19. Władza królewska w Rzeczypospolitej szlacheckiej. 

 

Po  przywróceniu  Królestwa  Polskiego  w  1320r  silnie 

podkreślono  suwerenny  charakter  Państwa  niezależnego. 
Sprawujący  władze  najwyższy  Król  był  suwerenem.  Praktyka 
wyboru Jagiellonów, mających dziedziczenie prawa do tronu 
na  Litwie,  na  elekcyjny  tron  polski  utrzymała  się  do 
bezpotomnej śmierci Zygmunta Augusta.  

1573 – Sejm w Warszawie – ustalenie zasad elekcji – 

elekcja  przez  szlachtę  –  zasada  ta  umożliwiała  magnatom 
uzyskanie wpływu na wybór odpowiadającego ich interesom 
kandydata do tronu. Na sejmie elekcyjnym w 1573r wybrano 
Henryka  Walezego,  uchwalono  zbiór  podstawowych  zasad 
ustrojowych,  określonych  jako  artykuły  henrykowskie. 
Zawarto tez z nowym królem pacta  conventa, zawierały one 
osobiste  zobowiązania  króla.  Po  ucieczce  Walezego  w  1574 
do  Francji  tron  Polski  znowu  opustoszał.  W  trakcie 
bezkrólewia  doszło  do  podwójnego  wyboru  (Maksymilian  II 
Habsburg i Stefan Batory), ostatecznie królem wybrany został 
Batory (1575).  

W wyniku zmieniającej  się roli instytucji ustrojowych 

w  szczególności  sejmu  od  pierwszej  połowy  XVI  w. 
następowało stopniowe ograniczenie samodzielności króla w 
zakresie:  

 

ustawodawstwa 

 

naczelnego dowództwa 

 

sądownictwa. 

Król  zachował  uprawnienia  do  wydawania  aktów 

ustawodawczych wobec miast królewskich, Żydów. W rękach 
króla  pozostało  wyłączne  prawo  mianowania  urzędników  (w 
tym urzędy senatorskie). Król kierował polityką zagraniczną i 
sprawował zwierzchnictwo na lennami. 

Po  wygaśnięciu  dynastii  Jagiellonów  z  woli  szlachty 

ustalono 

zasady 

ustrojowe, 

zawarte 

w 

artykułach 

henrykowskich.  Odtąd  władza  Króla  oparta  była  na  umowie 
między elektem a szlachtą. Twórcy artykułów henrykowskich 
dążyli do osłabienia pozycji monarchy w RP.