Wykład 7
Niech K będzie ciałem i niech f (x), g(x) ∈ K[x]. Będziemy mówić, że
f (x) dzieli wielomian g(x) jeśli istnieje wielomian h(x) ∈ K[x] taki, że g(x) =
f (x)h(x) i piszemy wtedy f (x)|g(x). A więc mamy:
f (x)|g(x) ⇐⇒ ∃h(x) ∈ K[x] g(x) = f (x)h(x)
Przykład (2x + 1)|(6x
2
− x − 2).
Własności podzielności wielomianów
(1) Jeśli wielomian f (x) dzieli wielomian g(x), a wielomian g(x) dzieli wie-
lomian h(x) to wielomian f (x) dzieli wielomian h(x), czyli:
f (x)|g(x) i g(x)|h(x) ⇒ f (x)|h(x)
(2) Jeśli wielomian f (x) dzieli wielomian g(x) to st(f (x)) ¬ st(g(x))
Niech f (x) i g(x) będą wielomianami nad ciałem K. Wtedy wielomian
d(x) ∈ K[x] nazywamy największym wspólnym dzielnikiem wielomianów
f (x) i g(x) jeśli:
(i) d(x)|f (x) i d(x)|g(x),
(ii) jeśli c(x)|f (x) i c(x)|g(x) to st(c(x)) ¬ st(d(x)),
(iii) wielomian d(x) jest unormowany.
Największy wspólny dzielnik wielomianów f (x) i g(x) oznaczać będziemy
przez NWD(f (x), g(x)).
Podobnie jak w przypadku pierścienia liczb całkowitych, efektywną meto-
dą wyznaczania największego wspólnego dzielnika dwóch wielomianów jest
wielomianowa wersja algorytmu Euklidesa. To znaczy jeśli chcemy wyzna-
czyć największy wspólny dzielnik wielomianów f (x) i g(x), przy założeniu,
że st(f (x)) st(g(x)) to stosujemy algorytm:
f (x) = q(x)g(x) + r(x)
0 ¬ st(r(x)) < st(g(x))
g(x) = q
1
(x)r(x) + r
1
(x) 0 ¬ st(g(x)) < st(r
1
(x))
..
.
ostatnia niezerowa reszta jest (po unormowaniu) jest największym wspól-
nym dzielnikiem. To daje nam możliwość rozwiązywania równań postaci
f (x)u(x) + g(x)v(x) = NWD(f (x), g(x)) analogicznie do podobnych równań
o współczynnikach całkowitych.
Twierdzenie 1 Jeśli f (x), g(x) ∈ K[x] to istnieją wielomiany u(x), v(x) ∈
K[x], że
f (x)u(x) + g(x)v(x) = NWD(f (x), g(x))
1
Wniosek 1 Wielomian d(x) jest największym wspólnym dzielnikiem wielo-
mianów f (x) i g(x) wtedy i tylko wtedy gdy:
(i) d(x)|f (x) i d(x)|g(x),
(ii) jeśli c(x)|f (x) i c(x)|g(x) to c(x)|d(x),
(iii) d(x) jest unormowany.
Przykład Wyznaczyć największy wspólny dzielnik wielomianów
x
4
− x
3
− x
2
+ 1, x
2
− 1 ∈ Q(x)
Jednym z zastosowań powyższego twierdzenia mogą być następujące przy-
kłady.
Przykład Wyznaczyć liczby x, y, z ∈ Q, tak aby liczba x + y
3
√
2 + y
3
√
4 była
odwrotna do 1 +
3
√
2 + 2
3
√
4.
Przykład Wyznaczyć macierz odwrotną do A
3
+ A
2
+ A + I gdzie
A =
0 0 0 −1
1 0 0 −1
0 1 0 −1
0 0 1 −1
.
Podobnie jak w teorii liczb możemy mówić o względnie pierwszych wie-
lomianach. Wielomiany f (x) i g(x) nazywamy względnie pierwszymi jeśli
NWD(f (x), g(x)) = 1.
Twierdzenie 2 Niech f (x), g(x), h(x) będą wielomianami nad ciałem K.
Wtedy jeśli f (x)|g(x)h(x) i f (x) i g(x) są względnie pierwsze to f (x)|h(x).
Twierdzenie 3 Niech K będzie ciałem. Wtedy wielomian f (x) jest odwra-
calny w pierścieniu K[x] wtedy i tylko wtedy gdy f (x) jest wielomianem sta-
łym różnym od zera.
Mówimy, że wielomian f (x) jest stowarzyszony z wielomianem g(x) jeśli
istnieje c ∈ K, że c 6= 0
K
i f (x) = cg(x).
Można zauważyć, że wielomian f (x) jest stowarzyszony g(x) wtedy i tylko
wtedy gdy wielomian g(x) jest stowarzyszony z f (x).
Mówimy, że wielomian f (x) jest rozkładalny (przywiedlny) w pierście-
niu K[x] jeśli istnieją wielomiany g(x), h(x) ∈ K[x], że f (x) = g(x)h(x) i
st(g(x)) > 0, st(h(x)) > 0. W przeciwnym przypadku mówimy, że wielomian
jest nierozkładalny.
Przykład Wialomian x
2
− 2 jest nierozkładalny w Q[x].
Wielomiany stopnia pierwszego są nierozkładalne.
Pojęcie wielomianu nierozkładalnego odpowiada pojęciu liczb pierwszych.
2
Twierdzenie 4 Niech K będzie ciałem i niech f (x) ∈ K[x]. Wtedy nastę-
pujące warunki są równoważne:
(i) wielomian f (x) jest nierozkładalny,
(ii) jeśli f (x)|g(x)h(x) to f (x)|g(x) lub f (x)|h(x).
Twierdzenie 5 Każdy wielomian g(x) nad ciałem K można zapisać jed-
niznacznie w postaci iloczynu wielomianów nierozkładalnych nad ciałem K.
Jednoznaczność zapisu należy rozumieć w następującym sensie.
Jeśli f
1
(x), f
2
(x), . . . , f
s
(x) i p
1
(x), p
2
(x), . . . , p
t
(x) są wielomianami nieroz-
kładalnymi nad K i:
f
1
(x)f
2
(x) . . . f
s
(x) = p
1
(x)p
2
(x) . . . p
t
(x)
to s = t i po ewentualnym przenumerowaniu wielomian f
i
(x) jest stowarzy-
szony z wielomianem p
i
(x).
Mówimy, że liczba a ∈ K jest pierwiastkiem wielomianu f (x) ∈ K[x]
jeśli (x − a)|f (x). W przypadku wielomianów można mówić o podstawianiu
elementu a za zmienną x, tzn: jeśli f (x) = a
n
x
n
+ a
n−1
x
n−1
+ . . . + a
1
x + a
0
to
f (a) = a
n
a
n
+ a
n−1
a
n−1
+ . . . + a
1
a + a
0
∈ K. Podstawianie ma następujące
własności:
(i) jeśli f (x) = g(x) + h(x) to f (a) = g(a) + h(a),
(ii) jeśli f (x) = g(x)h(x) to f (a) = g(a)h(a).
Twierdzenie 6 (Twierdzenie Bezout) Element a ∈ K jest pierwiast-
kiem wielomianu f (x) wtedy i tylko wtedy gdy f (a) = 0
K
.
Wniosek 2 Jeśli f (x) jest wielomianem stopnia n nad ciałem K to f (x)
ma co najwyżej n różnych pierwiastków w ciele K.
Wniosek 3 Jeśli wielomian f (x) ma stopień większy bądź równy od 2 to:
(i) jeśli f (x) jest nierozkładalny to f (x) nie ma pierwiastków w K,
(ii) jeśli f (x) ma stopień równy 2 lub 3 i nie ma pierwiastków w K to f (x)
jest nierozkładalny w K.
Nierozkładalność w ciele Q
Jeśli wielomian f (x) = a
n
x
n
+ a
n−1
x
n−1
+ . . . + a
1
x + a
0
ma współczynniki
wymierne to istnieje liczba całkowita c, że wielomian cf (x) ma współczyn-
niki całkowite (wystarczy za c przyjąć najmniejszą wspólną wielokrotność
mianowników współczynników a
n
, . . . , a
0
). Zatem zamiast badać wielomian
f (x) można badać wielomian cf (x), który należy do pierścienia Z[x].
3
Twierdzenie 7 Niech f (x) = a
n
x
n
+ a
n−1
x
n−1
+ . . . + a
1
x + a
0
będzie wie-
lomianem z całkowitymi współrzędnymi. Wtedy jeśli liczba wymierna
p
q
jest
pierwiastkiem wielomianu f (x) to p|a
0
, a q|a
n
.
Przykład Znaleźć pierwiastki wymierne wielomianu
f (x) = 2x
4
+ x
3
− 21x
2
− 14x + 12.
Twierdzenie 8 (Kryterium Eisensteina) Niech f (x) = a
n
x
n
+a
n−1
x
n−1
+
. . .+a
1
x+a
0
będzie wielomianem o współczynnikach całkowitych, niezerowego
stopnia. Wtedy jeśli istnieje liczba pierwsza p taka, że p dzieli współczynniki
a
n−1
, . . . , a
0
, p nie dzieli a
n
i p
2
nie dzieli a
0
to f (x) jest nierozkładalny nad
ciałem Q.
Przykład Wielomian f (x) = x
4
− 7x
3
+ 49x
2
− 14x + 7 jest nierozkładalny
nad ciałem Q. Wystarczy wziąć liczbę 7 i zastosować kryterium Eisensteina.
Twierdzenie 9 Dla każdej liczby naturalnej n > 1 istnieje wielomian stop-
nia n o współczynnikach wymiernych, który jest nierozkładalny nad Q.
Nierozkładalność w ciałach R i C
Twierdzenie 10 Zasadnicze Twierdzenie Algebry Każdy wielomian o współ-
czynnikach zespolonych stopnia większego od 0 ma pierwiastek zespolony.
Każde ciało, które spełnia powyższy warunek nazywamy ciałem alge-
braicznie domkniętym. Powyższe twierdzenie mówi, że ciało liczb zespolo-
nych jest algebraicznie domknięte. Ciała Q i R nie są algebraicznie domknięte.
Wniosek 4 Wielomian f (x) ∈ C[x] jest nierozkładalny na ciałem C wtedy
i tylko wtedy gdy jego stopień jest równy 1.
Wniosek 5 Każdy wielomian f (x) ∈ C[x] może być jednoznacznie zapisany
w postaci c(x − a
1
)(x − a
2
) . . . (x − a
s
), gdzie c, a
1
, . . . , a
s
∈ C.
Twierdzenie 11 Niech f (x) ∈ R[x]. Wtedy jeśli liczba zespolona a + bi jest
pierwiastkiem tego wielomianu to liczba do niej sprzężona a − bi również jest
pierwiastkiem tego wielomianu.
4
Zauważmy, że z powyższego twierdzenia wynika, że jeśli liczba zespolo-
na z jest pierwiastkiem wielomianu f (x) (o współczynnikach rzeczywistych)
to również liczba zespolona ¯
z jest pierwiastkiem tego wielomianu. Inaczej
mówiąc wielomian f (x) jest podzielny przez (x − z)(x − ¯
z). Obliczmy
(x − z)(x − ¯
z) = x
2
− 2(z + ¯
z)x + z ¯
z = x
2
− 2Re(z)x + |z|
Ponieważ Re(z) i |z| są liczbami rzeczywistymi to wielomian (x−z)(x− ¯
z) ma
współczynniki rzeczywiste. To oznacza, że dowolny wielomian o współczynni-
kach rzeczywistych albo ma pierwiastek rzeczywisty albo jest podzielny przez
wielomian o kwadratowy o współczynnikach rzeczywistych. Inaczej mówiąc:
Twierdzenie 12 Jeżeli wielomian f (x) jest nierozkładalny nad ciałem R to
jego stopień jest równy 1 lub 2. Ponadto wielomian kwadratowy ax
2
+ bx + c
jest nierozkładalny nad R wtedy i tylko wtedy gdy ∆ = b
2
− 4ac < 0.
5