przez 3-4 

wieczory, przed udaniem się na spoczynek, robimy lewatywę z 1 litra naparu z 
kwiatów rumianku (3 łyżki stołowe kwiatów rumianku zalewamy 1 litrem wrzątku, 

przykrywamy szczelnie i odstawiamy na 20 minut, a kiedy przestygnie, przecedzamy 
przez gęste sitko. Po lewatywie bierzemy kąpiel parową głowy w naparze z kwiatów 

rumianku. Powinna ona trwać 10 minut. W trakcie kąpieli parowej staramy się 
oddychać nosem. - Wieczorem przed snem, a także rano przecieramy wnętrze nosa 

watką namoczoną w dobrze rozmieszanych równych częściach oliwy z oliwek i soku 
dziurawca. - Każdego ranka nacieramy zimną wodą klatkę piersiową, pachy oraz 

narządy płciowe. - Przy powiększonych migdałkach owijamy na noc szyję kompresem 
z trzykrotnie złożonego płótna namoczonego w zimnej wodzie. Kompres owijamy 

flanelą i wełnianym szalem. Zdejmujemy go rano. Leczenie homeopatyczne - Osoby 
skłonne do procesów wysiękowych skóry i błon śluzowych, która to skłonność 

pogłębia się zwykle w wieku około pięćdziesięciu lat, źle reagujące na pokarmy 
mleczne i pokarmy zawierające tłuszcze, łatwo przeziębiające się i pocące, 

powinny brać co drugi dzień Sulfur D12 po 5 kropli. - Osoby otyłe lub skłonne do 
otyłości, łatwo męczące się i pocące, skłonne do przeziębień mogą przyjmować co 

drugi dzień Calcium carbonicum D12 po 5 kropli. - Osoby otyłe, o przykrym 
zapachu potu, wrażliwe na wilgoć i chłód mogą przyjmować co drugi dzień Thuja D6 

po 5 kropli. - Osoby szczupłe, o długich kończynach, wrażliwe na zimno i skłonne 
do omdleń, powinny przyjmować co drugi dzień Phosphorus D12 po 5 kropli. - Osoby 

o smukłej budowie, skłonne do polipów w nosie i w związku z tym zapadające 
często na suchy katar nosa powinny co drugi dzień brać Calcium phosphoricum D12 

po 5 kropli. - Osoby szczupłe, nerwowe, z dolegliwościami tarczycy, cierpiące na 
krwawienie z nosa mają brać co drugi dzień Iodum D6 po 5 kropli. Krwawienie z 

nosa Krwawienie z nosa daje o sobie znać często na zakończenie ataku takich 
chorób, jak grypa, zapalenie płuc, a także padaczka. W takich przypadkach należy 

je traktować jako objaw pomyślny. Dość często krwawienie z nosa przyczynia się 
do ustąpienia uporczywych bólów i zawrotów głowy, wówczas nie należy go 

powstrzymywać, jeśli, rzecz jasna, nie trwa ono zbyt długo. Krwotok z nosa 
zapowiadany jest często przez przyśpieszone tętno, przypływ krwi do głowy, 

tętnienie w skroniach, ciemność w oczach, widzenie jak przez mgłę, uczucie 
gorąca i swędzenie w nozdrzach. Krwotoki z nosa dokuczają często osobom skłonnym 

do uderzeń krwi do głowy. Przyczyną krwotoku może być również obce ciało w 
nosie. Krwawienia z nosa są na ogół sygnałem zbyt wysokiego ciśnienia krwi i 

schorzenia wątroby. Zdarza się, że kobiety, które nie dostały menstruacji, 
krwawią z nosa. Objawy Krwawienie rozpoczyna się zazwyczaj raptownie, choć 

niektóre osoby mają wcześniej takie objawy, jak ciężar w głowie, wrażliwość na 
światło, pogorszenie wzroku, szum w uszach, swędzenie w nosie, kichanie. 

Najczęściej krwawi przednia część nosa, choć zdarza się także krwawienie z 
tylnej części nosa, skąd krew spływa do przełyku. Zapobieganie - Osoby skłonne 

do krwawień z nosa nie mogą przebywać na słońcu bez nakrycia głowy. - Codziennie 
trzeba brać kąpiel nosa w zimnej wodzie - polewając twarz z pewnej wysokości. Na 

taką kąpiel zużywamy 1 litr wody. Zamiast brania kąpieli można wciągać nosem 
zimną wodę z odpowiedniego naczynia. Pierwsza pomoc - Układamy cierpiącego 

wygodnie, z lekko podwyższoną głową i dbamy o to, aby leżał spokojnie. - 
Rozpinamy kołnierzyk i rozluźniamy odzież. - Jeśli krwawienie jest obfite, wokół 

szyi chorego układamy ręcznik. - Choremu polecamy, by oddychał przez usta, 
nozdrza zaś ucisnął palcami na 5-10 minut. - Prosimy, aby następnie ułożył ręce 

pod głową. - Na czoło, pod plecy między łopatkami i na narządy płciowe 
przykładamy kompres z zimnej wody, po czym rozcieramy klatkę piersiową zimną 

wodą z octem (5 łyżek stołowych octu 5-procentowego na 1 litr wody). - Jeśli 
krew płynie nadal, umieszczamy nogi chorego w wiadrach z gorącą wodą (do kolan). 

- Pod górną wargę wkładamy zwiniętą w wałeczek gazę, tak by spoczywała na 

nasadzie zębów, po czym mocno uciskamy ją palcami. - Do obu nozdrzy wkładamy 
kulki z waty zamoczone w czystym soku ze świeżej cytryny. - Jeśli krwawienie nie 

ustąpiło, wkładamy do obu nozdrzy chorego gazę długości 50 centymetrów i 
szerokości 2 centymetrów, pozostawiając na zewnątrz kawałki ułatwiające jej 

późniejsze usunięcie, a następnie delikatnie je ugniatamy. Leczenie - Przez 
pierwsze 2-3 wieczory robimy choremu lewatywę z 1 litra dobrze ciepłej wody, a 

jeszcze lepiej z naparu z kwiatów rumianku (4 łyżki stołowe kwiatów rumianku 
zalewamy 1 litrem wrzącej wody, odstawiamy pod pokrywką na 15 minut i 

przecedzamy przez gęste sitko). - Trzy razy dziennie przed jedzeniem kładziemy 
choremu na brzuch kompres z zimnego wywaru z siana (2-3 garście siana zalewamy 1 

litrem wrzącej wody, gotujemy pod szczelną pokrywką przez 15 minut, odstawiamy, 
aż wywar ostygnie, i przecedzamy przez gęste sitko). - Codziennie rano kąpiel 

parowa głowy w naparze z rumianku. - Po kąpieli parowej głowy przemywanie nosa 
rozcieńczonym sokiem z dziurawca (1 łyżeczka do herbaty soku z dziurawca na pół 

szklanki przegotowanej wody). - Przy dużej utracie krwi, codziennie wieczorem 
lewatywa z dobrze ciepłej wody z dodatkiem soli (do 1 litra wody dodajemy 1 

łyżkę stołową soli kuchennej). - Przed udaniem się chorego na spoczynek 
wkraplamy mu do nosa 1-2 krople czystej oliwy z oliwek, pilnując, aby trzymał 

głowę w takiej pozycji, która uniemożliwi spłynięcie oliwy do gardła. Leczenie 
homeopatyczne - Jeżeli krwawienie jest obfite, trwa długo, towarzyszy mu silne 

zaczerwienienie twarzy, gorączka oraz tętnienie w skroniach i szyi, podajemy 
Aconitum D4 po 3 krople co 2-3 godziny. - Gdy krwawienie z nosa występuje zwykle 

nocą lub rano, a chory czuje po nim ból w klatce piersiowej, dajemy na noc i 
rano Carbo vegetabilis D6 na czubku noża. - Przy krwawieniach z nosa 

poprzedzonych swędzeniem nosa i czoła, kiedy nos jest gorący, krew zaś jest 
jasnoczerwona i rzadka, podajemy Arnica D6 po 5 kropli 3 razy dziennie. Jeśli po 

zażyciu leku krwawienie mniej nasilone trwa nadal, podajemy w dalszym ciągu 
Arnica D6, ale już co 3 godziny. Gdy krwawienie ustanie, lek odstawiamy, 

wznawiając jego podawanie, gdyby krwawienie znów wystąpiło. - Jeśli chory 
utracił sporo krwi i jest wycieńczony, dajemy China D6 po 5 kropli co 4 godziny, 

a gdy poczuje się lepiej, stosujemy lek co 12 godzin, w tej samej ilości. - Gdy 
krwawienie ustaje dość szybko, lecz powraca z najmniejszego powodu, dajemy 

Hamamelis D6 po 5 kropli co 1 godzinę. - Kobiety, u których zaburzenia 
menstruacyjne związane są z wejściem w fazę klimakterium, powinny brać Sepia D6 

w ilości 5 kropli na noc. Kuracja taka ma trwać 1 tydzień. Po jednotygodniowej 
przerwie, jeśli zachodzi potrzeba, leczenie wznawiamy. - Osoby cierpiące na 

krwawiące żylaki odbytu, które niespodziewanie przestały krwawić, a także osoby, 
które mają krwotoki z nosa po wypiciu alkoholu, powinny przyjmować przez 7 dni 

Nux vomica po 5 kropli rano i wieczorem. Po siedmiodniowej przerwie leczenie 
można powtórzyć. - Osobom cierpiącym na uporczywe krwawienie z nosa podajemy 

Sulfur D12 i Calcarea carbonica D12 na przemian w sposób następujący: dwukrotnie 
Sulfur D12 co 12 godzin po 5 kropli, następnie 4 dni przerwy, a po przerwie 

dwukrotnie Calcarea carbonica D12 co 12 godzin, po czym znów czterodniowa 
przerwa. - Cierpiący na dolegliwości skóry i śluzówek w przypadku krwawienia z 

nosa powinni przeprowadzić kurację przy użyciu Silicea D12, stosując ten środek 
przez 10 dni po 5 kropli rano na czczo. Następnie należy zrobić ośmiodniową 

przerwę i leczenie powtórzyć. - Osobom starszym z wyraźnie podwyższonym 
ciśnieniem krwi podajemy na noc Barium carbonicum D4 na czubku noża. Dieta Osoby 

cierpiące na krwotoki z nosa, z wyjątkiem osób anemicznych, mają unikać potraw 
mięsnych, wędlin, ograniczyć spożywanie jaj do 1-2 tygodniowo, mleko pić tylko 

zsiadłe. Muszą także jeść mniej soczystych owoców (truskawki, czereśnie, wiśnie 
i tym podobne). Latem bardzo zalecane jest spożywanie świeżych czarnych jagód. 

Kolka jelitowa Istnieją najróżniejsze odmiany kolek, lecz wszystkie łączą się 
najczęściej z dolegliwościami żołądka i jelit. Kolka może być objawem histerii 

lub miejscowego zastoju krwi, źle przebiegającej menstruacji, stanu zapalnego 
jelita grubego lub hemoroidów; może ją spowodować błąd dietetyczny (nieświeży 

pokarm, przeładowanie żołądka); może też mieć związek z kamieniami żółciowymi, 

chorobami wątroby, nerek. Objawy Drapiący, przeszywający kłujący ból w jelitach, 
przede wszystkim w okolicy pępka, z bolesnym wzdęciem brzucha, kurczami, 

niekiedy z wymiotami lub zaparciem. Czasami dochodzi do zaburzeń pracy serca i 
układu oddechowego. Leczenie - W przypadku ataku kolki należy przyłożyć na 

brzuch kompres z ciepłej wody z octem, na który kładziemy dodatkowo termofor z 
gorącą wodą. Kompres usuwamy po 2 godzinach. Można go w razie potrzeby 

powtarzać. Przynosi to dużą ulgę. - W ciągu dnia chory powinien wypić 3-4 
filiżanki naparu z kwiatów rumianku (1 łyżkę stołową kwiatów rumianku zalewamy 1 

szklanką wrzącej wody, odstawiamy pod pokrywką na 15 minut i przecedzamy przez 
gęste sitko). - Bardzo skutecznie działa olejek kamforowy podawany kilka razy 

dziennie po 2 krople na kostce cukru. - Jeśli ból zmniejszy się, lecz nadal 
dokucza, przygotowujemy wywar z nasion kopru włoskiego na mleku (1 łyżkę nasion 

kopru włoskiego dobrze utłuczonych w moździerzu zalewamy 1 szklanką gorącego 
mleka, gotujemy przez 5 minut na małym ogniu i przecedzamy przez gęste sitko). 

Wywar pijemy gorący. Równie skutecznie działa napar z ziela melisy lekarskiej (1 
łyżkę stołową melisy zalewamy 1 szklanką wrzącej wody, odstawiamy pod pokrywką 

na 15 minut, a następnie przecedzamy przez gęste sitko). Leczenie homeopatyczne 
- Gdy kolka wiąże się z dużym wzdęciem, hemoroidami lub przeziębieniem, kiedy 

okolica brzucha ponad pępkiem jest twarda, a ostre, świdrujące bóle zmuszają 
chorego do zwijania się w kłębek; jeśli objawom tym towarzyszy ból głowy, krótki 

oddech, bóle nasilają się przy najmniejszym nawet poruszeniu, a w bezruchu 
zanikają, gdy bóle promieniują do dolnej części kręgosłupa, podajemy Nux vomica 

D6 po 5 kropli co 15 minut, a kiedy nastąpi polepszenie, poprzestajemy na 
zaaplikowaniu Nux vomica po 5 kropli na noc. - Jeśli kolka pojawi się wieczorem, 

podczas wilgotnej pogody, brzuch jest twardy i wzdęty, chory skarży się na silne 
pulsowanie w dołku podsercowym, gdy podczas spokojnego leżenia następuje 

pogorszenie, a kiedy chory ma dreszcze, ruch przynosi mu ulgę; jeśli bóle 
promieniują na dolną część kręgosłupa i przypominają bóle rwy kulszowej, chory 

jest blady, skarży się na ból głowy, ma napięte żyły na rękach i czole, podajemy 
Pulsatilla D6 po 5 kropli co 30 minut, a gdy nastąpi poprawa - co 2 godziny. - 

Jeśli chory ma dreszcze, podwyższoną temperaturę ciała, a zwłaszcza gdy ból 
obejmuje także pęcherz moczowy, promieniuje do dolnej części kręgosłupa, czemu 

towarzyszy nieustanne parcie na pęcherz, podajemy Aconitum D4 po 5 kropli co 30 
minut, a po nastąpieniu polepszenia co 2 godziny. - Jeśli chory ma wrażenie, że 

jelita zbiły mu się w jamie brzusznej w jeden kłąb, czuje pustkę w brzuchu, bóle 
są rwące, okolice podżebrzy wzdęte, chory raz jest blady, raz znów czerwony na 

twarzy, bóle zaś dają o sobie znać w nocy, nad ranem albo po jedzeniu, podajemy 
Chamomilla D6 po 5 kropli co 30 minut. - Jeśli bóle są nie do wytrzymania - 

ciągnące, kurczowe szarpiące i rżnące - trwają ciągle z taką samą 
intensywnością, a podobne bóle pojawiają się w łydkach, chory jest niespokojny, 

wije się z bólu, podajemy Colocynthis D6 po 5 kropli co 30 minut, a kiedy 
nastąpi poprawa - co 2 godziny. - Gdy kolce towarzyszy wzdęcie, jelito grube 

uwypukla się nad pępkiem, chory ma wrażenie, że w brzuchu coś mu urosło i 
rozpycha jelita, bóle są rwące i promieniują do kręgosłupa, żyły na głowie są 

nabrzmiałe, podajemy Belladonna D6 po 5 kropli co 30 minut, a kiedy nastąpi 
poprawa - co 2 godziny. - Przy kolce powstałej w związku z zaburzeniami wątroby, 

a zwłaszcza woreczka żółciowego, objawiającej się bólami stałymi, ostrymi 
zawrotami głowy, bólem czoła, drżeniem, utratą przytomności, podajemy Dioscorea 

D4 na czubku noża co 10 minut, a następnie co 1 godzinę. - Jeśli kolka wywołana 
została rozstrojem żołądka, towarzyszy jej biegunka i obfite wymioty (kał i 

wymiociny są zielonkawego koloru), łączy się z tym ból głowy, a twarz chorego 
jest blada, podajemy Arsenicum album D12 po 5 kropli co 30 minut; gdy nastąpi 

poprawa - co 1 godzinę. - Jeśli chory skarży się na wzdęcie pod żebrami, 
oddawane z wysiłkiem gazy w jelitach, co przynosi mu dużą ulgę; jeśli pojawiają 

się kłujące bóle w okolicach śledziony, kolka zaś dokucza i wzmaga się w nocy, 
podajemy Ignatia D6 po 5 kropli co 3 godziny. Lek nadaje się szczególnie dla 

kobiet wątłych i szczupłych. - Jeśli kolce towarzyszy ślinotok, nudności, chory 

cierpi na wilczy apetyt, ale ma niechęć do wszystkiego co słodkie, dokucza mu 
czkawka, ciągłe parcie na stolec, brzuch ma napięty, czuje ciągnące, kłujące 

bóle wokół pępka, skarży się na ogólną słabość, dreszcze i uderzenia krwi do 
policzków, podajemy Mercuris solubilis D6 na czubku noża co 30 minut (najwyżej 

trzykrotnie), następnie zaś co 1 godzinę tak długo, aż nastąpi poprawa. - Gdy po 
jedzeniu chory czując ostre bóle i gorąco w jelitach, ma uderzenia krwi do 

głowy, gdy bóle są tępe, brzuch wypełniony i tak napięty, jak gdyby miał za 
chwilę pęknąć, gazy odchodzą ustami, podajemy Carbo vegetabilis D6 na czubku 

noża co 30 minut, a gdy nastąpi poprawa - co 1 godzinę. Gdyby nie przyniosło to 
zdecydowanej poprawy, aplikujemy Sulfur D12 po 5 kropli co 1 godzinę; po 

ustąpieniu ostrych objawów - po 5 kropli na noc przez 7 dni. Dieta Unikać przede 
wszystkim grochu, bobu, fasoli, gotowanej kapusty, zielenin, a także śliwek 

węgierek i gruszek. Kolka wątrobowa Kolka wątrobowa sygnalizuje zaburzenia w 
pracy pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych. Daje o sobie znać, gdy w woreczku 

żółciowym znajdują się kamienie lub piasek albo przy zapaleniu woreczka 
żółciowego. Objawy Ataki bardzo mocnego bólu zlokalizowanego pod żebrami z 

prawej strony klatki piersiowej. Bóle promieniują do kręgosłupa, prawego 
ramienia i pod prawą łopatkę. Przyczyną ataku kolki wątrobowej może być 

zdenerowowanie, błędy dietetyczne, a często pojawia się ona bez żadnego 
widocznego powodu. Leczenie - Natychmiast po rozpoczęciu się ataku robimy 

lewatywę z pół litra ciepłego naparu z kwiatów rumianku (2 łyżki stołowe kwiatów 
rumianku zalewamy 2 szklankami wrzącej wody, odstawiamy pod pokrywką na 15 minut 

i przecedzamy przez gęste sitko). Po lewatywie kładziemy gorący kompres na 
okolice wątroby. Usuwamy go po upływie 1 godziny. Po złagodzeniu ataku chory 

powinien pozostać w łóżku. - Jeśli chory cierpi na zaparcie, robimy mu lewatywę 
z pół litra ciepłej czystej wody. - Tak długo jak trwają bóle, dajemy choremu do 

picia napar z liści mięty pieprzowej z dodatkiem 1 łyżeczki miodu i 1 łyżeczki 
soku z cytryny. - Jeśli chory nie znosi smaku mięty, podajemy co 30 minut 1 

filiżankę naparu z ziela dziurawca (1 łyżkę stołową ziela dziurawca na 1 
szklankę wrzącej wody parzyć jak liście mięty). - Bardzo skuteczny jest wywar z 

ziela rdestu wodnego w czerwonym winie (2 łyżki stołowe ziela rdestu zalewamy 
pół litra czerwonego wina, gotujemy na małym ogniu przez 15 minut, odstawiamy 

pod pokrywką na dalsze 15 minut, a następnie przecedzamy przez gęste sitko). 
Wywar z rdestu pijemy co 1 godzinę po 1 łyżce stołowej. - Po ustaniu kolki chory 

powinien wypijać kilka razy dziennie napar z ziela dziurawca (1 łyżkę dziurawca 
zalewamy 1 szklanką wrzącej wody, odstawiamy pod pokrywką na 15 minut, a 

następnie przecedzamy przez gęste sitko). Pijemy po pół filiżanki naparu. - Przy 
nawracających atakach kolki wątrobowej bardzo skuteczny jest wywar z liści 

pokrzywy na mleku (5 łyżek stołowych liści pokrzywy zalewamy pół szklanki wody i 
gotujemy na małym ogniu przez 15 minut, a następnie dodajemy 1 litr mleka, 

gotujemy przez dalsze 15 minut i przecedzamy przez gęste sitko). Pijemy po 1 
filiżance rano, w południe i wieczorem. Leczenie homeopatyczne - Na kolkę 

wątrobową najskuteczniej działa Calcarea carbonica D30. Lek podajemy po 5 kropli 
co 15 minut. Jeśli po kilkakrotnym podaniu Calcarea carbonica D30 chory odczuwać 

będzie jeszcze skutki kolki, podajemy Berberis D1 po 3 krople co 3 godziny. - Na 
zakończenie leczenia, w celu zapobieżenia atakom kolki wątrobowej, należy 

choremu podawać przez 7 dni Podophyllum D3 i Lithium carbonicum D3 na czubku 
noża rano i wieczorem (każdego dnia jeden ze środków), potem robimy 4 dni 

przerwy, a przez następne 7 dni podajemy Chelidonium D6 po 5 kropli rano i 
wieczorem i Mercurius solubilis D6 na czubku noża także rano i wieczorem 

(każdego dnia jeden ze środków). Dieta W czasie ataków kolki wątrobowej chory 
powinien pościć, pić tylko przegotowaną wodę z dodatkiem soku cytrynowego i 

miodu. Następnie obowiązuje dieta bezmięsna. Mleko należy pić tylko zsiadłe, 
jeść biały chudy ser, jajka na miękko, dobrze rozgotowane jarzyny, z owoców 

tylko jabłka pieczone. Należy unikać potraw kwaśnych i ostro przyprawionych. 
Nadkwasota żołądka Nadkwasota żołądka jest zazwyczaj wynikiem chorób śluzówki 

żołądka, objawia się nadmiernym wydzielaniem soku żołądkowego i podwyższeniem 

się jego kwasowatości. Pochodną nadkwasoty żołądka jest zgaga, czyli pieczenie w 
przewodzie pokarmowym i gardle. Występuje ona zwykle 3-4 godziny po jedzeniu; u 

osób bardzo nerwowych pojawia się tuż po jedzeniu. Odbijanie jest na ogół 
wywołane wyjątkowym przeczuleniem błony śluzowej żołądka, zapowiada zwykle ataki 

zgagi. Objawy Chory nie skarży się na brak apetytu, jednak po zakończeniu 
trawienia odczuwa ciężar, a nawet ból w dołku podsercowym, przenoszący się za 

mostek. Często czuje kwaśny smak w ustach. Objawy te są tak dokuczliwe, że pije 
sodę oczyszczoną, która przynosi jedynie chwilową ulgę, powodując zwiększenie 

wydzielania kwasów żółądkowych. Leczenie - Przede wszystkim trzeba usuwać 
zaparcia za pomocą lewatyw z dobrze ciepłej wody, które należy robić wieczorem. 

- Bardzo skutecznym środkiem na nadkwasotę żołądka jest sok z surowych 
ziemniaków, które ucieramy tak jak na placki, a sok wyciskamy. Pijemy 3-4 razy 

dziennie w trakcie posiłków po 100 gramów soku ziemniaczanego . Skutecznie 
działa również sok z białej kapusty. Pijemy go tak samo często i w takiej ilości 

jak sok z ziemniaków. - Niektórzy zalecają picie oliwy z oliwek (1 łyżeczka do 
herbaty na 30 minut przed jedzeniem). Leczenie homeopatyczne - Jeśli ból i ucisk 

w dołku podsercowym wzmagają się po obiedzie lub po wypiciu kawy naturalnej, gdy 
ból promieniuje pomiędzy łopatki i dolną część pleców, chory odczuwa nudności, 

ma nadmiar śliny w ustach, czuje pieczenie w gardle i przełyku, język ma 
jasnoczerwony lub pokryty żółtawym śluzem, a w ustach kwaśny lub zgniły smak, 

podajemy Nux vomica D12 po 5 kropli co 15 minut. - Gdyby po wypiciu Nux vomnica 
objawy ustąpiły tylko częściowo, ale chory poczuł się zdecydowanie lepiej, musi 

jeszcze przyjąć co 3 godziny na czubku noża Carbo vegetabilis D6, a kiedy objawy 
chorobowe ustąpią całkowicie - Carbo vegetabilis D6 jeszcze przez 7 dni rano i 

wieczorem na czubku noża. - Jeśli pogorszenie następuje głównie po jedzeniu i 
objawia się zgagą, a chory cierpi na zaparcia lub hemoroidy, dajemy Pulsatilla 

D6 po 5 kropli rano na czczo. Lek należy przyjmować przez 7 dni. - Gdy bóle, a 
potem zgaga pojawiają się po nocy albo po obfitszych posiłkach, okolica żołądka 

jest bardzo wrażliwa na dotyk, chory cierpi na hemoroidy, zaparcia lub uporczywe 
biegunki, aplikujemy rano i wieczorem Calcarea carbonica D6 na czubku noża. - 

Jeśli chory jest wątłej budowy, szkodzą mu potrawy mączne, cierpi na zaparcia i 
wzdęcia, po obiedzie ogarnia go nieprzeparta senność, a po przebudzeniu odczuwa 

zgagę, powinien brać Lycopodium D6 po 5 kropli co 4 godziny. - Gdy chory skarży 
się na uporczywe mdłości, zgagę, odbijanie treścią żołądka, ma nudności ze 

strawieniem pokarmów tłustych, doświadcza ataków ostrego bólu w okolicy pępka, 
które ustępują po jedzeniu, a pół godziny po jedzeniu następują wymioty, 

podajemy Iris D4 po 5 kropli co 1 godzinę. Dieta Bez mięsa i jego przetworów, 
mleka, potraw smażonych, tłustych, kwaśnych i ostrych. Ograniczyć należy sól i 

ziemniaki. Chleb je się tylko w postaci grzanek. Niestrawność Przyczyny 
Przyczyny wywołujące niestrawność to w pierwszym rzędzie błędy dietetyczne: 

przejadanie się, obfite ciężkie pożywienie, nadmiar płynów, nadużywanie napojów 
alkoholowych, herbaty, kawy, niedokładne gryzienie, zbyt szybkie spożywanie 

posiłków, zbyt długie przerwy między posiłkami, siedzący tryb życia, kłopoty z 
zasypianiem, nadpobudliwość nerwowa. Wszystkie te czynniki prowadzą do stanu 

nazywanego rozstrojem żołądka, ten zaś z kolei powoduje zaburzenia w pracy 
jelit. Aby osobom skłonnym do rozstroju żołądka uświadomić, jak bardzo odbija 

się ta dolegliwość na funkcjonowaniu całego organizmu, opiszemy jej główne 
objawy chorobowe. Objawy - Bóle w różnych częściach głowy rozpierające; 

skurczowe, także bóle gniotące; zawroty głowy, osłabienia, przypływy gorąca lub 
nieznośnego zimna, wrażenie rozszerzania się przepony lub ściskania w żołądku, 

drżenie lub konwulsje kończyn. Wszystkie te objawy wywołuje podrażnienie 
odpowiednich nerwów. - Tępy ból głowy umiejscowiony pośrodku czoła, bóle głowy z 

towarzyszącymi im nudnościami, uczucie ciężaru w głowie, nadwrażliwość lub brak 
wrażliwości węchowej, nienaturalny smak w ustach. Wszystkie te objawy powoduje 

chorobliwy stan śluzówki żołądka. - Rozstrój żołądka może także prowadzić do 
choroby płuc i wątroby. - Rozstrój żołądka wywołuje też zaburzenia pracy serca, 

powodując: przyśpieszenie bicia serca, nieregularne skurcze mięśnia sercowego, 

fale gorąca i zimna odczuwane w całym ciele. Rozstrój żołądka jest również 
przyczyną spowolnienia tętna, sprawiając, że staje się ono leniwe i napięte; 

wywołuje także ziębnięcie kończyn. Nagromadzenie gazów w żołądku ma zły wpływ na 
pracę serca. - Ponieważ skóra jest niezwykle wrażliwa na zaburzenia krwiobiegu, 

a także na niewłaściwą pracę układu nerwowego, spowodowane rozstrojem żołądka 
objawy dają o sobie znać w postaci: skłonności do zaziębień, różnego rodzaju 

wysypek, plam i owrzodzeń. Skóra jest słabo napięta, żółtawa lub szarawa, 
wyschnięta, mało wrażliwa, sucha. - W procesie chorobowym wywołanym rozstrojem 

żołądka biorą także udział oczy, gdyż ich śluzówka jest nierozerwalnie połączona 
ze śluzówkami całego ciała. Stąd też u osób cierpiących na żołądek występuje 

obfite łzawienie, ciemne podkowy pod oczami, zaczerwienienie brzegów powiek i 
ich wewnętrznych powierzchni, puchnięcie powiek, napływ krwi do oczu, kleiste 

wydzieliny. Nie jest wykluczone, że przewlekłe zaburzenia pracy żołądka prowadzą 
do paradontozy, zaćmy, powodują jaskrę, odklejanie siatkówki. - Uszy i słuch 

bardzo często ulegają porażeniu wywołanemu zaburzeniami pracy żołądka, które 
powodują nadmierne gromadzenie się krwi w naczyniach uszu lub niedokrwienie, 

które z kolei wywołuje suchość kanału usznego. Ta ostatnia objawia się 
nadwrażliwością słuchową, natomiast odczuwanie gorąca lub kłującego bólu w 

uszach powoduje zazwyczaj przytępienie, a nawet okresowe zaniki słuchu. Wrażenie 
zatkania uszu, a także spuchnięcie kanału usznego związane są nierozłącznie z 

zaburzeniami żołądka. Leczenie Wszystkie osoby mające wrażliwy żołądek winny w 
zależności od objawów wypijać przed głównymi posiłkami jedną z wymienionych 

poniżej herbatek ziołowych. - W przypadku braku apetytu, nadmiernego pragnienia, 
bólu brzucha, biegunki, osłabienia, częstych wymiotów, zgagi i obfitości śluzu w 

kale: 1 łyżkę stołową szałwii i 1 łyżkę piołunu zalewamy 2 szklankami wrzącej 
wody, gotujemy na małym ogniu przez 10 minut, odstawiamy pod pokrywką na 

następne 10 minut, a po ostudzeniu przecedzamy przez gęste sitko. Wywar pijemy 
co 3 godziny w ilości 1 łyżki stołowej. W trakcie kuracji nie jeść potraw 

korzennych, kwaśnych, słodyczy, surowych owoców, grochu, fasoli. W razie dużych 
bólów trzeba przykładać na brzuch okłady z dobrze ciepłej wody. - W przypadku 

bólu w dołku po jedzeniu, braku apetytu, odbijania, zgagi, biegunki na przemian 
z zaparciem, ogólnego osłabienia: pół łyżeczki korzeni goryczki żółtej zalewamy 

1 szklanką wrzącej wody, gotujemy na małym ogniu przez 10 minut, odstawiamy pod 
pokrywką na dalsze 10 minut, a po ostudzeniu przecedzamy. Wypijamy w razie 

potrzeby 1 mały kieliszek do wódki. - Przy kurczach żołądka, odbijaniu, 
wymiotach, kiedy chory ma uczucie zlodowacenia rąk i nóg, skarży się na silne 

bicie serca: 1 łyżkę stołową kwiatów rumianku, 1 łyżkę stołową ziela krwawnika 
zalewamy 2 szklankami wrzącej wody, gotujemy na małym ogniu przez 10 minut, 

pozostawiamy pod pokrywką na dalsze 10 minut, a po ostudzeniu przecedzamy przez 
gęste sitko. 1 filiżankę tej herbatki należy wypijać przed głównym posiłkiem 

przez dłuższy czas. Bardzo skuteczne są okłady z gorącego wywaru z siana (2 
garście siana zalewamy 2 litrami wody, gotujemy przez 10 minut, a po ostudzeniu 

przecedzamy przez gęste sitko). Wywar można wykorzystywać przez kilka dni. W 
czasie kuracji trzeba unikać sera żółtego, tłuszczów zwierzęcych, chleba 

razowego, ciasta, ziemniaków, białej kapusty. - Na pieczenie w żołądku 
objawiające się w 2-3 godziny po każdym posiłku: 1 łyżkę stołową liści i korzeni 

dzięglu leśnego zalewamy 1 szklanką wrzącej wody, gotujemy na małym ogniu przez 
10 minut, odstawiamy pod pokrywką na następne 10 minut i przecedzamy przez gęste 

sitko. Herbatkę pijemy 2 razy dziennie (rano i wieczorem) po 1 filiżance. - Gdy 
dokucza stały ból w dołku, wzmagający się po jedzeniu, nudności; wymioty, zgaga, 

wypróżnienia są czarne lub niemal czarne: pół łyżeczki nasion kozieradki, pół 
łyżeczki szałwii zalewamy 1 szklanką wrzącej wody, gotujemy na małym ogniu przez 

10 minut, odstawiamy na dalsze 10 minut, a po ostudzeniu przecedzamy przez gęste 
sitko i dosładzamy miodem. Herbatkę pijemy co 1 godzinę po 1 łyżce stołowej. 

Chory w trakcie kuracji ma pozostawać na ścisłej diecie. Pić tylko wodę 
mineralną niegazowaną. - Przy uporczywych kłopotach z trawieniem, co zwykle 

objawia się uczuciem zimna i ciężaru w żołądku oraz odbijaniem: 6 łyżek 

stołowych ziela tysiącznika zalewamy 1 litrem zimnej wody, gotujemy na małym 
ogniu przez 10 minut, do wrzącego odwaru wsypujemy 2 łyżki piołunu, 2 łyżki 

mięty pieprzowej, 1 łyżkę korzenia kozłka lekarskiego, natychmiast zestawiamy z 
ognia i pozostawiamy pod pokrywką na 15 minut. Po ostudzeniu przecedzamy przez 

gęste sitko. Pijemy 3 razy dziennie po 1 filiżance do kawy. Leczenie 
homeopatyczne - Jeśli chory prowadzi siedzący tryb życia, długo nie może zasnąć 

z powodu natłoku myśli, szkodzą mu zimne napoje i potrawy (zwłaszcza lody), 
każde pożywienie jest źle trawione i przyswajane; gdy pije nagminnie kawę i pali 

tytoń, poci się przy lada okazji, ma kłopoty z prawidłowym oddawaniem stolca; 
jeśli dokuczają mu zawroty i bóle głowy zlokalizowane w głębi mózgu lub w 

ciemieniu, dające o sobie znać rano, po obiedzie i na świeżym powietrzu, 
wzmagające się od zajęć umysłowych; kiedy widzi przed oczami iskry lub czarne 

plamki, po spożyciu potraw kwaśnych lub tłustych odczuwa zgagę, w ustach zbiera 
mu się kleista ślina; po każdym posiłku uwiera go ubranie w talii, a w żołądku 

czuje skurcze; ma niespokojny sen, pełen koszmarów, rano zaś jest senny; kiedy 
stan chorego pogarsza się podczas wilgotnej pogody, a czuje się lepiej po 

zjedzeniu ciepłego pokarmu, podajemy Nux vomica D6 po 5 kropli 3 razy dziennie. 
- Kiedy choremu szkodzi mleko i potrawy mleczne, masło i tłuszcze, cierpi ciągle 

na wzdęcia, ma zdecydowaną niechęć do mleka, mięsa i jego przetworów, a po 
zjedzeniu takich potraw odczuwa zgagę i kwasy w żołądku; skarży się na gorzki 

smak w ustach i nagromadzenie śluzu w przełyku, podajemy co 4 godziny Carbo 
vegetabilis D6 na czubku noża. - Jeśli chory ma wszystkie wymienione w punkcie 

pierwszym dolegliwości, a przy tym skłonny jest do przewlekłych stanów zapalnych 
powiek lub jęczmieni; nie odczuwa pragnienia, ma ciągle zimne ręce i nogi, 

których nie może rozgrzać nawet w pościeli, skarży się na brak powonienia i 
częste wycieki śluzu z nosa, cierpi na rozwolnienia na przemian z zaparciami, 

podajemy Pulsatilla D6 po 5 kropli co 3 godziny. - Jeśli poza objawami 
wymienionymi w punkcie pierwszym chory ma język pokryty żółtawym nalotem, czuje 

nieodparty wstręt do jedzenia, ale późno w nocy doświadcza napadów wilczego 
głodu, cierpi na odbijanie lub zgagę po każdym obiedzie lub wypiciu mleka, a 

wszystkie przykre objawy pogłębiają się latem i podczas dżdżystej pogody, 
podajemy Bryonia D6 po 5 kropli co 4 godziny. - Przy zaburzeniach trawienia 

trwających od dłuższego czasu, kiedy chory nie znosi mleka, chleba i słodyczy; 
gdy pogorszenie następuje rano po przebudzeniu, zmniejsza się zaś pojedzeniu; 

jeśli język chorego jest spieczony lub obłożony suchym nalotem, odczuwa on 
suchość w ustach lub ostry metaliczny smak; cierpi na rozwolnienia na przemian z 

zaparciem i jest wyjątkowo wrażliwy na zimno, podajemy Kalium bichromicum D4 po 
5 kropli 3 razy dziennie. - Gdy na pierwszy plan objawów chorobowych wysuwa się 

ból głowy z jednostronnym tętnieniem w skroni; jeśli przy wstawaniu z łóżka 
chory doświadcza zawrotów głowy, język ma suchy i popękany, cierpi na 

niezaspokojone pragnienie, pije dużo zimnych płynów, odczuwa gorzki smak w 
ustach, nie chce przyjmować żadnych pokarmów, a najgorzej czuje się po wypiciu 

kawy ziarnistej, podajemy Chamomilla D6 po 5 kropli co 3 godziny, a gdy choroba 
przybiera charakter przewlekły, aplikujemy Chamomilla D6 po 5 kropli rano i 

wieczorem. - Jeśli chory wymiotuje gorzką treścią żołądka po każdym jedzeniu, ma 
wyschnięty język i silne pragnienie, skarży się na gniecenie i kolki w dolnej 

części brzucha, zwłaszcza po jedzeniu lub wypiciu czegoś zimnego, gdy był 
zgrzany, podajemy Arsenicum album D12 po 5 kropli co 3 godziny. - Kiedy chory ma 

żółtawą cerę, skarży się na gorzki lub kwaśny smak w ustach, odczuwa brak 
apetytu na przemian z wilczym głodem, czuje wstręt do ciepłych potraw, płynów, 

mięsa, ryb i nie odczuwa pragnienia; podajemy Graphites D6 po 5 kropli co 4 
godziny. - Jeśli chory skarży się na metaliczny smak w ustach, użala się, że 

każdy pokarm smakuje jak siarka, ma niepohamowany apetyt na słodycze; odczuwa 
drgania i tętnienia w żołądku, senność, zwłaszcza wieczorem, i ma wówczas 

zawroty głowy, lecz nie chce przyjąć żadnych leków, gdyż jest przekonany, że to 
nic nie pomoże, podajmy Argentum nitricum D12 po 5 kropli co 6 godzin. - Gdy 

twarz chorego pokryta jest zmarszczkami i wypryskami, raz jest żółtawa, raz znów 

czerwona; jeśli chory skarży się, że wszystko, co je, cuchnie zepsutym serem, 
odczuwa silny głód, a im więcej je, tym bardziej jest głodny, czuje także 

niepohamowany apetyt na słodycze, podajemy Lycopodium D6 po 5 kropli co 4 
godziny. - Jeśli twarz chorego jest blada i nabrzmiała, oczy wpadnięte, otoczone 

sinymi obwódkami, okolica żołądka bardzo bolesna, smak w ustach zmienia się 
ciągle, wszystkie potrawy mają jednakowy smak; jeśli skarży się on na uczucie 

pustki w żołądku, a kilka kęsów powoduje, że jest już nasycony, a czasem sam 
widok pożywienia wystarcza zamiast jedzenia; jeśli chory ma ochotę na słodycze, 

choć nawet najmniejsza ich porcja powoduje ból żołądka, zgagę i nudności, 
podajemy Sulfur D6 po 5 kropli co 3 godziny. Dieta Na początku każdej kuracji 

wskazana jest jednodniowa głodówka, potem potrawy lekkostrawne. Jeśli chory nie 
ma ochoty na jedzenie; nie należy go do tego zmuszać. Do picia dawać niegazowaną 

wodę mineralną. Nos zaczerwieniony Zaburzenia w ukrwieniu nosa mają źródło w 
długotrwałych dolegliwościach żołądka, chorobach krwi. Wywołuje je także silne 

gorąco lub i zimno. Trwałe zaczerwienienie nosa występuje często u osób 
nadużywających alkoholu. Objawy Skóra nosa jest zaczerwieniona i zgrubiała, 

widać na niej wyraźnie cienkie czerwone żyłki, czyli rozszerzone naczynia 
krwionośne. Leczenie - Rano, w południe i wieczorem, 20 minut przed głównymi 

posiłkami przyjmujemy 1 łyżkę stołową mikstury z miodu, zielonych listków 
geranium, słodkich migdałów i cytryn (500 gramów miodu pszczelego, 20 zielonych 

listków geranium, 20 sztuk słodkich migdałów ukręconych na gładką masę w 
moździerzu, 3 cytryny przepuszczone przez maszynkę, ze skórkami, lecz bez 

pestek, dobrze mieszamy i przechowujemy w lodówce). - 10 minut po wypiciu 
mikstury pijemy 1 filiżankę wywaru z kłączy perzu, pączków sosnowych, mchu 

islandzkiego, liści orzecha włoskiego i korzenia goryczki żółtej (po 50 gramów 
każdego ze składników dobrze mieszamy, 2 łyżki stołowe mieszanki zalewamy pół 

litra wody, gotujemy na małym ogniu przez 15 minut, a po wystudzeniu 
przecedzamy), - W 2 godziny po jedzeniu przygotowujemy 1 filiżankę wywaru z 

ziela dziurawca, babki szerokolistnej, ziela krwawnika, ziela dymnicy lekarskiej 
i szyszek chmielu (po 50 gramów każdego ze składników dobrze mieszamy, 2 łyżki 

stołowe mieszanki zalewamy pół litra wrzącej wody, gotujemy na małym ogniu przez 
10 minut, a po ostudzeniu przecedzamy). - Przy zaparciach, nawet jednodniowych, 

przed udaniem się na spoczynek robimy lewatywę z 1 litra naparu z kwiatów 
rumianku (3 łyżki stołowe kwiatów rumianku zalewamy 1 litrem wrzącej wody, 

odstawiamy pod pokrywką na 15 minut, a po ostudzeniu przecedzamy przez gęste 
sitko). Po lewatywie bierzemy kąpiel parową z naparu z kwiatu rumianku. Powinna 

ona trwać przynajmniej 5 minut. Zaraz po kąpieli parowej robimy kąpiel zmienną 
nóg do kolan (kilka sekund w wodzie gorącej i kilka sekund w wodzie zimnej; 

zabieg wykonujemy 5-8 razy i zawsze kończymy w wodzie zimnej). - Co drugi dzień 
przed snem kładziemy na nos ciepły kompres z drożdży piekarskich rozczynionych 

ciepłym wywarem z kory dębowej (4 łyżki stołowe kory dębowej zalewamy 1 litrem 
wrzącej wody, gotujemy na małym ogniu przez 30 minut, a po ostudzeniu 

przecedzamy). Ciepłym wywarem zalewamy 1 łyżeczkę do herbaty drożdży, dobrze 
mieszamy, dbając o to, aby drożdże uzyskały konsystencję gęstej śmietany. Masą 

drożdżową smarujemy kawałek grubego płótna, nakrywamynim szczelnie nos i część 
przylegających do niego policzków. Kompres usuwamy po 15 minutach, a twarz 

zmywamy chłodną wodą. - Codziennie rano podczas toalety wykonujemy masaż całego 
ciała, z uwzglęnieniem twarzy, suchą miękką szczotką. - Bardzo skuteczne jest 

codzienne płukanie nosa chłodnym wywarem z ziela skrzypu (2 łyżki stołowe 
skrzypu zalewamy pół litra wody, gotujemy na małym ogniu przez 30 minut, a po 

ostudzeniu przecedzamy). Leczenie homeopatyczne - Jeśli nos robi się czerwony i 
bolesny, podajemy Belladonna D12 po 5 kropli co 12 godzin. - Gdy zaczerwienienie 

nosa trwa od dawna, a ból jest okresowy (pojawia się i ginie, by znów powrócić), 
podajemy Sulfur D12 rano i wieczorem po 5 kropli w ciągu 7 dni. - Kiedy 

zaczerwienieniu i opuchnięciu ulega koniuszek nosa, podajemy Rhus texicodendron 
D6 po 5 kropli rano i wieczorem w ciągu 7 dni, a następnie robimy siedmiodniową 

przerwę i podajemy Calcium carbonicum D12 po 5 kropli raz dziennie w ciągu 1 

miesiąca. - Jeśli opuchnięty i zaczerwieniony nos pokryje się czarnymi plamkami 
lub kropkami, podajemy Graphites D12 po 5 kropli rano i wieczorem. - Gdy oprócz 

zaczerwienienia i opuchnięcia wnętrza nosa brzegi nozdrzy pokryte są strupami, 
podajemy rano i wieczorem Carbo vegetabilis D6 na końcu noża. - W przypadku 

opuchlizny i zaczerwienienia nosa, a także strupów u osób po siedemdziesiątym 
piątym roku życia podajemy Aurum D12 po 5, kropli rano i wieczorem. - Gdy nos 

jest miedzianoczerwony, podajemy Arsenicum album D12 po 1 kropli rano i 
wieczorem, ale co trzeci dzień. Obłożenie języka - Język gęsto obłożony 

brudnobiałym nalotem, niezbyt suchy wskazuje, że chora jest śluzówka żołądka, 
dolegliwość zaś zaczęła się niedawno, nie jest poważna i łatwo ją wyleczyć. - 

Język z jasnoczerwonym koniuszkiem i brzegami, po śluzem wskazuje na poważną 
chorobę śluzówki żołądka, trwającą od dłuższego czasu. - Język w całości pokryty 

żółtym nalotem wskazuje na chorobę wątroby. - Język mocno zaczerwieniony na 
całej swej powierzchni i wilgotny wskazuje na trwający od niedawna rozstrój 

nerwów żołądka. - Język suchy, połyskliwy, jak gdyby pokryty lakierem, wskazuje 
na trwający od dłuższego czasu rozstrój nerwów żołądka. - Język spuchnięty i 

czerwony, miejscami pokryty białym nalotem wskazuje na zaawansowaną chorobę 
narządów trawiennych. - Język popękany, usiany głębokimi zmarszczkami wskazuje 

na poważny rozstrój żołądka. - Język pokryty cienką warstwą białego nalotu, lecz 
zaczerwieniony na koniuszku i brzegach wskazuje na komplikacje chorobowe 

śluzówki i nerwów żołądka, a także na to, że choroba przybrała charakter 
przewlekły. - Język pokryty na brzegach odciskami zębów i lekko nabrzmiały 

wskazuje na rozstrój nerwów żołądka. Leczenie: jak przy wymienionych 
dolegliwościach. Obrzmienie wątroby Wykluczając choroby serca, które mają wpływ 

na obrzmienie, a więc powiększenie wątroby, występuje ono najczęściej z 
przejedzenia i nadużywania napojów alkoholowych. Obrzmienie wątroby może powstać 

w wyniku chorób zakaźnych. Także długotrwałe leczenie antybiotykami może 
spowodować trwałe obrzmienie wątroby. Objawy Chory skarży się na ucisk i tępy 

ból z prawej strony pod żebrami. Ból zwiększa się po jedzeniu, a także po 
dłuższym chodzeniu. W prawym podżebrzu wzmaga się także przy najmniejszym 

ucisku, co powoduje, że osoby cierpiące na wątrobę rozluźniają odzież w pasie. 
Nie leczone obrzmienie wątroby może spowodować żółtaczkę, zaburzenia trawienia, 

a także długotrwałe podwyższenie temperatury ciała. Leczenie - Jeśli chory 
cierpi na zaparcie, należy każdego wieczoru robić lewatywy z pół litra ciepłej 

wody tak długo, aż zaparcie ustąpi. - Jeśli chory nie ma zaparcia, ale skarży 
się na ucisk w prawym podżebrzu, wówczas przez 2 kolejne wieczory robimy 

lewatywy z 1 szklanki ciepłego wywaru z kwiatów rumianku (1 łyżkę stołową 
kwiatów rumianku zalewamy 1 szklanką wrzącej wody, odstawiamy pod pokrywką na 15 

minut, a następnie przecedzamy przez gęste sitko. - Bardzo skuteczne jest 
kładzenie 3 razy dziennie termofora z gorącą wodą na okolicę wątroby, z 

równoczesnym przyłożeniem zimnego okładu na okolicę serca. - Gdy ból wątroby 
bardzo dokucza, wówczas 3 razy dziennie kładziemy choremu na prawe podżebrze 

kompres z gorącej wody, a po upływie 30 minut na to samo miejsce okład z zimnej 
wody i taki sam okład na serce. Okłady usuwamy po 2 godzinach. - W czasie 

leczenia chory powinien wypijać przed głównymi posiłkami 1 filiżankę wywaru z 
ziela dziurawca, ziela krwawnika i ziela rzepiku pospolitego (1 płaską łyżkę 

stołową mieszanki zalewamy 1 szklanką wrzącej wody, odstawiamy pod pokrywką na 
15 minut, a następnie przecedzamy przez gęste sitko). Leczenie homeopatyczne - 

Jeśli podrażnienie wątroby sprowadza się do dławiącego bólu, krótkiego oddechu i 
uczucia ściągnięcia w prawym podżebrzu, bóle nie wzmagają się podczas ruchu, 

język obłożony jest żółtym nalotem, odczuwany jest gorzki smak w ustach, a także 
jeśli podrażnienie wątroby wywołane zostało zdenerwowaniem, podajemy Chamomilla 

D6 po 5 kropli co 2 godziny. - Gdy okolica wątroby jest bardzo wrażliwa na 
dotyk, bóle mają charakter kłujący, odczuwany jest ucisk w okolicy żołądka i w 

prawym podżebrzu, chory skarży się na krótki oddech i zaparcie, podajemy Nux 
vomica D6 po 5 kropli co 3 godziny, a kiedy nastąpi polepszenie - co 6 godzin. 

Lek nadaje się szczególnie dla osób porywczych. - W razie bólu w prawym boku 

ponad wątrobą, zwiększającego się podczas każdej próby ruchu, kurczowych bólów w 
kręgosłupie, wzdęć i nagromadzenia gazów w jelitach podajemy Iris D4 po 5 kropli 

co 3 godziny. - Jeśli chory skarży się na wzdęcie w prawym boku, kurcz mięśni 
brzucha, uderzenia krwi do głowy, nudności lub wymioty, którym towarzyszy 

rozwolnienie lub zaparcie, a mocz jest ciemny, podajemy Podophyllum D6 po 5 
kropli co 4 godziny. - Gdy odczuwa się napięcie w okolicy wątroby, ucisk lub 

tępy ból w żołądku, oddech jest krótki, język obłożony żółtym nalotem, 
wypróżnienia są rzadkie, zielonkawe, kał zmieszany ze śluzem, a pod wieczór, 

zwłaszcza zaś nocą chory jest bardzo niespokojny, podajemy Pulsatilla D6 po 5 
kropli co 6 godzin. - Jeśli pogorszenie następuje co drugi dzień, bóle stają się 

przeszywające, chory skarży się na wzdęcia, a okolica wątroby i żołądka są 
twarde, występuje ból głowy, gorzki smak w ustach, język obłożony jest żółtym 

nalotem, podajemy China D6 po 5 kropli co 4 godziny. Dieta Bez mięsa i jego 
przetworów. Odstawić mleko i przetwory mleczne. Dozwolone są kleiki, sucharki, 

pieczone jabłka, słodkie, lecz mało soczyste owoce. Wyjątek stanowią winogrona, 
można je jeść w dowolnych ilościach. Owrzodzenie Objawy Nos jest spuchnięty, 

zaczerwieniony i bolesny przy dotyku. Po upływie 4-5 dni na jego powierzchni lub 
w jego wnętrzu otwiera się wrzód, z którego wypływa ropa. Leczenie - Nie wolno 

wyciskać wrzodu. Przez pierwsze dwa wieczory od zauważenia pierwszych objawów 
chory robi sobie lewatywę z 1 litra naparu z kwiatów rumianku (4 łyżki stołowe 

rumianku zalewamy 1 litrem wrzącej wody, odstawiamy pod pokrywką na 15 minut, a 
po przestudzeniu przecedzamy przez gęste sitko). - Codziennie rano kąpiel parowa 

głowy w naparze z kwiatów rumianku. Powinna trwać 10 minut. Po kąpieli parowej 
głowy kąpiel zmienna nóg (kilka sekund w wodzie gorącej, 1-2 sekundy w wodzie 

zimnej; kończymy kąpielą zimną). Zaraz potem chłodny kompres z wywaru z siana na 
brzuch (2-3 garście siana zalewamy 1,5 litra wody, gotujemy przez 15 minut, a po 

ostudzeniu przecedzamy przez gęste sitko). Kompres na brzuch owija się szczelnie 
grubą flanelą i dodatkowo wełnianym szalem. Po 2 godzinach należy kompres 

usunąć. - W połowie dnia przykładamy na nos kataplazm z rozgotowanego siemienia 
lnianego (2 łyżki stołowe siemienia lnianego zalewamy niewielką ilością wody i 

gotujemy na wolnym ogniu, aż otrzymamy gęstą masę). Dobrze ciepłą masę z 
siemienia lnianego rozprowadzamy na kawałku grubego płótna o wymiarach 10 x 10 

centymetrów, przykładamy na nos i owijamy grubym bandażem. Po upływie pół 
godziny kataplazm usuwamy. -

 Przed udaniem się na spoczynek robimy gorącą kąpiel nóg (10 minut), na brzuch 
kładziemy chłodny kompres z wywaru z siana, a na nos kataplazm z siemienia 

lnianego. Kompres i kataplazm pozostawiamy na całą noc. - Kilka razy dziennie 
przemywamy nos, z zewnątrz i od wewnątrz, roztworem soku z dziurawca (1 łyżeczkę 

do herbaty soku z dziurawca wlewamy do 0,25 szklanki ciepłej przegotowanej wody 
i dobrze mieszamy). Leczenie homeopatyczne - Jeśli uda się rozpocząć leczenie w 

momencie, gdy zauważone zostały pierwsze objawy choroby, wówczas w pierwszym 
dniu podajemy Belladonna D12 po 5 kropli co 2 godziny, w następnym co 2-3 

godziny Hepar sulfuris D6 na czubku noża. - Kiedy owrzodzenie ustąpi, podajemy 
przez 2 tygodnie Sulfur D12 po 5 kropli 1 raz dziennie. Dieta Podczas leczenia 

owrzodzeń nosa odstawiamy mięso i jego przetwory. Pokrzywka Pokrzywkę wywołać 
mogą tak różne czynniki, że trudno byłoby je wszystkie wyliczyć. W większości 

przypadków przyczyną pokrzywki są zaburzenia żołądka lub jelit. Objawy Gładkie, 
czerwonawe lub szarobiałe plamki na skórze, czasami wypiętrzone, nieco palące i 

swędzące krostki, otoczone czerwoną obwódką. Należy wystrzegać się używania 
środków zewnętrznych, które powodują zniknięcie pokrzywki, jest ona bowiem 

sygnałem głębszego niedomagania całego organizmu. Leczenie homeopatyczne - Jeśli 
powodem wystąpienia pokrzywki było zimno albo wilgoć lub jeśli wysypce 

towarzyszy podwyższona temperatura ciała, chory skarży się na gorzki smak w 
ustach, ma obłożony język, skórę suchą i palącą, a po każdym drapaniu palenie 

wzmaga się, podajemy Dulcamara D6 po 5 kropli co 3 godziny. - Gdy tętno jest 
pełne, chory ma dreszcze, skórę suchą i gorącą, podajemy Aconitum po 5 kropli co 

3 godziny. - Jeżeli pokrzywka wynikła z błędów dietetycznych ewentualnie 

wywołana została spożyciem alkoholu, a chory ma zaparcie, podajemy Nux vomica D6 
po 5 kropli co 3 godziny. - Chorym z natury spokojnym, u których pokrzywka 

została wywołana spożyciem pokarmów mięsnych i towarzyszy jej rozwolnienie, 
aplikujemy Pulsatilla D6 po 5 kropli co 3 godziny. - Gdy chory ma nudności, a 

swędzenie przewyższa swoją siłą wszystkie inne objawy, podajemy Veratrum viride 
D6 po 5 kropli co 3 godziny. - Jeśli pokrzywka ma wygląd drobniutkich 

pęcherzyków, podobnych do ukłuć spowodowanych przez owady, pokrywa głównie stawy 
rąk i nóg, jest czerwona, skóra wokół niej obrzmiała, swędzenie zaś potęguje się 

od drapania, podajemy Rhus toxicodendron D6 po 5 kropli co 3 godziny. Dieta 
Patrz: "Niestrawność". Pokrzywka przewlekła Pokrzywce przewlekłej nie towarzyszy 

podwyższona temperatura ciała ani rozstrój żołądka. Pojawia się ona kilka razy 
dziennie, nocą zaś przysparza choremu wiele cierpień. Tego rodzaju pokrzywka 

trwa tygodniami, a nawet miesiącami. Pokrzywka przewlekła występuje najczęściej 
u kobiet w okresie klimakterium. Leczenie homeopatyczne - Jeśli pokrzywka 

występuje głównie z powodu przebywania na świeżym powietrzu w chłodną pogodę, a 
także we wszystkich innych przypadkach przewlekłych podajemy Calcarea carbonica 

D12 po 5 kropli rano i wieczorem w ciągu 4 dni. Następnie robimy sześciodniową 
przerwę i w razie potrzeby kurację powtarzamy. - Gdy pokrzywka pojawia się, 

kiedy chory jest zdenerwowany lub przeżywa ciężki okres psychiczny, podajemy 
Conium D6 po 5 kropli rano i wieczorem przez 10 dni lub krócej, jeśli poprawa 

nastąpi wcześniej, po czym robimy sześciodniową przerwę i w razie potrzeby 
kurację powtarzamy. - Jeżeli pokrzywka występuje głównie na nogach i kolanach, 

wypryski są sinoczerwone, a w nocy dokucza swędzenie, podajemy Pulsatilla D6 po 
5 kropli co 3 godziny. - Gdy świąd jest nie do zniesienia, tętno nierówne, chory 

niespokojny i ma dreszcze, dajemy Arsenicum album D12 po 5 kropli co 6 godzin. - 
Jeśli świąd ogarnął całe ciało, a skóra pokryta jest nabrzmiałymi krostami, 

podajemy Dulcamara po 5 kropli co 3 godziny. - Jeżeli rozlane, czerwone, 
swędzące plamy objęły różne części ciała, a zwłaszcza lewą stronę brzucha, chory 

jest bardzo wrażliwy na zimno, cierpi na zaburzenia i nieżyty nosa (katary), 
podajemy Lycopodium D6 po 5 kropli rano i wieczorem. - Kiedy pokrzywka jest 

bardzo piekąca i swędząca, chory cierpi na okresowe bóle zębów, nudności, upławy 
i krwotoki z nosa, podajemy Sepia D6 po 5 kropli co 4 godziny. Środek ten jest 

szczególnie wskazany dla kobiet. - Gdy plamy lokują się głównie na kończynach, 
mają nierówne, postrzępione brzegi, swędzą i palą, podajemy Sulfur D12 po 5 

kropli rano i wieczorem. - Na zakończenie kuracji, aby utrwalić leczenie, 
podajemy Sulfur D12, Sepia D12, Lycopodium D12 po 5 kropli 1 raz dziennie przez 

2-3 miesiące. Dieta Bez mięsa i jego przetworów. Wyjątek stanowi gotowany drób. 
Należy odstawić alkohol. Odżywiać się głównie produktami roślinnymi. Jeśli chory 

nie jest uczulony na mleko, raz w tygodniu może odżywiać się tylko mlekiem. 
PrzekrwienieŃ gałek ocznych Przekrwienie może powstać z powodu uderzenia, 

kaszlu, wymiotów lub krzyku. Ta dolegliwość ustępuje zwykle sama, lecz jeśli 
powtarza się często, i to z najmniejszego powodu, wymaga leczenia. Leczenie - W 

razie wystąpienia silnego przekrwienia gałki ocznej w pierwszym rzędzie 
stosujemy kąpiel zmienną nóg (20 sekund w wodzie gorącej, 3 sekundy w wodzie 

zimnej. Temperaturę wody zmieniamy kilkakrotnie i kąpiel zawsze kończymy w 
wodzie zimnej). - Po kąpieli zmiennej nóg przykładamy na czoło i ciemię okłady z 

zimnej wody, zmieniając je co 15 minut. - Bardzo skuteczna jest kąpiel twarzy w 
zimnej wodzie. Całą twarz zanurzamy w miednicy z zimną wodą, otwieramy powieki i 

poruszamy gałkami ocznymi. (Taka kąpiel, z przerwami na zaczerpnięcie powietrza, 
powinna trwać 2 minuty). Leczenie homeopatyczne - Jeśli przekrwienie oka 

wywołane zostało na przykład uderzeniem i nie cofa się samoistnie, podajemy 
Arnica D6 po 5 kropli co 4 godziny. Dodatkowo kąpiemy oko lub oczy w roztworze 

nalewki arnikowej (do 2 łyżek stołowych przegotowanej chłodnej wody dodajemy 5 
kropli nalewki). Najlepiej jest kąpać oczy w specjalnym kieliszku do kąpieli 

oka. - Gdy przekrwieniu gałek ocznych towarzyszy silne tętnienie w naczyniach 
szyi i ból głowy, podajemy Belladonna D6 po 5 kropli co 4 godziny. - Kiedy 

przekrwienie gałek ocznych spowodowane zostało złą pracą żołądka lub nadużyciem 

napojów alkoholowych, podajemy Nux vomica D6 po 5 kropli 3 razy dziennie. - 
Jeżeli przekrwienie gałek ocznych wywołał silny gniew lub gwałtowna zmiana 

temperatury, podajemy Chamomilla D6 po 5 kropli 3 razy dziennie. Dieta Podczas 
leczenia trzeba unikać potraw tłustych, korzennych a także kwasów. Ograniczyć 

należy płyny. Skurcz żołądkaŃ i przewodu pokarmowego Skurcz żołądka i przewodu 
pokarmowego przytrafia się najczęściej osobom nerwowym, objawia się bólem lub 

ściskaniem w dołku podsercowym, a także uczuciem kłębka tkwiącego w przełyku. 
Objawy Bardzo silne ciągnące bóle w okolicy żołądka, promieniujące do pleców i 

klatki piersiowej. Nudności, skłonność do wymiotów, ziębnięcie kończyn, wzdęcia 
i głośne odchodzenie gazów; czasami także zgaga. Niektórzy chorzy skarżą się, że 

w przełyku tkwi im twardy kłąb. Atak skurczowo-bólowy może trwać kilka godzin, a 
nawet kilka dni i często powraca. Jego przyczyną nie są błędy dietetyczne, lecz 

raczej nerwowe usposobienie chorego. Chory ma trudności z połykaniem potraw, 
które grzęzną mu w przełyku, pokarm "rośnie mu w ustach", z ust wydziela się 

odrażający zapach, zaparcia są rzeczą codzienną. Leczenie Patrz: "Nadkwasota 
żołądka". - W razie ataku skurczowo-bólowego należy zacząć od gorących kompresów 

na klatkę piersiową i górną część brzucha. Kompres zmienia się co 5 minut i robi 
to przynajmniej 8-10 razy. Bardzo pomocne są delikatne masaże klatki piersiowej 

i górnej części żołądka. - 3-4 razy dziennie pijemy po 1 kieliszku do wina 
wywaru z ziela dziurawca, liści babki szerokolistnej i ziela krwawnika (po 20 

gramów każdego ze składników dobrze mieszamy, 2 łyżki stołowe mieszanki zalewamy 
pół litra wrzącej wody, gotujemy pod pokrywką przez 10 minut na małym ogniu, a 

po ostudzeniu przecedzamy przez gęste sitko). - Przy zaparciach robimy lewatywy, 
które umożliwią codzienne wypróżnienia. - Na noc kładziemy na brzuch kompres z 

dobrze ciepłego naparu z kwiatów rumianku (1 łyżkę stołową kwiatów rumianku 
zalewamy 1 szklanką wrzątku, odstawiamy pod pokrywką na 15 minut, a następnie 

przecedzamy przez gęste sitko). Leczenie homeopatyczne - Jeśli skurcz i ból 
żołądka spowodowane zostały wypiciem mocnej kawy, herbaty lub alkoholu, chory 

zaś jest skłonny do histerii lub melancholii; gdy skurcz i ból zlokalizowane w 
klatce piersiowej wzmagają się, zwłaszcza po obiedzie (nawet dietetycznym), a 

czasami promieniują do dolnej części pleców i między łopatki, język jest drżący 
i popękany lub pokryty białym śluzem: jeśli istnieje przy tym stan zapalny 

powiek, kwaśny lub zgniły smak w ustach, wymioty i zaparcie; jeśli wszystkie 
wspomniane objawy pogarszają się wówczas, kiedy chory jest zdenerwowany lub 

zagniewany, podajemy Nux vomica D6 po 5 kropli co 10 minut, a w miarę 
ustępowania objawów chorobowych coraz rzadziej - co 10 minut, co 30 minut, co 

godzinę. Jeżeli chory czuje, że zbliża się atak, powinien jak najwcześniej zażyć 
ponownie Nux vomica D6 w ilości 5 kropli i kontynuować branie leku aż do 

ustąpienia objawów. - Jeżeli po zażyciu Nux vomica D6 wystąpią jeszcze objawy 
wskazujące na potrzebę użycia środka kończącego leczenie, podajemy Carbo 

vegetabilis D6 na czubku noża co 3 godziny, a następnie przez kilka dni rano i 
wieczorem. - Kiedy chory czuje kamień w żołądku, dokuczają mu gazy, ma krótki 

oddech i ból głowy, a polepszenie następuje po wypiciu kilku łyków mocnej kawy 
naturalnej, podajemy Chamomilla D6 po 5 kropli co 2 godziny. - Jeśli chory 

skarży się na kłujące bóle w żołądku, wzmagające się od chodzenia, tętnienie lub 
drętwienie w dołku podsercowym, ma skłonność do rozwolnienia, a jest z natury 

łagodnym i spokojnym człowiekiem, podajemy Pulsatilla D6 po 5 kropli co 6 
godzin, aż nastąpi poprawa. - W identycznych jak poprzednio wymienione 

przypadkach, ale bez występowania skłonności do rozwolnienia i nudności, oraz 
jeśli choroba dotyczy osób z natury histerycznych, podajemy Ignatia D6 po 5 

kropli co 3 godziny. - Jeśli na bolesne ściskanie w żołądku i uczucie jego 
przepełnienia skarżą się osoby zreumatyzowane, podajemy Bryonia D6 po 5 kropli 

co 4 godziny. - Gdy objawy takie występują u osób skłonnych do krwotoków z nosa, 
a ataki bólu pojawiają się nocą lub po obiedzie, towarzyszą im wymioty kwaśną 

treścią, okolica żołądka jest niezwykle bolesna przy dotyku, a chory cierpi na 
hemoroidy, zaparcia lub rozwolnienia, podajemy Calcarea carbonica D12 po 5 

kropli rano i wieczorem. - Gdy bóle kłujące, palące zlokalizowane są w dolnej 

części żołądka, promieniują do pleców i części lędźwiowej kręgosłupa, chory ma 
nudności lub wymiotuje żółtawym albo zielonkawym, gorzkim śluzem, podajemy 

Argentum nitricum D12 po 5 kropli co 3 godziny. Dieta Bez mięsa i jego 
przetworów, bez surowych jarzyn, żółtego sera, świeżego chleba, słodyczy, wiśni, 

orzechów. Herbata bardzo słaba; wykluczyć kawę i alkohol. Chory powinien mieć 
zawsze ciepłe nogi, a także owijać się w pasie flanelą. Wągry Wbrew powszechnemu 

mniemaniu nie jest to tylko choroba wieku młodzieńczego. Objawy Na skórze czoła, 
nosa, policzków, szyi, a także ramion i czasami pleców pojawia się duża liczba 

czarnych punktów, a pomiędzy nimi czerwonawe wybrzuszenia podbiegnięte ropą. 
Skóra chorego ma niezdrowy wygląd, jest obwisła, żółtawa, czasami ziemista. 

Leczenie homeopatyczne - Jeśli chory ma zawsze suchą skórę, wypryski znajdują 
się na twarzy i klatce piersiowej, są drobne, czerwonawe, czasami swędzące; 

często podbiegają ropą, pękają i szybko nikną; skóra ma niezdrowy wygląd, 
marszczy się łatwo lub ropieje, podajemy Graphites D12 po 5 kropli co 6 godzin. 

- Gdy skóra jest wrażliwa, piecze i swędzi, chory cierpi na rozstrój żołądka i 
zaparcia, podajemy Nux vomica D12 po 5 kropli co 3 godziny. - Jeżeli skóra jest 

sucha i żółtawa; chory poci się kwaśnym lub cuchnącym potem, podajemy Acidum 
nitricum D12 po 5 kropli co 6 godzin. Wymioty Wymioty mogą być pochodzenia 

czysto żołądkowego, powodować je może podrażnienie tylnej ścianki gardła i 
przełyku, ruchy ciała, oślepiające światło, wstrząs psychiczny. Jeśli po ataku 

nudności następują wymioty i przynoszą ulgę choremu, sygnalizuje to, że źródłem 
dolegliwości jest żołądek. Gdy wymioty występują po zjedzeniu twardych lub 

płynnych pokarmów, mamy do czynienia z tak zwanymi wymiotami histerycznymi. 
Jeżeli wymioty są wynikiem chorób mózgu, nie następuje po nich ulga. Kiedy zaś 

przyczyną wymiotów jest skręt jelit, chory wymiotuje ich treścią. Leczenie - W 
lżejszych przypadkach chory musi położyć się i pozostać w absolutnym spokoju. Na 

brzuch należy przykładać okład z chłodnej wody, pół na pół z octem, i zmieniać 
go co 10-15 minut. - Jeśli wymiotom towarzyszy ból w dołku podsercowym, 

skutecznie pomaga kataplazm z soli kuchennej rozgrzanej na patelni (kilka łyżek 
soli prażymy na patelni, aż stanie się gorąca, wsypujemy do płóciennego 

woreczka, przykładamy na okolicę dołka podsercowego i trzymamy tak długo, aż ból 
minie. - Bardzo silne wymioty można powstrzymać naparem z nasion szczawiu 

końskiego (1 łyżkę utartego w moździerzu nasienia zalewamy 1 szklanką wrzącej 
wody, odstawiamy pod pokrywką na 15 minut, a następnie przecedzamy przez gęste 

sitko). Napar podajemy zimny, po 1 łyżce stołowej co 15 minut. Leczenie 
homeopatyczne - Jeśli wymioty wywołuje najmniejsza ilość pokarmu lub napoju, 

chory wymiotuje białym lub zielonkawym śluzem, cierpi na wzdęcia brzucha, oddaje 
mało moczu, jest blady i niespokojny, aplikujemy po każdym ataku, a potem co 2 

godziny Ipecacuanha D5 po 5 kropli. - Gdy powodem wymiotów jest przepełniony 
żołądek, chory ma biało obłożony język, wymioty zaś są raptowne i trudno je 

opanować, podajemy po każdym ataku, a potem co 2 godziny Antimonium D6 na czubku 
noża. - Kiedy nawet najmniejszy atak wymiotów powoduje gwałtowne wyczerpanie, a 

dochodzi do nich po zjedzeniu czegokolwiek, chory ma zimne nogi i jest blady, 
podajemy Arsenicum album D12 po 5 kropli co 2 godziny. - Gdy chory ma jeden 

policzek czerwony, drugi zaś blady, treść wymiotów jest kwaśna i kleista, 
podajemy Chamomilla D6 po 5 kropli co 2 godziny. - Jeżeli chory ma mocno 

podrażniony żołądek, najmniejsza nawet ilość pokarmu lub napoju jest natychmiast 
zwymiotowana, a wymiociny są koloru zielonkowatego, podajemy Veratrum virde D6 

po 5 kropli co 2 godziny. - Przy nudnościach i wymiotach wodnistą, kwaśną 
cieczą, jeśli chory jest osłabiony, ma kolki w jelitach i gazy, których nie 

można się pozbyć, podajemy Veratrum album D5 po 5 kropli co 2 godziny. - Gdy 
chory wymiotuje pienistą, kwaśną cieczą, odczuwa silny ból w żołądku albo 

wymiotuje żółcią, jest słaby i cierpi na kolkę jelitową, podajemy Iris D6 po 5 
kropli co 2 godziny. Zanokcica Zanokcica rozpoczyna się od mniej lub bardziej 

głęboko usadowionego wrzodu na końcu palca ręki albo nogi, czemu towarzyszy 
gwałtowny ból i znaczne obrzmienie tkanek miękkich. Po upływie 1-2 dni ból, 

uczucie gorąca i powiększające się obrzmienie sygnalizują gromadzenie się ropy. 

Ból z ostrego staje się tępy, a w palcu chory odczuwa rwanie. Kiedy wrzód 
dojrzeje, pęka, a chory natychmiast czuje wyraźną ulgę. Choroba ta ma tendencje 

do nawrotów. Leczenie homeopatyczne - W momencie pojawienia się pierwszych 
objawów zanokcicy należy szybko podać Sulfur D12 - po 5 kropli co 6 godzin, a 

kiedy nastąpi ulga, przejść do podawania Silicea D12 - po 5 kropli co 6 godzin. 
- Gdy mimo podawania Sulfur D12 i Silicea D12 nie udało się opanować zanokcicy, 

przechodzimy do podawania Mercurius solubilis D12 - po 5 kropli co 6 godzin. - 
Jeśli mimo zaaplikowania Mercuris solubilis D12 ból wzmaga się, a chory czuje w 

palcu szarpnięcia, podajemy co 3 godziny Hepar sulfuris D4 na czubku noża, tak 
długo, aż wrzód pęknie. - W skomplikowanych przypadkach zanokcicy, kiedy chory 

ma podwyższoną temperaturę ciała, tętno przyśpieszone i twarde, dokucza mu 
pragnienie, a ból jest trudny do wytrzymania, podajemy Aconitum D6 po 5 kropli 

co 2 godziny. - Jeżeli wrzód umiejscowił się głęboko, a obrzmienie jest dość 
duże, ból dojmujący, podajemy Silicea D12 po 5 kropli co 4 godziny, tak długo, 

aż wrzód pęknie. - Jeśli Silicea nie przyniosła ostatecznego wyleczenia, 
podajemy Sulfur D12 po 5 kropli co 4 godziny. - Gdy obrzmienie jest 

ciemnoczerwone lub sine, a ból trudny do wytrzymania, podajemy co 3 godziny 
Lachesis D8 na czubku noża. - Jeśli wrzód jest czarny, a chory odczuwa palący 

ból, podajemy Arsenicum album D12 po 5 kropli co 3 godziny. - Gdy na miejscu 
otwartego wrzodu zaczyna narastać dzikie mięso lub rana nie chce się zamknąć, 

podajemy Acidum nitricum D6 po 5 kropli co 4 godziny. Rano i wieczorem robimy 
okład z chłodnej wody z dodatkiem Acidum D6 (5 kropli leku na 1 łyżkę stołową 

wody). Dieta Podczas leczenia obowiązuje dieta bezmięsna, a mleko można pić 
tylko zsiadłe. Zapalenie spojówek Objawy Chory czuje piasek pod powiekami, oczy 

są wrażliwe na zimno, zaognione, błona śluzowa zaczerwieniona. Na gałce ocznej 
widać wyraźnie nabrzmiałe naczynia krwionośne. W początkowej fazie choroby oko 

jest suche, później obficie zaczyna wydzielać się śluz, co powoduje, że chory 
budzi się z oczami zaklejonymi wydzieliną. Leczenie homeopatyczne - Na początku 

zapalenia podajemy Sulfur D6 po 5 kropli co 3 godziny. - Jeśli oko jest 
zaczerwienione, suche, występuje ból głowy oraz kłucie w gałce ocznej, podajemy 

Aconitum D6 na przemian z Belladonną D6 po 5 kropli co 4 godziny. - Gdy 
zapaleniu spojówek towarzyszy silne łzawienie, podajemy Euphrasia D6 po 5 kropli 

co 3 godziny. - Gdy zapalenie spojówek przeszło w stan przewlekły, 
zaczerwienienie oczu utrzymuje się nadal, wydzieliny są gryzące, a powieki nieco 

opuchnięte, podajemy Arsenicum album D12 na przemian z Argentum nitricum D12 po 
5 kropli 4 razy dziennie. - Codziennie po przebudzeniu się przemywamy sklejone 

wydzieliną oczy roztworem Euphrasia D1 (do kieliszka ciepłej przegotowanej wody 
dodajemy 1-2 krople Euphrasia D1Ď). Kąpiel oka lub oczu przeprowadzamy także w 

ciągu dnia (3-4 razy). Dieta Przez pierwszą dobę od powstania stanu zapalnego 
należy powstrzymać się zupełnie od przyjmowania pokarmów, a pić tylko osłodzoną 

wodę z sokiem ze świeżej cytryny. Potem obowiązuje dieta bezmięsna, a także bez 
mleka i jaj. Zapalenia spojówekŃ przewlekłe Skłonności do nawracających zapaleń 

spojówek rozwijają się na tle reumatycznym lub dnawym (podagrycznym). Zapalenie 
przewlekle różni się w swym przebiegu od ostrego zapalenia spojówek. Objawy 

Najważniejszym objawem przewlekłego zapalenia spojówek jest silny ból w gałce 
ocznej, promieniujący często do głowy i górnej części twarzy. Znaczący jest 

fakt, że ból ten pogarsza się od ciepła. Powieki nie są zaatakowane tak mocno 
jak w przypadku ostrego zapalenia spojówek, a równocześnie stan zapalny oka jest 

o wiele łagodniejszy, choć łzawienie oczu lub oka jest o wiele obfitsze, łzy zaś 
gryzące. Na przebieg przewlekłego zapalenia spojówek ma wpływ przeziębienie, a 

także zaburzenia trawienia. Przewlekłe zapalenie spojówek spotykane jest 
najczęściej u osób starszych. Leczenie homeopatyczne - Jeśli chory odczuwa silne 

pieczenie pod powiekami, a łzy powiększają to pieczenie, podajemy przez 7 dni 
Arsenicum D12 po 5 kropli wieczorem i rano. Po siedmiodniowym okresie leczenia 

robimy siedmiodniową przerwę i jeśli zachodzi potrzeba, leczenie powtarzamy. - 
Gdy po wspomnianym okresie leczenia główne objawy ustąpiły, lecz powracają z 

powodu zimna lub wilgoci, podajemy Sulfur D12 i Calcarea carbonica D12 w sposób 

następujący: pierwszego dnia Sulfur D12 w ilości 5 kropli rano na czczo i tę 
samą dawkę na noc, następnego dnia Calcarea carbonica D12 w takiej samej ilości 

i częstotliwości. Po upływie 4 dni powracamy znów do Sulfur D12, a następnie do 
Calcarea carbonica D12 i tak dalej. Dieta Bez mięsa i jego przetworów, mleka i 

jaj. Dużo soku z marchwi zmieszanego w stosunku 1Ď:1 z sokiem z jabłek. Czosnek 
i cebula w każdej postaci. Zaparcie Należy rozróżniać zaparcia nieszkodliwe od 

zaparć chorobowych. Te drugie zdarzają się o wiele częściej niż pierwsze i 
dlatego przedstawiamy je bliżej. Jeśli przyjrzymy się trybowi życia osoby 

cierpiącej na zaparcia, zauważymy, że nie troszczy się ona wcale o to, aby jej 
stolec był prawidłowy, a kiedy dojdzie już do zaparcia, używa powszechnie 

dostępnych środków rozwalniających, które pogłębiają skłonność do zaparć. Jeśli 
taka sytuacja trwa przez lata, zaparcia nabierają charakteru przewlekłego. Osoby 

cierpiące na zaparcia muszą zdać sobie sprawę, że pod żadnym pozorem nie należy 
korzystać nawet z powszechnie wychwalanych środków rozwalniających, gdyż 

przywykanie do nich grozi trudnymi do usunięcia konsekwencjami. Istnieją inne, 
bardziej skuteczne sposoby wyregulowania stolca. Leczenie - Aby usunąć 

przewlekłe zaparcia, trzeba podejmować regularnie próby naturalnego oddawania 
stolca, to jest codziennie o tej samej porze udawać się do ubikacji i zmuszać do 

wypróżniania. Początkowo może to nie dawać rezultatów, lecz z czasem 
wypróżnienie nastąpi. - Po oddaniu stolca, a także wieczorem chory powinien 

zrobić sobie lewatywę z pół litra ciepłej wody, starając się zatrzymać ją jak 
najdłużej. Po lewatywie kładziemy na brzuch kompres z zimnej wody, okrywamy go 

flanelą i dodatkowo wełnianym szalem. - Każdego ranka po przebudzeniu się dobrze 
jest prawą ręką wykonać delikatny masaż całego brzucha, zgodnie z ruchem 

wskazówek zegara. - Codziennie rano na czczo należy wypić pół szklanki zimnej 
przegotowanej wody; może to być także woda mineralna, byle nie gazowana. Po 

kilku dniach można się przekonać, jak skuteczny to sposób. - W bardziej 
uporczywych przypadkach trzeba brać codziennie ciepłą kąpiel połowiczną (siadamy 

w wannie napełnionej taką ilością wody, aby sięgała do piersi). Powinna ona 
trwać 15 minut; podczas kąpieli masujemy brzuch. - Z chwilą przystąpienia do 

intensywnego leczenia zaparcia niezbędne jest opróżnienie jelit. Do tego celu 
używamy naparu z ziela świetlika lekarskiego i kwiatów tarniny (4 łyżki stołowe 

kwiatów tarniny i 2 łyżki stołowe ziela świetlika lekarskiego dokładnie 
mieszamy, 1 łyżkę stołową mieszanki zalewamy 1 szklanką wrzącej wody, odstawiamy 

pod pokrywką na 15 minut, a następnie przecedzamy przez gęste sitko). Wypijamy 1 
filiżankę ciepłego naparu. Najlepiej uczynić to przed snem. Leczenie 

homeopatyczne - Przy częstych, choć nieskutecznych parciach, wzdęciach brzucha, 
przy bólach głowy, awersji do jakichkolwiek zajęć, gdy zaparcie jest wynikiem 

siedzącego trybu życia i poprzedziło je rozwolnienie, podajemy Nux vomica D6 po 
5 kropli rano i wieczorem. Środek ten przeznaczony jest dla osób nerwowych i 

porywczych. - Gdy objawy są identyczne z wyżej podanymi, lecz chory jest osobą 
łagodną i powolną, a powodem zaparć są błędy dietetyczne (tłuste pokarmy), 

podajemy Pulsatilla D6 po 5 kropli rano i wieczorem. - Jeśli istnieją częste 
parcia, których rezultatem jest wydalanie niewielkiej ilości twardego, suchego 

kału, co powoduje ból i pęknięcia odbytu, podajemy Alumina D12 po 5 kropli rano 
i wieczorem. - Gdy zaparcie występuje u osoby cierpiącej na reumatyzm, gdy kał 

wydalany jest z dużym wysiłkiem, odczuwane są uderzenia krwi do głowy i bóle 
głowy, a kiedy jest ciepło, występują biegunki na zmianę z zaparciami, podajemy 

Bryonia D6 po 5 kropli rano i wieczorem. - Jeśli po wypróżnieniu odbyt zaciska 
się mocno, sprawiając ból, kał jest suchy i twardy, pozbawiony śluzu, podajemy 

Plumbum metalicum D12 po 5 kropli rano i wieczorem. - Kiedy zaparcie jest 
przewlekłe, chory wypróżnia się najwyżej 1-2 razy w tygodniu, odczuwa silny ból 

i swędzenie odbytu, podajemy Hydrastis D6 po 5 kropli rano i wieczorem. - Gdy 
zaparciu towarzyszą hemoroidy, kał jest twardy, w postaci suchych kawałków, 

istnieje ciągłe parcie, rano występują zawroty głowy, a próby wypróżnienia się 
są tak bolesne, że chory woli z nich zrezygnować, kiedy nogi są stale zimne i 

występuje uczucie gorąca głowy, podajemy Sulfur D12 po 5 kropli rano i 

wieczorem. - Jeśli zaparciu towarzyszy kolka, dolegliwości żołądka, pragnienie, 
kał jest twardy i odchodzi z trudnością, podajemy Silicea D12 po 5 kropli rano i 

wieczorem. - Jeśli zaparcie występuje od dłuższego czasu, chory skarży się na 
uderzenia krwi do głowy, gazy i uczucie ciężaru w jelicie grubym, podajemy 

Lycopodium D6 po 5 kropli rano i wieczorem. - Gdy zaparcie doskwiera osobie w 
zaawansowanym wieku, wówczas, po usunięciu objawów pierwszoplanowych, należy 

przez dłuższy czas podawać rano na czczo Barium carbonicum D6 na czubku noża. - 
Jeśli zaparcie wywołane zostało nadużyciem środków rozwalniających, a przedtem 

chory cierpiał na biegunki na zmianę z zaparciami, podajemy China D6 po 5 kropli 
rano i wieczorem. Dieta Bez mięsa i jego przetworów. Mleko wyłącznie zsiadłe. 

Dużo zieleniny, chleb tylko gruboziarnisty. Starać się jeść dużo buraczków w 
dowolnej postaci. Dobrze jest też spożywać śliwki suszone, namoczone uprzednio w 

wodzie, aby zmiękły. Unikać należy wodnistych owoców. 
1/ 1