plik

Krzysztof Grzegorzewski – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny

Katedra Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej, Zakład Teorii i Praktyki Komunikacji

90-236 Łódź, ul. Pomorska 171/173

RECENZENT

Jakub Z. Lichański

REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ

Joanna Balcerak

SKŁAD I ŁAMANIE

AGENT PR

PROJEKT OKŁADKI

czartart.com: Magdalena Muszyńska, Izabela Surdykowska-Jurek

Zdjęcia wykorzystane na okładce

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.06500.14.0.M

ISBN (wersja drukowana) 978-83-7969-467-9

ISBN (wersja elektroniczna) 978-83-7969-355-9

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62

Kup książkę

piS

tre

Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9

Rozdział I. Stan badań i założenia metodologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25

1. Pojęcie podmiotu retorycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25

1.1. Homo rhetoricus a problem odpowiedzialności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25

1.2. Charakterystyka podmiotu retorycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29

2. Badanie przekazu werbalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
3. Badanie przekazu niewerbalnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60

Rozdział II. Charakterystyka podmiotów retorycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65

1. Kryteria doboru podmiotów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65

2. Dziennikarze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
3. Politycy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89

Rozdział III. Analiza programów publicystycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123

1. Program publicystyczny w teorii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123

1.1. Telewizja a polityka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123

1.2. Talk-show jako gatunek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127

1.3. Charakterystyka programów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131

2. Program publicystyczny w praktyce. Analiza wybranych przekazów . 134

2.1. Magazyn 24 godziny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134

2.2. Autografy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138

2.3. Co z tą Polską? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144

2.4. Forum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150

2.5. Kawa na ławę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157

Kup książkę

Spis treści

2.6. Kropka nad I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165

2.7. Teraz My! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171

Rozdział IV. Strategie retoryczno-argumentacyjne oraz ich zamierzony

wpływ na odbiorcę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181
1. Kryteria doboru programów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181

1.1. „Taśmy prawdy” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183

1.2. „Seks-afera” w Samoobronie RP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202

1.3. „Afera gruntowa” i zatrzymanie Janusza Kaczmarka . . . . . . . . . . . . . . 222

Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247

Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253

Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261

Homo rhetoricus as a cathegory of political journalism (based on TV

talk-shows in years 2005–2007) (Summary) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265

Od redakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267

Kup książkę

Retoryka jako dyscyplina badań naukowych jest w istocie nauką

skutecznego, efektownego przemawiania. Arystoteles definiował ją jako

„umiejętność (moc) wynajdywania wszystkiego, co w mowie może mieć

znaczenie przekonujące”

. Dla współczesnych badaczy jest to „sztu-

ka przekonywania za pomocą mowy, a równocześnie teoria tej sztuki.

Współcześnie retoryka przeciwstawia się z jednej strony perswazji, tj. na-

uce o wszystkich, także niejęzykowych metodach przekonywania i sztuce

ich stosowania, a z drugiej literaturze i literaturoznawstwu, zaintereso-

wanym takim kształtowaniem materiału słownego, które ma znaczenie

nie perswazyjne, lecz estetyczne”

. Retoryka jest więc teorią komunikacji

perswazyjnej. Istotne są trzy cele perswazji: logos (pouczenie, łac. docere),

ethos (poruszenie, łac. movere) i pathos (zachwycenie, łac. delectare); są to

jednocześnie dopełniające się strategie perswadowania. Związek retoryki

ze sztuką perswazji czyni tę dyscyplinę dobrym narzędziem badawczym

licznych przekazów powstałych w procesie komunikacji publicznej i spo-

łecznej, poświęconych sprawom istotnym z punktu widzenia społeczno-

-politycznego.

W tym sensie retoryka jest dziedziną nierozerwalnie związaną z me-

diami (również elektronicznymi). Jakub Z. Lichański zauważa:

Retoryka pojmowana jako teoria tekstu faktycznie może być uważana za naukę,

która dla mediów ma znaczenie podstawowe. Przypomina w tym zakresie zespół

pewnych reguł o charakterze technicznym, które orzekają, jak i za pomocą jakich na-

rzędzi oraz z jakich elementów zbudować dowolny tekst, który ma mieć określone

A r y s t o t e l e s, Retoryka. Retoryka dla Aleksandra. Poetyka, przeł. K. Narecki, H. Pod-

bielski, Warszawa 2004.

W. P i s a r e k, Słownik terminologii medialnej, Warszawa 2006, s. 187. Zob. też: i d e m,

Nowa retoryka dziennikarska, Kraków 2002.

Kup książkę

Wstęp

cechy. Dla mediów, które operują bardzo szeroką gamą tekstów, może mieć to zna-

czenie dość fundamentalne; mamy oto naukę, dysponującą regułami ułatwiającymi

wykonanie takiego zadania

Istotnym aspektem, poruszonym w artykule J. Lichańskiego, jest moż-

liwość stosowania retorycznych metod badawczych do analizy przekazów

medialnych. Przegląd metod badania przekazów, od neoklasycystycznej

po skojarzeniową

, uświadamia złożoność problemu, lecz z drugiej strony

wydaje się potwierdzać tezę, że w analizach szuka się m.in. tych mecha-

nizmów, które służą perswazji, a nawet manipulacji (jak choćby analiza

aparatu argumentacyjnego i tropologicznego, analiza skojarzeniowa, poli-

tyczna czy nawet „dramatystyczna” – wszystkie one mają na celu wskaza-

nie elementów mogących wywierać wpływ na odbiorców takich tekstów).

W analizie retorycznych zachowań polityków i dziennikarzy w me-

diach elektronicznych znajduje zastosowanie metoda neoretoryczna za-

proponowana przez Ch. Perelmana

, który retorykę postrzega przede

wszystkim jako teorię argumentowania. Jego przeświadczenie, że zna-

jomość audytorium jest konieczna, by przekonać je do swoich tez oraz

oparcie na czterech założeniach dialektyki F. Gonsetha, które przywołuje

J. Lichański

(tj. zasadzie integralności, dualizmu, rewizji i odpowiedzial-

ności) odnoszą się do tych przekazów. Celem wypowiadających się w te-

lewizji podmiotów retorycznych jest przekonanie do swoich racji, przy

czym podmioty te mogą podważać nawzajem swoje stanowiska (lub

nawet zaprzeczać swoim własnym, wygłoszonym w innych okoliczno-

ściach), w pewnym sensie ponoszą też za nie odpowiedzialność (choć czę-

sto widzowie rozliczają z niej polityków i dziennikarzy przez podejmo-

wanie decyzji o głosowaniu na polityka lub oglądaniu przekazów jakiegoś

dziennikarza). Jednocześnie nadawcy są świadomi, że ogół poznania sta-

nowi jedną całość, a ogół wiedzy i poznania warunkują się wzajemnie,

stąd ich niepełność i konieczność stałego uzupełniania. Fakt ten może być

wykorzystywany w celach manipulacyjnych (zwłaszcza w przypadku

większości odbiorców czerpiących wiedzę na temat polityki wyłącznie

z mediów). Analizowany przekaz medialny uwzględniać będzie zarówno

wymiar ludzki (głównie nadawca), jak i merytoryczny (treść i cel).

J. Z. L i c h a ń s k i, Retoryka a/i media: próba określenia pól wspólnych, [w:] Styl – dyskurs

– media, red. B. Bogołębska, M. Worsowicz, Łódź 2010, s. 383–384.

Ibidem, s. 388.

Ch. P e r e l m a n, Imperium retoryki, przeł. M. Chomicz, Warszawa 2004.

J. Z. L i c h a ń s k i, Retoryka od renesansu do współczesności. Tradycja i innowacja, War-

szawa 2000, s. 152–153.

Kup książkę

Wstęp

Chcąc skutecznie badać przekazy medialne, warto definicję retoryki

rozszerzyć jeszcze o elementy istotne z punktu widzenia dziennikarstwa.

Niezbędne wydaje się przywołanie definicji retoryki dziennikarskiej au-

torstwa Walerego Pisarka:

Retoryka dziennikarska – jedna ze współczesnych dyscyplin retoryki. Zajmuje

się ustalaniem, opracowywaniem, propagowaniem, a także praktycznym stosowa-

niem tych zasad skutecznego komunikowania, które niezbędne są w pracy dzienni-

karza. Ich opanowanie powinno pomóc dziennikarzowi w tworzeniu wypowiedzi,

które zostaną nie tylko zauważone, przeczytane lub wysłuchane, lecz również zrozu-

miane, uznane za słuszne i zapamiętane przez adresatów

W rozprawie przydatna okaże się telewizyjna i polityczna odmiana

dziennikarstwa. Warto przy tym zaznaczyć, że opanowanie wspomnia-

nych zasad ma pomóc nie tylko dziennikarzowi, lecz także politykowi.

Oznacza to, że retoryka stosowana jest w istocie w służbie perswazji, a nie-

rzadko nawet manipulacji – tekst należy skutecznie zredagować i wygło-

sić przede wszystkim po to, by dotarł do potencjalnego odbiorcy; ale także

po to, by ów odbiorca podsuniętą interpretację, pogląd, punkt widzenia

uznał za słuszny, a więc skłonił się do ewentualnych, pożądanych przez

nadawcę działań (takich, jak np. głosowanie na określonego kandydata

w wyborach). O ile nie zawsze można skutecznie zdiagnozować, w jakim

stopniu wybrane chwyty retoryczne wpływają na odbiorcę i co konkret-

nie decyduje o podejmowanych przezeń decyzjach, o tyle można przecież

doszukać się pewnych prawidłowości w stosowaniu określonych mecha-

nizmów retorycznych: doboru środków, częstości ich stosowania, dopa-

sowania ich do kontekstu, w którym dany przekaz występuje, a przede

wszystkim – celowości ich wykorzystywania.

Obok aspektu teleologicznego, dla retoryki ważny jest także aksjolo-

giczny punkt widzenia, rozumiany zwłaszcza jako etyka słowa. Domeną

retoryki politycznej jest dyskurs ideologiczno-wartościujący. Retoryka

jest wszak potrzebna politykom zarówno do zdobycia, jak i utrzymania

władzy (możemy zatem mówić także o „retoryce władzy” – w dyserta-

cji zjawisko to dotyczy przede wszystkim polityków PiS). Powstaje pyta-

nie, czy tak pojmowana retoryka jest wykorzystywana zawsze uczciwie.

Analiza dyskusji politycznych wykazuje, że sposób wywierania wpły-

wu na odbiorcę to nie tylko perswazja, lecz także manipulacja (kłamliwa

perswazja) w wielu postaciach, z użyciem wielu środków i technik – jak

W. P i s a r e k, Słownik… [hasło: retoryka dziennikarska].

Kup książkę

Wstęp

choćby manipulowanie językiem. W celach manipulacyjnych politycy lub

dziennikarze mogą również dokonywać przemieszania informacji praw-

dziwych i fałszywych oraz kłamliwie przedstawiać fałszywą (a wygodną

dla nich) interpretację omawianych wydarzeń

. W związku z tym ważną

dla pracy retoryczną formą wypowiedzi jest agon (tj. spór na argumen-

ty lub chwyty retoryczne) i zjawisko agonistyki – nie tylko dlatego, że

większość badanych przekazów medialnych stanowią dialogi, lecz także

dlatego, że z punktu widzenia nadawców niezwykle istotne jest to, czyje

argumenty w sporze „wygrają” i skuteczniej przekonają odbiorcę. Do pra-

widłowej oceny intencji polityków i dziennikarzy dyskutujących w studio

telewizyjnym niezbędne wydaje się umiejętne identyfikowanie sztuczek

polemicznych, argumentów pozamerytorycznych, sofizmatów i innych

technik składających się na erystykę, pojmowaną jako sztuka prowadze-

nia sporów. Chwyty erystyczne mogą być bowiem wykorzystywane wy-

łącznie w celu manipulacji i zwycięstwa w dyskusji, nie służą natomiast

dotarciu do prawdy czy ustalenia wspólnego stanowiska w dyskusji.

Osobnym problemem jest pojmowanie retoryki w kategoriach komu-

nikacyjnych. Pod względem komunikowania telewizyjny program publi-

cystyczny stanowi złożoną formę wypowiedzi medialnej. Z jednej strony

jest to najczęściej rozmowa prowadzącego dziennikarza (dziennikarzy)

z gościem (gośćmi). Wówczas możemy mówić o retoryce w komunikacji

interpersonalnej i rozpatrywać problem interakcji podmiotów retorycz-

nych w procesie komunikacyjnym. Z drugiej strony należy pamiętać, że

program jest kierowany do masowego odbiorcy; zarówno dziennikarze,

jak i politycy mają świadomość, że ich prymarnym celem jest wpływ na

widzów. Pewnym odzwierciedleniem reakcji może być zaproszona do

programu publiczność, niemniej, jak okazało się w toku badań, reakcje te

nie muszą być reprezentatywne. Dodajmy, że w wielu programach pu-

bliczność jest nieobecna.

Niezmiernie istotną kategorią badawczą w rozprawie jest również ję-

zyk w działaniu, kształtujący postawy. Jego rola jest doceniana w szcze-

gólności przez neoretoryczną szkołę amerykańską (reprezentowaną przez

K. Burkego), zwłaszcza przez tzw. krytykę retoryczną, badającą m.in. oso-

bowość podmiotu retorycznego, motywy jego działania, dobór argumen-

tów i styl wypowiedzi. Wszystkie te aspekty umożliwiają scharakteryzo-

Problemy te porusza P. Znyk, analizując jedno z wydań programu Teraz My!, na-

dawanych w badanym okresie. Por. P. Z n y k, Od komunikacji do manipulacji. Techniki wy-

wierania wpływu, Kežmarok 2008 [dołączona płyta DVD].

Kup książkę

Wstęp

wanie podmiotów retorycznych, występujących na co dzień w programach

publicystycznych, z drugiej zaś strony – ocenę intencji nadawców, tworzą-

cych komunikaty poświęcone konkretnym wydarzeniom politycznym.

W analizie retorycznych zachowań polityków i dziennikarzy zdecy-

dowano się na wykorzystanie przede wszystkim czterech metod retorycz-

nej analizy tekstu: gatunkowej, metaforycznej, noworetorycznej (argu-

mentacyjnej) i politycznej

. Nie bez znaczenia pozostaje również dorobek

krytyki neoklasycznej, choć na potrzeby tej rozprawy wydaje się niewy-

starczający. Obok zachowań retorycznych uwzględnia się także użycie

chwytów erystycznych. Takie podejście do analizy tekstu pozwala rów-

nież na identyfikację zachowań perswazyjnych i manipulacyjnych, a tym

samym ułatwia ocenę intencji podmiotów retorycznych i reprezentowa-

nych przez nie stacji telewizyjnych oraz partii politycznych.

* * *

Celem tej rozprawy jest analiza telewizyjnych przekazów publicy-

stycznych o charakterze politycznym, rozpatrywanych pod kątem wcze-

śniej zdefiniowanej retoryki. Od czasów powstania i rozpowszechnienia

telewizji jako medium politycy zastanawiali się, jak pozyskać ów środek

przekazu do skutecznego przekonywania społeczeństwa do swoich tez

i poglądów politycznych, przede wszystkim zaś była ona postrzegana

jako znakomite instrumentarium zdobywania władzy. Tę prostą zależ-

ność ilustruje zarówno wykorzystanie telewizji w Stanach Zjednoczonych

(gdzie pierwszym przekazem telewizyjnym były programy polityczne)

jak i historia Telewizji Polskiej: pierwszym przekazem tej telewizji były

obrady Sejmu PRL (więc był to przekaz stricte polityczny). W ustrojach

zbliżonych do dyktatury informacją i publicystyką w telewizji (więc nie-

zwykle istotną częścią przekazu telewizyjnego) sterowano politycznie.

Dotyczyło to także Telewizji Polskiej w czasach PRL (lata 1952–1989),

a w szczególności dziennika telewizyjnego (mechanizmy politycznego

sterowania wyjawił Tadeusz Zakrzewski – wieloletni reporter i współ-

twórca dziennika w czasach PRL

). Zarzut politycznego sterowania in-

formacją oraz publicystyką w telewizji pojawia się także dziś. Notabene,

posługują się nim również we wzajemnych oskarżeniach sami politycy,

Por. J. Z. L i c h a ń s k i, Retoryka a/i media…, s. 387.

pl.wikipedia.org [hasło: Telewizja; dostęp: 15 III 2011].

T. Z a k r z e w s k i, Dziennik telewizyjny. Grzechy i grzeszki, Warszawa 2003.

Kup książkę

Wstęp

ilekroć prowadzi się w mediach debatę na temat mediów publicznych

i ich związków z polityką.

Powyższe argumenty przesądzają całkowicie o atrakcyjności tego

medium dla polityków, stąd też badanie retoryki polityków i dziennika-

rzy w przekazie telewizyjnym jest w pełni uzasadnione. Ponadto na jego

korzyść przemawia duża popularność telewizji jako medium w Polsce –

szacuje się, że pod względem konsumpcji mediów telewizja plasuje się

na pierwszym miejscu wśród innych form przekazu medialnego

. Należy

więc wnosić, że z tym przekazem Polacy obcują na co dzień w pierwszej

kolejności i może on stanowić dla nich pierwsze lub jedyne źródło infor-

macji i komentarzy (później dopiero ewentualnie weryfikowane i uzupeł-

niane o źródła z innych przekazów medialnych).

O atrakcyjności telewizji jako masowego środka przekazu przesądza

jeszcze złożoność nadawanego komunikatu. Odbiorca ma do czynienia

nie tylko z tekstem (jak w przypadku prasy) i dźwiękiem (jak w przy-

padku radia), lecz także obrazem, który jest oceniany jednoznacznie jako

najsilniejszy środek oddziaływania – przede wszystkim ze względu na

zawartość niewerbalną. Specjaliści z zakresu komunikacji (przywołać tu

można prace m.in. Petera Heigla, Wiesława Sikorskiego, Allana Pease’a

czy Grzegorza Myśliwca

) są zgodni, że w przyswajaniu tekstu wygła-

szanego przez mówcę najistotniejsza jest mowa ciała, szacowana na blisko

50% komunikatu. Odpowiednio słowa stanowią 10% przyswajanego ko-

munikatu, dźwięk zaś – około 40% (proporcje te, w zależności od publi-

kacji i autora, mogą się różnić o 2–3 punkty procentowe). Wniosek z tego,

że odbiorcy chcą przede wszystkim widzieć osobę, która do nich mówi.

Żadne z tradycyjnych mediów poza telewizją tego nie zapewniało.

Liczne diagnozy (także dziennikarzy i medioznawców) sugerują,

że rynek mediów tradycyjnych będzie się systematycznie zmniejszał, aż

zostaną one zdominowane przez internet, który obecnie uważa się za

medium najbardziej wszechstronne i sprzyjające szeroko rozumianej ko-

munikacji multimedialnej, a przede wszystkim – interaktywne. Stąd też

bierze się powszechna opinia, że to medium będzie wkrótce najbardziej

W losowo wybranym okresie (9–15 II 2009) przeciętny Polak oglądał telewizję 275

minut dziennie. Dane za: http://www.agbnielsen.pl/2009-02-15,1327.html [dostęp: 20 II

2009].

P. H e i g l, 30 minut, aby zostać dobrym mówcą, przeł. M. Dziedzic, Katowice 2004;

W. S i k o r s k i, Gesty zamiast słów. Psychologia i trening komunikacji niewerbalnej, Kraków

2005; A. P e a s e, Język ciała, czyli jak czytać myśli ludzi z ich gestów, przeł. E. Wiekiera, Kra-

ków 1998; G. M y ś l i w i e c, Techniki i triki negocjacyjne, Warszawa 1999.

Kup książkę

Wstęp

popularne. Internet przekształcił i udoskonalił komunikację w sposób re-

wolucyjny; doprowadził również do zmiany charakteru pozostałych, tra-

dycyjnych mediów oraz przeorganizowania pracy w redakcjach. O tym,

jak ważna jest rola internetu w innych mediach świadczy fakt, że w wielu

studiach radiowych (takich, jak Radio Zet, RMF FM, Tok FM czy łódzkie

Radio Parada) umożliwia się słuchaczom także obserwowanie prezen-

tera czy reportera i jego gości przez kamery internetowe. Dziennikarze

mają również możliwość udostępniania zarchiwizowanych materiałów

(zarówno prasowych, radiowych, jak i telewizyjnych) na swoich stronach

internetowych, a odbiorcy mogą wielokrotnie po nie sięgać, a nierzad-

ko również pobierać albo samodzielnie archiwizować. Warto jednak pa-

miętać, że jest to medium istniejące w polskich warunkach stosunkowo

krótko; początki jego popularności przypadają na drugą połowę lat 90.,

podczas gdy telewizja istnieje w Polsce od 1952 r. (o masowości tego me-

dium można jednak mówić od końca lat 60.). Istnieje również problem

jakości dostępnych w nim materiałów, zwłaszcza video. Jeszcze do nie-

dawna jego użytkownik był często skazany na charakterystyczne „prze-

rywanie” oglądanego materiału – nader często były to długie przerwy

spowodowane buforowaniem odtwarzanych plików o dużej pojemności

(„przerywanie” takie może powodować zaburzenia w odbiorze tekstu).

Aby tego uniknąć, udostępniano materiały gorszej jakości. W ostatnich

latach (2012–2013) rozpowszechniła się w Polsce technologia szerokopa-

smowego internetu opartego na światłowodach; nierzadko nawet w do-

mowych warunkach można już uzyskać prędkość rzędu 100 lub 200 Mb/s

i więcej; umożliwia to płynne oglądanie materiałów w jakości HD 720p

i 1080p, zarówno wcześniej zarejestrowanych, jak również nadawanych

na żywo (tzw. streaming). Sugeruje się, że telewizja w kontekście interne-

tu przetrwa, lecz zmieni się jej charakter: będzie to w całości telewizja

VOD (Video on demand – materiały na żądanie). Warto jednak wziąć pod

uwagę, że dostęp do internetu szerokopasmowego nie wszędzie jest moż-

liwy, ponadto – w porównaniu do telewizji, której podstawową ofertę

można oglądać w jakości cyfrowej, korzystając ze zwykłej anteny i ew.

taniego dekodera – jest to usługa nadal stosunkowo droga. Nie należy

wykluczać, że ten stan rzeczy wkrótce ulegnie zmianie; internet w sensie

technologicznym rozwija się niezwykle szybko w stosunku do mediów

tradycyjnych. Utrudnia to również prowadzenie nad nim badań, bowiem

wszystkie dostępne na rynku publikacje błyskawicznie się dezaktualizują.

Jest jednak jeszcze jeden argument, przesądzający o utrzymującej

się popularności telewizji tradycyjnej, przynajmniej wśród odbiorców

Kup książkę

Wstęp

w średnim i starszym wieku: jest ona dotąd medium najprostszym w ob-

słudze i nie wiąże się z koniecznością posługiwania się sprzętem informa-

tycznym (komputer, laptop, tablet, I-pad etc. – dla niektórych odbiorców

obsługa tych urządzeń wciąż jest skomplikowana). Ponadto nie wymaga

jakiejkolwiek interakcji – tym samym nie zmusza do aktywności, także

intelektualnej.

* * *

Analizie retorycznej będą podlegać przede wszystkim programy te-

lewizyjne o charakterze debaty lub talk-show. Podstawową zaletą tych

programów jest fakt, że są one w większości nadawane na żywo; tylko

takie zostały w tym opracowaniu uwzględnione. Dla odbiorcy oznacza

to, że ma do czynienia z przekazem możliwie najbardziej autentycznym,

nadawanym w czasie rzeczywistym (opóźnienie w przekazie pomiędzy

rozmową w studio a sygnałem w odbiorniku sięga zazwyczaj do kilku

sekund – jest to zresztą uzależnione od sprzętu, jakim posługują się po-

szczególne stacje telewizyjne oraz odbiorcy). Podczas rozmowy na żywo,

jak wiadomo, wszystko się może zdarzyć i ten aspekt nieprzewidywalno-

ści czyni program ciekawszym. Polityk może się przygotować do rozmo-

wy, jednak nie ma możliwości prezentowania przygotowanego wcześniej

tekstu, bowiem uniemożliwia mu to dziennikarz – gospodarz programu,

który prowadzi dyskusję w studio i zadaje pytania. Polityk nie ma więc

także możliwości odczytywania tekstów. Paradoksalnie działa to na jego

korzyść, bowiem, jak pisze E. Lewandowska-Tarasiuk: „Tylko wygłosze-

nie, a nie odczytanie tekstu przyniesie skutek percepcyjny, zapewni bo-

wiem bezpośredni kontakt mówcy z audytorium. Spektakl prezentacyj-

ny jest wtedy autentyczny i przekonujący siłą w swojej dramaturgii”

W studio radiowym, w sali obrad Sejmu RP, na konwencjach wyborczych

czy konferencjach prasowych polityk mógłby przecież odczytywać tekst,

który wcześniej starannie sobie napisał (lub zlecił jego napisanie); w stu-

dio telewizyjnym musi się dostosować do konwencji rozmowy, która nie

przewiduje czytania tekstu z kartki. Można oczywiście cytować fragmenty

czyichś wypowiedzi, dokumentów, publikacji prasowych, jednak odnie-

sienia intertekstualne to jeszcze nie czytanie. Trudne wydaje się również

wyrecytowanie przygotowanej argumentacji z pamięci; politycy próbują

E. L e w a n d o w s k a-T a r a s i u k, W teatrze prezentacji. O sztuce perswazji, Warsza-

wa 2005, s. 104.

Kup książkę

Wstęp

z tego korzystać, przywołując przygotowane wcześniej bon moty, skrzy-

dlate słowa lub gotowe schematy argumentacyjne, ale wszystkie te zabie-

gi mogą okazać się nieskuteczne i łatwe do zdemaskowania. W rozmowie

na żywo polityk musi bowiem wykazać się umiejętnością improwizacji

i sprawnego posługiwania się mówionymi odmianami polszczyzny oraz

szybkiego reagowania na zmieniające się i zaskakujące wątki w dyskusji

– nadto ma świadomość, że program jest nadawany na żywo i nie moż-

na materiału retuszować. Wszystko to nadaje takiemu przekazowi walor

autentyczności, a więc ma on największe szanse dotrzeć do widza, prze-

konać go lub przeciwnie – odstręczyć; słowem, ma na niego największy

wpływ. Oczywiście badając programy telewizyjne o charakterze talk-

-show czy debaty, warto wziąć także pod uwagę inne formy przekazu po-

litycznego w telewizji: wybrane mowy sejmowe, wystąpienia polityków

na konferencjach prasowych, orędzia, wywiady w Sejmie RP lub poza

nim, przeprowadzane przez reporterów i sprawozdawców sejmowych.

Te materiały są często niezbędnym kontekstem lub uzupełnieniem, bez

którego analiza programu nie mogłaby się obyć. Pod względem tematycz-

nym są one ściśle związane z podmiotami retorycznymi oraz programami

telewizyjnymi, w których te podmioty występują.

W niniejszej rozprawie proponuje się programy nadawane w telewizji

w latach 2005–2007. Okres ten obejmuje przede wszystkim:

– wybory do parlamentu i na urząd prezydenta RP w roku 2005;

– rządy koalicji PiS – Samoobrona RP – LPR;

– rozpad koalicji i skrócenie kadencji parlamentarnej;

– wybory do parlamentu RP w roku 2007 i związaną z nimi kampanię

wyborczą.

Obydwie kampanie wyborcze stanowią cezurę badanego okresu. Za-

kres czasowy badanych materiałów również nie jest przypadkowy. Ten

okres polityczny w Polsce obfitował w wiele wydarzeń, które cieszyły się

dużym zainteresowaniem opinii publicznej i mediów, a nierzadko nie

miały precedensu w historii III Rzeczypospolitej Polskiej. Nadto po trwa-

jących 16 lat rządach liberalnej prawicy i lewicy (z wyjątkiem rządu Jana

Olszewskiego, odwołanego w roku 1992

), po raz pierwszy władzę ob-

Politycy konserwatywno-prawicowi są zdania, że rząd został „obalony” przez pre-

zydenta Lecha Wałęsę i sprzyjające mu ugrupowania parlamentarne po to, by uniemożli-

wić ministrowi A. Macierewiczowi przeprowadzenie lustracji i „oczyszczenie” Parlamen-

tu z byłych agentów Służby Bezpieczeństwa w PRL. Por. film pt. Nocna zmiana, reż. Jacek

Kurski, prod. Jacek Film dla TVP, 1994; http://www.youtube.com/watch?v=e4f0UY5HF7Y

[dostęp: 11 XI 2013].

Kup książkę

Wstęp

jął rząd polityków narodowo-katolickiej, konserwatywnej prawicy, re-

prezentowanej przez Prawo i Sprawiedliwość, partię Jarosława Kaczyń-

skiego. Rząd ten planował wprowadzenie głębokich reform społecznych

i politycznych oraz tzw. „rewolucję moralną” i zapowiadał odcięcie się

od wszystkich poprzednich rządów Rzeczypospolitej Polskiej, wprowa-

dzając projekt zwany „IV RP”. Rząd ten był dodatkowo wspierany przez

prezydenta Lecha Kaczyńskiego. Taka sytuacja miała w Polsce precedens

– były to rządy SLD w latach 1995–1997 oraz 2001–2005 za kadencji le-

wicowego prezydenta, Aleksandra Kwaśniewskiego – niemniej po raz

pierwszy w Polsce urzędujący prezydent był bratem-bliźniakiem prezesa

partii rządzącej.

Innym aspektem rządów w latach 2005–2007, niespotykanych dotąd

w demokratycznej Polsce, było stworzenie koalicji z partią populistyczną

(Samoobrona RP) i nacjonalistyczną (Liga Polskich Rodzin). W wyniku

udzielonego poparcia społecznego partie te dostały się do parlamentu

polskiego (z wynikiem odpowiednio 11,41% i 7,97%), niemniej ich pro-

gram oraz sposób występowania na scenie politycznej powodowały, że

wielokrotnie i powszechnie je dyskredytowano. Należy dodać, że po wy-

borach w 2007 roku obie partie straciły społeczne poparcie i nie weszły do

parlamentu.

W konfiguracji parlamentarnej ciekawym zjawiskiem wydają się

wyniki wyborcze Sojuszu Lewicy Demokratycznej (właśnie po rządach

SLD władzę przejęło Prawo i Sprawiedliwość w 2005 r.). Wskutek tzw.

„afery starachowickiej”, „afery Orlenu” czy „afery Rywina” lewica straci-

ła w Polsce zaufanie społeczne, ponadto zaczęła się dzielić wewnętrznie

(w 2004 r. powstała wydzielona z SLD Socjaldemokracja Polska z Markiem

Borowskim na czele). Okres 2005–2007 jest pierwszym w Polsce, w którym

lewica miała tak niskie notowania (w roku 2005 było to 11,31%, natomiast

w 2007 – 13,15%, jednakże jako klub czterech partii pod nazwą Lewica

i Demokraci). Interesujące zatem wydaje się zbadanie strategii retorycz-

nych używanych przez polityków tej partii i próba oceny, dlaczego okaza-

ły się de facto nieskuteczne, na co wyraźnie wskazują wyniki wyborcze le-

wicy w 2005 i 2007 r. i późniejszy rozpad klubu Lewica i Demokraci (LiD).

Cezura czasowa i ograniczenie zakresu do jednej kadencji (jakkolwiek

obfitującej w ciekawe wydarzenia) pozwala podjąć próbę wykazania, jak

zmieniała się retoryka tych samych podmiotów w różnych sytuacjach

(patrz rozdział IV) oraz zbadania retoryki, którą wykorzystywano z jednej

strony do ingracjacji, z drugiej zaś do deprecjacji nowej wizji Polski – idei

IV RP.

Kup książkę

Wstęp

Pewną trudnością okazał się dobór programów z wymienionego okre-

su. Badanie wszystkich nadawanych w owym czasie programów wyma-

gałoby wielu odrębnych opracowań, przede wszystkim zaś konotowałoby

z konieczności charakter przekrojowy czy syntetyczny, a nie analityczny.

W związku z tym zdecydowano się na wybór programów poświęconych

następującym tematom:

a. kampanie wyborcze (2005)

b. rozmowy koalicyjne PO – PiS

c. tzw. „pakt stabilizacyjny” (luty 2006);

d. koalicja PiS – Samoobrona – LPR;

e. tzw. „afera taśmowa” (wrzesień 2006);

f. tzw. „seks-afera w Samoobronie” (grudzień 2006);

g. tzw. „afera gruntowa” i wynikłe z niej zatrzymanie Janusza Kacz-

marka (sierpień 2007);

h. rozwiązanie parlamentu (7 IX 2007);

i. kampania wyborcza do parlamentu (2007).

Szczegółową analizę retoryczno-argumentacyjną programów po-

święconych tematyce ujętej w podpunktach e, f oraz g zaproponowano

w rozdziale IV. Kampanie wyborcze – zarówno podwójna w 2005 r., jak

i parlamentarna w 2007 r. – wymagałyby osobnego i z konieczności szero-

kiego opracowania. Dlatego też nagrania programów z kampanii, a tak-

że poświęconych rozwiązaniu parlamentu czy funkcjonowaniu koalicji,

posłużą przede wszystkim jako ilustracje towarzyszące charakterystykom

wybranych podmiotów retorycznych czy analizom programów.

Jeśli bliżej przyjrzeć się wymienionym wydarzeniom relacjonowanym

w telewizji, to okaże się, że niemal wszystkie z nich mają wydźwięk nega-

tywny. W kampanii wyborczej do parlamentu i na urząd prezydenta RP

w 2005 roku widzowie mieli do czynienia ze wzajemnymi oskarżeniami

kandydatów i przykładami tzw. czarnego PR-u („dziadek z Wehrmach-

tu” w rodzinie Donalda Tuska czy rzekome zaniedbywanie warszawskich

hospicjów przez Lecha Kaczyńskiego), wzajemnym wypominaniem po-

parcia udzielanego przez osoby kontrowersyjne (np. Jerzy Urban poparł

Tuska) czy wreszcie z zarzutami dotyczącymi programów politycznych

i częstymi atakami personalnymi. Wszystkie wspomniane afery, choć

miały różne konsekwencje prawne, niemal zawsze były postrzegane jako

skandal; jedna z nich skutkowała nawet rozpadem koalicji i skróceniem

kadencji Sejmu. Wynikają z tego dwa fakty:

– spełnia się powszechnie akceptowane kryterium doboru informacji

mówiące, że wartościowa dla mediów informacja musi być negatywna;

Kup książkę

Wstęp

– wypowiadanie się w sprawach pozytywnych jest przyjemne i nie

sprawia trudu; w sprawach kontrowersyjnych lub przykrych – wręcz

przeciwnie, chyba że dotyczą przeciwników politycznych.

Można więc wnosić, że, po pierwsze, negatywne informacje są ogląda-

ne z dużym zainteresowaniem i (mniej lub bardziej dokładnie) zapamięty-

wane przez widzów, czyli nie pozostają bez wpływu na ich wyobrażenia

o politykach. Po wtóre, widzowie ci mają do czynienia z politykami, któ-

rzy nagle znaleźli się w bardzo niekomfortowej dla siebie sytuacji. Wy-

brnięcie z niej, „wybielenie się”, skuteczne ratowanie wizerunku jest wa-

runkowane w dużej mierze umiejętnościami retorycznymi i erystycznymi

podmiotów. Zasiadając do stołu z dziennikarzem, podejrzany lub zamie-

szany w aferę polityk musi się tłumaczyć, używając do tego celu okre-

ślonych argumentów. Nierzadko politycy muszą wykłócać się (nie tylko

między sobą, ale i z dziennikarzami) o swoje racje czy narzucić propono-

waną przez siebie interpretację wydarzeń, to zaś z kolei wymaga dużych

umiejętności erystycznych. Zatem zbadanie zachowań retorycznych i ery-

stycznych polityków w sytuacjach dla nich trudnych jest zasadne, bo na

tej podstawie można ocenić ich rzeczywiste umiejętności.

W rozprawie poddałem badaniu następujące programy:

– Autografy – emisja w TVP 1;

– Co z tą Polską? – emisja w telewizji Polsat;

– Forum – emisja w TVP 1;

– Kawa na ławę – emisja w TVN;

– Kropka nad I – emisja w telewizji TVN 24;

– Magazyn 24 godziny – emisja w TVN 24;

– Teraz My! – emisja w telewizji TVN.

Na potrzeby analizy wydarzeń politycznych w ujęciu retorycznym

wykorzystywano także dyskusje prowadzone w programach A dobro Pol-

ski?, Debata, Prosto w oczy oraz Warto rozmawiać. Uwzględniono także wy-

brane debaty przedwyborcze z 2005 i 2007 r. Programy te jednak – z uwagi

na ich podobieństwo konstrukcyjne do innych lub relatywnie mniejszą

popularność – nie zostały osobno zbadane.

Przekazy mogą być dodatkowo uzupełniane o wypowiedzi polity-

ków podczas konferencji prasowych, konwencji wyborczych, wywiadów

i innych okolicznościowych wydarzeń i przekazów medialnych, będą-

cych kontekstem do stosownych wydań programów. Wszystkie wybrane

programy mają charakter debaty lub talk-show, wszystkie bez wyjątku są

nadawane na żywo i w każdym z nich w większości wydań gośćmi są

znani politycy. Prowadzili je znani i opiniotwórczy publicyści telewizyjni.

Kup książkę

Wstęp

Wybór telewizji jest nieprzypadkowy – zestawiono w rozprawie te-

lewizję publiczną z dwiema popularnymi stacjami komercyjnymi i uzu-

pełniono o propozycje programów z telewizji informacyjnej. Telewizja

TVN 24 jest pierwszą w Polsce telewizją informacyjną i jej opiniotwór-

czość ocenia się niezmiennie najwyżej spośród innych ofert tego typu

można więc zakładać, że materiały tam prezentowane mają szeroki odbiór

społeczny (jakkolwiek jest on zapewne mniejszy, niż telewizji nadających

sygnał naziemny). Taki dobór programów i stacji telewizyjnych powinien

zapewnić możliwie szerokie spektrum badawcze, a jednocześnie był po-

dyktowany koniecznością dokonania selekcji materiału.

Badaniom nie podlegają przekazy z Telewizji Trwam

* * *

Rozprawa została podzielona na cztery części. Składają się na nią:

1. Stan badań i założenia metodologiczne;

2. Charakterystyka podmiotów retorycznych (na przykładzie wybra-

nych polityków i dziennikarzy);

3. Analiza ramowa programów publicystycznych (na przykładzie naj-

ciekawszych przekazów);

4. Retoryczna i erystyczna analiza zachowań polityków w progra-

mach telewizyjnych poświęconych trzem wybranym wydarzeniom, na-

zywanym w owym czasie „aferami”;

Zaproponowany układ jest wynikiem pewnych logicznych następstw.

Charakterystyka podmiotów retorycznych ma być bowiem punktem wyj-

Szczegółowe dane na www.agbnielsen.pl – w okresie kampanii wyborczej 2005

udziały TVN 24 nie były notowane w rankingach AGB, niemniej już w lutym 2006 r. zdo-

były wynik 1,99%, a pod koniec badanego okresu, a więc w ostatnim tygodniu październi-

ka 2007 r., wynosiły już 3,43% (dawało jej to nieodmiennie 15. miejsce w rankingu wszyst-

kich polskich stacji). Była to jedyna telewizja informacyjna, mająca tak wysokie notowania

udziałów w rynku telewizyjnym; w badanym okresie na polskim rynku telewizyjnym nie

było jeszcze innych stacji tego typu.

Telewizja Trwam nie spełnia zasadniczych kryteriów, spełnianych przez wymie-

nione telewizje: 1) jej format jest określany jako konfesyjny, a nie informacyjny czy ogólny;

2) program jest nadawany wyłącznie dla sieci kablowych lub cyfrowych, podobnie jak

TVN 24, ale nie ma tak wysokiej oglądalności, jak ta telewizja (w wymienionym okresie

AGB Nielsen Media Research nie wymienia go w rankingach oglądalności – można się

domyślać, że znajduje się wśród „innych pozycji”); 3) obecność w przekazach tej telewizji

treści o charakterze dyskryminacji rasowej oraz antysemityzmu (zwłaszcza w programie

Rozmowy niedokończone) nasuwa wątpliwości etyczne.

Kup książkę

Wstęp

ścia do analizy ramowej programów publicystycznych, w których te pod-

mioty mają zapewnione określone możliwości w zakresie komunikowa-

nia się z masowym odbiorcą. Te możliwości z kolei mogą być wykorzysta-

ne przez dziennikarzy i polityków po to, by za pomocą stosownej retoryki

opisywać dane wydarzenia w określony, korzystny dla siebie sposób (róż-

nice stają się widoczne, gdy np. porówna się dyskusję na ten sam temat

w programie Kawa na ławę i Co z tą Polską?). Analiza zachowań retorycz-

nych w rozdziale IV byłaby niepełna, gdyby nie uwzględnić uwarunko-

wań narzucanych przez program i – przede wszystkim – indywidualnych

cech podmiotów retorycznych. Badania w rozdziałach II i III prowadzono

na podstawie wybranych, reprezentatywnych przykładów – po to, by nie

obciążać tekstu nadmiarem analiz, lecz zilustrować praktyczne zastoso-

wanie metody badawczej i wynikające z tych badań prawidłowości.

Cennym uzupełnieniem rozprawy byłaby analiza programu Szkło

Kontaktowe (emitowanego w telewizji TVN 24). Wchodziła ona pierwot-

nie w skład rozprawy doktorskiej, która stała się podstawą proponowa-

nej Czytelnikowi książki. Szkło to oryginalny magazyn publicystyczny

o nowatorskim profilu satyryczno-komentatorskim, odznaczający się

pewnymi cechami, dającymi się określić jako felietonowość. Omawiane

wydarzenia przedstawiano w tym przekazie w zupełnie inny sposób niż

w jakichkolwiek innych programach publicystycznych. Poświęcenie mu

uwagi jest uzasadnione także dlatego, że w omawianym okresie był chęt-

nie oglądany i bardzo popularny

(jak pokazują badania AGB Nielsen dla

„Wirtualnych Mediów”). Treść programu w większości stanowią przeka-

zy polityczne (zachowania polityków w parlamencie, programach telewi-

zyjnych i innych sytuacjach, także w konfrontacji z dziennikarzami), choć

nie tylko. O tym, by pominąć analizę tego programu, zadecydowało kilka

czynników:

1. Analizowane programy mają bez wyjątku charakter debaty lub

talk-show i stanowią rozmowę publicystów z zaproszonymi gośćmi; Szkło

Kontaktowe proponuje widzowi zupełnie inną formułę z udziałem stałych

komentatorów;

2. Szkło jest programem komentatorskim, cechującym się felietonowo-

ścią i infotainmentowym charakterem; komentarze w programie bywają

często żartobliwe, z „przymrużeniem oka” i charakterystycznym dystan-

sem do rzeczywistości;

Szczegółowe dane na: http://www.wirtualnemedia.pl/article/2115430_Szklo_kon-

taktowe_zyskuje_ widzow_i_reklamodawcow.htm [dostęp: 20 II 2009].

Kup książkę

Wstęp

3. Komentatorami Szkła są satyrycy i/lub publicyści, nie są to natomiast

politycy, jak we wszystkich pozostałych uwzględnionych programach.

4. Opisane programy uległy przekształceniu, zmieniono ich formuły,

niektóre skończyły się; Szkło Kontaktowe – do chwili złożenia tej książki do

druku – wciąż było nadawane i cieszyło się znakomitą oglądalnością oraz

popularnością.

5. Formuła programu jest bardzo ciekawa, nowatorska, złożona z licz-

nych elementów satyrycznych, nierzadko artystycznych w szerokim zna-

czeniu tego słowa; materiały dziennikarskie ulegają tam charakterystycz-

nym przekształceniom, zaś wiele innych materiałów autorzy pozyskują

dzięki interaktywności. Tworzy to szalenie interesujący program, zdecy-

dowanie wart odrębnej publikacji.

Pragnę wyrazić podziękowania Pani prof. Barbarze Bogołębskiej, któ-

ra była promotorem rozprawy doktorskiej o podmiotach retorycznych,

tj. podstawy niniejszej książki. Zawdzięczam Pani Profesor ostateczny

kształt publikacji oraz jej jakość. Dziękuję również Pracownikom i Stu-

dentom Katedry Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej UŁ – za szereg

cennych wskazówek, ciekawe dyskusje, a przede wszystkim nieustanną

mobilizację do pracy. Szczególne podziękowania składam Marii i Zeno-

nowi Grzegorzewskim – dzięki których cierpliwości, pomocy i wsparciu

książka w ogóle powstała.

Kup książkę