Wykład 3

Wykład 3

Odczytanie fragmentu Rdz 3,1-24

Ks. Michał Bednarz

Upadek pierwszych ludzi i kara

Prowadzący: A zatem czy raj naprawdę istniał?

Wykładowca:  Według  opisu  biblijnego  pierwsi  ludzie  zostali  umieszczeni  w  raju,  a  więc  we
wspaniałym  ogrodzie  zwierząt  i  ptaków  (Rdz  2,4b-17).  Ogród  ten  zawdzięczał  niezwykłą
urodzajność Tygrysowi i Eufratowi oraz dwu innym wielkim rzekom. Autor natchniony, pragnąc
przekazać prawdę religijną, oparł się na poglądach ludzi swej epoki. Pisze o przyjaźni z Bogiem i
o  konsekwencjach  tego  stanu.  Obraz  cudownego  ogrodu  jest  dla  niego  środkiem,  przy  pomocy
którego  przedstawia  stan  łaski,  do  którego  został  podniesiony  pierwszy  człowiek.  Cudowny
ogród  rajski  ze  swym  bujnym  drzewostanem  jest  zatem  obrazem-symbolem  daru  Boga
udzielonego ludziom.

W  opisie  autor  natchniony  zastosował  więc  język  obrazowy,  przy  pomocy  którego  przekazuje
pewne  prawdy  religijne.  Nie  zamierza  informować  o  róŜnicy  fizycznej  między  światem
aktualnym, a światem  pierwotnym, ale o róŜnicy  między stanem  niewinności a stanem grzechu.
Cudownemu  ogrodowi  odpowiada  zatem  przede  wszystkim  coś  rzeczywiście  istniejącego  w
człowieku.  Otwarta  jest  zaś  sprawa,  czy  temu  opisowi  odpowiadała  jakaś  rzeczywistość  w
ś

wiecie materialnym poza człowiekiem.

Prowadzący: Czy to wąŜ kusił pierwszych ludzi?

Wykładowca: Według Księgi Rodzaju pierwsi ludzie, stworzeni przez Boga, zostali umieszczeni
w raju, a więc we wspaniałym ogrodzie pełnym zwierząt i ptaków. Było to miejsce, gdzie ludzie
byli szczęśliwi. Do opisu autor dołącza fantastyczne opowiadanie o harmonii człowieka z
Bogiem. Jednak niespodziewanie opowiadanie nabiera ciemnych barw.

Pojawia się postać wcześniej niezapowiedziana – wąŜ. ChociaŜ został stworzony przez Boga, to
jednak  róŜnił  się  od  zwierząt  i  innych  węŜów.  Posiadał  cechy  wykraczające  poza  naturę
zwierzęcia.  Zdradzał  niepospolitą  inteligencję,  znał  psychikę  ludzką  i  sztukę  uwodzenia.  Był
przebiegły  i  obdarzony  rozumem.  Ukazywał  ponadto  Boga  w  złym  świetle  i  zwodził  kobietę.
Rozpoczął z nią dyskusję i podwaŜył BoŜy zakaz, zmieniając go w sposób widoczny. Podkreślał,
Ŝ

e jedynym motywem zakazu jest zazdrość. W sposób perfidny przypisał zazdrości to, co w

rzeczywistości pochodziło z dobroci Boga.

Rola węŜa nie zakończyła się w raju. Będzie dalej, w ciągu wieków, walczył przeciw ludzkości,
chociaŜ nie osiągnie końcowego zwycięstwa. Jest to więc byt nie tylko rozumny, ale i duchowy.
Nie  ulega  wątpliwości,  Ŝe  wąŜ  jest  zamaskowaną  potęgą  zła:  przeciwnikiem  Boga.  Gdy  nastąpi
dalszy  rozwój  objawienia,  autorzy  natchnieni  wyraźnie  zaznaczą,  Ŝe  chodzi  w  tym  wypadku  o
szatana.  Autor  Księgi  Mądrości,  który  Ŝył  około  900  lat  później  niŜ  twórca  tradycji  o  kuszeniu
pierwszych ludzi w raju, napisał: „A śmierć weszła w świat przez zawiść diabła” (Mdr 2,24).

Prowadzący: W czym przejawił się grzech, który popełnili pierwsi ludzie?

Wykładowca: Tekst mówi o bardzo konkretnej czynności: człowiek spoŜył owoc zakazany. JeŜeli
bierze się opis dosłownie, to wtedy odpowiedź jest jasna i prosta. JeŜeli jednak widzi się w nim
formę literacką, to wtedy rodzi się pytanie: czy grzech prarodziców był tylko grzechem

wewnętrznym, czy teŜ skonkretyzował się w jakimś czynie zewnętrznym? W drugim wypadku
powstaje pytanie: czy moŜna określić naturę tego czynu?

Autor pisze tylko ogólnie. Elementy wspomniane przez niego uwypuklają to, co jest istotne w
kaŜdym ludzkim grzechu: człowiek oddala się od Boga i pragnie zbawić się tylko przy pomocy
własnych sił. Sam chce być kryterium dobra i zła, czyli odrzuca to, iŜ jest stworzeniem. Nie chce
uznać całkowitej zaleŜności od Boga oraz faktu, Ŝe zbawienie jest wyłącznie łaską. Czyli grzech
polega na tym, Ŝe człowiek, zamiast otworzyć się na działanie Boga, zamyka się w sobie. Nie jest
wykluczone, Ŝe przejawiało się to w jakiejś czynności zewnętrznej. Nie da się tego jednak bliŜej
sprecyzować.

Opis biblijny jest wystarczająco jasny. Wynika z niego, Ŝe pierwsi ludzie znaleźli się w sytuacji,
w której dokonali wyboru między „tak” lub „nie” w stosunku do Boga, nawet jeŜeli okazją była
rzecz drobna. Opis wskazuje, Ŝe ich czyn ma wszystkie znamiona grzechu. Ma taką samą naturę
jak i inne czyny, które Pismo Święte nazywa grzechami. Był to jednak wybór zasadniczy.

Prowadzący: Jak autor natchniony opisuje karę, która spotkała pierwszych ludzi?

Wykładowca: Niezwykle dramatyczny opis ukazuje moment oczekiwania grzeszników na
spotkanie z Bogiem. Hagiograf wykazał tutaj niezwykłą znajomość Boga, przed którym nie
moŜna uciec. Wyrok potępienia jest nieunikniony.

Natychmiast nastąpiło przesłuchanie – najpierw męŜczyzny, a później kobiety. WąŜ nie był
przesłuchiwany, gdyŜ jego wina była oczywista. Wszystko przebiegało tak jak przed trybunałem
sądowym (Rdz 3,9-13).

Bóg wypowiedział wyrok potępienia w porządku odwrotnym. Postąpił tak jak kaŜdy sędzia. Pytał
tak, jak gdyby nie znał zupełnie sprawy. MęŜczyzna wyznał swą winę, ale obciąŜył nią kobietę, a
ta z kolei zrzuciła odpowiedzialność na węŜa. Kobieta została ukarana w pełnieniu zasadniczej
funkcji jako matka i Ŝona. Będzie musiała znosić bóle rodzenia.

MęŜczyzna otrzymał karę przede wszystkim jako rolnik. Jego praca, zapewniająca utrzymanie
rodzinie, będzie odtąd uciąŜliwa. Utraciła radosny aspekt, jaki posiadała w raju (Rdz 2,15). Na
końcu uciąŜliwego Ŝycia czeka człowieka śmierć. Musi wrócić do ziemi, z której powstał.

Ks. Piotr Łabuda

Podział na rozdziały i wersety ksiąg biblijnych. Traktat o natchnieniu.

Prowadzący:  Stworzenie  świata,  człowieka,  historia  grzechu  pierwszych  rodziców,  a  potem
kolejne  wydarzenia  nazywane  historią  zbawienia,  wszystko  to  znajduje  się  w  księdze,  której
nazwę poznaliśmy w zeszłym tygodniu. Kiedy się nad tym wszystkim zastanawiałem się zrodziło
się  we  mnie  pytanie:  Czy  cały  Biblijny  tekst  był  dzielony  na  rozdziały  i  wersety  w  momencie
tworzenia go?

Wykładowca:  Pamiętać  naleŜy,  iŜ  w  pierwotnym  tekście  poszczególnych  ksiąg  biblijnych,  nie
znajdziemy podziału na rozdziały i wiersze. Co więcej – nie oddzielano nawet wyrazów; pisano
jednym  ciągiem,  litera  po  literze.  Była  to  tzw.  Scriptio  continua.  Z  takiego  zapisu  powstały
kodeksy  minuskułowe i majuskułowe (w zaleŜności czy  pisano duŜymi czy  małymi literami). Z
czasem,  dla  celów  liturgicznych,  śydzi  palestyńscy  podzielili  Torę  na  167  sedarim  (od  hebr.
sedarim – ‘porządek’). Był to trzyletni cykl czytań synagogalnych. Następny podział nastąpił w
Babilonii  –  podzielono  Pięcioksiąg  na  54  parszijot  (‘fragment,  porcja’)  na  potrzeby
jednorocznego  cyklu  czytań.  Ksiąg  prorockich  nie  dzielono,  wybrano  z  nich  tylko  85  perykop  i
przeznaczono do czytania w czasie naboŜeństw synagogalnych w szabat, po odczytaniu tekstu z

Tory. Perykopy te nazywano haftorah. Według Miszny, zbioru norm, które miał otrzymać w
formie ustnej sam MojŜesz, uczeni w Piśmie dokonali podziału na wiersze i policzyli je juŜ w II
w. Wszystko to dotyczy ksiąg Starego Przymierza i tradycji Ŝydowskiej.

Najstarszy  podział  chrześcijański  pochodzi  z  III  w.  i  został  wprowadzony  przez  filozofa
aleksandryjskiego  Ammoniusa  Saccasa.  Podzielił  on  Ewangelie  na  1162  kefalaia  (‘rozdziały’).
Znanego  nam  dziś  podziału  na  rozdziały  dokonał  Stefan  Langton  (1150-1228),  kanclerz
Uniwersytetu  Paryskiego,  a  potem  arcybiskup  Canterbury.  W  roku  1214  podzielił  on  Biblię
łacińską na rozdziały. Podział ten został  doprecyzowany w 1262 roku przez kard. Hugo.

Podziału  na  wiersze  –  najpierw  Starego  Testamentu  –  dokonał  w  1528  roku  jeden  z
najznakomitszych  znawców  języka  hebrajskiego  w  ówczesnych  czasach,  dominikanin  Santes
Pagnini  (1470-1541).  Nowy  Testament  podział  na  wiersze  otrzymał  w  1555  roku.  Uczynił  to
paryski drukarz Robert Estienne.

Mówiąc o podziale na rozdziały i wersety warto pamiętać, Ŝe ten podział ma znaczenie jedynie
uŜytkowe, nie naleŜy go traktować jako podziału znaczeniowego.

Od XVI w. Pismo Święte cytuje się, podając skrót nazwy księgi, rozdział i oddzielony
przecinkiem numer wiersza. PoniŜej zostaną podane obowiązujące nazwy i skróty nazw ksiąg
natchnionych.

Prowadzący: JuŜ kilka razy, mówiąc o autorach biblijnych czy o księgach Pisma Świętego,
uŜywał ksiądz określenia: natchniony, natchnione. Co ono znaczy?

Wykładowca: Natchnienie stanowi najbardziej istotną cechę Pisma Świętego jako księgi świętej i
objawionej  przez  Boga.  Rzeczywistość  natchnienia  obejmuje  wszystkich,  którzy  w  jakikolwiek
twórczy  sposób  współdziałali  w  powstawaniu,  przekazywaniu  czy  teŜ  spisywaniu
poszczególnych  ksiąg.  Stąd  teŜ  ojcowie  soborowi  powiedzą,  iŜ  „Kościół  miał  zawsze  we  czci
Pisma  BoŜe,  podobnie  jak  samo  Ciało  Pańskie,  skoro  zwłaszcza  w  liturgii  świętej  nie  przestaje
brać  i  podawać  wiernym  chleb  Ŝywota  tak  ze  stołu  Słowa  BoŜego,  jak  i  Ciała  Chrystusowego”
(DV  21).  Księgi  te  zostały  napisane  pod  natchnieniem  Ducha  Świętego:  „Kościół  uznaje  księgi
Pisma  Świętego  za  kanoniczne  [...],  spisane  pod  natchnieniem  Ducha  Świętego  mają  Boga  za
autora i jako takie zostały powierzone Kościołowi” (EB 77).

Mówiąc  o  dokumentach  kościoła,  na  temat  natchnienia,  warto  tu  przypomnieć  jeszcze  jeden
dekret, pochodzący z czasów Soboru Trydenckiego. Uczestnicy soboru przypominają, Ŝe Bóg w
swojej  dobroci  postanowił,  aby  to,  co  dla  zbawienia  wszystkich  narodów  objawił,  pozostało  w
całości na zawsze, i było przekazywane wszystkim pokoleniom. Dlatego Chrystus Pan, w którym
całe  objawienie  NajwyŜszego  Boga  znajduje  swą  pełnię  (por.  2  Kor  1,20  i  3,16-4,6),  polecił
Apostołom,  aby  Ewangelię  zapowiedzianą  przedtem  przez  proroków,  przez  siebie  zaś
wypełnioną i obwieszczoną, głosili wszystkim ludziom jako źródło wszelkiej zbawiennej prawdy
i  moralnego  porządku

. Polecenie to zostało wiernie wypełnione tak przez Apostołów, którzy

głosili i przekazali to, o czym dowiedzieli się, ze słów, z zachowania i czynów Chrystusa, czy teŜ
dzięki pomocy Ducha Świętego, jak i przez tych Apostołów i męŜów apostolskich, którzy pod
natchnieniem Ducha Świętego na piśmie utrwalili orędzie zbawienia

A zatem, czytając Pismo Święte, widzimy odbicie historii świata, kolejnych epok i środowiska.
JednakŜe biorąc do ręki Księgę, naleŜy pamiętać o prawdzie, iŜ została ona napisana pod
natchnieniem Ducha Świętego i Boga ma za Autora

. Stąd teŜ, trzeba zastanowić się nad tym, jak

Por. Mt 28,19-20 i Mk 16,15; Sobór Trydencki, Dekret De canonicis Scripturis: Denz 783 (1501).

Por. Sobór Trydencki, jw.; Sobór Watykański I, Konstytucja dogmatyczna o wierze katolickiej Dei Filius, rozdz.

2: Denz. 1787 (3006).

Sobór Watykański I, Konstytucja dogmatyczna o wierze katolickiej Dei Filius, rozdz. 2: Denz. 1787 (3006).

moŜemy pogodzić ów aspekt boski i ludzki – konieczna jest naukowa refleksja nad zagadnieniem
„natchnienia”. Ta refleksja nad tajemnicą znaczenia terminu natchnienie, będzie nam
towarzyszyła przez kilka następnych spotkań. Natchnienie bowiem wyróŜnia księgi Pisma
Ś

więtego spośród wszystkich innych dzieł literatury czy nawet ksiąg innych religii

Prowadzący: A zatem „natchnienie” to nie tylko potoczne określenie ludzi tworzących czy teŜ
wykonujących podjęte prace z niezwykłym polotem?

Wykładowca: Rzeczywiście, według słownika języka polskiego

natchnienie, to stan duchowego

napięcia, oŜywienia twórczego, poryw twórczy, skłonność, pewien talent. Stąd teŜ często
mówimy o natchnieniu poetyckim, muzycznym, malarskim. Mówimy, Ŝe moŜna mieć
natchnienie do pracy, wykonywać jakieś zadanie pod wpływem natchnienia.

Słowo natchnienie jest bardzo często uŜywane w języku potocznym, np. gdy mówimy o ludziach
szczególnie uzdolnionych, działających w pewnym uniesieniu, a takŜe o stworzonych przez nich
dziełach.  Określenie  natchniony  –  natchnienie  stosowane  w  odniesieniu  do  Pisma  Świętego  ma
jednak  znaczenie  szczególne,  gdyŜ  ukazuje  i  objaśnia  relację,  jaka  zachodzi  między  Bogiem  a
człowiekiem. Mamy więc do czynienia z relacją teologiczną. Natchnieniem w teologii zwykło się
nazywać współdziałanie Boga i człowieka, którego owocem jest Biblia jako księga bosko-ludzka.
MoŜna  więc  powiedzieć,  Ŝe  natchnienie  jest  działaniem  nadprzyrodzonym  Boga,  obejmującym
cały proces powstawania ksiąg świętych.

W  odniesieniu  do  ludzi,  uczestniczących  w procesie  powstawania  ksiąg,  natchnienie  wyraŜa  się
w szczególnej  nadprzyrodzonej  i wewnętrznej  pomocy  zarówno  w  czasie  tworzenia,
przekazywania, jak i spisywania orędzia BoŜego. W odniesieniu zaś do samych ksiąg natchnienie
wyraŜa  się  w  ich  podwójnym  autorstwie,  mocą  którego  zarówno  Bóg,  jak  i człowiek  są
rzeczywistymi  i  prawdziwymi  autorami.  Natchnienie  biblijne  jest  to  więc  charyzmatyczny  i
bezpośredni  wpływ  Boga  na  poszczególnych  autorów  Pisma  Świętego  (słuchających,
przekazujących  i  spisujących),  dzięki  któremu  –  pomimo  Ŝe  zachowują  oni  własną
indywidualność pisarską i autorstwo napisanych przez siebie ksiąg  – Bóg staje się ich głównym
Autorem.

Zatem słowo natchniony, natchnienie w odniesieniu do Biblii ma znaczenie szczególne. Określa
ono bowiem współdziałanie Boga i człowieka. Owocem tego współdziałania są księgi Starego i
Nowego  Testamentu.  Mówimy  więc  o  natchnieniu  w  odniesieniu  tak  do  Boga  –  jest  to
nadprzyrodzone działanie, które obejmuje cały proces powstawania ksiąg, jak i w odniesieniu do
człowieka,  który  uczestniczy  w  tym  procesie  powstawania  poszczególnych  ksiąg  (to  tchnienie
BoŜe  obejmuje  oczywiście  tworzenie,  przekazywanie  i  spisanie.).  Określenie  to  naleŜy  równieŜ
odnosić  do  samych  ksiąg,  w  których  natchnienie  wyraŜa  się  w  podwójnym  autorstwie  –  Boga  i
człowieka, gdyŜ i Bóg, i człowiek są rzeczywistymi i prawdziwymi autorami.

Prowadzący: A czy samo słowo natchnienie ma korzenie biblijne?

Wykładowca: Źródłosłowem określenia natchniony jest grecki wyraz – theopneustos
(qeo,pneustoj). Znajduje się on w 2 Tm 3,16. Składa się on z dwóch członów: theos – Bóg i pneuo
– tchnę. MoŜemy więc przetłumaczyć to nie tyle jako natchnienie, co raczej jako natchnienie
Bogiem.

Na koniec warto równieŜ zauwaŜyć, iŜ BoŜe natchnienie, w odniesieniu do Pisma Świętego, ma
bardzo szeroki zakres działania. Obejmuje ono bowiem cały czas kształtowania się ksiąg

Na temat natchnienia zob. szerzej: H. Muszyński, Słowo natchnione. Zarys teologicznych treści natchnienia

biblijnego, Kraków 1983.

Słownik języka polskiego, red. E. Sobol, Warszawa 2002, s. 506.

więtych, jak równieŜ wszystkich ludzi, którzy współdziałali przy ich powstawaniu oraz

przekazywaniu.

Prowadzący:  Dziś  rozpoczęliśmy  poznawanie  traktatu  o  natchnieniu.  A  skoro  o  natchnieniu,  to
dla  naszych  słuchaczy  mamy  kolejne  konkursowe  pytanie:  Jak  moŜna  przetłumaczyć  określenie
natchnienie?  W  zeszłym  tygodniu  nagrodę  ksiąŜkową,  za  dobrą  odpowiedź  przesłaną  listownie,
wylosowała Pani Eliza Pater z Tarnowa.

AZWY I SKRÓTY KSIĄG

ISMA

WIĘTEGO

TARY

ESTAMENT

Rodzaju

Rdz

Wyjścia

Kapłańska

Kpł

Liczb

Powtórzonego Prawa

Pwt

Jozuego

Joz

Sędziów

Sdz

Rut

1 Samuela

1 Sm

2 Samuela

2 Sm

1 Królewska

1 Krl

2 Królewska

2 Krl

1 Kronik

1 Krn

2 Kronik

2 Krn

Ezdrasz

Ezd

Nehemiasz

Tobiasz

Judyt

Jdt

Ester

Est

1 Machabejska

1 Mch

2 Machabejska

2 Mch

Hiob

Psalmy

Przysłów

Prz

Kohelet (Eklezjastes)

Koh

Pieśń nad pieśniami

Pnp

Mądrości

Mdr

Syrach (Eklezjastyk)

Syr

Izajasz

Jeremiasz

Lamentacje (Treny)

Baruch

Ezechiel

Daniel

Ozeasz

Joel

Amos

Abdiasz

Jonasz

Jon

Micheasz

Nahum

Habakuk

Sofoniasz

Aggeusz

Zachariasz

Malachiasz

OWY

ESTAMENT

Ewangelia wg św. Mateusza

Ewangelia wg św. Marka

Ewangelia wg św. Łukasza

Łk

Ewangelia wg św. Jana

Dzieje Apostolskie

List do Rzymian

Listy do Koryntian

1-2 Kor

List do Galatów

List do Efezjan

List do Filipian

Flp

List do Kolosan

Kol

Listy do Tesaloniczan

1-2 Tes

Listy do Tymoteusza

1-2 Tm

List do Tytusa

List do Filomena

Flm

List do Hebrajczyków

Hbr

List św. Jakuba

Listy św. Piotra

1-2 P

Listy św. Jana

1-3 J

List Judy

Jud

Apokalipsa