Sam na sam z terapeutą

Wojciech Eichelberger w rozmowie z Renatą Arendt-Dziurdzikowską, 
Zwierciadło, marzec '99

Renata Arendt-Dziurdzikowska: Nie zawsze uświadamiamy sobie, co tak naprawdę myślimy i 
czujemy na własny temat. Jak to rozpoznać?

Wojciech Eichelberger: Trzeba wsłuchać się w to, co sami do siebie mówimy. Swoim pacjentom 
często proponuję improwizację pod tytułem "Rozmowa z samym sobą". Proszę, by wyobrazili 
sobie, że naprzeciwko nich siedzi to ich Ja, które im się nie podoba. Wtedy mówią, co myślą o 
sobie- w taki sposób, jakby mówili do obcej osoby.

- Co zwykle mówimy do siebie?

- Różnie. Na przykład: "Jesteś nic nie warta. Nienawidzę cię. Tylko kłopot z tobą. Do niczego się 
nie nadajesz. Nikt cię nie lubi. Wstydzę się ciebie." Na ogół okazuje się, że mówimy głosem 
jednego z rodziców albo innej ważnej osoby z dzieciństwa. Ujawnia się nasze wewnętrzne 
rozdwojenie. Naprzeciwko nas siedzi biedne dziecko, które bez przerwy obrywa; wszystko jest nie 
tak, cokolwiek zrobi. A my identyfikujemy się z krytycznym uwewnętrznionym rodzicem. Rozmowa 
ze sobą pozwala oddzielić się od wewnętrznego krytyka, zobaczyć, że znęcamy się nad naszym 
wewnętrznym dzieckiem, znęcamy się nad sobą.

-Dlaczego utożsamiamy się z krytycznym rodzicem?

-Jeśli byliśmy upokarzanymi, traktowanymi przedmiotowo dziećmi - a tak niestety bardzo często 
się zdarza - wtedy nie mamy wyjścia. Nie chcemy identyfikować się z ofiarą - to byłoby zbyt 
bolesne. Rodzic dla dziecka jest Bogiem, skoro więc Bóg tak krytycznie mówi o tym kimś, kim 
jesteśmy, musimy mu przyznać racje. Uwewnętrzniamy go i zaczynamy żyć w sposób, który 
oddziela nas od samych siebie. W dodatku wydaje nam się, że znęcając się nad sobą, uprawiamy 
cnotę i czerpiemy z tego siłę. 

- Nazywamy to wymaganiami w stosunku do siebie.

- To nie są wymagania, to niechęć do siebie, która prowadzi do zachwiania poczucia wartości, 
depresji i cierpienia. Nie ma nic wspólnego z siłą czy satysfakcją. Gdy źle myślimy o sobie i źle się 
ze sobą czujemy, wtedy jesteśmy przekonani, że nie ma dla nas miejsca na świecie, że musimy o 
nie walczyć, udowadniać, że na nie zasługujemy. Nieustannie czujemy się
zagrożeni. Czasem zdajemy sobie z tego sprawę, ale wiemy też, że w otoczeniu ludzi dorosłych 
trzeba trzymać twarz. Staramy się więc niczego po sobie nie pokazywać. Jednak im bardziej się 
staramy, tym trudniej nam się żyje, a więc tym bardziej widać to, co chcemy ukryć. Nosimy w sobie 
rany z dzieciństwa. Kładziemy się z nimi spać i wstajemy z nimi rano.

- Ale rozmawiając ze sobą możemy usłyszeć tez budujące komunikaty.

- Mówiliśmy najpierw o niskim poczuciu wartości, ponieważ jest to poważny problem wielu ludzi i 
nic nie wskazuje na to, że będzie lepiej – w statystycznej rodzinie jest coraz mniej miłości. W 
stosunku do dzieci brakuje elementarnego szacunku, są traktowane jak własność, jak przedmiot. 
Są kłopotem, z którym trzeba coś zrobić - najlepiej użyć do własnych celów.
Dlatego tak rzadko możemy usłyszeć kogoś, kto do samego siebie zwraca się z miłością i 
szacunkiem i potrafi realistycznie ocenić zarówno swoje możliwości, jak i ograniczenia.

- Co daje miłość i szacunek rodziców?

- Wchodzimy w życie z mocnym, wewnętrznie ugruntowanym poczuciem własnej wartości. I co 

najważniejsze - niepodważalnym. Nic nie jest w stanie go do końca zakwestionować.
Być może pamiętasz Charlie Browna, bohatera niegdyś bardzo popularnego komiksu "Peanuts". 
Charlie to mądry, wrażliwy chłopiec, ale jednocześnie podwórkowy oferma. Nikt nie chce się z nim 
bawić, grać w piłkę. Kiedyś upada i nabija sobie guza. Wraca jednak do domu z podniesioną 
głową, pocieszając się myślą: "ale tata mnie kocha!" I to jest to. Świadomość, że kocha nas ktoś 
dla nas ważny - najlepiej rodzice, ale od biedy może być wujek, ciotka, babcia czy dziadek - jest 
tarcza, która chroni przed bólem, przykrościami i przeciwnościami losu. Potrzeba bycia kochanym 
jest tak ważna, że czasem wystarczy jeden moment, jedno spojrzenie, jedna uwaga, jedno zdanie 
wypowiedziane z szacunkiem i miłością, by zasiać w nas ziarno poczucia
wartości.

- Jeśli czuliśmy się ważni i kochani, to potem już nie zadajemy sobie pytania, dlaczego właściwie 
jesteśmy ważni? Jestem ważna, dlatego, że jestem?

-Tak, jestem i już. Sam, sama w sobie jestem wartością niezbywalną i niekwestionowaną. 

-Cóż takiego radosnego, ważnego i wartościowego jest w fakcie, że jesteśmy?

- To dotyka tajemnicy. W pięknym tekście zwanym Desiderata, który krążył w latach 60-ych wśród 
hipisów, można przeczytać m.in. "nie porównuj się z innymi, bo zawsze znajdziesz lepszych albo 
gorszych od siebie, a wtedy staniesz się próżny, albo rozgoryczony. Nie bądź cyniczny wobec 
miłości, bo ona jest wieczna jak trawa." Mądra, dobra, głęboka, pełna szacunku, bezwarunkowa 
miłość rodziców wspiera nas w całym swoim życiu. Jest jak gdyby prototypem tego, co niektórzy 
ludzie odnajdują później w swoich doświadczeniach religijnych.

- Jak radzimy sobie w tym świecie, gdy mamy niskie poczucie własnej wartości?

- Wtedy skazani jesteśmy na odwoływanie się do tego, co na zewnątrz – za wszelka cenę robimy 
karierę, do granic możliwości poświęcamy się pracy, jesteśmy całkowicie pochłonięci budowaniem 
swojej pozycji społecznej i prestiżu. Niestety nie ma temu końca, bo horyzont tak pojmowanego 
szczęścia i satysfakcji ciągle się oddala.
Fasadowe, zewnętrzne budowane poczucie wartości ma swe źródło w manipulowaniu dzieckiem 
przez rodziców. Rodzice przerzucają na nie odpowiedzialność za to, że nie potrafią kochać. 
Przekazują dziecku wprost lub nie wprost, że "gdyby było inne, to by je kochali, więc musi się 
zmienić i postarać." Ale oczywiście choćbyśmy nie wiem jak się starali, nigdy nie zaspokoimy 
oczekiwań takich rodziców. Ponieważ oni nie będąc w stanie otworzyć swego serca, musza 
dzieciom stale udowadniać, że jeszcze nie dość się starają. Wyrastamy z przekonaniem, że 
musimy się starać i starać, i choć ciągle to za mało, nie tracimy nadziei, że kiedyś, gdy postaramy 
się jeszcze bardziej, rodzice nas pokochają. Ci z nas, którzy przeszli taka szkole, gotowi są 
zapracować się na śmierć, byleby tylko osiągnąć jakiś status, jakiś sukces. Bez przerwy się 
ścigają, czerpią satysfakcje z tego, że są od kogoś lepsi. Nie maja w sobie wewnętrznego 
spokoju. Nie wiedza, że wcale nie musza być najlepsi, ani nawet lepsi od kogoś, że nie musza się 
z nikim porównywać, żeby mogli czuć się ważni i zasługiwać na miłość.

- Wynikałoby z tego, że ci z nas, którzy odnoszą największe sukcesy odnoszą je, ponieważ... maja 
niskie poczucie wartości?

- Myślę, że większość ludzi, którzy napędzają gospodarkę, są wielkimi producentami i 
konsumentami luksusowych dóbr, cierpi na zaniżone poczucie wartości. Za wszelka cena pną się 
w gore. Gdy osiągną tak zwany sukces, czują się jak książęta. Dla nich zorganizowany jest cały 
świat pozorów. Wspaniale hotele, które wyglądają jak pałace, portierzy i kelnerzy, którzy kłaniają 
się w pas, królewskie potrawy. Wszystko to ma służyć podtrzymaniu iluzji bycia kimś szczególnym, 
nobilitowanym. Jednak w głębi duszy zdają sobie sprawę, że tak naprawdę nie są książętami. 
Dlatego musza sobie i innym codziennie na nowo udowadniać, kim są i na jak wiele ich stać.

- Jeśli mam mocne, wewnętrzne poczucie wartości, nie wejdę do hotelu-pałacu?

- Nie będziesz czerpała satysfakcji z tego, że ktoś kłania ci się w pas, upokarza się dla napiwku, 
nie będziesz podkreślała swego znaczenia i przewagi.

- Co nam "załatwia" lokowanie poczucia własnej wartości na zewnątrz siebie?

- Za wszelka cenę chcemy zagłuszyć w sobie krytyczny glos rodzica. Uzależniamy się więc od 
szefa, firmy, ideologii. Im silniejsza organizacja, z która się identyfikujemy, tym pozornie czujemy 
się lepiej, ponieważ możemy wreszcie poczuć się ważni. Gdy nasza organizacja czy ideologia 
rozpada się, wtedy bez skrupułów przerzucamy się na inna. Ludzie się dziwią - jak to możliwe, 
jeszcze niedawno wierzył w jedno, a teraz zupełnie w cos innego. Ale dla nas nie jest ważne, w co 
wierzymy liczy się tylko to, że znowu możemy się na czymś oprzeć, mieć władze i znaczenie. 

- Czasem nie zdajemy sobie sprawy z tego, jak bardzo jesteśmy od czegoś lub kogoś uzależnieni. 
Co może być dla nas znakiem ostrzegawczym?

- Z naszym poczuciem wartości jest coś nie tak, jeśli na przykład cierpimy, ponieważ komuś nie 
podoba się nasz strój, dom czy samochód. Poświęcamy stanowczo zbyt dużo czasu temu, by 
zapracować na akceptację innych. Akceptacja jest mila, ale niekonieczna. Ludzie, którzy mają 
mocne poczucie wartości, nie muszą mieć samych przyjaciół, choć zwykle maja ich wielu, 
ponieważ nie krzywdzą ludzi, nie poniżają ich, nie muszą z nikim rywalizować.

- Spotkałam wielu ludzi, którym się nie wiodło - nie mieli pracy i dobrych związków z ludźmi - 
właśnie dlatego, że cierpieli z powodu niskiego poczucia wartości. Od tej pory zaczęłam patrzeć 
na tych, którym dobrze się powodzi, jak na ludzi, którzy słusznie sadza, że zasługują na wszystko, 
co najlepsze.

- Są oczywiście i tacy, którzy odnoszą zewnętrzne sukcesy, ponieważ wewnętrznie czują się ważni 
i dowartościowani. Jednak maja zupełnie inny stosunek do swojego sukcesu i powodzenia. 
Sukces jest dla nich ubocznym produktem pracy, która przynosi satysfakcje. Tacy ludzie nie 
musza mieć luksusowych rzeczy, a co najważniejsze nie musza się z nimi obnosić. Niedawno 
rozmawiałem z pisarzem Paulo Coelho. Jest milionerem, ponieważ jego książki sprzedają się w 
milionach egzemplarzy. Ale on nie przejmuje się swoim bogactwem. Zachowuje się i ubiera tak, 
jak zachowywał się i ubierał przez cale swoje życie, a gdy przyjechał incognito do Polski w zeszłym 
roku, to zmywał naczynia w jakiejś knajpie, bo chciał być bliżej ludzi, wtopić się w Polskę. 
Człowiek, który ma niskie poczucie wartości, a wspiął się wreszcie na szczyty i ma na koncie 
miliony dolarów, nigdy nie będzie zmywał naczyń, ponieważ to byłoby dla niego poniżające. 

- Dla ludzi z mocnym wewnętrznym poczuciem wartości sukces zewnętrzny nie jest celem?

- Tak. Oni są uczciwi w tym, co robią, nie zdradzają siebie, uważają na innych ludzi, nie narażają 
na szwank własnego sumienia. Ponieważ maja szacunek dla siebie, nie zachowują się w sposób, 
który by ten szacunek nadwerężył.

- Można mieć poczucie własnej wartości i mieszkać w suterenie, z karaluchami?

- Każdy człowiek potrzebuje jakiegoś standardu życia, to naturalna potrzeba, jednak ludzie z 
dobrze ugruntowanym poczuciem wartości bardzo często czerpią satysfakcje z zupełnie innych 
rzeczy, niż nakazuje to konsumpcyjnie nastawione społeczeństwo. Nie chcą włączać się w dzieło 
budowy kapitalizmu. Nie biorą udziału w codziennym wyścigu od dziewiątej do szesnastej. To ich 
nie interesuje, świadomie z tego rezygnują. Odrzucają oferty lukratywnych posad nie dlatego, że 
maja zaniżone poczucie własnej wartości, ale dlatego, że nie chcą się sprzedać, nie chcą robić 
czegoś tylko dla pieniędzy, bo wiedza, że to ich wewnętrznie zuboży. SĄ spokojni, ważne jest dla 
nich rodzinne ciepło, kontakty z ludźmi, z kultura, z szeroko rozumiana duchowością. 

- Jak budować w sobie wewnętrzne poczucie wartości?

- Musimy cofnąć się do dzieciństwa. Uświadomić sobie, że rodzice nas nie kochali i przeżyć ból z 

tym związany. Następnie zrozumieć, że to, iż rodzice nas nie kochali, nie było naszą winą. Że 
nadajemy się do kochania i zawsze się nadawaliśmy, tylko tak się złożyło, że mieliśmy rodziców, 
którzy nie potrafili kochać. Okaże się nagle, że rodzice wcale nie byli tacy idealni.
Jeśli to zrobimy, wtedy zobaczymy, że wokół nas są ludzie, którzy potrafią kochać i że my 
potrafimy kochać. I będziemy uratowani. Dopóki jednak nie wykonamy tej pracy, to choćby nie 
wiem kto przed nami stanął i chciał ofiarować nam całą miłość świata, odwrócimy się od niego 
ponieważ nie wierzymy, że można nas pokochać. Pomyślimy, że nami manipuluje, albo udaje, 
albo zwariował, albo się pomylił. 

- Gdy uwierzymy, że zasługujemy na miłość, wtedy odzyskamy poczucie własnej wartości?

- Sympatię będziemy przyjmować jak sympatię, szacunek jak szacunek, miłość jak miłość. 
Odczujemy, że można czerpać satysfakcję i szczęście z tego, że po prostu jesteśmy.

 http://dda.bhd.pl/index2.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=66&pop=1&page=0