plik

Teoria krytyczna

albo śmierć.

Dlaczego powinniśmy

mówić Marksem?

Grzegorz Lewicki

y, Polacy, nie zdajemy sobie sprawy,
jak wygląda światopogląd przecięt-
nych Europejczyków. Nasi politycy

i intelektualiści rzadko uzmysławiają sobie
fakt,  że  mentalność  mieszkańców  Europy
Zachodniej jest o wiele bardziej lewicowa niż
Polaków. Nie chodzi o to, że nasza niedosta-
teczna lewicowość jest czymś złym. Wręcz
przeciwnie,  przywiązanie  do  specyfiki  kul-
turowej może okazać się w dłuższej mierze
korzystne  dla  Europy  (zob.  Lewicki  2011).
Zła jest raczej ignorancja części konserwa-
tywnych elit i niechęć do poznania sposobu
myślenia  panującego  w  kręgach  decyzyj-
nych i medialnych Europy. Wielu konserwa-
tywnych intelektualistów w Polsce gdy tylko
usłyszy słowa „Karol Marks”, gulgota, pieni
się i czerwieni, krzywiąc się, że „dość mieli-
śmy już w Polsce marksizmu”.

Tymczasem marksizm jest w Europie

Zachodniej  ciągle  żywy,  rozwija  się  na  uni-
wersytetach  często  bez  żadnych  związków
z  komunizmem,  kształtując  sposób  myśle-
nia  kolejnych  pokoleń.  Weźmy  choćby  szkoły
londyńskie:  London  School  of  Economics
czy  School  of  Oriental  and  African  Studies  –
w pierwszej z nich terminy Marksowskie służą
do socjaldemokratycznego spojrzenia na eko-

nomię, w drugiej Marks jest głównym świeckim
świętym  oraz  intelektualnym  przewodnikiem
w krytyce kolonialnej Europy. Nie pomogą na-
rzekania. Tak po prostu jest. Mentalności Pola-
ków i mieszkańców Europy Zachodniej zasad-
niczo  się  różnią.  Przez  szacunek  dla  drugiej
strony, a także w celu skutecznej komunikacji,
trzeba zaakceptować to, że Europejczycy pa-
trzą  na  sprawy  społeczne  często  po  mark-
sowsku, nawet nie zdając sobie z tego sprawy.

Bez znajomości mentalności drugiej stro-

ny nasza komunikacja z Europą będzie utrud-
niona.  Niestety,  dziś  Polska,  ustami  swoich
dyplomatów, polityków i filozofów, nie potrafi
powiedzieć,  o  co  jej  tak  naprawdę  chodzi.
Lewica w Polsce nie potrafi wyrazić swoich
poglądów, bo ich po prostu nie ma, a prawi-
ca, choć ma coś do powiedzenia, nie umie się
wysłowić. W  tym  tekście  spróbuję  wyjaśnić,
dlaczego opanowanie języka lewicowej teorii
krytycznej i eksponowanie lewicowej wrażli-
wości jest tak ważne dla polskich elit.

Wyjaśnić, wzmocnić, wyzwolić!

Nurtem myślenia kształtującym mental-

ność w Europie jest postmodernizm, który
podkreśla płynność i niestałość wszelkich

konstrukcji społecznych, filozoficznych i kul-
turowych. Postmodernizm w sferze kultury
kwestionuje  bezwzględną  prawomocność
dyskursów  i  zakłada,  że  są  one  warunko-
we oraz częściowo błędne, a także zawsze
podatne  na  zmianę.  Próbę  zdefiniowania
postmodernizmu  podjąłem  gdzie  indziej
(Lewicki 2009), teraz chciałbym tylko zwró-
cić uwagę, że jednym z elementów postmo-
dernizmu w sferze intelektualnej jest teoria
krytyczna,  której  schemat  argumentacyjny
został przyjęty jako właściwy, dobry i spraw-
dzony przez wielu Europejczyków.

Teoria krytyczna ma korzenie w neo-

marksistowskiej szkole frankfurckiej, której
przedstawicielami byli między innymi Max
Horkheimer, Theodor Adorno, Erich Fromm
czy Jurgen Habermas. Nie będę zajmował
się poszczególnymi myślicielami, ale przed-
stawię sam schemat rozumowania charak-
terystyczny dla teorii krytycznej w ogóle.

Według Briana Faya (1987) teoria krytycz-

na  w  naukach  społecznych  to  teoria,  która
wyjaśnia porządek społeczny w sposób, któ-
ry  pozwala  samej  teorii  stać  się  katalizato-
rem zmian społecznych. Teoria projektowana
jest po to, aby oddziaływać na społeczeństwo
i  zmienić  je.  W  pełni  rozwinięta  teoria  kry-
tyczna  składa  się  z  czterech  teorii  składo-
wych:  teorii  fałszywej  świadomości,  teorii
kryzysu,  teorii  edukacji  oraz  teorii  transfor-
macji  społecznej.  Zwolennik  teorii  krytycz-
nej ma wyjaśnić, dlaczego członkowie danej
społeczności postrzegają rzeczywistość fał-
szywie i dlaczego to zafałszowanie jest ozna-
ką nadciągającego kryzysu, następnie musi
stworzyć  teorię  edukacji,  która  uświadomi
ludziom ich prawdziwą pozycję oraz oświeci
ich do tego stopnia, że sami będą mogli stać
się  nośnikami  przemiany  społecznej.  Osta-
tecznie  socjolog  musi  opisać  proces  trans-
formacji i jej pożądane efekty oraz wyjaśnić,
dlaczego stan po transformacji będzie lepszy
od poprzedniego. Fay stwierdza w skrócie, że

kompletna  teoria  krytyczna  musi  w  imieniu
jakiejś  uciskanej  grupy  stworzyć  teorię  3E,
czyli  enlightenment,  empowerment,  emanci-
pation

(1987: 29), co można przetłumaczyć

jako teorię „3W”, czyli wyjaśnienie, wzmocnie-
nie

, wyzwolenie.

Wzorcem i początkiem teorii krytycznej

jest teoria Karola Marksa (Fay 1987: 34–36).
Rozważmy ją w kontekście „3W”.

(1) Wyjaśnienie odbywa się przez wska-

zanie,  że  klasa  robotnicza  jest  pogrążona
w  fałszywej  świadomości,  to  znaczy  nie
zdaje sobie sprawy, że pracując dla kapitali-
stycznego pracodawcy, bierze udział w pod-
trzymywaniu systemu, który z konieczności
powoduje  bogacenie  się  kapitalisty  oraz
ubożenie  i  psychiczne  wyobcowanie  pra-
cowników. Robotnik staje się zdehumanizo-
wanym narzędziem pracy, podtrzymującym
trwanie systemu, choć może tego wcale nie
być świadomy. Jego percepcja rzeczywisto-
ści  jest  zaburzona.  Klasa  robotnicza  trwa
w obiektywnej iluzji, to znaczy rozumie po-
jęcia, takie jak „Bóg”, „rynek” czy „państwo”
jako niezależne od niej samej, podczas gdy
są one tworzone przez kapitalistów w celu
zachowania  systemu.  Nieświadomi  robot-
nicy uznają, że tym bytom po prostu trzeba
się podporządkować i że nikt i nic nie ma na
nie  wpływu.  Świadomość  klasy  robotniczej
jest  zatem  fałszywa,  uwikłana  w  strukturę
kapitalistyczną. Co więcej, ekonomiści i so-
cjologowie kapitalizmu tworzą teorie, które
powielają i podtrzymują krzywdzącą robot-
nika iluzję.

(2) Wzmocnienie klasy robotniczej odby-

wa się przez stworzenie teorii jej zniewolenia
i właściwe opisanie sposobu, w jaki zasady
produkcji  wpływają  na  ich  sytuację.  Dzięki
nazwaniu  rzeczy  po  imieniu  i  stworzeniu
teorii ukazującej problemy klasy robotniczej
w  perspektywie  historycznej,  ważne  spo-
łeczne  zjawiska  zostają  wreszcie  nazwa-
ne  i  uwypuklone.  Robotnicy  dowiadują  się,

Teoria krytyczna albo śmierć

Pressje 2011, teka 25

dlaczego są tłamszeni i komu służy ich nie-
dola. Dzięki temu to, co było poza nawiasem
społecznej świadomości, staje się widoczne.
Relacje władzy i zależności wysuwają się na
pierwszy plan, a klasa robotnicza − dzięki
systematycznej edukacji prowadzonej przez
tych, którzy przezwyciężyli fałszywą świa-
domość − zostaje uświadomiona i staje się
gotowym do rewolucji proletariatem.

(3) Wyzwolenie odbywa się poprzez

wskazanie, które elementy struktury kapita-
listycznej powinny być zmienione (na przy-
kład instytucje własności prywatnej, rynek),
lub usunięte (państwo), a także jakie formy
relacji  społecznych  muszą  je  zastąpić.  Zo-
staje  opisany  pożądany  sposób  samoorga-
nizacji  oświeconych  (partia  komunistycz-
na)  oraz  nakreślona  strategia  działalności
rewolucyjnej,  która  ma  porwać  tych  wciąż
nieprzekonanych, pogrążonych w fałszywej
świadomości.

Marksizm w Polsce − nie bez powodu −

kojarzy się źle. Należy jednak pamiętać, że
marksizm i teoria krytyczna to nie to samo.
Teoria  krytyczna  jest  jak  gdyby  zdjętym
z  marksizmu  schematem  argumentacyj-
nym,  który  można  wypełniać  nową  treścią.
Identyfikuje  zawsze  jakąś  uciskaną  grupę
społeczną,  pokazuje,  dlaczego  struktu-
ra  społeczna  przyczynia  się  do  niedoli  tej
grupy,  opisuje  fałszywą  świadomość  spo-
łeczeństwa  i  szerszy  kontekst  społeczny
oraz historyczny, aby na końcu przedstawić
środki zaradcze: rewolucyjne lub – rzadziej –
ewolucyjne.  Teoria  krytyczna,  choć  gene-
tycznie związana była z marksizmem, z cza-
sem rozluźniła z nim związki, opisując wiele
nowych  zjawisk  społecznych.  Na  przykład,
wiele  szkół  feministycznych  można  zinter-
pretować jako wersje teorii krytycznej. We-
dług  Sandry  Harding  (1993)  feministyczna
metoda  w  naukach  społecznych  opiera  się
na: rozpoznaniu, dlaczego tradycyjne nauki
społeczne odzwierciedlają tylko i wyłącznie

interesy  mężczyzn  (wyjaśnienie),  przedsta-
wieniu  i  wdrożeniu  programu  badawcze-
go,  który  odpowiadałby  na  potrzeby  kobiet
(wzmocnienie) i przemianie świadomości na
bardziej  równą  przez  umieszczenie  kobiet
na  pozycjach  społecznych  zdominowanych
dotychczas  przez  mężczyzn,  dzięki  czemu
możliwa  jest  transformacja  świadomości
opinii publicznej (wyzwolenie).

Cztery wady teorii krytycznej

Choć teoria krytyczna ma się dziś do-

brze, a socjologię w ten sposób uprawiają
przedstawiciele różnych grup interesu, ma
ona wiele słabych punktów. Poniżej wymie-
nię cztery najważniejsze.

(1) Brak kryteriów selekcji tematów ba-

dawczych

. Które grupy powinny być „wy-

zwalane” przez socjologów i filozofów? Nie
wiadomo. Donald Comstock (1996) sugeru-
je,  że  chodzi  o  te  grupy,  które  są  uciskane
w systemie kapitalistycznym, i ma nadzieję,
że  pełniejszą  listę  będzie  można  stworzyć,
gdy  społeczeństwa  kapitalistyczne  staną
się „bardziej zaawansowane”. Innymi słowy,
czas pokaże. Trzeba po prostu czekać i pa-
trzeć, które grupy społeczne określą same
siebie jako represjonowane.

Ta niejasność to istotna słabość teorii

krytycznej, jeśli bowiem nie istnieją kryteria
wyboru  grup,  dla  których  trzeba  stosować
teorię krytyczną, to każda grupa może mieć
swoją własną. Doskonale pokazuje to artykuł
Wojciecha Czabanowskiego i Błażeja Skrzy-
pulca  (2011a),  którzy  w  ostatnich  „Pres-
sjach” spróbowali stworzyć zarys chrześci-
jańskiej teorii krytycznej inspirowanej myślą
Karola Wojtyły. Teoria ta spełniała wszystkie
formalne  wymogi  3W.  Wyjaśnienie  polega
u nich na wykazaniu, że rozprzestrzenianie
się  bezkrytycznego  materializmu  prowadzi
społeczność europejską do fałszywej świa-
domości i alienuje ją od pełnego i spójnego

spojrzenia  na  życie  jednostek  i  wspólnot.
Wzmocnienie dokonuje się przez nazwanie
problemu  po  imieniu  i  danie  chrześcija-
nom  narzędzi  teoretycznych  do  opisu  sta-
nu represji, w której się znaleźli, natomiast
wyzwolenie  polega  na  świadomym  wy-
chowaniu  nowych  pokoleń  Europejczyków
w otwartości na duchową sferę egzystencji.
Pasuje? Pasuje.

Oczywiście, coś tu jednak zgrzyta. Marks

i marksiści jednogłośnie twierdzili, że system
kapitalistyczny  podtrzymywany  jest  dzięki
trwaniu tradycyjnego modelu rodziny, zako-
rzenionego w wartościach chrześcijańskich.
To uprzedzenie odziedziczyło wielu zwolen-
ników  teorii  krytycznych.  To  żadna  tajem-
nica, że większość z nich, jeśli nie wszyscy,
buduje swoje modele wyzwolenia grup spo-
łecznych, przyjmując na wiarę Marksowskie
uprzedzenia  dotyczące  religii  czy  rodziny.

W  żadnym  z  istniejących  schematów  teo-
rii  krytycznej  nie  spotkałem  się  ze  stwier-
dzeniem,  że  grupy  społeczne,  które  należy
wyzwolić,  nie  mogą  mieć  związku  z  chrze-
ścijaństwem  czy  tradycyjnym  modelem  ro-
dziny.  Nikt  się  do  tego  nie  przyzna,  wszak
teoria ma być uniwersalna. A skoro nikt się
nie  przyzna,  to  idea  przywrócenia  wartości
chrześcijańskich  za  pomocą  teorii  wyrosłej
na idei wrogich wobec chrześcijaństwa jest
jak najbardziej zasadna i formalnie popraw-
na. Być może Czabanowski i Skrzypulec roz-
poczęli nowy trend w teorii krytycznej, trend
mówienia  do  lewicy  jej  własnym  językiem,
choć z pozycji zasadniczo odmiennych. Jest
to kierunek dobry i ciekawy.

(2) Niebezpieczny związek z marksizmem.

Jeśli schemat teorii krytycznej oparty jest
na marksizmie, to na ile może się on usa-
modzielnić? Przykład chrześcijańskiej teorii
krytycznej dobrze ilustruje ten problem. Co

ciekawe,  można  pytać  nie  tylko  o  to,  na  ile
teoria krytyczna może przeczyć wartościom
marksizmu, lecz także o to, czy z konieczno-
ści ogranicza się do kontekstu kapitalistycz-
nego. Marks pragnął wyzwolenia z okowów
kapitalizmu,  aby  stworzyć  system  komuni-
styczny. Czy wobec tego można używać teorii
krytycznej także do wyzwalania na przykład
z  okowów  opresyjnej  władzy  komunistycz-
nej w Chinach? Niestety – także w tym wy-
padku eksperci od teorii krytycznej nabiera-
ją wody w usta. Pytanie, czy teorię krytyczną
można  zastosować  w  innym  systemie  niż
kapitalistyczny,  wciąż  pozostaje  otwarte,
choć  zwolennicy  jej  uniwersalizmu  zapew-
ne stwierdzą, że służy ona do wspomagania
wszelkich  represjonowanych  grup  społecz-
nych, w każdym systemie politycznym. Ewi-
dentna niejasność jednak pozostaje.

Ta niejasność jest tym bardziej niepoko-

jąca, że wielu zwolenników teorii krytycznej
uprawia  radykalny,  rewolucyjny  marksizm,
skierowany przeciwko cywilizacji zachodniej
w sposób tak nienawistnie emocjonalny, że
aż ciarki przechodzą po plecach. Należy pa-
miętać,  że  radykalna  postkolonialna  teoria
krytyczna rozwijana między innymi w Ame-
ryce  Łacińskiej  czy  Afryce  w  zestawieniu
z teorią krytyczną mniejszości seksualnych
uprawianą w Europie Zachodniej to dwa zu-
pełnie różne światy. Podczas gdy mniejszo-
ści  seksualne  upatrują  wyzwolenia  jedynie
w ustanowieniu przychylnej sobie legislacji
i  zmianie  świadomości  społecznej,  niektó-
rzy  teoretycy  postkolonializmu  wypowia-
dają twierdzenia, które mogą prowadzić do
przemocy. Według nich kapitalizm to system
sam  w  sobie  zły  i  całe  zło  ostatnich  stule-
ci musiało się wydarzyć, ponieważ jest ono
wpisane w logikę rozwoju kapitalizmu. Ten
radykalny determinizm zakłada po heglow-
sku,  że  logika  systemu  rozwija  się  sama,
a motywacje poszczególnych ludzi nie mają
żadnego  znaczenia  i  wpływu  na  system.

Teoria krytyczna albo śmierć

Grzegorz Lewicki

Oczywiście, coś tu jednak zgrzyta

Według radykałów rozumujących w tym du-
chu,  takich  jak  Etienne  Balibar,  rasizm  tak
naprawdę  nie  jest  wypaczeniem  mental-
ności  zachodniej,  ale  raczej  ideą  wpisaną
w sam europejski sposób myślenia, w logikę
naszej cywilizacji. Recepta na ten stan rze-
czy jest prosta: całkowicie zmienić system.

To zrozumiałe, że rasizm jest złem i że

kolonializm był złem. Jeśli jednak zmieniać
system,  to  na  jaki?  Postkolonialni  teorety-
cy niestety nie poświęcają zbyt wiele uwa-
gi  temu,  jak  ten  system  miałby  wyglądać,
przez  co  niebezpiecznie  zbliżają  się  do  ro-
syjskich  komunistów,  którzy  wierzyli,  że
najpierw obalą kapitalizm, a potem „jakoś to
będzie”. Zamiast tego wielu z nich debatuje
nad  wyższością  Lenina  nad  Marksem.  Na
niedawnym seminarium w Birkbeck College
Drucilla Cornell wraz ze studentami czytała
teksty Mao, Luksemburg i Lenina, by zasta-
nowić się, w jaki sposób podtrzymać impet
ruchów społecznych, by radykalnie zmienić
kapitalizm,  oraz  jak  zorganizować  system
państwa  w  ten  sposób,  by  po  jakimś  cza-
sie  zanikł  (Cornell  2011).  Brzmi  znajomo:
Lenin powiadał, że po tryumfie komunizmu
państwo  zacznie  zanikać  i  dojdzie  do  tego,
że  nawet  kucharka  będzie  mogła  nim  za-
rządzać.  Niestety,  państwo  nie  znikło,  więc
Lenin  znalazł  wyjaśnienie  robocze:  była  to
wina  ostatnich  skrywających  się  wrogów
komunizmu.  Zaczęto  ich  szukać  i  mordo-
wać. Czy czeka nas powtórka z historii?

Wobec radykalnie różnych odmian teo-

rii  krytycznej  należy  podkreślić  jedno:  teoria
krytyczna  jest  tylko  pustym  schematem  ar-
gumentacji,  który  może  być  zastosowany  do
wielu  różnych  przedsięwzięć,  w  tym  także
takich, które należy jednoznacznie i zdecydo-
wanie potępić.

(3) Założenie uprzywilejowania badacza.

Skąd badacz wie, że dana grupa ma fałszywą
świadomość? Teoria krytyczna dopuszcza
sytuację, w której dana grupa nie jest świa-

doma, że podlega represji, i dopiero teore-
tyk, jako ten, który wie lepiej, rozbija tę iluzję
normalności,  wskazując  na  źródła  cierpie-
nia ukryte w sposobie organizacji społecz-
nej.  Dlaczego  jednak  socjolog  miałby  mieć
taki obowiązek, skoro ludzie nie odczuwają
cierpienia? Nie jest to do końca jasne. Jeśli
ludziom  żyje  się  całkiem  dobrze  w  danym
kontekście  społecznym,  to  przekonywanie
ich na siłę, że cierpią, może być traktowane
jako brak szacunku dla autonomii jednostki,
która ma prawo sama decydować, co jest dla
niej dobre, a co nie. W tym obowiązku wydaje
się skryte założenie, że teoretyk społeczny
stawia się o poziom wiedzy wyżej, jako ktoś,
kto  posiadł  prawdę  i  teraz  na  sposób  pro-
rocki  próbuje  oświecić  innych.  Oczywiście
zwolennicy  teorii  krytycznej  będą  się  bro-
nić, twierdząc, że na poparcie swoich słów
mają  obiektywne  badania  socjologiczne,
a  fałszywa  świadomość  i  powierzchowne
samozadowolenie  represjonowanych  grup
społecznych wynikają z ich niedostatecznej
edukacji oraz ze struktury społecznej, która
reprodukuje iluzję. Jednak tutaj pojawia się
kolejny  problem,  ponieważ  nie  jest  jasne,
dlaczego  udana  edukacja  musi  z  koniecz-
ności  prowadzić  do  projektu  transformacji.
Są przecież inne możliwości: dzięki edukacji
ludzie  mogą  przewartościować  swoje  wie-
rzenia, aby dostosować je do bieżącej sytu-
acji.  Mogą  próbować  redukować  alienację
nie tylko przez zmianę struktury społecznej,
lecz  także  przez  przedefiniowanie  własne-
go miejsca w świecie i dostrzeżenie swojej
roli w nowym świetle.

(4) Brak kryteriów oceny prawdziwości.

W teorii krytycznej tak naprawdę nie wiado-
mo, do czego ma prowadzić oświecenie, nie
wiadomo, czy społeczeństwo po przejściu
etapów wyjaśnienia, wzmocnienia i wyzwo-
lenia rzeczywiście będzie szczęśliwsze. Po-
zytywna wartość oświecenia jest więc de-
kretowana przez samego badacza. Niestety,

badacz może się mylić – to, co w jego oczach
ma przynieść wyzwolenie cierpiącym, może
doprowadzić  do  jeszcze  większego  cier-
pienia. Mamy na to kilka przykładów histo-
rycznych:  komunizm  miał  wyzwolić  prole-
tariat,  a  przyniósł  śmierć  milionów  ludzi,
powszechne zniewolenie i totalitaryzm. Po-
dobnie było z ideologią dzieci kwiatów, czyli
pokolenia 68, które schemat „3W” rozumia-
ło  następująco:  wyjaśnienie  –  pokazanie,
że  w  kapitalizmie  człowiek  ulega  alienacji
pod  wpływem  narzuconych  norm  społecz-
nych;  wzmocnienie  –  nazwanie  i  opisanie
tej alienacji; wyzwolenie – odrzucenie norm
społecznych dzięki rozwiązłości seksualnej,
hedonizmowi  i  impulsywnemu,  zgodnemu
z biologiczną naturą życiu. Porażkę tej teorii
krytycznej obrazowo wskazał Michel Houel-
lebecq (2003), sugerując, że takie wyzwole-
nie prowadzi do jeszcze większego cierpie-
nia.  Bohaterowie  jego  powieści  są  dziećmi
z wolnych związków, skrzywdzonymi przez
nieodpowiedzialnych  rodziców,  które  na
próżno szukają sensu życia.

O sukcesie teorii krytycznej decyduje

więc  najwyraźniej  jej  praktyczna  popular-
ność i moc wpływania na praktykę, natomiast
o  jej  prawdziwości  można  mówić  dopiero
z czasem – gdy postulowane zmiany zostaną
już  wprowadzone  i  rzeczywiście  doprowa-
dzą do redukcji cierpienia w społeczeństwie.

Podsumowując, analityczne spojrzenie

na  teorię  krytyczną  prowadzi  do  wniosku,
że  trudno  ją  zdefiniować  i  uzasadnić  jako
spójną i kompletną całość. Weryfikacja teo-
rii wymusza zabiegi retoryczne i populary-
zacyjne  –  bez  nich  teoria  nie  jest  w  stanie
dowieść swojej prawdziwości.

Cztery zalety teorii krytycznej

Mimo wskazanych niejasności, teoria

krytyczna ma również swoje zalety. Oto
cztery, które uważam za najważniejsze:

(1) Zwrotność na linii teoria–praktyka. Teo-

ria  krytyczna  podkreśla,  że  sposób,  w  jaki
dana  grupa  społeczna  nazywa  swoją  sytu-
ację, wpływa na działania, które podejmuje.
Tę ważną myśl rozwija Ian Hacking (1996),
gdy zwraca uwagę na rolę klasyfikacji spo-
łecznych,  czyli  pojęć  używanych  do  nazy-
wania i grupowania spraw ludzkich, w spo-
sób  analogiczny  do  klasyfikacji  w  świecie
nauk biologicznych na gatunki roślin i zwie-
rząt.  Klasyfikacje  społeczne  wyodrębniają
zjawiska społeczne w ten sposób, że mogą
one  stać  się  przedmiotem  nauk  społecz-
nych. Takimi klasyfikacjami są na przykład
„maltretowanie dzieci”, „ciąże wśród nasto-
latek”, „ludzie bezrobotni”. Oczywiście, ciąże
nastolatek  nie  są  zjawiskiem  nowym,  jed-
nak jako klasyfikacja społeczna wyłoniły się
stosunkowo niedawno, zostały wyodrębnio-
ne jako osobny byt. Stało się tak, ponieważ
wcześniej zostały zidentyfikowane jako coś
niepożądanego,  jako  coś,  co  powinno  stać
się  przedmiotem  badań.  Hacking  zwraca
uwagę na sprzężenie zwrotne teorii i prak-
tyki. Nowe sposoby klasyfikowania zjawisk
społecznych  powodują  zmianę  naszego
sposobu myślenia – z czasem gromadzimy
o nich wiedzę, co z kolei wpływa na to, jak
patrzymy  na  przeszłość  i  teraźniejszość.
W  rezultacie,  dzięki  wpływowi  na  naszą
mentalność,  teoria  może  zmienić  nasze
zachowanie.  Powstaje  dwukierunkowe
sprzężenie: z jednej strony teoria, czyli kla-
syfikacja  praktyki,  zmienia  samą  praktykę,
z drugiej strony − zmieniona praktyka może
znów  wpłynąć  na  teorię.  Hacking  ilustruje
to zjawisko przykładem klasyfikacji „etnicz-
ność latynoska” (Hispanic ethnicity): po wy-
łonieniu  się  tej  klasyfikacji  w  świadomości
społecznej  zmieniła  ona  praktykę  samo-
identyfikacji,  ponieważ  wielu  ludzi  zaczęło
rzeczywiście  identyfikować  się  za  pomocą
tego  terminu.  Z  kolei  praktyka  odnoszenia
go  do siebie  przez  wiele grup  społecznych

Teoria krytyczna albo śmierć

Grzegorz Lewicki

z czasem odsłania różne tendencje samo-
identyfikacji, co z kolei wzbogaca samą kla-
syfikację o nową treść.

(2) Aktualność alienacji i dehumanizacji.

Choć terminy te nie zrodziły się wraz z teo-
rią krytyczną, to właśnie Marks i zwolennicy
teorii  krytycznej  uczynili  je  ważnymi  i  roz-
poznawalnymi pojęciami socjologii. Aliena-
cja  jednostki  z  powodów  niezależnych  od
niej samej, ale związanych ze charakterem
struktury  społecznej,  w  której  funkcjonuje,
to temat, który jest jak najbardziej aktualny.
W dobie globalizacji, która zmienia warunki
życia zbyt szybko, aby człowiek mógł się do
nich  dostosować,  w  dobie  międzynarodo-
wych  migracji  na  niespotykaną  dotąd  ska-
lę,  alienacja  jako  stan  psychicznego  wyob-
cowania  jest  niezmiernie  ważną  kategorią
socjologiczną  (zob.  niżej).  Lektura  prac  na
temat alienacji pisanych przez autorów in-
spirujących się Marksem może z pewnością
pomóc w zrozumieniu tego zjawiska dziś.

(3) Obiektywna iluzja i fałszywa świado-

mość

. Choć pojęcie fałszywej świadomości

może  wydawać  się  dziwaczne  (bo  jak  tu
stwierdzić,  że  ktoś  ma  fałszywą  świado-
mość, jeśli ten ktoś wcale tak nie uważa?),
bywa czasem zasadne. Amartya Sen, laureat
Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii, uży-
wa pojęcia obiektywnej iluzji do wskazania,
że  byt  określa  świadomość  grup  społecz-
nych. Oznacza to, że dana grupa społeczna,
patrząca  na  rzeczywistość  z  pewnej  okre-
ślonej  perspektywy,  nie  widzi  z  wewnątrz
tego, co potrafi dostrzec badacz patrzący na
nią  z  zewnątrz  (Sen  2010:  163–166).  Dana
grupa  tkwi  w  iluzji,  która  jest  obiektywna
w tym sensie, że istnieje naprawdę i faktycz-
nie  zaburza  samopostrzeganie.  Sen  wska-
zuje  na  przykład,  że  mieszkańcy  indyjskiej
prowincji  Kerala  mają  fałszywą  świado-
mość w kwestii średniej długości życia: oce-
niają ją jako bardzo niską, podczas gdy dane
statystyczne pokazują, że w rzeczywistości

należy ona do najwyższych w kraju. Okazuje
się, że publiczna świadomość zagrożeń dla
życia ludzkiego, która prowadzi właśnie do
wzrostu  średniej  długości  życia,  powoduje
równocześnie skupienie uwagi na zagadnie-
niu  śmiertelności  i  zaburza  samopostrze-
ganie. W  innych  prowincjach,  gdzie  nie  ma
dostępu do opieki oraz informacji zdrowot-
nej, średnia długość życia jest bardzo niska,
choć populacja lokalna nie jest tego świado-
ma i ocenia ją zupełnie inaczej.

(4) Potencjał retoryczny. Teoria krytyczna

jest po prostu fajna. Jeśli tylko nie nawołuje do
użycia przemocy, jeśli promuje pokojową re-
torykę sprzeciwu, to mentalność europejska
może w pełni z nią sympatyzować. W końcu

kto z nas nie ma zrozumienia dla uciskanych,
dla tych, którzy mają gorzej, dla tych, którym
trzeba pomóc, bo sami nie dadzą sobie rady?
Teoria krytyczna budzi sympatię, współczucie
i żal, a więc emocje uniwersalne, niezależne
od przekonań politycznych. Wyjaśnia pozycję
grupy społecznej przez wskazanie na niespra-
wiedliwość,  na  zło,  któremu  trzeba  przeciw-
działać.  Żal  szukający  ujścia  przez  czyn  jest
wpisany w samą strukturę argumentacji! Ra-
cjonalne rozważania akademików są niczym
w porównaniu z oczyszczającą emocją, która
porusza nie tylko profesorów, ale też zwykłych
ludzi. Dyskryminowani, poniżeni, niedocenieni
dzięki teorii krytycznej mogą podnieść głowy,
mogą  przemówić  do  serca  opinii  publicznej,
zmienić  jej  świadomość  w  ogniu  katharsis.
Stąd bierze się skuteczność teorii krytycznej.

Krytykuj albo giń!

Warto zastanowić się nad wpływem

teorii krytycznej na mentalność Europej-
czyków. Na większości zachodnich uniwer-

sytetów schemat teorii krytycznej przedsta-
wia się studentom jako zasadną, a czasem
jako  jedyną  uprawnioną  metodę  uprawia-
nia  socjologii  czy  filozofii.  Student  uczy
się  operować  pojęciami,  takimi  jak  fałszy-
wa  świadomość,  dyskryminacja,  przemoc
strukturalna, przemoc symboliczna, abjek-
cja,  alienacja,  dehumanizacja,  wyklucze-
nie,  błąd  afektywny,  nierówność  klasowa,
zwrot  kolonialny,  dekonstrukcja,  narracja,
hegemonia  dyskursu,  uprzedzenie  gende-
rowe, patriarchat, poststrukturalizm, post-
filozofia,  wiedzowładza,  homofobia,  anali-
za  klasowo-genderowo-rasowa,  czytanie
symptomatyczne etc. Nie mogę tu wyjaśnić,
a  nawet  wymienić  wszystkich  pojęć  po-
wstałych z inspiracji lub w związku z teorią
krytyczną  (zob.  np.  Payne,  Barbera  2010).
Wszystkie te pojęcia łączy jedno – mają słu-
żyć wyjaśnieniu, wzmocnieniu lub wyzwole-
niu: mogą umożliwić wyjaśnienie przyczyn
cierpienia  jakiejś  grupy  społecznej,  pomóc
wskazać źródła jej dyskryminacji, odsłonić
relacje  władzy  jednych  nad  drugimi  w  po-
zornie obiektywnej rzeczywistości, wzmoc-
nić  daną  grupę  społeczną  przeciwko  innej
grupie  czy  dyskryminującej  strukturze,
a  także  umożliwić  wyzwolenie,  to  znaczy
wdarcie  się  dotychczas  dyskryminowanej
mniejszości do świadomości publicznej i –
ostatecznie – zdobycie władzy.

Etos wydobywania wykluczenia na po-

wierzchnię  (więcej  o  motywacjach  zwolen-
ników  etosu  zob.  Pelc  2009)  i  pomagania
tym,  którzy  uważają  się  za  wykluczonych
w  tworzeniu  przez  nich  ich  własnej  teorii,
to trend widoczny nie tylko na europejskich
uniwersytetach.  Etos  ten  odzwierciedlają
ideały Unii Europejskiej, o których z powo-
dzeniem  można  powiedzieć,  że  przesiąkły
wrażliwością teorii krytycznej. Stało się tak
po części dlatego, że wielu obecnych decy-
dentów  UE  ma  słabość  do  Marksa  i  teorii
krytycznej,  ponieważ  są  to  byli  komuniści,

którzy ze względu na wyhamowanie komu-
nizmu przez Polskę nie doświadczyli go na
własnej skórze, a przez to nie stracili dla
niego entuzjazmu.

Nie trzeba brać udziału w posiedze-

niach  Parlamentu  Europejskiego,  gdzie
co  drugi  parlamentarzysta  używa  pojęć
teorii  krytycznej,  aby  stwierdzić,  że  grupy,
którym  udało  się  w  opinii  publicznej  skon-
struować  swój  status  jako  wykluczonych,
mają  większe  szanse  na  dotacje  unijne
z funduszy pomocowych oraz na pieniądze
fundacji zajmujących się kulturową, religij-
ną i obyczajową tolerancją. Po prostu opła-
ca się być wykluczonym. Po pierwsze, etos
trudnej i postępowej walki o lepszą sprawę
budzi  sympatię.  Po  drugie,  pojęcia  takie,
jak  równość,  niedyskryminacja  i  tolerancja
kojarzą  się  pozytywnie  –  „więcej  równości
i  tolerancji”  to  postulat,  pod  którym  podpi-
sze się niemal każdy, więc choćby z powo-
dów  dyplomatycznych  warto  go  używać.
Bez odniesienia do konkretnej sprawy i kon-
tekstu  taki  postulat  jest  oczywiście  pusty,
co  nie  zmienia  faktu,  że  tego  typu  frazy  to
słowa klucze, które w umyśle odbiorcy wy-
wołują pozytywne konotacje. Wiedzą o tym
doskonale  ludzie  przygotowujący  wnioski
o dofinansowanie unijne i projekty między-
narodowe  i  wykorzystują  je  do  stworzenia
pozytywnej,  pokrzepiającej  opowieści.  Wy-
daje  się,  że  to  właśnie  w  wyniku  współza-
wodnictwa  o  środki  unijne  wytworzyła  się
swoista  nowomowa  –  aby  otrzymać  dofi-
nansowanie  na  projekt  międzynarodowy,
nie wystarczy po prostu wypełnić wniosek,
trzeba  jeszcze  napisać  go  w  odpowiednim
stylu,  w  którym  frazy,  takie  jak  „toleran-
cja”, „walka z wykluczeniem” czy „równość”
przewijają się odpowiednio często.

Taka jest po prostu mentalność dobrotli-

wych Europejczyków, którzy nasyceni wraż-
liwością teorii krytycznej dokonali rachun-
ku sumienia i wolą rozładowywać napięcia

Teoria krytyczna albo śmierć

Grzegorz Lewicki

Teoria krytyczna jest po pros-
tu fajna

społeczne w zarodku. Niczym rzymska eli-
ta  po  stworzeniu  Pax  Romana,  elita  Euro-
py  dzisiaj  koncentruje  się  na  zarządzaniu
UE w taki sposób, aby społeczne problemy
nie urosły niezauważone. Jak na ironię, ro-
bią to za pomocą teorii, która miała kiedyś
wyzwalać proletariat. Co więcej, widać wy-
raźnie,  że  mentalność  europejska  od  kilku
dekad  tak  przywykła  do  języka  emancypa-
cji, równości i niedyskryminacji, że nie tylko
nie  uznaje  alternatywnych  języków,  ale  ich
po  prostu  nie  rozumie.  Mówiąc  wprost:  je-
śli nie potrafisz pokazać, w jaki sposób je-
steś dyskryminowany i wykluczony – prze-
padłeś.  Nikt  nie  wyda  na  ciebie  eurocenta.
Jeśli  nie  potrafisz  przekonująco  wyjaśnić,
w  jaki  sposób  dominujący  dyskurs  niszczy
ci życie – nawet nie myśl, że ktoś zaprosi cię
do telewizji, abyś podzielił się wzniosłą ideą.
Musisz umieć malowniczo rozedrzeć szaty,
pokazać, jak cierpisz. Jeśli stworzysz wize-
runek swojej grupy w tym duchu, struktura
europejska  wspomoże  cię  w  imię  postępu
lub  świętego  spokoju.  Proste?  Wrażliwość
wywodząca  się  z  teorii  krytycznej  to  nie-
zbędnik  współczesnego  filozofa  i  socjolo-
ga, bez którego nie ma szans na dialog ani
z europejską opinią publiczną, ani z urzęd-
nikami  UE. Tylko  taki  dyskurs  jest  dla  nich
niekontrowersyjny.  Tylko  teoria  krytyczna
budzi zainteresowanie i sympatię.

Niestety, wiele grup społecznych nie po-

trafi przyswoić sobie wrażliwości teorii kry-
tycznej i cierpi po cichu. Jak na razie cicho
siedzą także Polacy.

Jako pierwsi nauczyli się wykorzysty-

wać  unijną  filozofię  tolerancji  przedstawi-
ciele mniejszości seksualnych. Geje, lesbijki
i inne ruchy seksualne zjednoczyły się w celu
pozyskiwania pieniędzy i lobbowania na ko-
rzyść pożądanych przez siebie zmian w pra-
wie.  Ruch  LGB  (lesbijki-geje-biseksualiści)
z  czasem  obejmował  kolejne  grupy  upoli-
tyczniające  seksualność:  najpierw  zmienił

się w LGBT (dodając do swojego grona trans-
seksualistów), a obecnie dodał literkę Q i stał
się LGBTQ, uwzględniając tych, którzy nie są
pewni swojej seksualności i ją kwestionują
(„q” jak „questioning” lub „queer”).

A jak historia potoczy się dalej? Jeśli

mentalność i struktura UE w zdobywaniu pie-
niędzy oraz uwagi publicznej premiują tylko
jeden  dyskurs,  istnieje  duże  prawdopodo-
bieństwo, że tego właśnie dyskursu nauczą
się  wszystkie  inne  grupy.  Tak  właśnie  się
dzieje. Niezmiernie malowniczym procesem
jest adaptacja radykalnych muzułmanów do
języka  unijnej  tolerancji.  Muzułmanie  pod
wodzą Tariqua Ramadana, sławnego islam-
skiego intelektualisty, wspierani przez lewi-
cowców takich jak Slavoj Žižek tworzą nową
teorię krytyczną z sobą jako wykluczonymi.
Plan jest prosty jak 3W: wyjaśnienie – wska-
zanie,  dlaczego  chrześcijańska  od  wieków
Europa  prześladuje  muzułmanów;  wzmoc-
nienie – danie muzułmanom narzędzi opisu
ich  wykluczenia;  wyzwolenie  –  zakończe-
nie  dyskryminacji  przez  wejście  wartości
muzułmańskich  do  dyskursu  publicznego.
Tak jak działacze mniejszości seksualnych,
którzy  kiedyś  tworzyli  teorie  krytyczne,
a dziś zajmują się politycznym wprowadza-
niem  ich  w  życie,  tak  muzułmanie  próbują
stworzyć  teorię  krytyczną  własnego  poni-
żenia,  aby  zyskać  sympatię  i  przemienić
świadomość  mieszkańców  UE.  Najpierw
w meczetach modlą się o konwersję Euro-
py  na  islam  i  proszą  Allacha  o  pomoc  we
wprowadzeniu surowego religijnego prawa
szarijatu w Europie, aby zaraz potem iść do
mediów oraz instytucji UE i wskazywać, jak
wielowymiarowo  są  dyskryminowani:  jako
klasa  robotnicza,  jako  grupa  wyznaniowa,
a  także  jako  mniejszość  etniczna.  To,  że
mogą demonstrować swoje wykluczenie na
wielu płaszczyznach, a także to, że są człon-
kami  niższych  klas  społecznych  powoduje,
że  spójność  ideowa  oraz  rewolucyjna  wy-

buchowość muzułmańskiej teorii krytycznej
mogą być bardzo duże.

Być może za jakiś czas podobnej taktyki

nauczą się chrześcijanie. Wspomniana pra-
ca  Czabanowskiego  i  Skrzypulca  (2011a)
rozpoczęła  debatę  o  chrześcijańskiej  teorii
krytycznej. Z pewnością ten temat domaga
się  dogłębnego  opracowania  i  odrębnych
badań socjologicznych.

Już starożytni Rzymianie…

W duchu przetworzonego marksizmu

toczy  się  dziś  wiele  europejskich  debat.
W  tej  grze  każdy  próbuje  pokazać  siebie
jako wykluczonego, dyskryminowanego, zaś
innych jako prześladujących, niewrażliwych
lub nieświadomych, jako tych, którym trze-
ba skruszyć serca. Wykluczeni, jeśli są zbyt
słabi w pojedynkę, uczą się samoorganizacji
i lobbingu zbiorowego. Im więcej wyklucze-
nia  nagromadzą  w  swej  teorii,  tym  potęż-
niejsza ona będzie w praktyce. Popularność
teorii  krytycznej  w  służbie  wykluczonych
potrwa z pewnością dłużej niż kilka dekad,
ponieważ  teoria  krytyczna,  jako  użyteczna
dla wielu grup społecznych, zostanie prze-
chowana na uniwersytetach dla następnych
pokoleń.  Jestem  prawie  pewien,  że  w  cią-
gu tych dekad socjologowie w duchu teorii
krytycznej będą niebezpiecznie upodabniać
się  do  proroków:  mając  za  sobą  zwolenni-
ków czy wyznawców, będą liderami ruchów
społecznych,  przemawiającymi  w  imieniu
tłumu.  Motywy  prorockie  już  się  pojawiają,
wystarczy  wspomnieć  płomienne  kazania
Žižka (2009) czy teorię Alaina Badiou (2007),
który  porównuje  aktywistów  politycznych
i społecznych do apostołów religijnych.

Pod pewnym względem sytuacja przy-

pomina okres państwa uniwersalnego w Ce-
sarstwie Rzymskim, analizowany przez Ar-
nolda Toynbee’ego (2000). Toynbee opisy-
wał starożytny okres pokoju w Rzymie jako

czas, w którym dominująca mniejszość ad-
ministracyjnie łagodziła napięcia społeczne,
odwołując się do filozofii pokoju i obyczajo-
wego  rozluźnienia,  a  rozmaici  kaznodzieje
próbowali  te  same  napięcia  łagodzić  reli-
gijnie,  rozwijając  jednoczące  ludność  kulty.
Mało kto pamięta, że Toynbee stworzył swo-
ją własną, oryginalną definicję proletariatu,
odmienną  od  Marksa  i  bez  związku  z  jego
naukami. O ile u Marksa „proletariat” ozna-
czał  ubogą  materialnie  klasę  robotników,
która została uświadomiona i jest już gotowa
do przeprowadzenia rewolucji, „proletariat”
jako kategoria socjologiczna u Toynbee’ego
był kategorią psychologiczną, do której nale-
żał każdy, bez względu na pozycję społecz-
ną i zamożność, kto czuje się wyobcowany
z danej wspólnoty i nie posiada odpowiedniej
dla siebie reprezentacji publicznej. Toynbee
stwierdza,  że  proletariackość  jest  „stanem
uczuciowym”, i definiuje wewnętrzny prole-
tariat  kultury  jako  „społeczny  element  czy
grupę, która jest w jakiś sposób «w» danej
społeczności  na  danym  etapie  jej  historii,
ale do niej nie należy […]. Prawdziwą oznaką
proletariusza  jest  nie  ubóstwo  ani  skrom-
ne pochodzenie, ale świadomość – i wzbu-
dzany przez tę świadomość resentyment –
wydziedziczenia  z  przekazanego  przez
przodków miejsca w strukturze społecznej”
(Toynbee 2000: 332).

Współcześnie proletariusze nie muszą

być  koniecznie  wydziedziczeni,  wystarczy,
by  byli  rozgoryczeni  brakiem  uznania  ich
wartości  przez  ogół  ludności,  wszak  kon-
kurencja  nie  śpi  i  żąda  tego  samego.  Pro-
letariusze  w  rozumieniu  Toynbee’ego  to
właśnie  współcześni  wykluczeni,  którzy
muszą  konstruować  teorie  krytyczne,  aby
zaistnieć w publicznej świadomości Europy.
Czują, że nie należą do struktury społecznej
w  tym  sensie,  że  ich  tożsamość  jest  przez
nią  tłamszona,  że  struktura  nie  odzwier-
ciedla ich wierzeń i pragnień. Proletariusze

Teoria krytyczna albo śmierć

Grzegorz Lewicki

nie  muszą  być  wcale  ubodzy  materialnie.
Tak jak w Rzymie do kultów religijnych do-
łączali  bogaci  ludzie  kultury  i  polityki,  tak
do  wykluczonych  dołączają  dziś  sławne
nazwiska,  deklarując  solidarność  w  walce
o prawa gejów (spektakularne coming outy),
wspierając  islam  (Slavoj  Žižek),  lub  –  rza-
dziej  –  deklarując  solidarność  z  naucza-
niem  Kościoła  (Rocco  Buttiglione). W  moim
przekonaniu  w  tym  współzawodnictwie
o świadomość opinii publicznej i władzę nad
symbolami obecnie zdecydowaną przewagę
mają wykluczeni seksualnie (LGBTQ i ruchy
pochodne),  ponieważ  ich  wrażliwość  we-
szła  już  do  mentalności  europejskiej  opinii
publicznej.  Za  nimi  plasują  się  wykluczeni
religijnie: w pierwszej kolejności muzułma-
nie zdobywający sympatię klasy robotniczej
i stanowiący jej część, w drugiej zaś chrze-
ścijanie,  którym  w  tej  grze  idzie  najwyraź-
niej najgorzej. Inne grupy społeczne czekają
w kolejce.

Dziś mentalność wielu Europejczyków

zatrudnionych  w  ośrodkach  decyzyjnych
i mediach UE jednoznacznie preferuje język
wykluczenia związany z teorią krytyczną. Te
preferencje mogą być całkiem nieświadome,
ponieważ są elementem mentalności domi-
nującej.  Nie  zmienia  to  jednak  faktu,  że  są
realne. Te preferencje mają też moc spraw-
czą:  w  europejskich  debatach  publicznych
zaprezentowanie  swojej  grupy  społecznej
jako  wykluczonej  staje  się  niezbędne  dla
odniesienia  sukcesu  w  sferze  publicznej
(uwaga mediów i opinii publicznej), a także
materialnej (dotacje finansowe).

Sławoj Leszek Žižek?

Polacy muszą nauczyć się operować ka-

tegoriami teorii krytycznej, bo inaczej prze-
siąknięty marksizmem umysł europejski nie
zrozumie, o co im chodzi. Wyobrażam sobie,
że niektórzy przedstawiciele prawicy mogą

się oburzyć, twierdząc, że to zdrada ideałów,
cynizm, podporządkowanie się językowi sil-
niejszych itd. Tak nie jest. Wiele elementów
teorii krytycznej ma w zasadzie wymiar uni-
wersalny. Takie idee, jak troska o wykluczo-
nych, niepełnosprawnych, najbiedniejszych,
czy  uniwersalna  solidarność  oraz  chęć
poprawy  sytuacji  dyskryminowanych  grup
społecznych w ten sposób, aby umiały same
o siebie zadbać, to piękne, wzniosłe ideały,
które – nie wiedzieć czemu – media próbu-
ją  najczęściej  kojarzyć  z  lewicą.  Niepraw-
da.  Dobro  nie  zna  rozróżnienia  na  prawicę
i  lewicę.  Spójrzmy  na  Jezusa  z  Nazaretu.
W  pewnym  sensie  był  modelowym  kryty-
kiem społecznym! Sam był dyskryminowa-
ny ze względu na nietypowe poglądy na ju-
daizm. Zarzucał Żydom i poganom, że mają
fałszywą  świadomość,  ponieważ  nie  chcą
przyjąć  do  wiadomości,  że  jedność  Boga
wymaga  ofiarowania  go  wszystkim,  a  nie
tylko  współplemieńcom  (wyjaśnienie);  dał

swoim apostołom i zwolennikom narzędzia
w postaci przypowieści, przykazań, katego-
rii moralnych oraz darów duchowych, dzię-
ki  którym  mogli  stworzyć  chrześcijańską
teorię  (wzmocnienie);  głosił  konieczność
braterskiej miłości i otwarcia się na wszyst-
kie grupy etniczne, aby możliwe były pokój
i zbawienie (wyzwolenie). W Ewangelii ma-
my więc pełny schemat 3W.

Jezus i teoria krytyczna! Nie chodzi tu

o  prowokację,  ale  o  pokazanie,  że  w  teorii
krytycznej, jeśli usunie się z niej Marksow-
ską  etykę,  nie  ma  tak  naprawdę  nic  złego.
To  schemat  argumentacji,  wspomagający
wykluczonych  i  nieświadomych.  Kościół
katolicki,  co  widać  choćby  po  encyklice
Centisimus annus

, jest otwarty na tematykę

wykluczenia, sprawiedliwości społecznej

i problemów kapitalizmu. Kiedyś nośnikiem
tej wrażliwości w oczach Europejczyków był
tylko marksizm, ale może i to powinno się
zmienić. Nie ma wątpliwości, że teoria kry-
tyczna może być przydatna.

W jaki sposób? Po pierwsze, polscy po-

litycy, szczególnie ci mający związek z Unią
Europejską,  powinni  zgłębić  unijną  nowo-
mowę  i  bez  skrupułów  jej  używać.  Polscy
myśliciele  powinni  zaś  tworzyć  teorie  kry-
tyczne, aby przekonać Europę i świat, że na-
sze wartości są dyskryminowane kulturowo
i  politycznie,  aby  zwrócić  uwagę  na  wigor
intelektualny naszej części Europy. Zamiast
mówić, że chcą ugrać to i tamto, bo im się
należy, powinni mówić o dyskryminacji, bo to
brzmi lepiej, bo to wzbudza sympatię oraz –
przede  wszystkim  –  jest  bliższe  prawdy.

A lewica? To, co robi z teorią krytyczną

lewica w Polsce, jest, mimo kilku ciekawych
przedsięwzięć, dość odtwórcze. W tych krę-
gach jakoś nikt nie zauważył, że oprócz stan-
dardowego  wykorzystania  teorii  krytycznej
do  walki  o  prawa  mniejszości  seksualnych
i równouprawnienie kobiet i mężczyzn moż-
na  ją  wykorzystać  do  zjednoczenia  klasy
robotniczej,  która  jest  dość  liczna.  Robienie
ikony z Jacka Kuronia może mieć sens lokal-
ny, ale można też patrzeć na sprawę szerzej.
Žižek, guru lewicy, udziela wywiadów telewizji
Al-Dżazira, potępia Zachód i wspiera islam,
bo doskonale zdaje sobie sprawę, że mówiąc
do  muzułmanów,  przemawia  równocześ-
nie  do  europejskiej  klasy  robotniczej,  bo-
wiem  wyznanie  islamskie  i  relatywnie  nis-
ka  pozycja  społeczna  w  znacznym  stopniu
się pokrywają. I jakoś nie przeszkadza mu,
marksiście, fakt, że przemawia do grupy wy-
znaniowej, choć przecież w marksizmie reli-
gia była największym złem. W Polsce, o ile mi
wiadomo,  ogromna  większość  klasy  robot-
niczej jest wyznania chrześcijańskiego. Dla-
czego  zwolennicy  teorii  krytycznej  nie  we-
zmą  się  do  Polaków-katolików-robotników

i nie pokażą im możliwości zmiany warun-
ków  społecznych?  Czyżby  chrześcijaństwo
było aż tak wielką barierą? Bierzmy przykład
z Žižka! Jeśli teoria krytyczna, jak wszyscy
twierdzą, nie jest nośnikiem uprzedzeń, je-
śli  może  być  użyta  do  opisu  dyskryminacji
robotnika-muzułmanina, to robotnik-katolik
też się nada.

Что делать?

W teorii krytycznej tkwi jeszcze spory

potencjał. Prócz wspomnianej wyżej chrze-
ścijańskiej  teorii  krytycznej,  z  pewnością
powinna powstać historia krytyczna Europy
Wschodniej,  Słowiańszczyzny  i  Polski.  Ta
ostatnia  mogłaby  analizować  wykluczenie
i  dyskryminację  naszego  regionu  od  cza-
sów rozbiorów Polski aż do współczesności,
pokazując,  w  jaki  sposób  skonstruowano
wizerunek  wschodu  Europy  jako  gorszego
w  celu  obrony  monarchistycznych  intere-
sów (więcej pomysłów na ten temat zob. Le-
wicki 2008). Skrzywdzony Polak kiedyś był
kimś − w czasach porozbiorowych Polakom
na emigracji łatwo było dostać się na salony,
ponieważ malowniczość ich udręki i obrona
przegranej sprawy były czymś wręcz epic-
kim.  Tak  jak  dziś  na  salonach  miło  mieć
wśród  znajomych  wykluczonego  geja,  tak
kiedyś  warto  było  mieć  wykluczonego  Po-
laka. Taką sympatię można budować także
dzisiaj:  dobrotliwa  mentalność  wielu  Euro-
pejczyków, którzy lubią równość i nie cierpią
przemocy, z pewnością zainteresuje się kry-
tyczną historią Polski. Ale tylko w wypadku,
gdy zostanie im podana w ich ulubionym so-
sie – w sosie teorii krytycznej, z posmakiem
wykluczenia, wyzwolenia i postępu.

W najbliższym czasie z pewnością po-

wstanie  także  historia  krytyczna  polskiej
transformacji  ustrojowej.  Pokaże  ona,  w  jaki
sposób  biznesowe  uprzywilejowanie  post-
komunistów oraz medialne uprzywilejowanie

Teoria krytyczna albo śmierć

Grzegorz Lewicki

Jezus i teoria krytyczna! Nie
chodzi tu o prowokację

lewicy  laickiej  spod  znaku  „Gazety  Wy-
borczej”  wykluczyły  z  debaty  publicznej
wszystkie  pozostałe  środowiska  (Śpie-
wak  2005).  Fakt  tego  wykluczenia,  przed-
stawiany  kiedyś  jako  prawicowe  biadole-
nie  przez  zwolenników  status  quo,  jest  po
dwudziestu  latach  od  przełomu  1989  roku
oczywisty nawet dla myślicieli lewicowych.
Bronisław Łagowski w wywiadzie dla „Pres-
sji”  stwierdził  wprost,  że  dokonało  się  wy-
kluczenie  na  wielką  skalę:  „okrągły  stół
musimy ocenić jako wykluczenie dużej czę-
ści  społeczeństwa,  pozbawienie  jej  prawa

posiadania  własnej  reprezentacji  politycz-
nej.  Nad  naszymi  głowami  dogadały  się,
w  gruncie  rzeczy,  dwie  skrajności.  Dlatego
od początku uważałem, że dokonuje się ja-
kaś  wielka  manipulacja,  wielkie  oszustwo”
(Łagowski  2010:  26).  Rozwinięcie  tezy  Ła-
gowskiego to gotowy materiał na teorię kry-

tyczną.  Środowiska  republikańskie  podej-
mują  pierwsze  próby  sformułowania  takiej
teorii  (Radziejewski  2011),  jednak  na  razie
brakuje  im  nie  tylko  umiędzynarodowie-
nia, ale też formy literackiej atrakcyjnej dla
grupy  szerszej  niż  koledzy-intelektualiści.

Co nam da teoria krytyczna? Umożliwi

skomunikowanie  się  z  lewicą  jej  własnymi
pojęciami oraz przemianę jej świadomości,
a przynajmniej pokaże, że oświecanie, wspo-
maganie i wyzwalanie grup społecznych nie
jest  wyłącznie  domeną  lewicową.  Nie  zmie-
nimy  mentalności  zachodnioeuropejskiej  dą-
saniem  się  na  to,  że  ukształtowały  ją  mark-
sizm  i  dyskurs  teorii  krytycznej.  Możemy
ją  zmienić,  ale  tylko  wtedy,  gdy  zaczniemy
od  pojęć,  które  są  bliskie  duszy  Europej-
czyków. Pozostaje zakasać rękawy, tworzyć
teorie krytyczne i wyzwalać wykluczonych.
Jeśli nasze teorie mają oddziaływać na Za-
chód, to trzeba pisać je zgodnie z kanonem
zachodnioeuropejskiej  akademii  –  jasno,
zrozumiale… i po angielsku. Potrzebna jest
też  gra  zespołowa,  ponieważ  w  pojedynkę
nie da się stworzyć intelektualnego trendu.

Pozostaje zakasać rękawy, two-
rzyć teorie krytyczne i wyzwa-
lać wykluczonych

Co dalej?

Tuż obok Błażej Skrzypulec próbuje pokazać,
że teoria krytyczna może pomóc w emancy-
pacji zarodków.

T e k a X X V K l u b u J a g i e l l o ń s k i e g o 2 0 1 1