Mały atlas gadów i płazów : 59 rysunków kolorowych na 12 tablicach.

MAŁY ATLAS

GADÓW I PŁAZÓW

59 RYSUNKÓW KOLOROWYCH

NA ta TABLICACH

B i b l i o t e k a M u z e u m i Insł. Z o o l o g i i PfiN

К .2372

6000000000119

PRAWDAM

P R A C A

P t / }

ш т ш к

VJs/JtA

(йг*ч

'il

PfflisWstw.iäMiPfzyrotoie

t Z I J t ZQGLOUICZn

B to lje te k a . Jft In w c n t.-r i^ ^ jL.

1 9 2 5

WYDAWNICTWO M. ARCTA W WARSZAWIE

http://rcin.org.pl

G A D Y .

R E PTI LI A.

Gady s ą to kręgowce o ciepłocie ciała zm iennej, oddychają ce

w y łączn ie płucami. Rozróżnia my następujące rz ędy gadów: żółwie

{Chelonia), krokodyle (Crocodilia), ja szczurki (Lacertilia) i w ęże

(Ophidia).

Ciało gadów pokryte j e s t bądź łuskam i i tarczkam i

(jaszczurki i węże), bądź płytam i rogow o-kostnemi (żółwie). Gady
m a j ą po

4 kończyny, z których niekiedy 2 są uwstecznione; n ie

kiedy k ończyn brak zupełnie. Jedne z nich przeto biegają, in n e

cz ołgają się, je szcze inne skaczą lub n aw et w s p in a ją się, ja k np.

ja s z c z u r k i niektóre, o p atrzo n e długiemi pazurami.

W ęże pełz a ją

lub ślizgają się p rzy pom ocy licznych bardzo mięśni żebrowych.

Węże i jas zczu rk i m a ją ję z y k najczęściej rozdw ojony, służący im

ja k o organ dotyku. Większość gadów składa ja ja . U wielu gatun

kó w młode wychodzą z ja j z a raz po ich złożeniu; te gatunki n a
zyw am y ży worodnemi.

Rząd:

Żółwie. Chelonia.

Żółwie różnią się tem od innych gadów, że ciało ich o p a tr z o

n e   je s t  grubym   pan cerzem .  S kłada  się  on  z  w ypukłej  tarczy
grzbietowej  i  płaskiej  brzusznej.  P r a w ie   wszystkie  gatunki  m a ją
nogi  opatrzone  pazuram i.  Żółwie  m ogą  wciągać  pomiędzy  skorupy

głowę, szyję, nogi i ogon.

Rodzina:

Żółwie lądowe. Testudinidae.

Form y lądow e m a ją p an cerz grzbietowy bardzo wypukły , g ło

w a   i  ryagi  pokryte  są  małemi,  ro gowemi  tarczkami.  F orm y  słodko
w odne  m a j ą   pan cerz  niezbyt  wypukły.  Palce  u  nóg  opatrzone  są
b ło n ą   p ła w n ą .  Żyją  one  przew ażnie  w   wodzie.

Т. 1,

r y s .

Żółw grecki, Testudo graeca.

Ojczyzną tego śliczne

go żółw ia je s t Europa południowa. W ystępuje on nie tylko w G re

cji, spotkać go m ożna n a wyspach m o r z a Śródziemnego, n a całym

Bałkanie  i  we  Włoszech.  Tutaj  je s t  on  bardzo  pospolity;  n ajch ę t
niej  p rzeb y w a  w  suchych,  kamienistych  okolicach.  Długość  jego
wynosi  20  cm.  lub  nieco  więcej.  Żywi  się  ró żn em i  roślinami,  j a k

http://rcin.org.pl

to:  trawa,  sałata,  owoce,  liście,  naw et  kwiaty  i  pączki,  zjada  poza
tem   robaki  i  nagie  ślimaki.  Żółw  grecki  lubi  bardzo  ciepło  i  słoń
ce,  a  n a w e t  wysoką  tem p eratu rę  znosi  bez  szkody.

Chociaż p o

stać  m a   nieco  niezgrabną,  umie  je d n a k   dobrze  w spin ać  się,  a  rzu
cony  na  grzbiet,  potrafi  zręcznie  i  prędko,  przy  pomocy  głowy,
z  pow rotem   stanąć  n a   nogi.  Z im niejszą  porę  roku  spędza  w  jam-
kach,  przez  siebie  wygrzebanych  i  od  mrozu  zabezpieczonych.
P a rz e n ie   odbywa  się  wiosną.  R ozm naża  się  przy  pomocy  jaj.
Rozwój  ja j  n astęp u je  tylko  pod  w pływ em   prom ieni  słonecznych.

Dlatego to samice w yszukują n a złożenie ja j miejsc, w ystaw ionych
n a operację słoneczną i zagrzebują je w piasku.

T. 1, rys. 2.

Żółw błotny, Emys orbicularis.

Jak ju ż sam a n a z w a

wskazuje, żyje w m iejscach błotnistych i w odach stojących. W y
stępuje on przew ażn ie n a południu Europy, głównie we W łoszech

i n a Bałkanach. W Polsce w niektórych okolicach je s t pospolity,,
zw łaszcza w okolicach m oczarow atych i nad rzekami. Poza tem

w y stęp u je w Rosji, w Azji i gdzie niegdzie w Niemczech.

Tarcza

grzbietowa  je s t  ciemna,  czarno-zielona, ja k   mech,  z  żółtemi  p lam a
mi,  które  w   niektórych  m iejscach  zlew ają  się  w   pręgi.  Głowa
i  nogi  n a k ra p ia n e   są  ładnem i,  żółtemi  cętkami.  Długość  dojrza
łego  okazu  przekracza  niekiedy  20  cm.  W   akw arjach  dobrze  się
hodują,  żyją  długo  i  dawniej  były  w  ty ch  celach  w  większej  ilości
sprowadzane.  Pożyw ie nie  jego  stanow ią  ryby,  żaby,  tr ytony  i różne
larw y   owadów.

Ofiarę rozdziera zwykle pod wodą, chwytając j ą

w p ó ł ostremi pazurami. Okres godowy przypada wczesną wiosną.

Rodzina:

Dermochelyidae.

S ą to żółwie morskie, których kończyny zamieniły się w płetw yr

bez pazurów. Z am ieszkują morza.

1, rys. 3.

Żółw skórzasty, Dermochelys coriacea.

Żółw ten

m a więcej niż 1 metr długości; zamieszkuje on morza gorące, nie

je s t je d n a k b. częsty.

Żywi się rybam i i in nem i m ieszkańcam i

mórz. Na brzeg wychodzi tylko w okresie składania jaj. Pancerz

jego je s t pokryty w a rs tw ą miękkiej skóry.

Rodzina:

Żółwie morskie. Chelonidae.

Do tej rodziny należ ą żółwie, żyjąc e w yłącznie w morzach

gorących. P an cerz ich je s t płaski, kształtu sercowatego,

ztyłu

nieco zaostrzony. Nogi są zamienione n a płetwy, m a ją je d n a k po

1 lub po 2 pazury; są one duże i pod skorupo nie m ogą być wcią

gane.

Górna szczęka je s t haczykow ato zagięta, ja k u p taków d ra

pieżnych.

T. 1, rys.

Żółw szyldkretowy,

Chelone

imbricata.

Jest to ten

gatunek, który dostarcza szyldkretu; jest on tępiony w

tak wielkiej

http://rcin.org.pl

«Iości, że je s t obawa, iż niedługo znajdzie się na liście zw ierząt

g in ący c h , ja k rajskie ptaki lub czapla i t. p.

Ma praw ie 1 m. d łu

gości. Na lą d wychodzi tylko w tedy, gdy m a składać jajka.

Rząd:

Krokodyle. Crocodilia.

Ciało krokodyli je s t w ydłużone; silne rogowe łuski, ro z m ie

s z c z o n e n a głowie, grzbiecie, bokach i ogonie, c h ro n ią je, ja k n a j

le pszy p ancerz. Na ogonie, spłaszczonym z boków, znajduje się
listewka zazębiona.

Ogon służy krokodylom jednocześnie jak o

s t e r i jak o groźny oręż. Nogi opatrzone są pazuram i i błonam i

p ław n em i. Szczęki są n aszpikow ane długiemi, ostremi zębami,

•osadzonemi ukośnie nieco ku tyłowi.

T. 2, rys. 1.

Aligator, Alligator mississipiensis.

Ma długości 5 m e

tr ó w , pa sz c z ę m a płaską, szczupakow atą, żyje w błotach, bagnach

i innych w odach południow ej części S tanów Zjednoczonych. D aw

n ie j w y stęp o w ał tam bardzo licznie, teraz, przez coraz bardziej

p o stęp u jącą kulturę, stał się rzadszy.

W ogrodach zoologicznych

często m o ż n a go obserw ow ać, młode łatw o hodować dają się

лѵ niewoli. Jest. to n adzw yczajnie dobrze uzbrojone zwierzę, o tem

św iadczy silny ogon i zazębiona, wielka paszcza. Na lądzie p o

r u s z a się niezgrabnie i ciężko, w wodzie zato potrafi ro zw in ąć

b ajec zn ą w prost zręczność, p ły w a i nurkuje doskonale. P atrząc

n a niego zgóry, gdy leży nieruchom o w wodzie, m a się w rażenie,
ż e to pień drzewa. P ożyw ienie jego sta n o w ią ry b y i dro bne ssaki.

Ze skóry jego robią różne rzeczy, np. walizki, woreczki i t. p.

S a m ic a sk ład a j a j a n a brzegu, w dole, n a k r y w a j e ziemią lub

piaskiem.

T. 2, r y s 2.

Krokodyl nilowy, Crocodilus niloticus

należ y do n a j

w iększych  gatunków   całej  rodziny.  Stare  okazy,  według  po m iaró w
uczonych,  dochodzą  do  6  lub  naw et  7  m etrów   długości;  jeszcze
w iększe  znajd y w an o   w  grobach  starożytnych  Egipcjan.  Było  to
św ięte  zwierzę  Egipcjan  i  czczono  je.  Pisarze  starożytni  wiele

o nich o p o w ia d a ją i stąd wiem y, że dawniej w rzekach żyły one

w olbrzymiej ilości. Dzisiaj je s t on w Egipcie wytępiony. W rze
k ach zato Afryki środkow ej aż roi się od tych zw ierząt, w z b u d z a

ją c y c h grozę w ludziach i innych zwierzętach. Krokodyl nilowy

p osiada gruczoły, z których otrzymuje się piżmo. Liczne szczepy
m urzyńskie j e d z ą mięso tego krokodyla. Pożyw ienie jego, podobnie

j a k aligatora, składa się z ryb, ssaków i innych zw ierząt. N aw et

w o ły i konie, chociaż tak duże, nie s ą wobec niego bezpieczne,

gdy  p rzychodzą  pić  wodę,  krokodyl  nilowy  ud erzen iem   ogona
ogłusza  je,  a   potem  w ciąga  do  wody.  W  okresie  godowym  samce
s taczają  potę żne  walki  między  sobą.

Samica składa j a j a w dole,

bądź specjalnie przez n ią w ykopanym , bądź też znale zionym.

http://rcin.org.pl

Rząd: Jaszczurki. Sauria.

Jaszczurki są to zwierzęta z pośród gadów najw yżej uorgani-

zow ane. Ciało m ają wydłużone, kończyn zazwyczaj 4 i łatwe-

ła m liw y ogon. Dobrze rozwinięte p a z u ry pozwalają im świetnie

w sp in ać się; u je d n y c h gatunków palce u nóg są świetnie ro zw i
nięte, służą im do chw ytania lub przyczepiania się, u innych nogi

s ą uwstecznione lub brak ich zupełnie.

Skóra n a tułow iu wszyst

kich ja s z c z u re k je s t pokryta łuskami, podobnie ja k głowa i brzuch..

Ciepło i słońce lubią bardzo, rozpow szechnione są w całym św ie-
cie Starym i Nowym.

Rodzina: Jaszczurki w łaściwe. Lacertidae.

Głowa ich je s t w yraźnie zaostrzona, pazury u tylnych nóg

b a rd z o długie. Błona b ębenkow a w y ra ź n ie widoczna. Język roz
dwojony.

T. 3, rys. 1.

Jaszczurka zwinka, Lacerła agilis.

U nas n a jp o s p o

litsza z jaszczurek, rozm ieszczona je s t w całej Europie. Nad
Dniestrem została w y p a rta przez jaszczurkę zieloną. Dorosłe oka

zy dochodzą do 20 cm. długości; ciało m ają z boków ścieśnione.

S am ce  są  przew ażnie  żywo  zielono  zab arw io n e,  n a   grzbiecie  ciem
no  nakrapiane,  samice  są  bardziej  niepozorne,  zwykle  szare  lub-
bronzowe.  Zwierzątko  to  żyje  w   kamieniołomach,  różnych  dołach,,
n a   grobach,  miedzach,  zaroślach,  spotkać  je   m ożna  też  n a   skrajach

la s ó w   i  na  stepach.  Nie  je s t  o n a   tak  zwinna,  jak   in n e  jaszczurki,,
p rzez  to  ła tw o   j ą   m o ż n a   schw ytać,  zw ła szcza  r a n o   i  wieczorem.
Pożyw ienie  je j  stan o w ią  ow ady  i  dżdżownice.  Zwykle  w  maju
sam ica  składa  p e w n ą   ilość  ja j  w   m iejscach  dobrze  usłonecznio-

nych. Ma o n a licznych wrogów, a więc: żmiję zygzakowatą, m y

szołowa,  orła  gadożera,  bociana  i  wiele  innych;  nie  bacząc  na  to,
często  spotkać  m ożna  to  śliczne  zwierzątko.  W  terarjum  hoduje
się  świetnie,  dzięki  temu,  że  pokarm   jej  je s t  bardzo  urozm aicony,

przez co łatwy do zdobycia; hodowcy dostarcza wiele przyjemności.

T. 3, rys. 2.

Jaszczurka żyworódka, Lacerta vivipara.

Ta ja s z c z u r

k a m a budowę ciała zgrabniejszą od poprzedniej, długość jej do

chodzi tylko do 18 cm. Rozmieszczenie tej jaszczurki je s t bardzo

rozległe i dochodzi aż do dalekiej północy. Podobnie ja k zwinka,

żyje żyw oródka w całej Polsce. Dorosłe okazy dochodzą do 20 cm.
długości, ciało m ają z boków ścieśnione. Występuje najchę tniej1

w okolicach wilgotnych w pobliżu błot, bagnistych lasów lub w o

dospadów. Z ruchów p rzypom ina jaszczurkę zwinkę, nie je s t j e d

nak   tak  ruchliw a.  N iepokojona  lub  wypło szona  ze  swej  kryjówki
ucieka  najczęściej  na  pnie  drzew   ku  górze  i  chow a  się  w  szpary
lub  pod  korę.  Lubi  bardzo  dżdżownice,  p o za  tem  zjada  przeróżne-

owady. W końcu lipca lub n a początku sierpnia składa samicai

Mały a tla s gadów i płazów .—2

http://rcin.org.pl

6 do 8 jaj, z których bardzo prędko w y k lu w a ją się młode. Nie
p rzyjaciół m a tych sam ych, co ja s z c z u rk a zwinka.

T. 3, rys. 3.

Jaszczurka murówka, Lacerta muralis.

J e s t to dziec

ko ciepłego południa; tam w ystę puje ona w niezm iernej ilości

i wielu odm ianach. Z am ieszkuje opustoszałe kaw ałki ziemi, stare

budynki, p o d w ó rza kościelne, ro zp ad ające się m u ry i t. p., n a p e ł
n ia ją c je h a ła s e m i w e so łą zabaw ą. Niekiedy w ystępuje w śro d

kowej Europie, lecz tylko w poszczególnych miejscach, w Polsce

obecność jej nie je s t d okładnie stwierdzona. Długość je j dochodzi
do 25 cm., w spina się z n ad z w y c z a jn ą zręcznością. Po stromych,

gładkich  ścianach  biega  z  szybkością  błyskawicy.  Im   dzień  j e s t
gorętszy,  tom  je s t  o n a   ruchliw sza.  H odow ana  w   terarjum ,  n a p e ł
n ia   swe  więzienie  cią głym  r u c h e m   i  niepokojem .  Godzinami  m o ż
n a   się  przyglądać  i  o b serw o w ać  to  śliczne  i  wesołe  zwierzątko.
Chętnie  b ardzo  żywi  się  m ącz nem i  larw am i.  W iosną,  w   słoneczne,

cie p łe dni odbyw a się ich okres godowy. W walk ach o sam icę

tr a c i sam iec niekiedy swój p rzep y s zn y ogon. J a jk a s ą p rzew ażnie

z a g r z e b y w a n e w ziemi, gg

Rodzina: Zonuridae.

”^3?. Cechą  c h arak tery sty czn ą  tej  rodziny  jest  fałda,  przechodząca
w   połowie  ciała.  Język  n ie   je s t  rozdw ojony,  lecz  tylko  n a   końcu
■nieco  zgrubiały.

T. 3, rys. 4.

Zonurus cordylus

żyje w Afryce połu dniow ej, m a

18 cm. długości, żywi się robakami, chrząszczami i m ałem i ja s z c z u r

kami. L ubi bardzo ciepło, przeto w ystępuje najczęściej n a suchej

ziemi. Kolczasty ogon służy je j za broń. W te r a rja c h hodowano

ju ż ją; częściej je d n a k spro w ad zan y byw a inny, pokrew ny jej

gatunek.

Rodzina:

Scincidae.

Ciało pokryte je s t gładkiemi łuskami, g ło w a niebardzo w y

ra ź n ie oddzielona od ciała. Łuski są ułożone dachówkowato.'

T. 3, rys. 5.

Elada, Scincus officinalis.

J e s t to zwierzę bardzo

oryginalne.

Potrafi ono w m gnieniu oka zak o p ać się w piasku

i w prow adzić tem w id za w podziw.

Cała postać, a zw łaszcza

ło p a tk o w a t e nogi i głowa, są św ietnie p rzystosow ane do życia

-w sypkim piasku. Zamieszkuje on a pustynie Afryki północnej.

P o ż y w ie n ie jej stanow ią sz arańcze, chrząszcze i in n e owady. Ho

do w a n e w te r a rju m je d z ą też m ą c z n e larwy; m łode

m a j ą

jednolite,

żółte zabarw ienie. S c h w y ta n a w rękę czuje się doskonale. Jest

je d n a k tak gładka, że długo u trzy m ać je j niesposób. Na tw ardej,

szorstkiej ziemi j e s t b e z ra d n a . Lubi bardzo ciepło, w hodowli
w y m a g a opieki i starań.

http://rcin.org.pl

T. 4, rys. 3.

Gongylus ocellatus

je s t również mieszkańcem p u

s t y ń

i suchych krain. Z kształtów ciała podobna jest do poprzed

niego gatunku, z tą różnicą, że ciało jej je s t bardziej okrągłe
i walcowate. Potrafi o n a też bardzo zręcznie i szybko zakopać

eię w tw ardej ziemi. Żywi się o w ad am i zarów no ja k i robakami.

R ozm nażanie odbyw a się p rzy pomocy jaj.

T. 4, rys. 4.

Jaszczurowąż trójpalczasty, Seps halcides

jest b a r

dzo podobny do naszego padalca, z tą różnicą, że je s t p rą tk o w a n y
1 opatrzony maleńbiemi nóżkami. Żyje on w e Włoszech i innych

krajach południowych. Długość jego w a h a się od 30 do 35 cm.,

a   w  zachow aniu ,  sposobie  życia,  odżyw ianiu  zupełnie  przypom ina
padalc a.  P rz e b y w a   chętnie  n a   piaszczystej  ziemi.  Słońce  jest
d la ń   warunkiem   nieodzownym.

Rodzina:

Padalce. Anguidae.

Z kształtu podobne do węży, bo tak ja k i one nie m ają koń

c z y n .

Są to je d n a k jaszczurki, bo paszczę m ają nierozszerzalną.

J ę z y k je s t rozdw ojony.

T. 4, rys. 1.

Skeltopusik, Pseudopus apus

w ystępuje n a Bałka

n ach , w Rosji i częściowo w Austrji.

P rz y nieznacznej stosunko

w o grubości, długość jogo dochodzi do 1 m. Myszy stanowią

g łó w n e jego pożywienie , poza tem łow i jaszczurki i węże. Schw y

ciw szy  zdobycz,  zazwyczaj  wpół  ciała,  zaczy n a  szybko  bardzo
kręcić  się  d okoła  w ła sn e j  osi,  przez  co  ofiarę  ogłusza,  a   potem
zabija  już  z  łatwością.  Do  te r a rjó w   nie  nadaje  się  skeltopusik,

g d y ż je s t za duży.

Trzeba go trzymać oddzielnie, inaczej pożera

sw oich sublokato rów .

Sam ica składa ja ja .

T. 4, rys. 2.

Padalec pospolity, Anguis fragilis

je s t znanym p rzed

sta w ic ie le m naszy ch gadów k rajow ych.

Dochodzi do 30 cm. dłu

gości, zamieszkuje te sam e miejsca, co wyżej o pisana jas z c z u rk a

żyworódka. Stare, dojrzałe okazy m a ją na grzbiecie błękitno-jasne

plam y, takie trafiają się j e d n a k bardzo rzadko.

W wilgotnych la

bach, w śród m chu lub w pniach drzew w ystępują niekiedy w wiel

kiej ilości. P olują zwykło o zmierzchu.

Wtedy w yła ż ą ze swych

kryjów ek i polują n a dżdżownice, które stanow ią ich ulubiony

przysmak. S to sunkow o m a ła paszcza n ie pozw ala im n apadać na

w ię kszą  zdobycz.  W  razie  c hw ytania  go,  broni  się  w  te n   sposób,
że  p o zo staw ia  n ap astn ik o w i  k aw ałek  ułam anego  ogona,  a  sam
umyka.  W   sierpniu  lub  n a   p o czątk u   w rześn ia  składa  samica  jaja,
z  których  z a raz  w ykluw ają  się  młode.  W   terarjum   hoduje  się

■wyśmienicie, gdyż je s t bardzo odporny i w jedzeniu niew ybredny.

Rodzina:

Agamy. Agamide.

Jedne z nich żyją n a drzewach, inne n a ziemi. Fałdy skórne,

grzebienie lub kolce n a d a ją im odstraszającą postać. Ciało ich je s t

boków ścieśnione lub płaskie, przystosow ane do życia n a ziemi.

pnŃSTWOWE

К Ш І І М tOOUGICZlt

http://rcin.org.pl

T. 5, rys. 1.

Smok latający, Draco volans.

Zam ieszkuje w y s p y

a rch ip elag u   Malajskiego  i  dochodzi  do  20  cm.  długości;  osobliwą,
tę  jaszczurkę  zaliczyć  m o ż n a   do  najpiękniejszych  gadów  okolic
podzw rotnikow ych.  Pożyw ie nie  jego  stanowią  owady.

Zdobycz

ch w y ta   w   locie;  dzięki  rozpościerającej  się,  j a k   p arasol,  skórze  m o
gą  smoki  n ieznaczne  odległości  prze la ty w a ć   w   powietrzu.  W  okre
sie  godowym  sam ce  m a ją   w y d ę tą   sk órę  n a   podgardlu  w  k ształcie
pęcherza;  skóra  ta   m ien i  się  p rzedziw nem i  barw am i.

T. 5, ry s. 2.

Agama zmienna, Calotes versicoior.

Ta znów p r z e

p iękna jaszczurka zam ieszkuje archipelag Indyjski. Jest p ra w ie
d w a

r a z y

w ię ksza od poprzedniej, ogon m a bardzo długi, żyje

p rzew ażn ie n a drzew ach. P odobnie jak wiele innych jaszczurek,

może zm ieniać ona b arw ę ciała.

Pożyw ienie je j stan o w ią m a ło

jaszczurki, p o za tem owady.

Hodować j ą m o ż n a w ak w arjach .

S kłada ja ja .

T. 5, rys. 3.

Strasznica, Agama colonorum.

Ojczyzną jej j e s t

Afryka  środkowa.  Tutaj  w ystępuje  o n a   licznie,  zw łaszcza  w  p o
bliżu  m ie s z k a ń   lu dzkich.  Wspina  się  na  ściany  domów,  skały,
ru m owiska,  ciesząc  wzrok  p rzepysznem i  barw ami.  Właściw e  w ielu

ja s zczu rk o m kiw anie głow ą u niej j e s t bardzo c h a ra k t e ry s ty c z n e .

Długość je j wynosi 30 cm., żywi się głów nie owadami.

T. 5, rys. 4.

Moloch straszny, Moloch horridus

m a postać iście

djabelską.

Całe ciało uzbrojone kolcam i n a d a je m u postać n ie -

bezpie cznego stw orzenia, tym czasem nie je s t on nim wcale. Z a
mieszkuje Australję, w ła ściw ie jej okolice piaszczyste, żyw i się
mró-WKami.

W Meksyku i Texasie w ystępuje podobny do niego

in n y gatunek.

Rodzina:

Iguany. Iguanidae.

Tutaj rów nież r o z r ó ż n ić n ależ y formy nadrzew ne i n a z ie m n e .

R o d zin a ta jest bardzo zbliżona do poprzedniej. Poszczególne ga

tu n k i m a j ą grzebienie i workowate podgardla. Większość p rz e d

stawicie li żyje w środkow ej i Po łu d n io w ej Ameryce.

T. 6, rys. 1.

Pęcherzowiec, Anolis carolinensis.

Ł a d n ą tę ja s z c z u r

k ę o b a r w ie trawiasto-zielonej spotkać m ożna w p o łudniow ych

okolicach S ta n ó w Zjednoczonych na drzewach lub krzakach.

S a

m iec  p osiada  n a   podgardlu  w y d y m a ją c ą   się  fałdę  skórną,  k tó r a
w   razie  n ieb ez p ieczeń stw a  lub  p rzes trach u   n a d y m a   się,  a   właści
w ie  rozpościera  się  b.  silnie,  m ieniąc  się  p rzytem   w ielom a  b a r w a
mi.  Temu  zw ierzęciu  j e s t  rów nież  w ła śc iw a   z m ia n a   b arw y   ciała.
Dzięki  przylgom  n a   palc a c h   może  p ęcherzow iec  biegać  po  gładkich
p o w ierzch n iach   w   górę  i  n a   dół.  P odczas  w alk  sam ców  w y s tę p u

j e u nich ch arak tery sty czn e kiw anie głową. W te r a rju m o t w ó r
p o w in ien być stale zamknięty. Długość jego w ynosi 20 cm.

http://rcin.org.pl

T. 6, rys. 2.

Bazyliszek, Basiliscus americanus

zamieszkuje Ame

r y k ę środkową, długość jego dochodzi do 1 m etra, je s t to dobrze

uzbrojone zwierzę. Głowa, grzbiet i ogon ozdobione są p rzepy
sznym , kolczastym grzebieniem. Bazyliszek żyje n a drzewach w po-

.bliżu wód.

Głownem jego pożywieniem są owady, niekiedy rów

nież żywi się owocami. Krajowcy je d z ą jego mięso.

Rodzina: Gekony. Geckonidae.

T. 6, rys. 3.

Gekon maurytański, Tarentola mauretanica

( = A s e a l a

botes fascicularis) zam ieszkuje połu dniowe Włochy, a w łaściwie

c a łą Europę po łu d n io w ą. Często w tych krajach spotkać go m ożna

n a ścianach domów, m urach, mieszkaniach, w pobliżu latarni
ulicznych; głównie zaś wieczorem, gdy poluje n a owady. Wesołe

te zwierzątka szybko p ie r z c h a ją to tu, to tam, polując n ies tru d ze

nie

W te r a rju m ho d o w ać je m o ż n a doskonale. Nie trzeba jej

j e d n a k trzym ać razem z większem i jaszczurkam i, gdyż te za wiele

h a ła s u ją , lepiej je s t mu oddzielić spokojny kątek.

Podrząd: Rhiptoglossa.

Po d rząd te n za w ie ra tylko:

Rodzina:

Kameleony. Ghamäleontidae.

Mają charakterystyczny ję z y k maczugowaty lub robakow aty

i oczy po ru szające się każde niezależnie jedno od drugiego i umie

szczo n e n a środku bardzo w ypukłych półkul. Nogi m ają chw ytne,

o g o n p rzystosow any do przy m o co w y w an ia się lub chw ytania. Cha

ra k te ry sty c z n e dla nich je s t zmienianie barw y.

T. 6, rys. 4.

Kameleon, Chamäleon vulgaris

zamieszkuje południo

w e  prow incje  Hiszpanji  i  Afrykę  półn ocną.  Wielkość  jego  docho
dzi  zale dwie  do  25  cm.  Jest  to  zwierzę  bardzo  powolne,  ja kby
z  n am ysłem   poruszające  nogami.  Owady  chw yta  lepkim  językiem,
który  z  szaloną  szybkością  i  daleko  bardzo  potrafi  w ysuw ać.  Rzad
ko  bardzo  ch ybia  celu.

Zdolność zmiany b arw y pozw ala mu bro

n i ć się przed wrogami. Na tle ja snych, zielonych liści staje się

m o m en taln ie  też  zielony  i  zle w a   się  z  otoczeniem,  przez  co  łatw o
stracić  go  z  oczu.  Po  raptow nem   przestraszeniu  staje  się  płowy,
żółty  lub  bronzow y.  Nigdy  je d n a k   nie  przybiera  innych  barw,

zazwyczaj skala b a rw nie p rzekracza wyżej wspom nianych zmian.

P rz y drażnieniu w ydaje n ieprzyjem ne parskanie.

Rząd:

Węże. Ophidia.

Węże są wydłu żone, podobnie j a k jaszczurki, brak im tylko

odnóży. Ciało ich da się podzielić n a głowę, tu łó w i ogon. Na

g ło w ie łuski uło żone są w kształcie płytek, n a pozostałej części

http://rcin.org.pl

ciała u łożone są rzędam i i m ają kształt tarczek. Głowa niewy

raźnie oddziela się od ciała i tylko u żmij jadow itych u w y d a tn ia
się pozornie lepiej, a to dlatego, że głowa m a kształt trójkątny.

P a sz c z a wszystkich w ęży j e s t bardzo rozciągliwa, przez co m ogą

one po ły k ać ofiary znacznie większe niż ich głowa. P o ły k a n ie
m ają je szcze u łatw io n e przez obfite bardzo wydzielanie śliny.

Rodzina:

Grzechotniki. Crotalidae.

T. 7, rys. 1.

Grzechotnik, Crotalus durissus (liorridus),

jest to n a j

groźniejszy wąż z Nowego Świata, gdyż ukąszenie jego je s t śm ier

telne.  Ma  on  przeszło  1,50  m.  długości.  W ystępuje  w  zachodnich
częściach  Stanów   Zjednoczonych,  gdzie  je s t  bardzo  częsty.  Ż y w i
się  m a łem i  ssakam i  i  ptakami,  nie  gardzi  też  ry bam i  i  żabam i.
N azwę  sw o ją   otrzym ał  od  tego,  że  n a   końcu  ogona  m a   coś  w   ro
dzaju  grzechotki;  składa  się  on a  z  rogowych  pierście ni,  które  przy
na jm n ie jsz y m   r u c h u   w y d a ją   ch arak tery sty czn y   łoskot:

C hętnie

osiedlają się w dziuplach i ja m k a c b , z b udow anych przez in n e z w ie
rzęta, np. przez sowy lub wiewiórki. Młode z a ra z w ychodzą z j a j r

j a k tylko sam ica je złoży.

T. 7, rys. 2.

Bołhrops

lub

Lachesis lanceolatus

m a długości p r a

wie  2  m etry ,  w y stęp u je  w  Ameryce  środkowej,  w  północnej  części1
Ameryki  Południowej,  n a   Małych  A ntyllach  i  in nych  jeszcze  w y
spach.  Dla  człowieka  je s t  on  n a p ra w d ę   niebezpieczny,  bo  w y s tę
puje  w  olbrzymiej  ilości.  Środki  przeciw działające  ukąszeniu  żmij

jadow itych, po jego ukąszeniu przew ażn ie nie skutkują. Zazw yczaj

n astęp u je szybka śmierć. Główne pożyw ienie tej żmii stanowią,
szczury i m ałe ptaki.

Samica składa j a j a , z k tórych b a rd z o

szybko w ychodzą młode.

Rodzina:

Elapidae.

Węże te m a ją tak zw ane b ró zd o w an e zęby, które umieszczone

s ą z przodu szczęki i m a j ą p ołączenie z gruczołami jad o w em i. S ą

to z w ie rz ę t a dzienne, źrenice ich s ą okrągłe.

T. 7, rys. 3.

Okularnik, Naja haje.

Zwiedzający Afrykę n a jc z ę

ściej spotka go u w ęd ro w n y c h kuglarzy. P odobnie j a k kilka po

w yżej opisanych gatunków, je s t to j e d e n z gro źniejszych gadów;

długość jego w ynosi 2 m., a niekiedy n a w e t więcej. Żyje okular
nik w Egipcie i w kra ja c h sąsiednich Afryki północnej. Myszy

i  inne  gryzonie,  ptaki,  gady  stanow ią  jego  pożyw ienie .  Przy  n a
tarciu  n a   zdobycz  w y rzu ca  zw ierzę  górną  część  ciała  daleko  n a
przód,  czyni  to  zaś  z  s zalo n ą  szybkością;  krótką  chw ilę  z a tr z y m u j e

się w tej potwornej pozycji, ro zs zerzając groźnie szyję (w tej p o

zycji  je s t  w yob rażo n y   n a   rysunku).  Ten  w łaśnie  m o m e n t  u m ie ją
w yzyskać  zaklinacze  przez  lo,  że  g rają  mu  jakąś  m o n o t o n n ą   m e -
lodję  n a   flecie  lub  je d y n ie   tylko  pocierają  p ęcherz  o  muszelkę-.

http://rcin.org.pl

Widocznie proste te dźwięki są środkiem podrażniającym dane
zwierzę, staje ono wtedy w zwykłej pozycji obronnej nieruchomo,

zaledwie lekko kiw ając się w górnej części ciała. Kuglarze w yci

n a ją takim

wężom gruczoły ja d o w e. R ozmnażanie odbywa się

przez sk ładanie jaj.

Rodzina: W ąże wodne. Hydrophidae.

Wgże morskie żyją tylko w wodzie, cechą ich charakterystycz

n ą je s t spłaszczony z boków ogon, odgrywający rolę steru. Mają

one krótkie, brózdowane zęby ja dow e.

T. 7, rys. 4. Wąż

wodny dwubarwny, Pelamis blcolor.

Zamieszku

j e on gorące w ody oceanu Spokojnego i Indyjskiego. Nie jest b a r

dzo

długi, niekiedy je d n a k dochodzi do 1 m. Poluje głównie n a

ryby i inne morskie zwierzęta. Jest on jadowity; o jego sposobie
życia wiemy bardzo niewiele.

Rodzina: Żmije. Viperidae.

Głowa u przedstawicieli tej rodziny je s t bardzo wyodrębniona,

m a kształt trójkątny, n a przedzie je s t rozszerzona.

T. 8, rys. 1.

Żmija zygzakowata, Pelias berus

je s t najp ospolitszą

z  n aszych  żmij  i  jedynym   w  Polsce  jadow itym   gatunkiem.  Rozpo
z n ać  j ą   m o ż n a   bardzo  łatw o   po  czarnej,  zygzakowatej  linji,  biegną
cej  wzdłuż  ciała;  ciało  m a  niezgrabne,  głowę  dużą,  wyraźnie  od
reszty  ciała  oddzieloną,  pra w ie   trójkanciastą.  P rz e b y w a   najchęt

niej  w  m iejscach  p orośniętych  gęstemi  krzakam i  i  zabezpieczonych
p rz e d   wiatrami;  spotkać  j ą   można  rów nież  n a   świeżych  porębach,
w ylegując ą  się  n ą   p n iak ac h   drzew nych  lub  dołkach.  Jest  on a  p o
spolitą  n a   ziemiach  całej  Polski,  w  niektórych  okolicach  występuje
bardzo  często,  tam  tr zeba  się  jej  wystrzegać,  zw łaszcza  w   ciepłe,,
słoneczne  dni.  Ukąszenie  jej  następuje   tak  szybko,  że  zanim   u k ą
szony  spostrzeże  się,  co  się  stało,  żmija  już  daw no  uciekła.

Cho

ciaż  ukąszenie  jej  dla  dorosłych  jest  rzadko  śm iertelne,  lepiej  j e d
n a k   je s t  jej  unikać  lub  zabić  kam ieniem   przez  silne  uderzenie
w   głowę.  Dla  dzieci  je s t  znacznie  groźniejsza  i  n a w e t  przy  szyb
kiej  pomocy  nie  obędzie  się  bez  silnej  choroby,  a   b y w a  też  śm ier

telne. Słaby organizm jest za mało odporny n a tę silną truciznę.

Miejsce ukąszone trzeba przedewszystkiem bardzo starannie oczy
ścić, najlepiej je s t wypalić, następnie przez silne przew iązanie z a

h am o w ać  krew  w  miejscu  skaleczonem.  W  danym   wypadku  po
m aga  bardzo  silne  upicie  się  alkoholem.  Lekarz  powin ien  w  t a
kim  w ypadku  przybyć  na  ra tu n e k  jak   najwcześniej.  N ajw ażniejszem
pożyw ieniem   żmii  są  myszy.  Poza  tf m   pożera  jaszczurki,  głownie

jaszczurki zwinki. Okres godowy w ypada wiosną. Młode wylęgają

się zaraz po zniesieniu jaj; odrazu s ą bardzo ruchliw e i chętnie
kąsają. Ciekawem jest, że po zabiciu żmii jad, umieszczony w gło-

http://rcin.org.pl

•wie, długo jeszcze je s t skuteczny.

Trzeba być przeto ostrożnym

i nie bawić się lekkom yślnie zębam i żmii.

T. 8, rys. 2.

Żmija piaskowa, Vipara ammodytes.

Występuje już

w południowym Tyrolu i stąd rozprzestrzenia się w zdłu ż całyc h
BałKanów i południowej części Węgier; spotyka się też we W ło

szech. Ł atw o p oznać j ą m ożna po rogowym w yrostku

n a

końcu

p yszczka  i  ciemnej,  zygzakowatej  linji,  świetnie  zaznaczonej.  W iel
kość  tego  zwierzęcia  dochodzi  najw yżej  do  50  cm.  i  to  tylko  w  n a j
lepszych  w a ru n k ach .

Żmija ta m a brzydki i bardzo niezgrabny

w ygląd. Pożyw ienie jej rów nie ż sta n o w ią głównie myszy i ja s z c z u r

ki.  Ukąszenie  jej  niekiedy  b y w a   śmiertelne.  W  hodowli  oczywi
ście  tr zeba  bardzo  u w ażać,  by  nie  narazić się  n a   jej  ukąszenie.
T e ra rju m   musi  być  bardzo  dobrze  zamknięte,  by  zapobiec  n ie

szczęściu.

Rodzina:

Colubridae.

Są to węże niejadowite, łazodne, o smukłem, zgrabnem ciele.

Źrenic ę m a j ą okrągłą.

Szczęki uzbrojone są w małe, ku tyłowi

skierow ane zęby. S ą one rozm ieszczone praw io n a całej kuli
ziemskiej.

T. 8, r y s .’ 3.

Zaskroniec pospolity, Tropidonotus natrix.

U n as

je st to najp ospolitszy i najbardziej wszystkim z n a n y wąż, którego
wielk ość b y w a niekiedy bardzo znaczna. Z n ajd o w an o już okazy

więcej niż n a 1 m e tr długie. C harakterystyczne dla niego są żół

te lub p o m a ra ń c z o w e p lam y z boków i tyłu głowy, jakby za skro-
niam i, stąd jego nazw a.

Często spotkać go można w wilgotnych

lasacb, okolicach błotnisty ch, n a brzegach w ód bieżących, n a d j e
zioram i i t. p. Ruchy m a bardzo zręczne i szybkie, p ły w a dosko

n a le ,  dłuższy  czas  może  być  pod  w odą.  Jeśli  go  chwytać,  gryzie
bardzo  rzadko,  częściej  tylko  sy czy  głośno  i  w y d z ie la   brzydko
p a c h n ą c y   kał  n a   ręce  łowiącego.

Pożyw ienie jego stan o w ią żaby

i  tryto ny,  zarów no  ja k   ry by,  które  um ie  chw ytać  zwinnie  i  ładnie.
Okres  godowy  w ypada  w   maju.  J a ja   składa  w  mchu,  liściach  lub
w   próchnie  zbutw iałych  drzew.

Hoduje się ła two, gdyż c hętnie

j e zielone żaby lub d robne ryby.

T. 8, ry s. 4.

Gniewosz plamisty, Coronella laevis

żyje w miejscach

suchych, często w tych sam ych m iejscach, gdzie żmija zygzakow a

ta.

Lubi on tak samo miejsca su che i bez w iatru, różni się je d n a k

tem,  że  je s t  sm uklejszy  i  nie  m a  n a   grzbiecie  rysu n k u .  Zwierzę
to  je s t  b ardzo  zapalczyw e,  łatw o  w p a d a   w  gniew  i  w tedy  gryzie.
Ząbki  ma  dro bne  i  pozostawia  n a   ciele  leciuchne  ślady.  Ukąszenie
gniew osza  je s t  zupełnie  nieszkodliwe.  Na  podobieństw o  wielkich
w ę ż ó w   zw ija  ciało  w   pierścienie  i  zabija  ofiarę  przez  zaciśnięcie

tychże, a potem dopiero pożera. Najgorliwiej n a p a d a n a zwinki
i je s t ich najbardziej z aja d ły m wrogiem. Jest on żyworodny.

http://rcin.org.pl

T . 9,

rys.

Połoz,

Ząmenis atrovireus

zamieszkuje południe

Europy. Lubi bardzo kąsać i jest zaczepny, zawsze gotów do
walki. Ofiarą jego żarłoczności pa d a ją najczęściej jaszczurki i m a

łe węże.

Ciało jego je s t cienkie i smukłe, ruchy m a w ytw orne

i powłóczyste W terarju m tr u d n y je s t do hodowli, bo pożera inne
m n iejsze węże.

połowie lata składa jaja.

Rodzina:

Pytony. Pytonidae.

T .

9, rys. 2.

Pylon, Python molurus.

Wielki ten wąż, bo sięga

j ą c y aż 4 m. długości, żyje w Indjach Wschodnich i n a Cejlonie.

B a rw a   ciała  jo st  bardzo  ładna,  ry sunek  również;  a p a ra t  mięśniowy
p y to n a   posiada  zadziwiającą  siłę.  Nawet  duże  zwierzęta,  jak   a n
ty lopy  lub  kozy,  pa d a ią   jego  ofiarą.  W  w ężowych  uściskach  p o

trafi zabić n a w e t człowieka, chociaż nigdy n a ń nie napada. Po

zabiciu ofiary zaczy n a zwykle połykać j ą od głowy. Następnie
c h w y ta coraz dalej zębami, tak że stopniowo całe ciało ofiary

z n ik a w jego wnętrzu. Silne bardzo wydzielanie śliny i rozciągli

wość paszczy uła tw ia połykanie.

Po spożyciu ofiary leży pyton

w zupełnym spokoju, pośw ięcając się jedynie trawieniu . Sam ica

s k ł a d a ja j a i podobno dogląda je, zanim młode się wyklują, tak p rzy

na jm n ie j tw ierdzą hodow cy wężów. Często spotkać go m ożna
w ogrodach zoologicznych.

Rodzina:

Erycidae.

S ą to m ałe węże, żyjące w piaskach pustyń i stepach.

T . 9,

rys.

Eryx jaculus.

Zamieszkuje Europę p o łudniow ą

i Azję, przebyw ając najczęściej w suchym piasku.

Chociaż liczy

zaledwie 80 cm., je d n a k z budowy i sposobu z a ch o w an ia p rz y p o

m in a wielkie węże. Żywi się, coprawda, tylko jaszczurkam i, zabija

j e je d n a k tak, ja k jego olbrzymi krewniacy, mianowicie przez ści

skanie pierścieniami.

Rodzina: Żmije koralowe. Hysiidae.

S ą to w ęże o m ałej głowie i krótkim ogonie. P o sia d a ją szcząt

kowe nogi.

T . 9,

rys.

Żmija koralowa, Hysia scytale,

je s t to żmija p rz e

ślicznie

zabarw io na,

ciele

smukłem,

dochodząca zaledwie

do 80 cm. długości.

Ojczyzną jej jest Ameryka

Południowa.

Odpowiednio

do swej

niewielkiej postaci,

łowi tylko

drobne

zw ierzęta.

http://rcin.org.pl

II.

PŁAZY.

ZIEMNOWODNE. AMPHIBIA.

Płazy, podobnie ja k gady, są kręgow cami o tem peraturze ciaia

zm iennej,  ró żn ią  się  je d n a k   od  nich  znacznie  b u d o w ą   ciała.  Skóra
ich  przy   dotykaniu  w ydaje  się  miękka  i  wilgotna.  J e s t  on a  zao
p a tr z o n a   w   w ielką  ilość  gruczołów,  które  to  w łaśnie  dostarczają

ciału potrzebnej wilgoci i jednocz eśnie wydzielają śluz.

U niektó

r y c h osobników w ydzielina gruczołów m a w łasności trujące. P ła z y ,
pozbaw ione dostatecznej wilgoci, giną. Pod zwrotnikami nie które

z nich za p a d a ją w sen letni, c h o w ając się n a dnie zbiorników

z  w odą  lub  w  miejscach  wilgotnych.  Życie  pła z ó w   podzielone  je s t
n a   2  okresy,  przech o d zą  one  bowiem  przeobrażenia.  Mianowicie
z  ja j  w y lęg ają  się  larwy,  któ re  n a z y w a m y   „kijankami” ;  ta k o w e
ż y ją   w   wodzie  i  oddychają  skrzelami.  Stopniowo  kijanki  p rzeo

b r a ż a j ą   się  n a   formy  lądow e  i  w ted y   ju ż   o d dychają  płucam i.
W  postaciach  la r w a ln y c h   płazy  p ły w a ją ,  po  osiągnięciu  dojrzałośc i
w y c h o d z ą   n a   ląd  i  w tenczas  biegają  lub  skaczą.  Większość  z  nich

składa ja ja , poszczególne tylko gatunki są żyw orodne. J a ja skła

d ają  zazw yczaj  w   wodzie,  w   galareto w atej  osłonie,  je s t  to  t.  zw.
ikra.  Ze  z n a n y c h   czterech  rzędów   płazów   tu taj  w y m ien im y   tyl
ko  dw a  ważniejsze:  płazy  bezogonowe  (Eucaudata)  i  ogonowe

(Caudata).

Płazy i gady zm ieniają skórę w pew nych okresach czasu.

T racą one mianowicie z e w n ę trz n ą w arstw ę skóry; w tym okresie

s ą mniej żywe. leniwe i mało jedzą .

S ta r ą skórę ściągają,

ocierając się o kam ienie lub przeciskając się przez szpary; skóra

t a je s t z ja d a n a przez nie które zwierzęta. Nasze k rajow e gatunki
z n a s ta n ie m zimy z a p a d a ją w sen zimowy. W te d y po k arm u nie

p r z y jm u j ą wcale. Na wiosnę znów b udzą się do życia i w tedy

za raz za b ie ra ją się do jedzenia.

Gady i płazy m a ją wiele wrogów, ale nie które z nich, j a k np.

krokodyle lub olbrzymie węże, same stają się w rogam i dla in n y c h

zw ierząt, j u ż to dzięki n a d zw y czajn ej sile i zręczności, albo też
siln em u jadow i, który u niektórych żmij j e s t śmiertelny. Wiele

g atunków żywi się owadami, zja dając ogromne ich ilości; te n a t u

ralnie, sią bardzo pożyteczne.

Rząd:

Płazy bezogonowe. Eucaudata.*

Ciało krótkie, pozbaw iono ogona. Skóra wilgotna. Tylne kon-

c zyny p rz e w a ż n ie bardzo dobrze rozwinięte, przysto sowane do ska

kania. P a sz c z a z ao strzo n a i głęboko wycięta. Przednie nogi m a j ą
po 4 palce, tylne po

5, częściowo lub całkowicie objętych b ło n ą

p ła w n ą .

http://rcin.org.pl

Rodzin a:

Ża b y. R a n i d a e .

Żaby m a j ą język priy ro śn ig ty do przedniej części szczęki dol

nej. Palce ty lnych nóg m a ją błong pła w ną.

10, rys. 1.

Żaba płowa, Rana platyrhinus (Rana temporaria)

m a

p ra w ie 10 cm. długości. Przebyw a najchętn iej n a wilgotnych łą

kach, w mokrych lasach i n a bagnach. W poró w n an iu z żabą

zieloną, która m a bardzo donośny głos, kwakanie żaby płowej je s t
w łaściwie ciche. We dnie chow a się pod kamienie lub w krzaki,

dopiero wieczorem staje się żywsza. O tej porze dopiero zaczyna

istotne  swe  polowanie,  w tedy  giną  niezliczone  m asy  owadów,  r o
baków   i  ślim aków.  Sposób  polow ania  tej  żaby  je s t  spokolny  i  opa
now any.  Jeżeli  żaba  p ło w a  zostanie  spostrzeżona,  wtedy  siedzi
przez  chwilę  nieruchomo,  ja k b y   czekając,  czy  niebezpieczeństwo

grozi jeszcze.

Często m ożna to zauw ażyć. Ze wszystkich żab o n a

n ajw cześniej składa jaja, n a w e t prędzej zaczyna się u niej okres

godowy, niż u żaby zielonej.

T. 10, rys. 2.

Rana oxyrhinus.

Jest ona bardzo podobna do

żaby płowej, je s t tylko nieco mniejsza. W yróżnia się tem, że spód

ciała  m a   jas n y ,  je d n o b a rw n y ,  a  paszczę  bardzo  zaostrzoną.  Spot
kać  j ą   m o ż n a   w   miejscach  wilgotnych  i  znacznie  rzadziej  niż  ga
tu n ek   poprzedni.  P ożyw ienie  jej  stanowią  te  same  zwierzęta  co
i  żaby  płowej,  a  okres  godowy  i  składanie  jaj  w y p a d a ją   w  tym
s a m y m   czasie  mniej  więcej.

T. 10, rys. 3.

Żaba zielona, Rana esculenta

je s t to najw iększa

m oże  ze  wszystkich  żab  krajowych.  Często  spctkać  j e   można,  sie
dzące  w  w ielkich  ilościach  w   wodzie,  lub  n a   brzegu  w ygrzewające
sig  n a   słońcu.  P ośród  ich  m o notonnego  rech o tan ia  od  czasu  do
c zasu  słyszeć  się  daje  głos  samca,  który  wyraźnie  góruje  ponad
innem i  głosami.  Najbardziej  głośne  i  n a w e t  melodyjn e  są  ich
k oncerty  o  zmroku  i  w   nocy,  zwłaszcza, gdy  noce  są  ciemne  i  księ

życowe. Ż ab a zielona je s t strasznym rozbójnikiem.

Wszystkie

istoty,  które  zdoła  pokonać,  giną  w   je j  wielkiej  paszczy.  P o lu je 1
n a w e t  n a   młode  ptaszki  i  ryby,  co  czyni  j ą   bardzo  nieprzyjem ną
i  poniekąd  szkodliwą.  Zasługi  jej  zato  w   tępieniu  owadów,  a  więc
m uch,  kom arów   i  ich  la r w   są  tak  olbrzymie,  że  ostatecznie  zali
czyć  j ą   trzeba  do  zw ierząt  bardzo  pożytecznych.  Wrogam i  jej  są
szczury  wodne,  bociany,  szczupaki,  łososie,  w odne  ptactwo,  a  n a
w e t  człowiek,  gdyż  w   rybnem   gospodarstwie  często  wiele  szkód
w yrządzić  potrafi.  Składa  j a j a   późną  wiosną.

T. 10, rys. 4.

Żaba zwinka, Rana agilis.

Różni się od form w y

żej opisanych bardzo zrę czną budow ą ciała i zdolnością do dale

kich skoków. Zawdzięcza to ona niezwykle długim nogom w sto

sunku  do  ciała;  po  tem  to  właśnie  odróżnić  j ą   m ożna  od  innych
żab.  Żaba  zw inka  je s t  u  n a s   dosyć  rzadka,  spotyka  się  mniej'
więcej  do  51°  szerokośei  północnej.  Do  nas  przy w ęd ro w ała  p r a w
dopodobnie  z  zachodu.  Składa  ja j a   w   kwietniu.

http://rcin.org.pl

R od zin a: P ę t ó w k i . A l y t i d a e .

T. 10, rys. 5.

Pętówka żabienica, Alytes obstetricans.

Jest to cie-

tkawy okaz z pośród naszych krajow ych gatunków. Długość jego

w y n o si 4 do 5 cm. W Polsce w y stęp u je n a P odolu galicyjskiem,

ina Śląska, chociaż tego dokładnie nie stwierdzono. We dnie p ę

tów ka kryje się w ciem ne miejsca, dopiero w ieczorem staje się
żywsza i w y ru s z a n a polow anie, by zdobyć coś do jedzenia. Ruchy

je j są obliczone i przem yślane, skacze tylko wtedy, gdy koniecznie

musi. Bardzo sw oisty c h a ra k te r m a składanie jaj. Okres godowy

za c z y n a się w marcu.

Samica składa ja ja do wody, a samiec z a

r a z po tem przyczepia je sobie do ty lnych nóg i p ły w a tak z niemi,
dopóki nie wylęgną się z jaj kijanki. P rz e o b ra ż e n ia odbyw ają się

,u tego gatu nku bardzo długo.

Rodzina:

Ropuszki. Discoglossidae.

T. 10, rys. 6.

Kumak ognisty, Bombinator igneus,

m a zaledwie

4 cm. długości; zamieszkuje błota i bagna, zw łaszcza n a równin ach.

•Grzbiet m a ciemno-szary lub czarniaw y. Na tyle głowy m a dwie

jas n e, bronzow o-zielone plamy, co j e s t jego c e ch ą rozpoznaw czą.

Spód ciała je s t niebiesko-c zarny, p o p rz e r y w a n y gdzie niegdzie ce-

■glasto-czerwonemi plam ami. Kumak ognisty większą część życia

spędza n a d wodą, w suchych okolicach nigdy go spotkać nie można.

W nocy i przez cały dzień w ydaje on dziwne dźwięki, t. zw. ku m
kanie, które są bardzo miłe dla ucha.

Według ogólnego m n i e m a

n ia   przynosi  on  do  domu  nieszczęście.  Przy  grożącem   niebez pie
czeństwie  u p a d a   kum ak  n a   dno  wód  i  zagrzebuje  się  w   mule.  Na
lądzie  j e s t   bezbronny,  w tedy  ucieka  w   krótkich  skokach.  Z jada

■robactwo, ślimaki i owady. Okres godowy p rz y p a d a późno, bo

najczęściej w końcu m aja. Do hodow li są kum aki bardzo ła tw e
i w y m ag ają niewiele trudu.

T. 10, rys. 7.

Kumak górski, Bombinator pachybus

w ystępuje n aj-

•częściej w okolicach górzystych. B rzuch jego je s t ślicznej cytry-

now o-żółtej b arw y w czarniaw e plamki. W sposobie życia podobny

j e s t do tam tego gatunku. Bociany chętn ie n a nie polują, poza

•tem kum aki górskie nie m a j ą wiele wrogów.

T. 10, rys. 8.

Huczek ziemny, Pelobates fuscus.

P ła z ten m a

7 cm. długości i je s t ślicznie zab a rw io n y , jak to wskazuje rysunek.
Znajduje się prawdopodobnie w całej Polsce, ale tylko w niektó

r y c h   okolicach,  głównie  w   piaszczystych,  je s t  pospolity.  Dzięki
rogow ym   stw ard n ien io m   n a   palcach,  a   służącym   huczkowi  do  ko
pania,  potrafi  on  w   oka  mgnieniu  i  niespostrzeżenie  skryć  się  pod
ziemią.  Potrafi  też  w   prędkich  susach  uciekać  naprzód.  Jest  b a r
dzo  pożyteczny  przez  to,  że  tępi  w   olbrzymiej  ilos'ci  owady,  roba-

M i inne drobne zwierzęta. Okres godow y o d b y w a się w kwietn iu,

http://rcin.org.pl

ja ja składa do wody. L arw y dochodzą do znacznej wielkości i po-
nich najłatw iej je s t stwierdzić obecność tego gatunku w danej

okolicy.

Rodzina:

Ropuchy. Bufonidae.

P ow ierzchnia skóry pokryta je s t iicznemi utw oram i brodawko-

watemi. Tylne kończyny słabo rozwinięte. P o ru s zają się przy

pomocy krótkich skoków.

T. 10, rys. 9.

Ropucha zwyczajna, Bufo vulgaris.

Jest to gatunek-

u   n a s   bardzo  rozpowszechniony,  dochodzący  nieraz  do  12  cm.  d łu
gości.  Żyje  ona  w   lasach,  n a   polach,  w  ogrodach,  zaroślach  i  s ta
ry c h   murach,  gnieździ  się  w   zagłębieniach  w   ziemi  lub  w  piw ni
cach.  Podczas  dnia  rzadko  spotkać  j ą   można,  zato  wieczorem  do
chodzi  do  niebyw ałej  w p ra w y   w  tępieniu  ow adów   i  innych  szkodni
ków.  Niektórzy  przeto  ogrodnicy  chętnie  znoszą  je j  obecność
w   ogrodach  i  nie  p rześ lad u ją  jej.  R opucha  zw yczajna  podchodzi
o  zmierzchu  swoje  ofiary,  w   skoku  schwytać  ich  nie  potrafii.  Z a

r a z po skończonym śnie zim owym samica składa ja ja . Są one

połączone

śluzem w kształcie sznurów , które sam ica umieszcza

n a podwodnych roślinach. Ta najpospolitsza z ropuch osiąga n ie
raz znaczny wiek. Mało m a wrogów w śród in nych zwierząt.

T. 11, rys. 1.

Ropucha paskówka, Bufo calamita.

Jest to gatunek

u   n a s   znacznie  rzadszy.  Dochodzi  do  8  cm.  długości.  S am a  b u
duje  sobie  nory,  ale  poza  tem   lokuje  się  niekiedy  pod  kamieniam i
lub  korzeniami.  Św ie tny  z  niej  kopacz,  w  razie  niebezpieczeństw a
potrafi  w  je d n e j  chwili  skryć  się  pod  ziemią.  Podczas  biegu  w zn o
si  ciało  w  sposób  tylko  dla  niej  charaktery styczny.  Skakać  nie
potrafi,  gdyż  tylne  nogi  m a  bardzo  krótkie.  W  okresie  godowym
często  słyszeć  m ożna  głośno  w ołanie   samca.

Bywa to zwykle

w m aju lub n a początku czerwca.

T. 11, rys. 2.

Ropucha zielona, Bufo variabilis.

Wielkością zbli

ża  się  do  poprzedniego  gatunku,  je s t  tylko  znacznie  barw niejsza.
W  Polsce  bardzo  pospolita,  a  w   niektórych  miejscowościach  pospo
litsza  od  rop u ch y   zwyczajnej.  Jest  to  zw ierzę  nocne,  wychodzi
tylko  o  zmierzchu,  we  dnie  chow a  się  głęboko  w   cieniu,  niekiedy
tylko  w  p e w n y c h   okresach  w ygrzew a  się  n a   słońcu.  Biega  do
skonale  i  zręcznie,  potrafi  toż  w sp in ać  się  nieźlo.

Pożywienie je j

stan o w ią przeróżne owady, robaki, ślimaki; w te r a rja c h h odow ana

j e chętnie gąsienice i pająki. Do wody chodzi częściej, nietylko

w okresie godowym.

Rodzina: Żabki drzewne. Chylidae.

Palce u nóg opatrzone s ą przylgami, szczęka górna ząbkami.

Zwierzęta te p rzeb y w ają głównie n a drzew ach lub krzakach.

T. 11, rys. 3.

Żaba rzekotka, Hyla arborea.

To ładne zielone

stworzenie j e s t w yłącznie mieszkańcem drzew* . Na ziemię schodzi

http://rcin.org.pl

»tylko czasem w ieczorem, by zapolow ać n a jakiego robaka, lub też

w okresie godowym. Długość jej dochodzi do

i cm. We W łoszech

żyje o d m ian a jej, tylko znacznie większa. Samiec je s t c h a ra k te
ry s ty czn y przez ciemno gardło, które przy sk rzeczeniu w y d y m a

się znacznie. B a rw a jej je s t zmienna. Zależnie od n a s tro ju lub

• otocze nia może się b a r w a rzekotki zmienić z zielonej n a szarą

lub b ronzow ą. N ajulu bieńszem jej pożywienie m są muchy.

Wio-

-sną odb y w a się okres godowy, w tedy zaraz po śnie zim owym

szukają  prz edewszystkie m  wody,  by  złożyć  jaja.  Jest  to  tak  pospo
lita  w  hodowli  żabka,  z n a n a   każdem u  niem al  dziecku,  przeto  o  z a
ch o w an iu   je j  n ie  w a rto   n a w e t  wspominać.  Niektórzy  z  z a c h o w a
n ia   jej  w n io sk u ją  o  pogodzie,  co  j e s t  w  rzeczywistości  niesłuszne.
P rzep o w iad an ie  pogody  nie  je s t  jej  bowiem  właściwe.

T. 11, rys. 4.

Nototrema marsupiatum.

Ciekawa j e s t przez swój

■swoisty sposób ro zm n ażan ia. Sam ica nosi j a j a w specjalnym w o r

ku n a grzbiecie. B a rw a jej ciała je s t przepysznie zielona, żyje n a
d rz e w a c h w dziewiczych lasach.

Rodzina:

Grzbietorody. Pipidae.

J ed en tylko gatunek należy do tej rodziny, nie posiada on

języka.

Szczęki bezzębne, oczy zwrócone ku górze. Na palcach

posiada gwiazdkowate utw ory.

T. 11, rys. 5.

Grzbietoród, Pipa americana.

Bardzo ciekawe jest

je j ro zm n ażan ie i w y ch o w y w an ie młodych. O jczyną jej je s t Bra-

zylja.

Po złożeniu ja j sam ica n a r z u c a je sobie n a grzbiet; tam

każde ja jk o leży w zagłębieniu w śluzie, dosyć głębokiem, które

potem kijance służą ja k o kolebka.

tych zagłębieniach osiągają

j a j a swój najw iększy rozwój. Tryb życia prow adzi ukryty z a

zwyczaj w wilgotnych lasach, żyw iąc się głównie ro bactwem
wszelkiem.

Rząd:

Płazy ogonowe. Caudata.

Ciało m a ją w ydłużone, podobnie ja k jaszczurki.

Gatunki, ży

ją c e w wodzie, m a ją skórę wilgotną i gładką, te zaś, które n a l ą

dzie przeb y w ają, skórę m ają b rodaw kow atą i gruczołowatą.

czasu do czasu sk óra od n aw ia się, a nierzadko zdarza się, że

s ta rą osłonę zw ierzę połyka.

To zjawisko u ja s z c z u ra plamistego

w niew oli n ieraz udało się zaobserwować.

Rodzina:

Salamandry. Salamandridae.

T. 11,

rys.

jaszczur plamisty, Salamandra maculosa.

W Polsce

w ystępuje w K arpatach, n a Podkarpaciu, w Sudetach i górach

Olbrzymich. Cały czarny, błyszczący, w żółte lub pom arań czo w e

plamy, które u niektórych osobników zlew ają się między sobą,

rtworząc pręgi. Długość jego je s t więcej niż 20 cm.

Cała po

http://rcin.org.pl

wierzchnia ciała p okryta jest licznemi gruczołami, z których n a j
większe s ą gruczoły zauszne z wielkiemi porami. Przy p o d rażn ie

n iu zw ierzę wydziela gryzący płyn, który dla drobnych zw ierząt
m oże być trujący. Zdolność ta jest doskonałym środkiem o chron

ny m dla ja s z c z u ra plamistego. Nie udało się stwierdzić, czy b y w a
on c hw ytany kiedy przez żmije lub węże. Od najdaw niejszych

c zasów aż po dziś dzień odgrywa on dużą rolę w w ierzeniach
i zab obonach ludu. Wiele ludzi u w a ż a go za zw ierzę jadow ite,

a poza tem istnieje pogląd, że ogień go się nie ima. Jest to b a r
d zo łagodne i dobre stworzonko, dla człowieka szkodliwe tylko

z  tego  względu,  że  czasem  od  jego  wydzieliny  może  się  w y tw o
rzyć  lekkie  zapalenie  skóry.  Łatw o  to  je d n a k   u su n ą ć   przez  z w y
kłe  wymycie  rąk.  Młode  ro d zą  się  żywe  i  samica  rodzi  je   wszyst
kie  do  czystej,  źródlanej  wody.  P rzeobrażenia  tr w a ją   coś  blisko

trzy miesiące.

T. 11, rys. 7.

Jaszczur czarny, Salamandra atra.

W Polsce tylko

ra z jed en znaleziony w Karpatach Zachodnich. Budowę ciała m a
podobną do ja s z c z u ra plamistego, jest tylko nieco mniejszy. Z a

barw ienie jego jest czarne, błyszczące, bez żadnych plam. P o w y

żej linji lasów jaszczu r czarny nie występuje, szkodzą mu tam

silne, zimne wiatry. Młode ro dzą się żywe i do dorosłych są z u

p ełn ie podobne.

T. 12, rys. 1.

Traszka czarna, Triton cristatus.

Jest on najw ięk

s z y ze wszystkich naszych traszek, gdyż długość jego dochodzi do

12 a n a w e t 15 cm. Zazwyczaj prosto ubarw ione, tylko samce
w okresie godowym n a b ie r a ją przepysznych barw.

Grzbiet i ogon

ozdobione są zębatym grzebieniem, a brzuch j e s t cały żółty i b ły

szczący. Toki sam ca w okresie godowym są w sp an iałe i bardzo

ciekawe.

P ływ a o n wciąż wokoło samicy i stara się jej spodobać.

Ogonem kręci n a wszystkie strony i uderza nim nerw owo od

c z a s u do czasu. Toki ciągną się przez wiele dni i kończą się z w y

kle złożeniem jaj. J a ja przym ocow uje samica do roślin podw od

nych, tak j a k żaby. Ż yw ią się tiaszki drobnem i wodnemi zw ierzę

tami. Po skończonym okresie godowym w racają traszki znów n a

ląd w wilgotne lasy i łąki, by pędzić swój skromny, ukryty tryb
życia.

T. 12, rys. 2

Traszka paskowana. Triton taeniatus.

Jest on w ca-

îe j Polsce bardzo pospolity, dochodzi do 8 cm. długości. Wiosną

znale źć go m ożna w w odach stojących, bagnach i t. p. i w tedy

ł a t w o

bardzo m ożna go siatką schwytać. Samiec m a

okresie

godow ym rów nież duży grzebień i je s t jaskraw iej zabarwiony. Na

palcach tw orzą się skórzaste, płatowate obrzeżenia.

Do hodowli

n a d a je się najbardziej ze wszystkich traszek, gdyż je s t łatw a do

zdobycia, a poza tem u niej w te r a rju m m ożna obserwować cały

ofkres godowy, który jest bardzo ciekawy.

T. 12, rys. 3.

Traszka górska, Triton alpestris.

Jest to n a jła d

n ie js z a ze swojskich traszek. Występuje licznie w Tatrach, w Kar-

http://rcin.org.pl

patach,  aż  po  okolice  pagórk owate,  szukając  wszędzie  czystej,  źró
dlanej  w ody  i  p o dłoża  kamienistego.  Szaty   godowe  tej  traszki  są.,
ró w n ież  wspaniałe.

T. 12, rys. 4.

Triton helveticus

m a długi, nitk o w aty ogon. Z w iel

kości  i  postaci  p rz y p o m in a   traszkę  paskow aną, i  żyje  w  tem   s a
m em   środowisku,  co  i  ona..  Z  in n y c h   w łaściw ości  przypomina,
w yżej  opisane  gatunki.

T. 12, rys. 5.

Aksolotl, Amblystoma mexicanum.

Ojczyzną jego

je s t Meksyk; tutaj n a ry s u n k u p rzed s taw io n a je s t je go la r w a czyli

fo rm a w odna. Często spotkać go m ożna w akw arjach i zdawało by
się, że życie jego je s t zw iązane z w odą stale. Tymczasem tak n ie

jest.

Axolotl, tak sam o ja k inne płazy, przechodzi stopniowe p rze

obrażenia, stając się w końcu fo rm ą lądow ą, oddychają cą płucami,
a nie skrzelam i już, j a k dotychczas w wodzie. Niekiedy w y s tę p u

j ą białe odm iany tego gatunku.

Rodzina:

Proteusze. Proteidae.

S ą to zw ierzęta wodne, oddychają ce tylko skrzelami przez c a

łe życie i opatrzone czterem a m a łe m i nogami. Oczy są uwstecz-
nione.

T. 12, rys. 6.

Odmieniec proteusz, Proteus anguineus

je s t z e

w nętrznie  podobny  do  węgorza,  żyje  w   wodach  w ielu  grot  Karstu.
B arw a  jego  je s t  bla do-różow a,  właściwie  cielista.  Postać  m a   b a r
dzo  m iłą,  ciało  przezroczystawe.  P ożyw ienie  jego  stanow ią  d robne
zwierzęta  wodne.  W  niewoli  nie  je s t  zn ó w   tak  trudno  go  hodować.
Trzeba  m u   tylko  urządzić  a k w arju m   tak,  by  p rzypom inało  m u   oj
czyste  groty,  co  n ietrudno  osiągnąć  przez  w ybudow anie  w  kacio
ak w a rju m   małej  grotki  z  kamieni,  opatrzonej  czystą  wodą.

Roz

m n a ż a się przy pomocy jaj.

Rodzina:

Sirenidae.

T. 12,

rys. 7.

Wzdręga, Siren lacertina.

Wielka ta traszka żyje

w   błotnistych  okolicach  p o łudniow ych  części  Stan ó w   Z jednoczo
nych,  długość  jej  dochodzi  do  70  cm.  P osiada  tylko  2  przednie
nogi,  ciało  m a   w alcow ate,  tylko  ogon  sp łaszczony  w   kształcie  ste
ru..  W spaniałe  są. różow aw e  kępki  skrzel  po  bokach  głowy.  Z w ie
rzę  to  chętnie  zagrzebuje  się  w  ziemi.

0 HODOWLI GADÓW I PŁAZÓW W TERARJUM

I 0 URZĄDZANIU TEGOŻ.

W zasadzie w olno pozbaw iać wolności gady i pła z y tylko w tym-

w ypadku, o ile im m o ż n a w niew oli zapew nić też sa m e -m n ie j
więcej w arunki, co n a wolności. Jako n aczynia do p rz e c h o w y w a

nia tych: zw ierząt powin ny być w yłączone wszelkie pu d ełk a od)

http://rcin.org.pl

cygar, blaszane puszki, klosze na ryby, słoje i t. p. Nieodzownemi

w aru n k am i dla gadów są: świaiło, powietrze i słońce, a n a w e t

■niektóre płazy lubią wygrzewać się w promieniach słońca. N a j

lepiej jest,

aby te ra rju m stało blisko okna,

jeśli można,

zw róconego n a wschód, pow inno być ono ozdobione roślinami,

ustaw ione wysoko, w tedy w ytw orzyć m ożna takie warunki, że

zw ierzęta b ęd ą się świetnie hodowały, n aw et po wiele lat i p o

myślnie ro zm nażały. W arunki wszystkie powinny być tak z a s to
sowane, aby odpow iadały w y stępow aniu tych zw ierząt w p rz y r o

dzie. Zwierzęta egzotyczne tylko bardzo dobry znaw ca może h o

dować. P oczątkujący lepiej niech się zadowoli f a u n ą krajową.
Właściwie h odow ca musi się n a p ra w d ę opiekować temi zw ierzęta

m i. nie gnieździć ich w wielkiej ilości, a m ałem terarjum, bo i n a

czej na ra z i je n a śmierć przedwczesną.

Rozróżniamy dw a rodzaje terarjów: suche i mokre. Zależnie

o d sposobu w y stęp o w an ia tych zw ierząt w przyrodzie, muszą być

odpowiednio urządzone d an e naczynia. Nie pow inno brakować

•miseczki z wodą, je d y n ie tylko wtedy, gdy hodow ane są jaszczurki

z krajów gorących. Te zwierzęta m u s zą mieć wodę w postaci

kropel,  co  m ożna  osiągnąć  przez  skrapianie  gałązki  łopianu  lub
rozpylaczem;  w odne  żółwie  i  węże,  jak  również  wszystkie  płazy,
w y m ag ają  większej  miski  z  wodą.  Trzeba,  aby  to  było  tak  zro
bione,  by  zw ierzęta  z  ła twością  mogły  wchodzić  i  wychodzić  z  wo-

•dy na ląd. Nieodpowiednie do tego celu są naczy n ia o stromych,

gładkich ścianach.

Terarja, w któ rych jednocześnie hodow ane są gady i płazy,

naz y w a m y towarzyskiemi. Takie te r a r ja nie mogą mieć mniej niż

1 m. długości, gdyż inaczej nie byłoby miejsca n a urządzenie

miejsc suchych i wilgotnych, tak aby mieszkańcom danego tera-

)j u m było ja k najw ygodniej. O ile h odow ane są zwierzęta tr o p i
kalne, w tedy terarju m powinno być ogrzewane. Za dalekoby to

n a s zaprowadziło, gdybyśmy chcieli w ram ach niniejszej książeczki
w d aw ać się w szczegóły. Kto jest ich ciekaw, ten je znajdzie

■w książkach specjalnych.

przygotowaniu terarju m m ożna powiedzieć, co następuje: m u

si ono być tej wielkości, by zw ierzęta mogły się swobodnie p o r u
szać. Najlepszemi są te r a rja żelazne, oszklone, ze szczelnie zamy-

kającem i się drzwiczkami.

Można je d n a k użyć do tego specjalnie

przygotow anej  i  mocno  zbudowanej  drew nianej  skrzynki.  Do  dna
tej  skrzynki  p o w in n a   być  przym ocowana  płytka  cynkowa,  albo
w iem   drzewo  z  u p ły w e m   czasu  łatwo  ulega  zniszczeniu.  P rzed n ia

ścianka po w in n a być w ycięta i zastąpiona szybą szklaną. P o

k ry w k a w in n a być zdejm ow a na, a otw ory w niej zakryte gazą.

Piękniej w ygląda naturalnie pochyły dach, przy którego zastosow a

n iu m ożna poza tem um ieścić we w nętrzu daleko większe rośliny

o z à o b n e . Jako podłoża używ a się grubego żwiru; w desce podsta-

-wowej wierci się p ew n ą ilość otworów, umożliw iających prz ew iew

:powietrza w terarjum . W terarjach, w których p o w in n a być w i l

http://rcin.org.pl

go ć,  n a   w a rs t w ę   grubego  żw iru  sypiem y  w a rs tw ę   żw iru  drobniej
szego  a  n a   to  kaw ałki  kory,  najlepiej  jakiejś  kory  ozdobnej,  k tó r ą
m ożem y  łatw o   dostać  w   kwiaciarni.

Dobrze j e s t w e w n ą trz ak w a -

r ju m umieszczać mało jaskinie, w y s ła n e mchem, zw ierzęta ch o w ają

się do n ich chętnie p rzed zim nem i n a noc. Również niepokojone
sz ukają w nich ucieczki.

Odpowiednie rośliny pow in n y być tak

p oum ieszczane, żeby zw ierzęta nie mogły niszczyć korzonków.

Najlepiej w ybierać je s t takie rośliny, które łatwo, w razie w y sch n ię

cia  lub  uszkodzenia,  mogą  być  zamienione.  Jaszczurki  i  żmije
chętn ie  w sp in a ją   się  po  ścianach,  p o w in n a   więc  być  w   tym  celu
przy g o to w an a  j e d n a   ze  ścian,  najlepiej  słoneczna,  przez  gałązki
lub  kupki  z  kamieni.

Dla gadów ziem ia podłoża p o w in n a być

wilgotna,  lecz  nie  za  mokra.  Duża  ilość  roślin  w   te ra rju m   b y n a j
mniej  nie  zawadza,  przeciwnie,  przez  umiejętne  rozmieszczenie
m o ż n a   j e   zam ienić  n a   praw dziw e  cacka.  Wilgotne  te r a r ja   nie  p o
w in n y   być  długo  w y staw ian e  n a   operację  słoneczną;  zw łaszcza
w   m ałych  te r a rja c h   szybko  następuje  śmierć  zwierząt.

N ajw ażniejszą rzeczą w hodowli j e s t to, by uważać, aby z w ie

rz ę  w  te r a rj u m   miało  mniej  więcej  te  sam e  w arunki,  co  w przyro
dzie.  Zw ierzęta,  nie  znoszące  się  wspólnie,  lub  też  takie,  że  silniej
sze  p o ż e ra ją   słabsze,  nie  pow in n y   być  tr zym ane  w  jed n cm   te rarjum .

Np.:  żmije,  żyw iące  się  jaszczurkam i.  Boże  b ro ń   z  jaszczurkam i
i  t.  d.  Raz  n a   dzień  pow inno  być  jed ze n ie  dostarczane  zwierzę
tom.  W ęże  znoszą  dłuższy  post  bez  szkody.  P rz e w a ż n ie   je d n a k

tr z e b a pilnować, by jed ze n ie było dostarczane stale i mniej więcej

urozm aicone. Wtedy zw ierzęta świetnie się czują i doskonale cho
w a ją się. Koniecznem je s t ja k najczyściejsze u trz y m y w a n ie te r a
rjum.

W ydalanie zanieczyszczeń m u s i być bardzo skrupulatne

i tak zała tw ian e, by zwierzętom nie mącić spokoju.

Z n a sta n ie m zim nych pó r ro k u po w in n y być terarja z f a u n ą

k r a jo w ą przy g o to w y w an e n a przezimowanie.

Terarjum trzeb a

przenieść  w   zimne  miejsce,  ale  przed  za m a rz a n ie m   zabezpieczone;
naczy n ie  w e w n ą trz   dobrze  oczvścić  i  w ysłać  suchym   m chem
i  liśćmi.

Zw ierzęta w tedy stopniowo zagrzebują się eoraz głębiej

i n a dnie zbio rnika spędzają zimę. Od czasu do czasu trzeba się

przekonać, czy wszystkie ono żyją. P ła z y i gady krajowe n a j l e

piej je s t późno latem puścić n a wolność, a n a wiosnę znów ich

nałapać.

Każdy z nas, o ile może, p o w in ien chronić i oszczędzać z w ie

rzęta, zw ła szcza grupę tak niesłusznie znienaw idzoną, ja k płazy

i gady. T rzeba się starać w szelkiemi siłami, by wykorzenić pow szech
n y pogląd, że wszystko, co pełza, m a 4 nogi albo ich nie m a w cale,

j e s t jadowite. Szybko krocząca nap rzó d cywilizacja ogranicza m iej

sca  pobytu  ty ch   zwierząt,  a  przez  to  ich  egzystencję.  Z  pow yższe
go  widzimy,  że  z  d w u  stro n   za g ra ż a   im  niebezpieczeństwo.  N a
szym   przeto  obowiązkiem  je s t  j e   o c h ra n ia ć   i  pom agać  im.

http://rcin.org.pl

ALFABETYCZNY SPIS GATUNKÓW

Agam a colonorum.

„

zmienna.

Aksolotl.

Aligator.

Alligator mississipiensis.

Alytes obstetricans.

Ambly sto m a  m exicanum.
Anguis  fragilis.
Anolis  corolinensis.
Ascalabotes  fascieularis.

Basiliscus americanus.
Bazyliszek.
Bom binator igneus.

„

pachypus.

Bothrops lanceolatus.
Bufo calamita.

„

variabilis.

„

vulgaris.

Calotes  versicolor.
Cham äleon  vulgaris.
Cholone  imbricata.
Coronella  laevis.
Crocodilus  niloticus.
Crotalus  durissus.

D ermochelys coriacea.
Draco volans.

Elada.
Emys orbicularis.
E ry x jaculus.

G ckon amerykański.
Gniewosz plamisty.

Gongylus ocollatus.

Str.

Grzbietoród.

Grzechotnik.

Huczek ziemny.

Hyla arborea.

Hysia scytale.

Jaszczur czarny.

„

plamisty.

Jaszczurka murówka.

„

zwinka.

„

żyworódka.

Jaszczurowąż trójpalczasty.

Kameleon.

Krokodyl nilowy.

Kumak górski.

„

ognisty.

Lacerta agilis.

muralis.

vivipara.

Lachesis lanceolatus.

Moloch horridus.

straszny.

Kaja hajc.

Noto trem a marsupiatum.

Odmieniec proteusz.

Okularnik.

P adalec pospolity.

Pela m is bicolor.

S tr.

9
9

5
5

10
10
17
17

18
18
18

4
9

10
13

http://rcin.org.pl

Str.

P e lia s berus.

P elobatcs fuscus.

P ip a атогісаіьа.

Pofoz.

Protous anguineus.

P seudopus apus.

P y to n m o lu ru s.

Pyton.

R a n a agilis.

„

esculenta.

„

oxyrhinus.

„

p la ty rh in u s.

„

tem p o raria

B opucha pasków ba.

„

zielona.

„

zw yczajna.

S a la m a n d ra atra.

„

m acu lo sa.

Scincus officinalis.

Seps halcides.

Siren lacertina.

S tr_

2 1

ISkoltopusik.

Smok latający.

Strasznica.

T aren to la m auritanica.

1 0

Testudo graeca.

T raszka czarna.

górska.

2 1

paskow ana.

2 0

Triton alpestris.

2 1

„

cristatus.

2 0

„

helveticus.

2 1

„

taeniatus.

2 0

W zdręda.

2 1

Żmija zygzakowata.

1 2

Żółw bJotny.

„

grecki.

„

skórzasty.

„

szyldkretowy.

D ru k a rn ia M. A rcta w W arszaw ie, C zerniakow ska 225-,

http://rcin.org.pl

. Kumak ognisty.

Bombinator igneus.

. H uczek ziemny.
Pelobałes fuscus.

2. Rana

oxyrhinus.

3. Żaba zielona

Rana esculenta.

9. R o p u ch a zwyczajna.

Bufo vulgaris.

7. K umak górski.

Bombinator pachypus

5. Pętów ka babienica.

Aiytes obsietricans.

£ a b a płowa.

Rana platyrhinus

(Rana temvoraria).

4. Żaba zwinka.

Rana agilis.

W Y D A W N I C T W A М . A

B i b l i o t e k a M u z e u m i I n s i Z o ol ogi i PfiN

К .2372

A tlasik botaniczny.

Atlasik ki

r o w y c h n a 12 ta b l ic a c h .

____________________________

6 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 9

Botanika na przechadzce.

R o ś li n y s p o t y k a n e n a p o lu , łą c e

w le s ie , r o w a c h i t. p , z t e k s t e m o b ja ś n ia j ą c y m . 2 c z ę ś c i
k a ż d a z a w ie r a 16 t a b l i c k o lo r o w y c h r o s lm .

_________

Grzyby jadalne.

A tla s ik k ie s z o n k o w y z r y s u n k a m i k o lo r o w e m i.

Grzyby trujące.

A tla s ik k ie s z o n k o w y z 96 r y s . k o lo r o w e m i.

Grzyby jadalne i trujące.

O p is, 2 części, k a ż d a z 32 ta b l. k o lo r .

Kw iaty wiosenne.

174 b a r w n y c h r y c i n n a 40 r o z c i ą g a n y c h ta b l.

Kw iaty letnie i jesienne.

162 b a r w n y c h r y c i n n a 40 r o z c i ą g a

n y c h ta b l ic a c h .

Minerały.

A tla s ik k ie s z o n k o w y z r y s u n k a m i k o l o r o w em i.

Motyle.

129 r y s u n k ó w k o lo r o w y c h n a 12 ta b l ic a c h , z o p is e m

m o t y li i ic h g ą s ie n ic .

______

Owady.

129 r y s u n k ó w k o lo r o w y c h n a 12 ta b lic a c h .

Ptaki

ŚDiewaiace,

s p o t y k a n e w n a s z y c h la s a c h , z a r o ś la c h , o g r o

d a c h , n a łą k a c h , n a d w o d a m i i t. p. 97 r y s u n k ó w b a r w n y c h

n a 12 ta b l ic a c h .

Rasy ludzkie.

A tla s ik k ie s z o n k o w y , 28 r y s u n k ó w k o lo r o w y c h

n a 16 ta b l ic a c h .

Rośliny kwiatowe.

O p is 116-tu g a tu n k ó w k r a j o w y c h r o ś l i n

z ic h r y s u n k a m i n a 32 t a b l i c a c h b a r w n y c h i 19 c z a r n y c h .

Rośliny tatrzańskie i alpejskie.

A tla s ik k ie s z o n k o w y , 96 r y

s u n k ó w k o lo r o w y c h n a 12 ta b l ic a c h .

Ryby.

A t la s ik k ie s z o n k o w y z r y s u n k a m i k o lo r o w e m i.

Zwierzęta ssące. 12

ta b l i c k o lo r o w y c h z 65 w i z e r u n k a m i z w ie

r z ą t ż y ją c y c h u n a s i w r ó ż n y c h Krajach.

Document Outline