tech_ogrodnik_321[03].Z1.03

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MINISTERSTWO EDUKACJI

NARODOWEJ

Dariusz Kutkowski

Zakładanie i prowadzenie sadu
321[03].Z1.03

Poradnik dla ucznia

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2007

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Wybór terenu oraz gleby pod zakładanie i prowadzenie sadu

4.1.1.

Materiał nauczania

4.1.2.

Pytania sprawdzające

4.1.3.

wiczenia

4.1.4.

Sprawdzian postępów

4.2. Rozplanowanie i sadzenie sadu

4.2.1.

Materiał nauczania

4.2.2.

Pytania sprawdzające

4.2.3.

wiczenia

4.2.4.

Sprawdzian postępów

4.3. Sposoby utrzymywania gleby w sadzie

4.3.1.

Materiał nauczania

4.3.2.

Pytania sprawdzające

4.3.3.

wiczenia

4.3.4.

Sprawdzian postępów

4.4. NawoŜenie i nawadnianie roślin sadowniczych

4.4.1.

Materiał nauczania

4.4.2.

Pytania sprawdzające

4.4.3.

wiczenia

4.4.4.

Sprawdzian postępów

4.5. Zasady i techniki cięcia oraz formowania drzew owocowych

4.5.1.

Materiał nauczania

4.5.2.

Pytania sprawdzające

4.5.3.

wiczenia

4.5.4.

Sprawdzian postępów

4.6. Ochrona roślin sadowniczych i integrowana produkcja owoców

4.6.1.

Materiał nauczania

4.6.2.

Pytania sprawdzające

4.6.3.

wiczenia

4.6.4.

Sprawdzian postępów

4.7. Zasady prowadzenia sadu jabłoniowego i gruszowego w róŜnych okresach

produkcyjnych

4.7.1.

Materiał nauczania

4.7.2.

Pytania sprawdzające

4.7.3.

wiczenia

4.7.4.

Sprawdzian postępów

4.8. Wymagania, rejonizacja i uprawa drzew pestkowych

4.8.1.

Materiał nauczania

4.8.2.

Pytania sprawdzające

4.8.3.

wiczenia

4.8.4.

Sprawdzian postępów

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9. Zakładanie i prowadzenie plantacji roślin jagodowych

4.9.1.

Materiał nauczania

4.9.2.

Pytania sprawdzające

4.9.3.

wiczenia

4.9.4.

Sprawdzian postępów

4.10.

Zbiór i przechowywanie owoców

4.10.1. Materiał nauczania

4.10.2. Pytania sprawdzające

4.10.3. Ćwiczenia

4.10.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o wyborze miejsca pod sad lub

jagodnik, jego zakładaniu i prowadzeniu. Zamieszczono w nim informacje dotyczące zbioru
i przechowywania owoców oraz ich przygotowania do sprzedaŜy.

W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne,

−

cele kształcenia,

−

materiał nauczania,

−

pytania sprawdzające,

−

wiczenia, które umoŜliwią ukształtowanie umiejętności praktycznych,

−

sprawdzian postępów, który umoŜliwi Ci systematyczną kontrolę efektów Twojej nauki,

−

test końcowy, który określi stopień opanowania przez Ciebie wiedzy i umiejętności
z zakresu całej jednostki modułowej,

−

wykaz literatury, która pomoŜe rozszerzyć wiedzę.

Bezpieczeństwo i higiena pracy

W czasie pobytu w pracowni musisz przestrzegać regulaminów, przepisów

bezpieczeństwa i higieny pracy oraz instrukcji przeciwpoŜarowych, wynikających z rodzaju
wykonywanych prac. Przepisy te poznasz podczas trwania nauki.

Schemat układu jednostek modułowych

321[03].Z1

Produkcja sadownicza

321[03].Z1.01

Uprawa roślin sadowniczych

321[03].Z1.02

Zakładanie i prowadzenie szkółki

321[03].Z1.03

Zakładanie i prowadzenie sadu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

korzystać z róŜnych źródeł informacji,

−

posługiwać się komputerem,

−

wyjaśniać pojęcia odkrywka glebowa, profil glebowy, Ŝyzność, wymagania pokarmowe,
potrzeby nawozowe, skład mechaniczny gleby,

−

wymieniać i opisywać podstawowe gatunki roślin sadowniczych,

−

określać znaczenie gospodarcze i budowę morfologiczną roślin sadowniczych,

−

charakteryzować podstawowe odmiany roślin sadowniczych,

−

wymieniać najczęściej stosowane nawozy i podać ich skład procentowy,

−

przeliczać najczęściej uŜywane jednostki masy, długości, powierzchni i objętości,

−

definiować pojęcia karencji i prewencji oraz cieczy stęŜonej,

−

wymieniać i scharakteryzować podkładki drzew owocowych,

−

wymieniać narzędzia do uprawy roli i określić ich zastosowanie,

−

posługiwać się linijką i taśmą mierniczą,

−

stosować przepisy BHP podczas wykonywanych prac,

−

wykonywać działania matematyczne w zakresie czterech podstawowych działań.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

ocenić przydatność terenu i gleby pod uprawę sadu,

−

dobrać gatunki i odmiany drzew i krzewów do sadu oraz jagodnika,

−

określić terminy sadzenia drzew i krzewów owocowych,

−

posadzić drzewka i krzewy owocowe oraz zastosować odpowiednie zabiegi
po posadzeniu,

−

zaprojektować i wykonać konstrukcję nośną dla drzew,

−

scharakteryzować systemy utrzymania gleby,

−

dobrać i zastosować herbicydy na podstawie zaleceń zawartych w programie ochrony
sadów i jagodników,

−

scharakteryzować objawy wywoływane niedoborem lub nadmiarem określonych
składników pokarmowych,

−

obliczyć dawkę nawozów na podstawie wyników analizy chemicznej gleby i liści,

−

zastosować nawoŜenie indywidualne oraz na całą powierzchnię uprawy,

−

dobrać i wykonać zabiegi wpływające na regularne i obfite owocowanie,

−

scharakteryzować róŜne formy korony drzew,

−

wykonać cięcie i formowanie drzew oraz krzewów owocowych,

−

dobrać sposoby zabezpieczania drzew przed mrozem i przymrozkami,

−

scharakteryzować uszkodzenia mrozowe drzew oraz określić sposoby leczenia drzew
przemarzniętych,

−

zastosować róŜne metody regulowania owocowania,

−

dobrać sprzęt do zbioru i transportu owoców,

−

dobrać warunki przechowywania owoców, warzyw i kwiatów,

−

wykonać prace związane z przechowywaniem owoców zgodnie z harmonogramem,

−

dokonać zbioru oraz przygotować owoce do zbytu z zastosowaniem maszyn i urządzeń
do standaryzacji,

−

scharakteryzować oraz zastosować integrowaną ochronę sadów i jagodników,

−

zaplanować nadzorowaną ochronę upraw sadowniczych,

−

określić cele i korzyści wynikające z prowadzenia integrowanej produkcji owoców (IPO),

−

zastosować przepisy dotyczące bezpieczeństwa zdrowotnego Ŝywności,

−

zastosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ochrony środowiska dotyczące
produkcji sadowniczej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Wybór terenu oraz gleby pod zakładanie i prowadzenie sadu

4.1.1. Materiał nauczania

Wybierając teren pod sad naleŜy uwzględnić klasę bonitacyjną gleby, budowę profilu

glebowego  ze  szczególnym  uwzględnieniem  poziomu  wody  gruntowej  i  ukształtowaniem
terenu.  Niewłaściwy  wybór  miejsca  na  załoŜenie  sadu  moŜe  spowodować  zniszczenie  całej
uprawy  lub  jej  nieopłacalność.  Aby  sprawdzić  jakość  gleby  naleŜy  wykopać  odkrywkę
glebową.  JeŜeli  teren  jest  jednolity  wystarczy  jedna,  ale  jeŜeli  nie,  to  kilka  w  miejscach
typowych dla przyszłego sadu. Odkrywki są kopane na głębokość około 2 m. Analizując profil
glebowy  naleŜy  zwrócić  uwagę  na  poziom  glejowy  (sino-niebieski).  Jego  występowanie
określa  najwyŜszy  poziom  wody  gruntowej.  JeŜeli  nie  występuje  lub  znajduje  się  on  na
głębokości  poniŜej  1,5  m  to  gleba  nadaje  się pod sad, poniŜej 1 m moŜna uprawiać głównie
drzewka na podkładkach karłowych, a gdy jest mniej niŜ 1 m to gleba nie nadaje się pod sad.
Dobre  gleby  pod  sad  to  gleby  lessowe,  gliniaste  naleŜące  do  II  i  III  klasy,  które  magazynują
duŜe  ilości  wody.  W  Polsce  sady  uprawiane  często  są  na piaskach  gliniastych  i  słabo
gliniastych  naleŜących  do  IV  klasy,  które  występują  na  terenie  centralnej  Polski.  Gleby
piaszczyste  naleŜące  do  V  klasy  nie  nadają  się pod uprawy sadownicze, jeŜeli na ich profilu
do  głębokości  1,5  m  nie  występują  pasemka  gliny.  Badając  skład  mechaniczny  gleby  naleŜy
sprawdzić  czy  piasek  z  warstwy  podornej  po  ściśnięciu  w dłoni  tworzy  bryłę,  czy  się
rozsypuje.  Piaski  gliniaste  lub  słabo  gliniaste,  które  mogą  być  wykorzystane  pod  załoŜenie
sadu  pozostają  zbrylone,  podczas  gdy  piaski  luźne  rozsypują  się.  Gleby  o  grubości  miąŜszu
poniŜej 0,5 m nie powinny być wykorzystywane pod uprawę drzew owocowych.

Sad najlepiej załoŜyć w miejscach wyŜej połoŜonych lub na stokach. Na płaskiej

powierzchni  zimne  powietrze  zalega  równą  warstwą  i  drzewa  są  naraŜone  na  uszkodzenia.
Miejsca  niŜej  połoŜone,  gdzie  spływa  zimne  powietrze  z  miejsc  wyŜszych  są  nazywane
zastoiskami mrozowymi. Sadzenie w nich drzew lub krzewów jest ryzykowne, gdyŜ częściej
dochodzi tam do przemarzania kwiatów, zawiązków i całych drzew. Przygotowanie gleby pod
sad  polega  na  zwalczeniu  chwastów  trwałych,  określeniu  i  uzupełnieniu  do  optymalnych
wartości  składników  pokarmowych  w  glebie,  wzbogaceniu  gleby  w  związki  organiczne,
usunięciu efektu zmęczenia gleby.

Zasobność gleby określa się na podstawie reprezentatywnych próbek glebowych

pobranych z głębokości 0

−

20 cm i 21

−

40 cm (warstwa orna i podorna). Pobierając próbki

z warstwy ornej (0

−

20 cm) naleŜy wziąć około 20 prób, a następnie pobrać 10 prób z podornej

(21

−

40 cm) w miejscach gdzie wcześniej pobierano próbki. Do wykonania tego zadania słuŜy

laska  Egnera.  Jest  ona  szczególnie  uŜyteczna  przy  pobieraniu  próbek  z podglebia.  NaleŜy
zwrócić  uwagę  na  to,  aby  nie  mieszać  warstwy  ornej  i  podornej.  Postępowanie  z  próbkami
z obu  warstw  jest  identyczne,  po  ich  wymieszaniu  naleŜy  je  zapakować  do  woreczków  po
około 0,5 kg gleby i zaetykietować. JeŜeli pole jest jednorodne to wystarczy po jednej próbie
zbiorczej  z  warstwy  ornej  i  podornej,  a  kilka  w  przypadku  duŜego  zróŜnicowania.  Próbki
wysyła  się  do  stacji  chemiczno-rolniczej,  która  określa  odczyn  gleby  i  zawartości
poszczególnych składników pokarmowych. Sadownik otrzymuje wyniki analizy i zalecenia do
nawoŜenia.  Najlepszym  odczynem  gleby  dla  większości  upraw  sadowniczych  jest  lekko-
-kwaśny o pH 5,6

−

6,8. Na glebach bardziej kwaśnych utrudnione jest pobieranie m.in. potasu,

a przy pH powyŜej 6,8 nie jest pobierane Ŝelazo. Gleby kwaśne naleŜy zwapnować przed
załoŜeniem sadu. Pobieranie prób z gleby moŜe być zmechanizowane. Przykładem mogą być

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

urządzenia montowane na pojazdach lub przyczepach zamieszczone na zdjęciach poniŜej.
Mogą one pobierać pojedyncze próbki gleby w ciągu 3

−

5 sekund.

Rys. 1. Laska Egnera [http://www.piorin.gov.pl/akt/ipwisni2005].

Rys.  1.  MULTIPROB  120  na
pojeździe  terenowym.  Pobiera
próbki  gleby  na  głębokość  do
120cm.

[http://agrogps.webd.pl/

index.php?op=20].

Rys. 2. Aparat wiertniczy
N 2000 w trakcie pobierania

prób.

[

http://agrogps.webd.

pl/index.php?op=20].

Rys. 3. NH 90. SłuŜy do
pobierania próbek na zawartość
azotu. [http://agrogps.webd.pl/
index. php?op=20].

Tabela 1 przedstawia liczby graniczne zasobności fosforu, potasu i magnezu dla trzech

rodzajów gleb. Niska zawartość fosforu wymaga około 200 kg P

/ha. Najprościej uzupełnić

niedobór stosując 1000 kg superfosfatu (18

−

19% P

) lub około 400 kg superfosfatu

potrójnego granulowanego (46% P

). Zawartość średnia wymaga połowę dawki, a przy

wysokiej nie stosuje się nawoŜenia fosforem. Wysoka zawartość fosforu nie jest
niebezpieczna dla roślin i stosowane bywa nawoŜenie „na zapas”.

Zbyt wysoka ilość potasu moŜe powodować zahamowanie pobierania przez rośliny

z gleby magnezu i boru, dlatego nie naleŜy stosować go „na zapas”. Niska zawartość potasu
wymaga nawoŜenia w wysokości 100 kg K

O na glebach lekkich, 15 kg na średnich i 200 kg

na cięŜkich. Stosując 50% siarczan potasu otrzymujemy dawki odpowiednio: 200, 300,
400 kg. Przy średniej zawartości dawki zmniejszamy o połowę, a przy wysokiej nie nawozimy
potasem.

NawoŜenie magnezem jest najczęściej wykonywane razem z wapnowaniem poprzez

wapno magnezowe. Gdy odczyn przekracza 6,5, to moŜna nawozić kizerytem w ilościach
takich jak siarczanem potasu. Wapnowanie podnosi pH gleby. Zalecane dawki to 1

−

2 tony

wapna magnezowego na hektar.

WaŜnym elementem w przygotowaniu gleby pod sad jest zniszczenie chwastów trwałych.

Groźnymi chwastami szczególnie w jagodnikach są perz, skrzyp, powój, ostroŜeń, a na polach
po  sadach  zdarza  się  jeŜyna  i  bez  czarny.  W  celu  ich  zniszczenia  uprawia  się  na  terenie
przeznaczonym  pod  sad  okopowe  lub  rzepak.  Gdy  jednak  pozostały  chwasty  wieloletnie
wykonujemy  zabiegi  chemicznego  ich  zwalczania.  Zmęczenie  gleby  występuje  w  przypadku
sadzenia  roślin  sadowniczych  po  sobie.  Powstaje  na  skutek  wysokiej  zawartości  w  glebie
niektórych  składników  pokarmowych  i niedoborze  innych,  występowania  substancji
powstałych  z  rozkładających  się  starych  korzeni,  duŜej  ilości  nicieni,  grzybów  i  bakterii

Ø 2 0

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

chorobotwórczych.  Najlepszym  sposobem  ominięcia  problemu  zmęczenia  jest  posadzenie
sadu  w  innym  miejscu.  Gdy  konieczne  jest  sadzenie  roślin  sadowniczych  po  sobie  to naleŜy
wykonać  nawoŜenie  organiczne,  które  wnosi  do  gleby  materię  organiczną.  Najlepszym
nawozem  jest  obornik,  ale  przy  jego  braku  są  stosowane  nawozy  zielone  na  przyoranie
(gorczyca lub motylkowe).

Tabela 1. Liczby graniczne zasobności dla trzech typów gleb [6, s. 137]

Zawartość w mg składnika na 100g gleby

Wyszczególnienie

niska

rednia

wysoka

Fosfor (P) dla wszystkich rodzajów gleby
Warstwa orna
Warstwa podorna

1,5

−

1,5

−

4
3

Potas (K)
Warstwa orna

gleby lekkie
gleby średnie
gleby cięŜkie

Warstwa podorna

gleby lekkie
gleby średnie
gleby cięŜkie

5
8

3
5
8

−

13
21

Magnez (Mg) dla obydwu warstw:

gleby lekkie
gleby średnie i cięŜkie

2,5

−

4
6

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie czynniki wpływają na lokalizację sadu?
2.  Dlaczego sady są chętnie zakładane na stokach?
3.  Które chwasty naleŜy zniszczyć przed załoŜeniem sadu?
4.  Jakie przedplony warto uprawiać przed załoŜeniem sadu?
5.  Co to jest zmęczenie gleby?
6.  W jakim celu wapnujemy teren przed załoŜeniem sadu?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonaj odkrywkę glebową. Określ przydatność gleby pod załoŜenie sadu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić zasady bezpiecznej pracy,
2)  wybrać miejsce do wykonania odkrywki,
3)  wykonać odkrywkę glebową na głębokość 1,8

−

2 m,

4)  stwierdzić, czy występuje w profilu poziom glejowy, jeŜeli tak, to na jakiej głębokości,
5)  określić występowanie warstw nieprzepuszczalnych np. gliny,
6)  skontrolować czy występują luźne piaski,
7)  określić typ gleby,
8)  przeanalizować otrzymane wyniki, określając przydatność gleby pod sad.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−−−−

łopata,

−−−−

taśma miernicza,

−−−−

tablice lub gabloty z profilami glebowymi

Ćwiczenie 2

Zaplanuj nawoŜenie przed załoŜeniem sadu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić zasady bezpiecznej pracy,
2)  zapoznać się z wynikami analizy gleby pod sad,
3)  określić,  zawartość  których  składników  pokarmowych  w  glebie  jest  niska,  a  których

rednia,

4)  dobrać dawki składników pokarmowych na podstawie tabel zasobności gleby,
5)  zaproponować, które nawozy naleŜy zastosować,
6)  obliczyć niezbędną ilość nawozów,
7)  zaprezentować wyniki i uzasadnić otrzymane rozwiązanie.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−−−−

wyniki analizy gleby ze stacji chemiczno-rolniczej,

−−−−

tabele liczby graniczne zasobności gleb,

−−−−

podręczniki lub tabele zawierające nazwy nawozów i ich skład procentowy.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić, jakie zadanie spełniają rośliny uprawiane przed załoŜeniem

sadu?

2) pobrać próby gleby przed załoŜeniem sadu lub jagodnika?

3) określić, dlaczego sadu nie naleŜy zakładać w obniŜeniach terenu?

4) określić występowanie elementów w profilu glebowym, które

eliminują glebę jako miejsce pod sad?

5) wyróŜnić typy gleb najlepsze pod sad?

6) określić, jakie są przyczyny zmęczenia gleby?

7) wykonać i przeanalizować odkrywkę glebową?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.

Rozplanowanie i sadzenie sadu

4.2.1. Materiał nauczania

Rozplanowanie sadu

Drzewa sadzone są w kwaterach o długości najczęściej 100

−

300 m i szerokości zaleŜnej

od  potrzeb  sadownika.  Kwatery  powinny  być  załoŜone  z jednego  gatunku.  Odmiany  na
kwaterze powinny dobrze wzajemnie się zapylać. U niektórych gatunków występują odmiany
samopylne.  Dla  ułatwienia  pracy  moŜna  sadzić  je  na  kwaterach  jednorodnych  odmianowo.
Przykładem  odmiany  samopylnej  moŜe  być  Łutówka  (odmiana  wiśni)  i  brzoskwinie.  Rzędy
drzew w kwaterach powinny być równoległe, dlatego teŜ zachodzi konieczność wyznaczenia
kątów prostych. Do tego celu wykorzystuje się węgielnice lub twierdzenie Pitagorasa, tworząc
trójkąt prostokątny o długościach boków w stosunku 3/4/5. Cały sad powinien być ogrodzony
ze  względu  m.in.  na  sarny  i  zające.  Ogrodzenie  najczęściej  stanowi  siatka  ocynkowana
o średnicy  drutu  2,5

−

3mm, wielkości oczek 4 x 4 cm i wysokości 1,5 m. Najczęściej jest

mocowana  do  słupków  Ŝelbetowych  lub  metalowych.  W  celu  ograniczenia  kosztów  nie
stosuje  się  pod  nią  podmurówki  ani  krawęŜników.  Słupki  są  wkopywane  co  3  m.  W  celu
uszczelnienia  ogrodzenia  niektórzy  sadownicy  wykonują  podsypywanie  siatki  przy  pomocy
pługa. Aby ułatwić prace w sadzie na końcach kwater powinno pozostać miejsce około 7 m na
uwrocia.  Główne  drogi  powinny  być  utwardzone,  aby  transportowane  owoce  nie  zostały
uszkodzone na wyboistym terenie. Ułatwiony jest teŜ dojazd do kwater w róŜnych warunkach
pogodowych.  Sady  często  wymagają  osłony  od  wiatru.  Posadzenie  gęstego  szpaleru  szybko
rosnących drzew lub krzewów w zupełności wystarczy. Celem jej nie jest zatrzymanie wiatru,
ale  osłabienie  jego  siły.  Drzewa  w  miejscach  całkowicie  osłoniętych  od  wiatru  częściej  są
poraŜane przez choroby grzybowe.

Gęstość sadzenia drzew nie jest stała i zaleŜy od: gatunku, odmiany, systemu sadzenia,

sposobu  formowania  koron,  siły  wzrostu  odmiany  i  podkładki,  Ŝyzności  gleby,  szerokości
ciągnika  i  współpracujących  z  nim  maszyn,  zmęczenia  gleby  i  planowanego  czasu
eksploatacji  sadu.  Zasada  jest  następująca:  im  więcej  drzew  będzie  posadzonych  na  danej
powierzchni, tym większy moŜe być plon, pod warunkiem zapewnienia drzewom właściwych
warunków do wzrostu i owocowania. Dla przykładu w Polsce na początku XX wieku sadzono
jabłonie  w  rozstawie  10  x  10  m,  pod  drzewami  uprawiano  zboŜa  lub  inne  rośliny.  Wraz
z pojawieniem się podkładek karłowych i półkarłowych moŜna było zagęścić uprawę kosztem
uprawy  roślin  współrzędnych,  w  zamian  otrzymując  wcześniejsze  wchodzenie  w okres
owocowania  i  lepszą  jakość  owoców.  Konieczność  karczowania  sadów,  które  przemarzały
w wyniku  srogich  zim,  wchodzenie  nowych  odmian  na  polski  rynek  oraz  wzrost  wiedzy
sadowników  przyśpieszyły  ten  proces.  Obecnie  jabłonie  na  podkładkach  karłowych  moŜna
sadzić  na  Ŝyznych  glebach  bardzo  gęsto,  na  przykład  w  rozstawie  3,5  x  1  m,  a  na
półkarłowych  4  x  2  m.  NaleŜy  pamiętać,  Ŝe  średnica  korony  nie  formowanej  jabłoni
na podkładce  silnie  rosnącej  wynosi  około  8  m,  półkarłowej  5  m,  a  karłowej  3  m.  Sadzenie
roślin w mniejszej rozstawie powoduje konieczność silnego cięcia.
Systemy sadzenia drzew

W Polsce drzewa są sadzone w systemach rzędowym lub pasowym. W obu przypadkach

odległości  w  rzędach  są  takie  same.  W  systemie  rzędowym  wszystkie  międzyrzędzia  są
równe.  Zaletami  systemu  rzędowego  jest  łatwy  dojazd  do  kaŜdego  drzewa  i  moŜliwość
bardziej  dokładnego  wykonania  zabiegów  chemicznej  ochrony  roślin  oraz  łatwiejszy  zbiór.
Drzewa  są  sadzone  w  rzędy  o  odległości  nie  mniejszej  niŜ  3,5

−

4 m. Dla jabłoni odległości

w rzędach zaleŜą od wyŜej wymienionych czynników i najczęściej wynoszą 1

−

2 m dla drzew

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

na podkładkach karłowych, 2

−

3 m półkarłowych i 4

−

5 m silnie rosnących. System pasowy

jest stosowany, gdy co 2

−

5 rzędów są większe odległości na przejazd sprzętu, a pozostałe

międzyrzędzia  mają  mniejszą  szerokość.  Systemem  pasowym  sadzone  są  drzewka  na
podkładkach karłowych i półkarłowych, które wymagają często silniejszego cięcia. W Polsce
przewaŜają  sady  sadzone  systemem  rzędowym.  System  pasowy  stosowany  jest  najczęściej
w formie  dwurzędowej,  gdzie  po  dwóch  rzędach  sadzonych  w  niewielkich  odległościach
występuje  szersze  międzyrzędzie.  MoŜliwość  przejazdu  ciągnika  między  rzędami,  wymusza
rozstawę  nie  mniejszą  niŜ  3,5

−

4 m. Stosując system pasowy moŜna sadzić dwa do pięciu

rzędów  co  około  1  m.  Większość  odmian  drzew  owocowych  wymaga  zapylaczy,  dlatego  na
kwaterach  są  sadzone  drzewa  dwóch  trzech  odmian,  kwitnących  w  tym  samym  czasie
i zapylających  się  wzajemnie.  Odmiany  triploidalne  (o  potrójnej  liczbie  chromosomów)  nie
zapylają innych odmian, dlatego obok nich naleŜy posadzić dwie odmiany diploidalne. Jeden
zapylacz powinien być sadzony nie rzadziej niŜ co osiem drzew.

G G G G G G G G G G G G

J J J J J J J J J J J J

G G G G G G G G G G G G

J G J J G J J G J J G J

E E E E E E E E E E E E

J J J J J J J J J J J J

E E E E E E E E E E E E

J J J J J J J J J J J J

S S S S S S S S S S S S

J G J J G J J G J J G J

S S S S S S S S S S S S

J J J J J J J J J J J J

Rys. 2. Rzędowe rozmieszczenie zapylaczy w sadzie

−

Gloster, E

−

Elstar, S

−

Szampion) [6, s. 130,]

Rys. 3. Punktowe rozmieszczenie zapylaczy

w sadzie (G

−

Gloster, J

−

Jonagold)

[6, s. 130]

Wyznaczając kwatery naleŜy uwzględnić wytrzymałość gatunków i odmian na mróz.

W miejscach  wzniesionych,  najmniej  naraŜonych  na  przemarznięcie  sadzi  się  czereśnie,
grusze  i  brzoskwinie.  Względnie  najbardziej  wytrzymałe  są  jabłonie  i  śliwy.  DuŜą  rolę
odgrywają  tu  róŜnice  odmianowe.  Dla  przykładu  Alwa  i  Ligol  są  bardziej  odporne  na  mróz,
podczas gdy Szampion, Elstar, Jonagold, Elise, Idared naleŜy sadzić wyŜej ze względu na ich
wraŜliwość.
Sadzenie drzew

Drzewa są sadzone w sadach małych najczęściej ręcznie. Natomiast w duŜych

wykorzystuje się świdry ze względu na usprawnienie i ułatwienie pracy. Ciągnik porusza się
wzdłuŜ  sznurka  rozciągniętego  na  powierzchni  pola.  NaleŜy  wykopać  dołki  o  szerokości  do
50 cm i głębokości do 40 cm. Zaprawianie dołków nawozami organicznymi nie jest zalecane,
poniewaŜ  wszystkie  składniki  pokarmowe  naleŜy  wnieść  przed  załoŜeniem  sadu.  Przed
sadzeniem drzew naleŜy wcześniej umieścić wszystkie podpory na swoich miejscach, aby nie
uszkadzać  korzeni  niedawno  posadzonych  drzew.  Drzewka  sadzi  się  tak,  aby  miejsce
okulizacji  było  kilka  centymetrów  nad  powierzchnia  ziemi.  Sadzenie  wykonują  najczęściej
dwie  osoby.  Jedna  obsypuje  korzenie,  a  druga  trzyma  drzewko  i  nieznacznie  nim  potrząsa,
a następnie  ugniatają  ziemię  wokół  pnia  tworząc  zagłębienie  ułatwiające  zbieranie  się  tam
wody.
Konstrukcje nośne

Sadząc drzewa na podkładkach półkarłowych przez około pięć lat korzystnie jest

prowadzić je przy podporach. Drzewa karłowe wymagają podpór przez cały okres uprawy.
Jedną z moŜliwości są podpory indywidualne. Najczęściej stosowane są sosnowe paliki
o długości co najmniej 2,5 m i średnicy 6

−

10 cm. Zabezpieczenie przed gniciem wykonuje się

przez impregnację olejem krezotolowym, siarczanem miedzi lub malowanie domowymi

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

sposobami (farbą, smołą, lepikiem) albo opalanie. Paliki wbijane są od strony, z której
najczęściej wieją wiatry (najczęściej zachodniej), w odległości 10

−

15 cm od drzewka na

głębokość około 0,5 m. Do podwiązywania drzewek do palików często jest wykorzystywany
sznurek od wiązałki, jednak ze względu na kaleczenie młodej kory nie jest on zalecany, lepsze
są np. poliwinylowe. Zaletą sadzenia drzewek przy palikach jest dobry dostęp, jednak w razie
złamania palika drzewo często krzywi się lub łamie.

Innym sposobem jest prowadzenie drzew przy drutach (o średnicy 3

−

4 mm)

rozciągniętych  wzdłuŜ  rzędów.  Do  tego  celu  potrzebne  będą  paliki  o  długości  dla  jabłoni
2,8 m,  a  dla  karłowych  grusz,  czereśni  i  śliw  mogą  być  krótsze  (1,5  m)  i  nieco  grubsze  niŜ
gdyby  stały  jako  pojedyncze  podpory  (około  8

−

10 cm średnicy). Często są to słupki

elbetowe, w których jest otwór na wysokości około 20

−

30 cm od góry do naciągania drutu.

Wykopywanie dołków pod słupki ułatwia świder wodny. Drzewa przywiązywane są do listew
drewnianych, bambusów lub rurek z tworzyw sztucznych przymocowanych do drutu. Za
pomocą zapinek z drutu o średnicy 3

−

4 mm w kształcie litery „C” lub „L”. Pierwszy i ostatni

słupek  ustawiany  jest  zawsze  skośnie  między  pierwszym  i  ostatnim  drzewem  w  rzędzie.  Ze
względu  na  siły  na  nie  działające  konieczne  jest  wykonanie  odciągów.  PoniewaŜ  ostatnie
słupki  w  kaŜdym  rzędzie  są  najbardziej  naraŜone  na  przewrócenie  lub  złamanie,  dlatego  są
wkopywane skośnie i dodatkowo stabilizowane odciągami na zewnątrz.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie odmiany jabłoni sadzi się w miejscach najwyŜej połoŜonych?
2.  Od czego zaleŜy liczba odmian sadzonych na jednej kwaterze?
3.  Jak wykonać rusztowanie w sadzie karłowym?
4.  Od czego zaleŜy liczba drzewek wysadzanych na hektar?
5.  W jakiej rozstawie sadzi się karłowe jabłonie systemem rzędowym?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaprojektuj konstrukcję nośną dla kwatery drzew karłowych jabłoni.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić zasady bezpiecznej pracy,
2)  określić narzędzia i materiały do wykonania konstrukcji nośnej,
3)  określić liczbę i długość rzędów,
4)  obliczyć liczbę drzew,
5)  wykonać szkic konstrukcji nośnej,
6)  obliczyć zapotrzebowanie na materiały do wykonania konstrukcji,
7)  omówić wykonaną pracę.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−−−−

kalkulator,

−−−−

artykuły piśmiennicze,

−−−−

materiały instruktarzowe ośrodków doradztwa rolniczego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Wykonaj projekt kwatery jabłoniowej o powierzchni 2 ha dla trzech odmian sadzonych

systemem pasowym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić zasady bezpiecznej pray,
2)  zaproponować glebę o określonych właściwościach oraz wymiary kwatery,
3)  określić liczbę rzędów w pasie,
4)  ustalić rozstawę,
5)  obliczyć ilość rzędów i liczbę drzew w kaŜdym z nich,
6)  określić rozmieszczenie kaŜdej z odmian,
7)  podać ilości drzew kaŜdej z odmian,
8)  wynik uzasadnić.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

opisy odmian,

−

artykuły piśmiennicze,

−

kalkulator.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić, kiedy na kwaterze zachodzi konieczność sadzenia dwóch

odmian?

2) wyjaśnić, jak rozmieścić gatunki w sadzie zlokalizowanym na stoku?

3) określić, które odmiany jabłoni naleŜy posadzić w miejscach najmniej

naraŜonych na niskie temperatury?

4) uzasadnić, kiedy stosujemy podpory w sadzie?

5) określić, dlaczego drogi między kwaterami w sadzie powinny być

wyrównane i utwardzone?

6) określić, w jaki sposób moŜna wyznaczyć kąt prosty w terenie?

7) rozplanować rozmieszczenie drzew w sadzie?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Sposoby utrzymania gleby w sadzie

4.3.1. Materiał nauczania

W sadach i na plantacjach roślin jagodowych mogą być zastosowane róŜne systemy

uprawy roli zarówno w rzędach jak i w międzyrzędziach.
Czarny  ugór  herbicydowy  jest  to  metoda  polegająca  na  utrzymaniu  powierzchni  gleby
wolnej  od  chwastów  przy  pomocy  herbicydów.  Jest  stosowany  najczęściej  w  rzędach
i sporadycznie  w  międzyrzędziach.  Zaletami  tej  metody  jest  łatwość  jej  zastosowania,
stosunkowo  niewielki  koszt  (mimo  wzrastających  ciągle  cen).  Wadami  zaś  stopniowe
uodparnianie  się  chwastów  na  środki  chemiczne  i  ewentualne  skaŜenie  wód  gruntowych.
Utrzymywanie w tym systemie międzyrzędzi moŜe spowodować utrudniony przejazd wiosną
po  roztopach  lub  po  długotrwałych  opadach  deszczu.  Brak  roślin  okrywowych  zwiększa
głębokość  przemarzania  gleby  nawet  kilkakrotnie.  Ugór  herbicydowy  wymaga  zastosowania
ś

rodków chwastobójczych o róŜnym działaniu. Herbicydy doglebowe np. Azotop 50 WP, czy

dolistny i doglebowy Goltix 70 WG (triazynowe) stosowane najczęściej są wczesną wiosną
w celu zniszczenia kiełkujących chwastów. Są środkami szkodliwymi dla środowiska, gdyŜ
długo zalegają w glebie. Do niszczenia chwastów bardziej zaawansowanych w rozwoju słuŜą
ś

rodki chwastobójcze o działaniu dolistnym kontaktowym np. Basta150 SL lub układowym

np. Roundup 360 SL czy Glifocyd 360 SL (substancja aktywna jest przenoszona z sokami po
całej roślinie). Herbicydy na bazie glifosatu takie jak Roundup i jego pochodne są bezpieczne
dla  środowiska,  gdyŜ  po  zetknięciu  z  ziemią  ulegają  szybkiej  biodegradacji.  Ze  względu  na
zanieczyszczenie  środowiska  ugór  herbicydowy  powinien  być  zastępowany  lub  uzupełniany
innymi sposobami utrzymania gleby.
Czarny  ugór  mechaniczny  wymaga  stosowania  częstych  zabiegów  agrotechnicznych
niszczących  chwasty.  Metoda  ta  nie  powoduje  zatruwania  środowiska,  lecz  częste
spulchnianie  powierzchni  gleby  utrudnia  wjazd  do  sadu  wczesną  wiosną,  przejazdy ciągnika
zwłaszcza po deszczach zostawiają koleiny utrudniające prace w sadzie. Uprawa mechaniczna
moŜe uszkadzać system korzeniowy lub korę młodych drzew. Stosowanie narzędzi aktywnych
i liczne zabiegi mogą zniszczyć strukturę gruzełkowatą gleby. Natomiast koszenie chwastów
jest tanim i częstym sposobem utrzymywania gleby, zwłaszcza w międzyrzędziach.
Murawa  w  sadzie  moŜe  być  zakładana  w  międzyrzędziach.  Zakładana  bywa  w  sposób
naturalny  przed  załoŜeniem  sadu  poprzez  wielokrotne  koszenie  chwastów  lub  przez  wysiew
róŜnych  mieszanek  traw.  Przykłady  mieszanek  traw  stosowanych  w  sadach  (w  nawiasach
podano normy siewu w kg/ha):

−

ycica trwała (20), wiechlina łąkowa (9), kostrzewa czerwona (11);

−

wiechlina róŜowa (10), Ŝycica trwała lub tymotka łąkowa (15), wiechlina łąkowa (5),
kostrzewa łąkowa (10);

−

kostrzewa czerwona (20) i tymotka łąkowa (10).
Ze względów ekologicznych i zmniejszenia zuŜycia herbicydów naleŜy planować

szerokie pasy murawy w międzyrzędziach nawet do 3 m. Trawę w czasie sezonu
wegetacyjnego naleŜy 6

−

10 razy kosić zmniejszając transpirację i tym samym ubytek wody

z gleby. Skoszona trawa powinna pozostać w sadzie. Murawa zwiększa zawartość próchnicy
w glebie i utrzymuje jej dobrą strukturę, umoŜliwia wjazd do sadu wczesną wiosną, zmniejsza
przemarzanie  gleby,  zatrzymuje  wodę  podczas  wiosennych  roztopów.  Po  kilku  latach  skład
roślin  tworzących  murawę  zmienia  się  przystosowując  do  lokalnych  warunków  środowiska.
Ze  względu  na  konkurencję  trawy  z  drzewami  o  wodę  i  składniki  pokarmowe  zaleca  się

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zadarniać  powierzchnię  dopiero  w  3  roku  po  załoŜeniu  sadu.  W  celu  ochrony  pszczół  nie
naleŜy dopuszczać do zakwitania chwastów poprzez częste koszenie murawy.
Czarny ugór z roślinami okrywowymi to sposób, w którym gleba do lipca jest utrzymywana
w  czarnym  ugorze,  a  następnie  wysiewane  są  poplony  lub  pozwala  się  na  swobodny  wzrost
chwastów.  Rośliny  okrywowe  przyoruje  się  jesienią  lub  wiosną.  Zimą  w roślinach
okrywowych  gromadzi  się  śnieg,  który  wolniej  topi  się  wiosną,  przez  co  jest  lepsze
wykorzystanie zapasów wody.
Ściółkowanie bywa stosowane w rzędach drzew lub krzewów tam, gdzie pozyskanie ściółki
w  duŜych  ilościach  jest  tanie.  Aby  ściółka  spełniała  swoje  zadanie  powinna  być  rozkładana
warstwą  około  25  cm.  Najczęściej  wykorzystywanymi  materiałami  do  ściółkowania  są
materiały  organiczne  takie  jak:  obornik,  kompost  i  rozdrobniona  kora  sosnowa,  słoma  zbóŜ
i rzepaku. Ściółki te wymagają wcześniejszego kompostowania przez co najmniej rok. Ściółki
nieorganiczne stosowane w sadach to najczęściej czarna włóknina i folia. Stosowanie ściółek
posiada  teŜ  wady.  Drzewa  w  korzystnych  warunkach  płycej  korzenią  się,  co  moŜe
doprowadzić do zwiększonego ryzyka przemarzania. Zaletami tego systemu utrzymania gleby
w  sadzie  jest  zmniejszenie  strat  wody  i  ograniczenie  występowania  chwastów  i  poprawa
struktury gleby.

W młodych sadach nie powinno być upraw współrzędnych w międzyrzędziach, poniewaŜ

opóźniają wejście w okres owocowania sadu lub plantacji.

Bardzo dobre wyniki osiągane są przez jednoczesne zastosowanie kilku metod uprawy

gleby np. zastosowanie ściółki w rzędach drzew i murawy lub ugoru herbicydowego
w międzyrzędziach.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie są systemy utrzymywania gleby w sadzie?
2.  Jakie trawy zaleca się do mieszanek stosowanych w sadach?
3.  Jakie są zalety murawy w sadzie?
4.  Które systemy uprawy gleby w sadzie nie powodują jej nadmiernego osuszania?
5.  Jaka jest róŜnica między czarnym ugorem i ugorem herbicydowym?
6.  Jak długo naleŜy kompostować korę drzew iglastych stosowaną jako ściółkę w sadzie?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaprojektuj załoŜenie murawy we wskazanym sadzie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić zasady bezpiecznej pracy,
2)  obliczyć powierzchnię, na której będą wysiane trawy w sadzie,
3)  wybrać mieszankę traw,
4)  obliczyć dawkę wysiewu poszczególnych traw,
5)  zaproponować maszyny i narzędzia do wysiewu traw,
6)  zaplanować zabiegi po wysiewie trawy,
7)  zaprezentować wykonany projekt.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

materiały reklamowe firm nasiennych,

−

ulotki ośrodków doradztwa rolniczego.

Ćwiczenie 2

Oblicz zapotrzebowanie na obornik do ściółkowania w pierwszym roku prowadzenia

sadu, jeŜeli na jedno drzewko zastosuje się 20kg obornika.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić zasady bezpiecznej pracy,
2)  zmierzyć powierzchnię kwatery i rozstawę drzew,
3)  obliczyć liczbę drzew rosnących na hektarze sadu,
4)  obliczyć ich ilość na kwaterze,
5)  obliczyć ilość obornika do ściółkowania sadu,
6)  zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

plan sadu,

−

taśma miernicza,

−

kalkulator.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić, jakie zalety ma utrzymywanie murawy w międzyrzędziach?

2) wyjaśnić, które systemy uprawy gleby w sadzie są szkodliwe dla

rodowiska?

3) określić, jakie wady ma ugór mechaniczny?

4) wyjaśnić, które gatunki traw są wykorzystywane na murawę

w sadzie?

5) wyjaśnić, jakie wady ma ściółkowanie kompostem?

6) wyjaśnić, dlaczego łączy się kilka metod uprawy gleby w sadzie?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.

NawoŜenie i nawadnianie roślin sadowniczych

4.4.1. Materiał nauczania

NawoŜenie roślin sadowniczych

Drzewa i krzewy dla swojego wzrostu i rozwoju oprócz wody potrzebują składników

pokarmowych.  Ilość  niezbędna  do  prawidłowego  wzrostu  i  wydania  określonego  plonu
nazywana  jest  wymaganiami  pokarmowymi.  Ilość  nawozów  niezbędna  do  zaspokojenia
wymagań pokarmowych i  pokrywająca straty nawozów nazywa się potrzebami nawozowymi.
NawoŜenie  roślin  sadowniczych  odbywa  się  juŜ  przed  załoŜeniem  sadu  lub  plantacji.  Dla
określenia  jego  konieczności  przeprowadza  się  analizę  chemiczną  gleby.  NawoŜenie  przed
załoŜeniem sadu opisano w rozdziale 4.1.1.

W czasie uprawy drzew i krzewów stosowane jest nawoŜenie doglebowe lub dolistne.

Na konieczność wykonania tego zabiegu wskazuje analiza chemiczna gleby, materiału
roślinnego lub ocena wizualna (wzrokowa). Próby do analizy gleby pobierane są co 2

−

5 lat

z warstwy  ornej  i  podornej.  Najkorzystniejszym  terminem  do  wykonania  tej  czynności  jest
przełom  lipca  i  sierpnia.  Często  stosowaną  metodą  wyznaczania  miejsc  ich  pobrania  jest
przechodzenie  po  przekątnej  sadu  lub  kwatery  i  pozyskiwanie  próbek  w  równych
odległościach z obu głębokości (0

−

20 jak i 21

−

40 cm). Zawartości składników pokarmowych

w  rzędach  i  międzyrzędziach  mogą  być  inne,  dlatego  naleŜy  oddzielnie  pobierać  próby.
NaleŜy zwrócić szczególną uwagę na to, aby je pobierać w miejscach typowych, nie mieszając
prób  z  obu  głębokości  ze  sobą.  Po  pobraniu  kilkunastu  prób  (np. do  wiadra)  naleŜy  je
wymieszać.  Sporządzając  próbki  reprezentatywne  naleŜy  mieszaninę  wysuszyć  i  pobrać  po
0,5 kg  gleby  do  woreczków  i  zaetykietować.  Na  etykiecie  powinny  się  znaleźć  następujące
informacje:  adres  właściciela,  data  pobrania,  miejsce,  powierzchnia,  głębokość,  gatunek
i odmiana  uprawiana,  wiek  drzew  lub  krzewów,  charakterystyka  gleby,  zastosowane
poprzednio nawoŜenie, informacje o wzroście drzew i ich owocowaniu, występowanie chorób
lub  szkodników  i  inne  uwagi.  JeŜeli  jest  duŜe  zróŜnicowanie  terenu  to  naleŜy  podzielić  sad
lub  kwatery  na  kilka  części  i  kaŜdą  z  nich  badać  oddzielnie.  Otrzymane  próby  naleŜy
dostarczyć  do  stacji  chemiczno-rolniczej.  Na  podstawie  jej  zaleceń  zastosować  odpowiednie
nawoŜenie

Stan odŜywienia roślin sadowniczych dość dobrze oddaje analiza materiału roślinnego.

W tym celu pobierane są najczęściej liście. Zrywa się je na przełomie lipca i sierpnia po około
dziesięć z kilkunastu drzew, z zewnętrznej części ich korony, z połowy jej wysokości, ze
ś

rodkowej części długopędów. Po zebraniu i wysuszeniu naleŜy je szybko wysłać do stacji

chemiczno-rolniczej.

Ocena wizualna drzew lub krzewów polega na ocenie ich wyglądu i owocowania.

Występowanie objawów niedoboru na roślinach moŜe być sygnałem do rozpoczęcia
nawoŜenia lub dokładniejszego określenia przyczyn powstania tych objawów.

Niedobór azotu powoduje małe przyrosty pędów, jasnozieloną do Ŝółtej barwę liści, które

są drobniejsze. Drzewa obficie kwitną, tworząc drobne, dobrze wybarwione owoce. Nadmiar
azotu powoduje, Ŝe liście są duŜe i ciemnozielone, pędy mają długie przyrosty. Długotrwały
wzrost nawet do września sprawia, Ŝe często przemarzają.

Niedobór magnezu objawia się na dolnych liściach długopędu. Początkowo blaszka

między nerwami Ŝółknie, a następnie brązowieje i zasycha.

Wapń poprawia właściwości fizyczne gleby, zmienia jej odczyn oraz jest waŜnym

składnikiem pokarmowym. Owoce z mniejszą zawartością wapnia, częściej ulegają chorobom

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

fizjologicznym takim jak: gorzka plamistość podskórna, rozpad wewnętrzny, zbrunatnienie
przygniezdne, czy oparzelizna powierzchniowa.

Niedobór fosforu w sadzie występuje bardzo rzadko, gdyŜ drzewa wykorzystują jego

związki niedostępne dla innych roślin, oraz magazynują je w swoich tkankach. Niedobór
moŜna stwierdzić głównie poprzez analizę liści.

Niedobór potasu powoduje, Ŝe przyrosty są krótkie i cienkie, a liście drobne z tzw.

chlorozą brzeŜną liści. RównieŜ owoce drobnieją i są gorzkie. Nadmiar potasu powoduje
niedobór magnezu.

Niedobór Ŝelaza występuje na glebach bogatych w wapń o odczynie obojętnym

lub zasadowym. Widocznym objawem jest chloroza wapniowa polegająca na Ŝółknięciu
wierzchołkowych liści. Zahamowany wzrost i niskie plony takŜe świadczą o braku Ŝelaza lub
jego nieprzyswajalności.

Niedobór boru moŜe występować w sadach i na plantacjach często przenawoŜonych

potasem. Liście wierzchołkowe Ŝółkną i zamierają (zamieranie liścia sercowego), na owocach
skórka Ŝółknie i zapada się, często takŜe pęka.

Dla pełnej oceny zawartości składników pokarmowych w sadzie naleŜy wykorzystywać

wszystkie sposoby oceny przedstawione powyŜej. Nawozy organiczne są stosowane na ogół
przed załoŜeniem sadu.

NawoŜenie doglebowe stosuje się przez pierwsze 3

−

4 lata wokół drzew na szerokość

1,5 korony,  a  w  latach  następnych  siewnikiem  po  całą  powierzchnię  sadu.  Najczęściej
stosowane  nawozy  azotowe  to:  mocznik,  saletra  amonowa,  saletrzak,  salmag.  Zbyt  wysokie
dawki azotu lub nierównomierne rozsypanie nawozu mogą spowodować zasychanie liści. Ze
względu  na  to,  Ŝe przedłuŜa  on  wzrost  pędów  i  opóźnia  ich  drewnienie  stosuje  się  go
najczęściej wiosną.

NawoŜenie potasem moŜna zastosować o dowolnej porze roku. Spośród nawozów

potasowych, które najczęściej są stosowane to: siarczan potasu, sól potasowa, kainity.

Fosfor dostarczany jest przed załoŜeniem sadu. MoŜna jego niedobór uzupełnić w glebie

stosując superfosfaty np. potrójny granulowany borowany, potrójny granulowany, pylisty
pojedynczy.

NawoŜenie magnezem moŜna połączyć z wapnowaniem przed załoŜeniem sadu stosując

wapno  magnezowe.  Uzupełnienie  niedoboru  w  czasie  wzrostu  roślin  odbywa  się  przez
zastosowanie  siarczanu  magnezu  lub  innych  nawozów  zawierających  duŜe  ilości  tego
składnika.

Wapnowanie gleby wykonuje się przed załoŜeniem sadu i w miarę potrzeb co kilka lat.

Najczęściej jest łączone z uzupełnieniem magnezu. W sprzedaŜy znajduje się kilka nawozów
wapniowych np.: wapno palone tlenkowe, wapno węglanowe, defekacyjne i inne. Gdy jest
niedobór kilku składników moŜna zastosować nawozy wieloskładnikowe (fosforan amonu,
polifoska, azofoska i inne).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

NawoŜenie pozakorzeniowe zwane dolistnym jest stosowane dla szybkiego osiągnięcia

efektu  i  chwilowego  usunięcia  niedoboru  składników.  Najczęściej  usuwane  są  objawy
niedoboru:  azotu,  magnezu,  potasu,  Ŝelaza  i  boru.  Do  nawoŜenia  dolistnego  stosowane  są
najczęściej  siarczany.  Azot  podawany  jest  najczęściej  w  postaci  mocznika.  Magnez,  potas
i Ŝelazo  w  postaci  ich  siarczanów,  natomiast  bor  w  Bortracu  i  inne. Jabłonie i grusze moŜna
zasilać  dolistnie  wapniem  od  końca  czerwca  do  dwóch  tygodni  przed  zbiorem  w  celu
zabezpieczenia  owoców  przed  chorobami  fizjologicznymi.  MoŜna  wykonać  w  tym  czasie
3

−

6 oprysków łącząc nawoŜenie z zastosowaniem pestycydów. Nawozy do zasilania

dolistnego wapniem to najczęściej stosowane. dwuchlorek wapnia, azotan wapniowy.
Nawadnianie sadu

Woda dla roślin sadowniczych pochodzi przede wszystkim z opadów atmosferycznych.

Najlepszy jest deszcz długotrwały o małej intensywności. Ulewy, podczas których w krótkim
czasie spada duŜo wody spływają po powierzchni gleby lub szybko (jako woda grawitacyjna)
przepływają  do  wód  gruntowych  i  w  niewielkim  stopniu  są  wykorzystywane  przez  rośliny.
Zapotrzebowanie  roślin  na  wodę  zaleŜy  od  ich  gatunku,  odmiany,  wielkości  systemu
korzeniowego,  transpiracji.  Transpiracja  zaleŜy  od  budowy  skórki,  powierzchni  liści,
wilgotności  powietrza,  temperatury  i  ruchu  powietrza.  Ewaporacja  (parowanie  wody
z powierzchni gleby) nie jest stała i zaleŜy od czynników pogodowych, składu mechanicznego
gleby,  jej  barwy,  pokrycia  ściółką  lub  roślinami.  wpływa  w  znaczący  sposób  na  wysychanie
gleby  w  sadzie.  Jej  intensywność  w  czasie  godziny  bywa  wyraŜana  w  gramach  na  decymetr
kwadratowy. Najczęściej wynosi od 0,1

−

3 g/dm

/h. Parowanie wody z gleby i transpiracja jej

przez  rośliny  nazywana  jest  ewapotranspiracją.  Niedobory  wilgotności  w  glebie  moŜna
uzupełnić  za  pomocą  nawadniania.  Stosowane  w  Polsce  systemy  nawadniania  to
deszczowanie,  minizraszanie  i  nawadnianie  kropelkowe.  Stosowane  jest  teŜ  nawadnianie
zalewowe i bruzdowe.

Deszczownie za pomocą zraszaczy nawadniają stosunkowo duŜe powierzchnie. Jest to

sposób  na  stosunkowo  szybkie  nawadnianie  większych  powierzchni,  mało  wraŜliwy  na
zanieczyszczenia.  Woda  jest  rozprowadzana  najczęściej  na  powierzchnię  zbliŜoną  do  koła,
z tego  względu  naleŜy  zwrócić  szczególną  uwagę  na  to,  aby  jak  najmniej  było  miejsc
podwójnie  nawadnianych.  Wadami  tego  systemu  jest  większa  podatność  roślin  na  choroby
grzybowe,  utrudnienie  podlewania  w  czasie  wiatru  oraz  erozja  gleb  połoŜonych  na  stokach.
Dla  zabezpieczenia  przed  zabrudzeniem  owoców  przez  glebę  naleŜy  plantację  ściółkować.
Deszczownie  są  stosowane  w  matecznikach,  szkółkach  oraz  jagodnikach.  Ich  minimalna
wydajność na hektar nie powinna być mniejsza niŜ 35 m

/h.

Minizraszanie polega na zamontowaniu przy kaŜdej roślinie na przewodzie lub oddzielnej

stopce  minizraszacza.  System  ten  jest  przeznaczony  do  nawadniania drzew owocowych. Dla
wyrównania  wydatku  wody  przez  zraszacze  mimo  spadku  ciśnienia  w przewodzie  są
stosowane  minizraszacze  kompensacyjne.  Przy  bardzo  małym  ciśnieniu  moŜna  zastosować
minizraszacze  pulsacyjne.  System  ten  jest  w  średnim  stopniu  wraŜliwy  na  zanieczyszczenia
wody.  Zanieczyszczenia  chemiczne  i  mechaniczne  zmuszają  do  zastosowania  filtrów.
Minizraszacze są umieszczane podkoronowo lub nadkoronowo. Umieszczenie nad koronami
drzew  minizraszaczy  jest  moŜliwe,  jeŜeli  przeprowadzimy  górą  przewody  rozprowadzające
lub połączymy je długimi kilkumetrowymi węŜykami. Minizraszacze mogą być teŜ stosowane
do  ochrony  sadu  przed  przymrozkami.  Wadami  tego  systemu  jest  łatwość  uszkodzenia
podczas  zbioru  owoców,  cięcia  lub  wykonywania  zabiegów  uprawowych  pod  koronami
drzew.

Nawadnianie kropelkowe wymaga czystej wody pozbawionej zanieczyszczeń

mechanicznych, chemicznych i biologicznych. W tym celu stosowane są filtry. Woda
wypływa z kroplowników powoli tworząc krople. System ten powoduje zwiększenie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wilgotności gleby nie tylko pod kroplownikami, ale takŜe nawodnienie pasa o szerokości
15

−

60 cm. W Polsce mają zastosowanie kroplowniki liniowe montowane na złączeniach

przewodów, guzikowe

−

montowane na przewodach (oba mają zastosowania w sadach) oraz

linie kroplujące (wewnątrz przewodu) dla roślin rosnących w większym zagęszczeniu.
Nawadnianie kropelkowe powoduje to, Ŝe w czasie nawadniania liście są suche, a wydatek
wody i energii jest stosunkowo mały.

Połączenie nawadniania z nawoŜeniem nazywamy fertygacją. Właściwie dobrane dawki

nawoŜenia  powodują,  Ŝe  sadownik  moŜe  nawozić  zgodnie  z  wymaganiami  pokarmowymi
roślin,  a  nie  na  zapas.  Zbyt  duŜe  stęŜenie  lub  dawka  nawozów  moŜe  spowodować
zmniejszenie  wzrostu  drzew  i  spadek  plonu.  DuŜe  dawki  wody  powodują  wypłukiwanie  w
głąb profilu azotu i potasu.

Konieczność nawadniania określa się na podstawie siły ssącej gleby lub pomiaru jej

wilgotności. Na wysokość dawki mają wpływ skład mechaniczny gleby, jej chwilowa
wilgotność i głębokość zalegania głównej masy korzeniowej oraz efektywność deszczowania.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to są wymagania pokarmowe?
2.  Jak często zaleca się wykonywać analizę gleby w sadzie?
3.  Jakie informacje powinna zawierać etykieta dołączona do próbki glebowej?
4.  Jakie są objawy niedoboru azotu i boru?
5.  Jakie są skutki przenawoŜenia drzew potasem?
6.  Jakie nawozy potasowe stosowane są w sadownictwie?
7.  Jakie korzyści daje nawadnianie sadu?
8.  Co to jest ewaporacja?
9.  Czym się róŜni transpiracja od ewaporacji?
10.  Jakie systemy nawadniania stosowane są w

sadach i jagodnikach?

Rys. 7. Linie kroplujące [www.dropplant.com.pl].

Rys. 8. Minizraszacz [www.dropplant.com.pl].

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaplanuj nawoŜenie kwatery grusz na podstawie wyników analizy gleby.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić zasady bezpiecznej pracy,
2)  określić rodzaj uprawy, jej wiek, rozstawę roślin,
3)  zapoznać się z wynikami analizy,
4)  określić niedobory poszczególnych składników pokarmowych,
5)  wybrać nawozy i określić ich skład procentowy,
6)  obliczyć powierzchnię nawoŜoną,
7)  zaplanować ilości nawozów, które naleŜy wysiać na powierzchnię sadu lub kwatery,
8)  zaprezentować własny plan uzasadniając wybór nawozów i ich dawek.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

wyniki analizy chemicznej gleby,

−

tabele z normami nawoŜenia wybranych roślin sadowniczych,

−

kalkulator.

Ćwiczenie 2

Rozpoznaj objawy niedoboru składników pokarmowych na pędach, liściach i owocach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić zasady bezpiecznej pracy,
2)  rozpoznać, do jakiego gatunku naleŜą wskazane pędy i owoce,
3)  określić objawy występujących na nich zaburzeń,
4)  porównać je z opisami niedoborów,
5)  rozpoznać występujące niedobory składników pokarmowych,
6)  zaproponować sposoby dalszego postępowania w celu ich usunięcia,
7)  zaprezentować wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

rośliny sadownicze, ich pędy i owoce z niedoborami róŜnych składników pokarmowych,

−

zdjęcia lub slajdy roślin wymagających nawoŜenia.

Ćwiczenie 3

Zaprojektuj instalację do nawadnianie określonej kwatery sadu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić zasady bezpiecznej pracy,
2)  zapoznać się z opisem kwatery sadu,
3)  określić liczbę i długość rzędów drzew,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4)  wybrać sposób rozmieszczenia minizraszaczy,
5)  naszkicować schemat nawadniania,
6)  obliczyć  łączną  długość  przewodów  polietylenowych,  na  których  są  umieszczone

minizraszacze oraz linii zasilających,

7) określić ilość zraszaczy,
8) określić, jakie dodatkowe elementy naleŜy zastosować przy montaŜu instalacji

nawadniającej,

9) przedstawić swój projekt uzasadniając przyjęte rozwiązania.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

kalkulator,

−

foldery reklamowe firm produkujących instalacje nawadniające,

−

artykuły piśmiennicze,

−

elementy instalacji nawadniającej (filtr, minizraszacze, fragmenty przewodów i linii
zasilających).

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować pojęcia: wymagania pokarmowe i potrzeby nawozowe?

2) określić, jak powinna być pobrana reprezentatywna próbka glebowa?

3) wymienić, jakie znasz nawozy azotowe?

4) określić, jakie mogą być konsekwencje przenawoŜenia potasem?

5) określić, w jaki sposób pobieramy próbę materiału roślinnego?

6) zaplanować, jak powinny być rozmieszczone minizraszacze

w sadzie?

7) scharakteryzować systemy nawadniania stosowane w sadzie?

8) określić, jakie są wady deszczowania?

9) określić, jakie są zalety nawadniania kropelkowego?

10) zaplanować instalację do nawadniania?

11) rozpoznać objawy niedoboru składników?

12) zaplanować nawoŜenie określonej kwatery w sadzie?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.

Zasady i techniki cięcia oraz formowania drzew owocowych

4.5.1. Materiał nauczania

Cięcie roślin sadowniczych wykonywane jest w celu: nadania roślinie określonego

kształtu  i  pośrednio  wielkości  oraz  jej  odmłodzenia,  otrzymania  większych,  lepiej
wybarwionych owoców, corocznego owocowania drzew, poprawy zdrowotności roślin. Cięcie
polega  na  skracaniu  lub  całkowitym  usuwaniu  pędów,  gałęzi  i  konarów,  w  wyniku  czego  są
formowane  korony  drzew  w  zaleŜności  od  gatunku,  odmiany,  siły  wzrostu,  jakości  gleby,
gęstości  nasadzenia,  sposobu  zbioru,  gabarytów  maszyn  pracujących  na  plantacjach  i  wielu
innych  czynników.  Cięcie  moŜe  być  wykonywane  przez  cały  rok  w  zaleŜności  od  tego  jaki
efekt chcemy nim uzyskać. Cięcie jest wykonywane na tzw. obrączkę w miejscu zakończenia
przynasadowego  zgrubienia  konaru  lub  na  czop  tj.  z  pozostawieniem  odcinka  pędu.  Po
przejściu  największych  mrozów,  niektóre  gospodarstwa  sadownicze  rozpoczynają  cięcie
jabłoni.  Jest  to  zabieg  pracochłonny  i  niekiedy  wymagający  kilku  tygodni  na  wykonanie.  Po
zimach,  kiedy  mogło  dojść do przemarznięcia gałęzi, opóźniamy cięcie w celu stwierdzenia,
które  pędy  są  przemarznięte,  aby  je  usunąć.  W  czasie  cięcia  letniego  usuwana  lub  skracana
jest  część  pędów  jednorocznych  (tzw.  wilków)  dla  lepszego  wybarwienia  owoców,
zwiększenia ich rozmiarów oraz poprawy ich zdrowotności. Pędy są wycinane lub wyrywane.
Ten drugi sposób bardzo zmniejsza pracochłonność tego zabiegu. Po zbiorach są cięte wiśnie,
czereśnie i wczesne śliwy. Ten termin jest korzystny ze względu na szybkość gojenia się ran
i mniejsze  zakaŜenia  chorobami  kory.  Najczęściej  wykorzystywane  do  cięcia  są  sekatory
jednoręczne  i  dwuręczne,  piły  lisie  ogony.  Piły  z  pałąkiem  są  wykorzystywane  do  cięcia
grubszych  konarów.  Pozostawienie  czopu  na  drzewie  moŜe  być  stosowane  w  celu
odmłodzenia drzew.
Korona wrzecionowa podobna jest do stoŜka lub choinki. U dołu na krótkim pniu osadzone
są  poziomo  gałęzie.  Korony  te  mają  szerokość  do  3  m  zwęŜając  się  u  góry  do  0,5  m.  Dla
ułatwienia  zbioru  wysokość  tych  drzew  ogranicza  się  do  2

−

2,5 m. Jabłonie półkarłowe

formowane na korony wrzecionowe powinny być sadzone w rozstawie 4 x 2

−

3 m. Grusze

szczepione na pigwie sadzi się w rozstawie 1

−

2 x 3,5 m. Stosowana jest przede wszystkim

dla drzew półkarłowych i karłowych. Podobną koroną jest wysmukła wrzecionowa stosowana
w sadach o duŜym zagęszczeniu drzew karłowych i półkarłowych. Na dole pozostawione jest
jedno piętro gałęzi o szerokości 1

−

2 m, a wyŜej od przewodnika odchodzą pędy owoconośne.

Optymalna rozstawa drzew szczepionych na M-9 lub P-22 dla tego typu koron wynosi
3,5 x 1

−

1,5 m.

Formowanie korony wrzecionowej zaczynamy od wybrania pędu, który będzie

przewodnikiem.  JeŜeli  na  drzewku  są  pędy,  z  których  moŜna  uformować  pierwsze  piętro
konarów  wtedy  tylko  usuwamy  zbędne  zbyt  silnie  rosnące  pędy  i  przycinamy  przewodnik
około 40 cm nad górnym konarem. Gdy nie ma pędów, z których mogłyby powstać konary, to
musimy  wykonać  cięcie  na  koronkę  na  wysokości  około  70  cm.  W  pierwszych  latach
konieczne  jest  rozchylanie  (np.  klamerkami  do  bielizny)  młodych  pędów,  aby  tworzyły  jak
najszerszy  kąt  z  przewodnikiem.  Podobnym  zabiegiem  jest  przyginanie  pędów  za  pomocą
obciąŜników. SłuŜą do tego betonowe cięŜarki o wadze 200

−

300 g. Przyginanie pędów moŜna

teŜ wykonywać uŜywając, sznurków luźno związanych na pędach przytwierdzanych do gleby
lub pnia oraz róŜnego typu gumki i spinacze. W następnych latach formowane są następne
piętra konarów na drzewie poprzez cięcie przewodnika ok. 40 cm nad najwyŜszym konarem.
Jednocześnie naleŜy zachowywać stoŜkowy pokrój drzewa i usuwać niezbyt wiele gałęzi, aby
nie opóźniać wejścia w okres owocowania i nie zmniejszać plonu w pierwszych latach.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Formowane korony wrzecionowej przy zastosowaniu odpowiedniego cięcia oraz przyginania
wyrastających pędów trwa 3

−

4 lata. Korona superwrzecionowa ma przewodnik o wysokości

około  2  m  i bardzo krótkie gałązki owoconośne wokół niego długości do 0,5 m. Zaletą tego
typu korony jest szybkie wchodzenie drzew w okres owocowania i krótki okres oczekiwania
na  pełny  plon.  Jednak  drzewa  te  nie  rosną  w  sadach  dłuŜej  niŜ  10–12  lat,  ustępując  miejsca
kolejnym bardziej wartościowym odmianom. Wąskie wrzeciono stosowane jest dla drzew na
podkładkach karłowych.
Korona  osiowa  nadaje  drzewom kształt walcowaty. Jest ona mniej korzystna dla drzew, ale
mniej  pracochłonna  przy  prowadzeniu  od  koron  wrzecionowych.  W  pierwszych  latach
wycinane  są  tylko  pędy  konkurujące  z  przewodnikiem.  Przewodnik  jest  prowadzony  do
wysokości ok. 2,5 m. Od trzeciego, czwartego roku wycinane są pędy wyrastające pod ostrym
kątem.  Gałązki,  które  przestają  owocować  (3

−

4 letnie) są wycinane z pozostawieniem

krótkiego czopu, z którego w następnych latach wyrastają nowe pędy. Dla stworzenia
odpowiednich warunków agrotechnicznych gałązki 2

−

3 letnie mogą być skracane w celu

zmniejszenia wielkości korony.
Korona szpalerowa jest najczęściej stosowana przy uprawie brzoskwiń, moreli, grusz i śliw.
Drzewa  posiadają  krótki  pień  i  przewodnik,  z  którego  wychodzi  poziomo  wzdłuŜ  rzędów
około  10  konarów.  Zaletą  tej  korony  jest  łatwy  dostęp  z  obu  stron.  Optymalna  wysokość
drzewa  wynosi  ok.  2,5  m.  Obecnie  sadzenie  drzew  na  podkładkach  karłowych  i formowanie
ich w korony koliste daje lepsze rezultaty. Szpalery mogą mieć zastosowanie dla drzewek na
podkładkach półkarłowych i silnie rosnących.
Szpaler  swobodny  najłatwiej  uformować  za  pomocą  rusztowania  z  drutu  rozciągniętego
poziomo co 50

−

70 cm. Po wsadzeniu do gruntu, okulanty przycinane są na wysokości około

80 cm.  Wyrastające  pędy  boczne  są  rozchylane  i  kierowane  wzdłuŜ  rzędów.  Przyginanie
pędów odbywa się przez wiązanie ich do drutów biegnących wzdłuŜ rzędów. NaleŜy zwrócić
uwagę,  aby  wiązane  pętle  były  luźne.  Pędy,  które  nie  zostały  skierowane  wzdłuŜ  rzędów  są
wycinane.  Co  roku  skracany  jest  przewodnik  około  0,5  m  nad  uformowanym  piętrem  do
wysokości 2,5

−

3 m. Silne pędy, które wyrastają w poprzek rzędów lub pionowo są wycinane,

a rosnące wzdłuŜ skracane. Cięcie powinno doprowadzić do stanu, aby gałęzie się nie
krzyŜowały ani nie leŜały na sobie. Po pięciu – sześciu latach redukuje się liczbę konarów
do 6

−

Korona prawie naturalna stosowana jest u drzew półkarłowych i silnie rosnących. Drzewa
prowadzi się na jeden przewodnik. Po posadzeniu skraca się pędy boczne i wykonywane jest
cięcie  na  koronkę.  Wyrastające  pędy  rozchylamy  na  boki  pozostawiając  jeden  pionowy  pęd
tworzący przewodnik. Przez pierwsze lata ogranicza się cięcie w celu otrzymania większego
owocowania  w  pierwszych  latach.  Konary  rozchyla  się  do  kąta  zbliŜonego  do  prostego.
Korony  zbyt  zagęszczone  rozrzedza  się.  Skraca  się  pędy  o  zbyt  duŜych  przyrostach.  Na
przewodniku  wyprowadza  się  zwykle  10

−

15 konarów. Po kilku latach pozostawia się 8

−

10,

a docelowo powinno być 6

−

Korona  kotłowa  (pucharowa)  nie  ma  przewodnika,  a  z  pnia  wyrasta  pięć  konarów.
Stosowana  jest  w  uprawie  brzoskwiń,  moreli,  śliw  i  migdałów.  Po  przycięciu  okulanta
pozostawia  się  wyrastających  z  pnia  pięć  pędów,  z  których  powstaną  konary,  a  pozostałe
usuwa  się.  Te  pędy  przycina  się  skracając  1/3  długości.  Skrócone  gałązki  wytwarzają  nowe
pędy. Pozostawia się młode pędy na zewnątrz korony wycinając rosnące do środka. Podobnie
postępuje się przez 3

−

4 lata. Silne cięcie opóźnia wejście drzew w okres owocowania, dlatego

w Polsce nie jest stosowane w sadach jabłoniowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Drzewa, które zostały wstępnie uformowane w wyniku cięcia formującego i weszły

w okres owocowania powinny być w dalszym ciągu cięte. WyróŜnia się następujące systemy
cięcia: prześwietlające, odnawiające, na krótkopędy i odmładzające.
Cięcie prześwietlające wykonywane jest w celu poprawienia dostępu światła do korony,
w tym celu rozrzedza się ją. Wycina się chore lub martwe gałęzie, usuwa się część pędów,
a jeszcze często skraca się pędy zmniejszając szerokość korony lub obniŜa się ją.
Cięcie odnawiające polega na wymienianiu starszych pędów przez młodsze. Odbywa się to
zwykle podczas cięcia wiosennego. U grusz, wiśni i czereśni pozostawia się pędy 1

−

3 letnie,

w sadach brzoskwiniowych jednoroczne, a w morelowych 1

−

2 letnie. Ten system cięcia

ułatwia wywołanie corocznego owocowania.
Cięcie  na  krótkopędy  polega  na  pozostawianiu  krótkopędów  i  skracaniu  długopędów.  Jest
bardzo pracochłonne i opóźnia wejście w okres owocowania.
Cięcie  odmładzające  polega  na  silnym  skróceniu  części  konarów.  Wykonuje  się  cięcie
kolejnych  konarów  przez  2–3  lata.  Z  wyrastających  młodych  pędów  buduje  się  na  nowo
koronę, a nadmiar pędów usuwa. Początkowo plon z drzewa jest niŜszy, jednak po 2

−

3 latach

osiągana jest zwyŜka plonu.

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  W jakim celu wykonywane jest cięcie letnie?
2.  Jak się wykonuje cięcie na obrączkę?
3.  Dla jakich gatunków ma zastosowanie korona kotłowa?
4.  Jak uformować koronę superwrzecionową?
5.  Jakie są zalety cięcia po zbiorze owoców?
6.  Na czym polega cięcie odmładzające?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wykonaj cięcie zimowe jabłoni.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić zasady bezpiecznej pracy,
2)  określić wiek drzewa i typ korony,
3)  określić system cięcia,
4)  dobrać niezbędne narzędzia,
5)  ustalić, jakie cechy konarów lub gałęzi spowodują konieczność ich wycięcia,
6)  wyznaczyć gałęzie i konary do usunięcia,
7)  wykonać cięcie,
8)  zabezpieczyć rany,
9)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

jabłonie do cięcia,

−

sekator ręczny,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

sekator dwuręczny,

−

piłka lisi ogon,

−

piła spalinowa lub z kabłąkiem,

−

Funaben 03 PA lub inny środek do zabezpieczenia ran,

−

pędzel,

−

drabina wg potrzeb.

Ćwiczenie 2

Wykonaj cięcie formujące wskazanych drzew jabłoni.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przestrzegać przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowisku,
2)  określić gatunek i wiek drzewa,
3)  ustalić typ formowanej korony,
4)  dobrać narzędzia do cięcia formującego drzew,
5)  wytypować pędy do usunięcia,
6)  ustalić miejsca skracania pędów,
7)  wykonać cięcie,
8)  zabezpieczyć rany,
9)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

drzewa do cięcia,

−

sekator ręczny, sekator dwuręczny,

−

piłka lisi ogon,

−

Funaben 03m PA lub inny środek do zabezpieczenia ran,

−

pędzel.

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować pojęcie cięcie formujące?

2) wyjaśnić, jakie zadania powinno spełniać cięcie zimowe?

3) wyjaśnić, które gatunki drzew owocowych mogą być cięte po zbiorze

owoców?

4) wyjaśnić, jak uformować koronę kotłową?

5) wyjaśnić, kiedy jest stosowane cięcie odnawiające i na czym ono

polega?

6) wyjaśnić, jakie są wady zbyt silnego cięcia?

7) wykonać cięcie drzew?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6.

Ochrona roślin sadowniczych i integrowana produkcja
owoców

4.6.1. Materiał nauczania

Dla właściwego zapobiegania i zwalczania chorób i szkodników istotne jest ich właściwe

rozpoznanie. W tym celu naleŜy określić, jaki gatunek roślin jest uprawiany w sadzie i jakie
szkodniki i choroby mogą zaatakować te rośliny. Chcąc zaplanować ochronę drzew naleŜy
przeprowadzić lustrację, czyli przegląd sadu. Obserwując zmiany na roślinach, spowodowane
chorobami, naleŜy zwrócić uwagę na:

−

barwę liści, powstające ewentualnie zmiany odcienia, kształtu lub barwy oraz ich
zwijanie się, zasychanie,

−

zmiany w tworzeniu się pędów, ich giętkości, powstawaniu na nich ran,

−

powstawanie plam na owocach, ich zniekształcenie,

−

pokrycie liści, pędów lub owoców nalotem,

−

występowanie widocznych zarodni grzybów na liściach lub owocach.
W celu rozpoznania choroby porównuje się zmiany na roślinach z rysunkami,

fotografiami i opisem w Atlasie Chorób i Szkodników zwracając uwagę na miejsce ich
wystąpienia. Niektóre choroby są zwalczane zanim wystąpią objawy np. parch jabłoni jest
zwalczany chemicznie, zanim dojdzie do infekcji, gdy liście są wilgotne przez określony czas
w danej temperaturze.

Najczęściej spotykane uszkodzenia roślin sadowniczych spowodowane występowaniem

szkodników obejmują:

−

wygryzanie fragmentów blaszki liściowej,

−

wysysanie soków głównie z liści i tworzenie spadzi na nich,

−

wygryzanie korytarzy we wnętrzu pędów,

−

uszkadzanie kwiatów lub zawiązków,

−

obgryzanie kory z pni młodych drzew,

−

uszkadzanie korzeni.
Nie wszystkie owady i inne organizmy w sadzie są szkodnikami. W celu identyfikacji

szkodnika  najlepiej  jest  korzystać  z  opisów  w  Atlasie  Chorób  i  Szkodników.  Szkodniki
wysysające  soki  powodują  powstawanie  spadzi  występującej  m.in.  na  liściach,  gąsienice
zjadające  liście  tworzą  gołoŜery,  a  inne  owady  wgryzają  się  w  pędy  niektórych  krzewów.
Szkodniki minujące liście wgryzają się między blaszki liściowe drąŜąc korytarze w miękiszu.
Ich  obecność  moŜna  zaobserwować  poprzez  widoczne  na  liściach  charakterystyczne  wzory
kanałów  powstałe  po  zaschnięciu  liścia  w  miejscu  Ŝerowania  gąsienicy  minującej  dany  liść.
Groźnymi  szkodnikami  w  młodym  sadzie  mogą  być  zające,  których  obecność  moŜe
spowodować  w  ciągu  kilku  dni  zniszczenie  całej  kwatery  drzew.  Inne  gryzonie  w  sadzie
uszkadzają korzenie drzew ograniczając plon.

Istotna jest znajomość terminu występowania określonych szkodników w sadach i na

plantacjach.  Na  podstawie  wieloletnich  doświadczeń  moŜna  prognozować  występowanie
szkodnika  lub  choroby.  Prognozy  dzieli  się  na  długoterminowe  zapowiadające  ewentualne
występowanie  agrofagów  w  trakcie  sezonu  wegetacyjnego  oraz  krótkoterminowe  podające
z wyprzedzeniem kilkudniowym. Dla kilku chorób i szkodników stosowana jest sygnalizacja
okresów,  kiedy  naleŜy  je  zwalczać.  NaleŜą  do  nich  parch  jabłoni,  owocnica  jabłkowa,
owocówki  śliwkóweczka  i  jabłkóweczka  oraz  nasionnica  trześniówka.  Informacje  są

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zamieszczane w Internecie, przekazywane telefonicznie, za pomocą plakatów lub ogłoszeń
w lokalnym radiu.

Dla określenia pestycydów lub innych środków do zwalczania lub zapobiegania

występowaniu  chorób  i  szkodników  sadownicy  korzystają  z  porad  zawartych  w  Programach
Ochrony  Roślin  Sadowniczych.  Jest  on  drukowany  co  dwa  lata  i  zawiera  między  innymi
programy ochrony poszczególnych gatunków roślin sadowniczych. W programach są zawarte
nazwy chorób i szkodników, nazwy środków dopuszczonych do stosowania i zalecane dawki
oraz inne uwagi dotyczące specyfiki i terminów wykonania zabiegów. Często znajdują się tam
teŜ  opisy  lub  fotografie  szkodników  i  objawów  występowania  agrofagów.  Program  Ochrony
Roślin Sadowniczych zawiera teŜ wiadomości o karencji i prewencji pestycydów i ich klasie
toksyczności.  Zawiera  tabele  mieszania  pestycydów.  Podaje  teŜ  informacje  o  herbicydach
zalecanych  do  zwalczania  poszczególnych  grup  chwastów,  opisuje  ich  skuteczność,  podaje
dawki  oraz  zawiera  fotografie  najczęściej  występujących  chwastów.  Dla  pomocy  przy
ustaleniu  konieczności  zabiegu  zwalczania  szkodników  podaje  progi  zagroŜeń  dla
waŜniejszych z nich.

W sadownictwie wykorzystywane są róŜne metody do ochrony sadów przed chorobami

i szkodnikami.  Skuteczną  i  często  stosowaną  jest  metoda  chemiczna,  która  niesie  ze  sobą
liczne  zagroŜenia  zarówno  dla  ludzi,  jak  i  środowiska  naturalnego.  Zatrucie  osoby
wykonującej  zabiegi,  pozostałości  pestycydów  w  owocach,  niszczenie  organizmów
poŜytecznych,  skaŜenie  gleby  i  wód  gruntowych,  powstawanie  organizmów  odpornych  na
daną grupę środków – to tylko niektóre moŜliwe zagroŜenia. Środki chemiczne stosowane w
uprawach  roślin  nazywamy  pestycydami.  Ze  względu  na  zakres  działania  dzielą  się  one  na
wiele grup. Najczęściej stosowanymi grupami środków są: insektycydy (zwalczające owady),
akarycydy (roztocza), fungicydy (grzyby), herbicydy (chwasty). Pestycydy dzielą się na cztery
klasy  toksyczności  (w  zaleŜności  od  stopnia  szkodliwości  dla  człowieka).  Stosowanie
ś

rodków I i II klasy jest dozwolone tylko przez męŜczyzn po ukończeniu odpowiedniego

szkolenia. Ze względu na szkodliwość kobiety nie mogą wykonywać oprysków. Zastosowanie
pestycydów wiąŜe się z ich wnikaniem do części jadalnych rośliny. Najkrótszy okres między
zastosowaniem środka i zbiorem nazywany jest karencją, w czasie, której zawartość pestycydu
i jego metabolitów w częściach jadalnych rośliny spada poniŜej normy. Natomiast prewencja
ma  za  zadanie  chronić  pszczoły  i  jest  to  najkrótszy  okres  od  zabiegu  do  ich  oblotu  drzew.
Zastosowanie  środków  chemicznych  wiąŜe  się  często  z  zagroŜeniem  dla  zdrowia  osoby
wykonującej  zabieg,  dlatego  istotną  czynnością  przed  jego  wykonaniem  jest  zapoznanie  się
z etykietą  na  opakowaniu  pestycydu  i  bezwzględne  zastosowanie  się  do  jej  zaleceń.  Przed
zabiegiem nie naleŜy spoŜywać alkoholu i narkotyków. W czasie zabiegu nie wolno jeść, pić
i palić.  Przed  przystąpieniem  do  prac  naleŜy  sprawdzić  stan  techniczny  opryskiwaczy.
W czasie  sporządzania  cieczy  roboczej  naleŜy  zastosować  te  same  środki  ostroŜności,  co
w czasie  zabiegu.  WaŜne  jest  uŜywanie  ubrań  roboczych  i  środków  ochrony  osobistej
zgodnych  z  wymaganiami  zawartymi  w  etykiecie.  Opryski  najlepiej  wykonywać  wieczorem
lub rano (z reguły mniejsza jest siła wiatru), przy bezwietrznej pogodzie (dopuszczalny wiatr
do  4  m/s),  na  suche  rośliny.  Istotnym  czynnikiem  wpływającym  na działanie  środka  jest
temperatura.  Konieczny  jest  dobór  środka  do  panujących  warunków  termicznych.  Najlepiej
wykonywać zabieg jadąc pod wiatr. Nie naleŜy zwiększać dawek i stęŜeń pestycydów. Trzeba
zwrócić uwagę, aby drzewa były równomiernie pokryte cieczą roboczą. Kończąc prace naleŜy
do  końca  wypryskać  ciecz  ze  zbiornika,  a  następnie  trzykrotnie  umyć  opryskiwacz,  uprać
własne  ubranie  robocze,  umyć  się  najlepiej  pod  bieŜącą  wodą.  Informacje  o  sposobie
postępowania  z pustymi  opakowaniami  po  pestycydach  zawarta  jest  na  etykiecie.  Dla
uniknięcia  zjawiska  uodparniania  się  szkodników  i  patogenów  na  pestycydy  zaleca  się
rotowanie ich (przemienne stosowanie). Aby ograniczyć szkodliwość tej metody zalecane jest

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

stosowanie w miarę moŜliwości środków selektywnych, oraz mniej toksycznych. Szczególnie
istotne  jest  określenie  zasadności  zastosowania  zabiegów.  W  tym  celu  określa  się,  które
szkodniki  występują  w  sadzie  lub  plantacji  (naleŜy  je  zidentyfikować),  następnie  określić
liczebność  w  miejscach  występowania.  Mając  te  informacje  naleŜy  określić,  czy populacja
szkodników  przekroczyła  próg  zagroŜenia  dla  danej  uprawy.  JeŜeli  liczebność  szkodników
będzie wyŜsza od progu, wtedy naleŜy zastosować co najmniej jedną metodę ochrony roślin.
Metoda  mechaniczna  polega  na  mechanicznym  niszczeniu  szkodników,  ognisk  chorób,
chwastów.  Usuwane  są  poraŜone  przez  mączniaka  gałęzie  lub  ich  części.  Stosowane  są
róŜnego typu pułapki na szkodniki. Usuwane są pędy lub wierzchołki pędów poraŜone przez
przeziernika  malinowca  i  porzeczkowca,  krzywika  porzeczkowiaczka,  wielkopąkowca
porzeczkowego,  amerykańskiego  mączniaka  agrestu  i  inne.  MoŜna  niszczyć  w  pobliŜu
plantacji  rośliny,  na  których  Ŝerują  szkodniki  dwudomne  np.  głogi  w  okolicy  sadów
jabłoniowych, na których moŜe się rozwijać zaraza ogniowa.
Metoda  fizyczna  polega  na  odkaŜaniu  materiału  szkółkarskiego  za  pomocą  podwyŜszonej
temperatury  Najczęściej  traktuje  się  ciepłą  wodą  sadzonki  porzeczki  i  truskawek
przeznaczonych  dla  szkółek.  Do  nasadzeń  szkółkarskich  drzewek  lub  krzewów  często
wykorzystywany  jest  materiał  roślinny  przetrzymywany  przez  kilka  tygodni  w  temperaturze
37

−

Metoda hodowlana jest metodą zapobiegawczą ochrony sadów. Rośliny całkowicie odporne
nie  wymagają  zastosowania  innej  metody  ochrony,  natomiast  częściowo  odporne  redukują
nakłady  na  inne  sposoby  ochrony.  W  sadownictwie  część  odmian  jest  odporna  na  parcha
jabłoni  np.  Topaz,  Pinova,  Witos,  Novamac.  Niektóre  odmiany  wykazują  częściową
odporność  na  mączniaka  jabłoni,  naleŜą  do  nich  Novamac  i  Liberty.  Odmiany  odporne  na
choroby  często  mają  bardzo  ładny  wygląd,  ale  ustępują  właściwościami  smakowymi  innym
odmianom.  Niewiele  jest  odmian  odpornych  na  szkodniki.  Nawet  częściowa  odporność  na
choroby i szkodniki moŜe znacznie ograniczyć koszty ochrony roślin.
Metoda  kwarantannowa  polega  na  nie  dopuszczaniu  do  rozprzestrzeniania  się  szczególnie
groźnych  chorób  i  szkodników  ujętych  na  listach  chorób  i  szkodników  kwarantannowych.
WyróŜnia się: kwarantannę zewnętrzną i wewnętrzną.
Kwarantanna  zewnętrzna  polega  na  nie  wpuszczaniu  na  teren  kraju  chorych  lub  poraŜonych
roślin lub ich części. Jest ona realizowaną przez słuŜby graniczne.
Kwarantanna  wewnętrzna  polega  na  obowiązkowym  zgłaszaniu  do  terenowego  inspektoratu
Państwowej  Inspekcji  Ochrony  Roślin  i  Nasiennictwa,  podejrzenia  występowania  na  terenie
własnego  gospodarstwa  szkodnika  lub  choroby  kwarantannowej.  Po  stwierdzeniu  jego
występowania naleŜy obowiązkowo zastosować się do zaleceń inspekcji.
Metody biologiczne do zwalczania szkodników i chorób wykorzystują Ŝywe organizmy, takie
jak: chorobotwórcze bakterie, drapieŜne i pasoŜytnicze owady, roztocza, grzyby, a nawet ptaki
i ssaki.  Najbardziej  rozpowszechnione  w  sadach  jest  niszczenie  szkodliwych  owadów
i roztoczy przez inne owady drapieŜne. Zastosowanie tej metody moŜe obejmować:

−

wprowadzenie do sadów organizmów poŜytecznych (np.: osiec korówkowy, dobroczynek
gruszowy),

−

wprowadzenie do sadów opanowanych przez szkodniki kolonizacji okresowej (preparaty
Bactospeine, Thuridan), poŜytecznych organizmów m.in. przez ich introdukcję,

−

stosowanie selektywnych pestycydów oraz zmianę środowiska w sadzie, aby mogły tam
Ŝ

erować jako naturalni wrogowie szkodników.

Przykładami zmian mogą być stosy kamieni na obrzeŜach sadu, jako schronienie dla łasic,
wysokie 4

−

5 m tyczki z poprzeczkami dla ptaków drapieŜnych.

Metoda nadzorowana. Dla lepszego wykorzystania pestycydów i ograniczenia ich zuŜycia
jest stosowana metoda nadzorowana, polegająca na chemicznym zwalczaniu chorób

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

i szkodników,  ale  tylko  wtedy,  gdy  jest  to  niezbędne.  Przyjmuje  się  dwa  pojęcia.  Próg
gospodarczej  szkodliwości,  który  oznacza  najmniejszą  liczebność  szkodnika,  przy  której
powstają  straty  gospodarcze  przez  daną  chorobę  lub  szkodnika.  Drugim  pojęciem  jest  próg
zagroŜenia,  którym  określa  się  takie  nasilenie  występowania  choroby  lub  szkodnika,  przy
którym  konieczne  jest  wykonanie  zabiegu,  aby  nie  dopuścić  do  osiągnięcia  progu
gospodarczej szkodliwości.
Integrowana  metoda  zwalczania  szkodników i chorób polega na zastosowaniu kilku metod
w celu ograniczania liczebności szkodnika lub stopnia poraŜenia przez choroby. W metodzie
tej zalecane jest stosowanie pestycydów selektywnych lub mało toksycznych dla środowiska.

Na podstawie wieloletnich doświadczeń moŜna przewidywać termin występowania

szkodnika  lub  choroby.  Prognozy  dzieli  się  na  długoterminowe  zapowiadające  ewentualne
występowanie  agrofagów  w  trakcie  sezonu  wegetacyjnego  oraz  krótkoterminowe  podające
prognozy na kilka dni. Stacje sygnalizacyjne podają okresy, kiedy nastąpi zagroŜenie infekcji
grzybami  lub  kiedy  naleŜy  wykonać  oprysk  na  szkodnika.  NaleŜą  do  nich  parch  jabłoni,
owocnica  jabłkowa,  owocówka  śliwkóweczka  i  jabłkóweczka  oraz  nasionnica  trześniówka.
Informacje  są  przekazywane  telefonicznie,  za  pomocą  plakatów,  ogłoszeń  w  lokalnym  radiu
lub  przez  Internet.  Gospodarstwa  stosujące  integrowaną  metodę  produkcji  owoców  muszą
mieć  szczególnie  dokładne  dane  dotyczące  niebezpieczeństwa  poraŜenia  przez  patogeny
i szkodniki,  dlatego  teŜ  same  wyznaczają  właściwe  terminy  lub  korzystają  z  pomocy
specjalistów.  W  trosce  o  konsumentów  producenci  podnoszą  jakość  swoich  produktów.  Po
wejściu  do  Unii  Europejskiej  część  z  nich  rozpoczęło  wdraŜanie  w  swoich  gospodarstwach
systemu  HACCP.  Polega  na  jak  najwcześniejszym  zdiagnozowaniu  zagroŜeń  dla  jakości
owoców.  System  ten  jest  skuteczniejszy  od  stosowanej  do  tej  pory  wyrywkowej  kontroli
owoców w końcowej fazie produkcji i ewentualnego wycofania partii owoców ze sprzedaŜy,
gdyŜ monitoruje cały czas produkcję, a nie tylko sprawdza efekt końcowy.
Integrowana  produkcja  owoców  (IPO)  jest  to  system  gospodarowania,  powstały
z rozwinięcia  integrowanej  metody  ochrony  roślin,  w  którym  w  sposób  harmonijny
wykorzystuje  się  postęp  techniczny  i  biologiczny  w  uprawie,  nawoŜeniu  i ochronie  sadu.
Integrowana  produkcja  owoców  uwzględnia  takŜe  cele  ekologiczne:  ochronę  otaczającego
ś

rodowiska, ochronę rolniczego krajobrazu. Dba o bezpieczeństwo i zdrowie zarówno

producentów,  jak  i  konsumentów.  Celem  tego  sposobu  gospodarowania  jest  produkcja
owoców  wysokiej  jakości  zdrowotnej  i  dietetycznej,  a  takŜe  spełniających  wymagania
nałoŜone  według  określonego  systemu  oraz  wymagań  nakładanych  przez  rynki
międzynarodowe.  Jest  to  metoda  wymagająca  od  producenta  duŜej  wiedzy,  doświadczenia
i przestrzegania  ustalonych  zasad  oraz  procedur  w  danej  uprawie.  W  Polsce  Integrowaną
Produkcję  Owoców  zapoczątkował  prof.  Edmund  Niemczyk  twierdził  on,  Ŝe  „IPO  jest
opłacalną  produkcją  wysokiej  jakości  owoców,  dającą  pierwszeństwo  bezpieczniejszym
metodom  ekologicznym,  minimalizującą  niepoŜądane  efekty  uboczne  stosowania
agrochemikaliów, w której pierwszą uwagę przywiązuje się do ochrony środowiska i zdrowia
ludzi. Innymi słowy jest to konieczny kompromis między ekologią, a ekonomią” [6].

W Polsce IPO produkowane są następujące rośliny sadownicze: jabłonie, grusze, śliwy,

wiśnie, brzoskwinie, morele, porzeczki (czarna i czerwona), maliny, agrest, borówki wysokie,
truskawki.

Sadownicy, którzy chcą prowadzić IPO powinni:

−

ukończyć odpowiednie szkolenie w Instytucie Sadownictwa lub w innej upowaŜnionej
instytucji,

−

pisemnie zadeklarować chęć wprowadzenia w sadzie IPO,

−

współpracować z ośrodkami doradztwa rolniczego w zakresie prowadzenia sadu,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

przestrzegać wymogów IPO w zakresie systemów sadzenia, pielęgnacji gleby, nawoŜenia,
ochrony roślin ze szczególnym uwzględnieniem monitoringu chorób i szkodników oraz
progów ekonomicznego zagroŜenia,

−

ciągle obserwować swój sad, a wyniki zapisywać w zeszycie obserwacji,

−

wyrazić zgodę na lustrację sadu przez Komisję Kwalifikacyjną IPO,

−

przez rok przygotować sad lub kwatery do wymagań IPO.

−

umoŜliwić pobieranie prób (wody, gleby oraz materiału roślinnego) do analizy przez
Komisję Kwalifikacyjną IPO w celu określenia stęŜenia azotanów, metali cięŜkich
i pestycydów
Do załączonego wniosku producent dołącza:

−

oświadczenie producenta roślin, Ŝe uprawa była prowadzona zgodnie z zasadami
integrowanej produkcji,

−

informację o gatunkach i odmianach roślin uprawianych metodami integrowanymi, ich
powierzchni oraz zebranej ilości produktu,

−

zaświadczenie o ukończeniu szkolenia w zakresie integrowanej produkcji.
Po pozytywnej opinii komisji, sadownik otrzymuje Certyfikat IPO na okres jednego roku,

po tym okresie naleŜy wystąpić o jego przedłuŜenie.

W gospodarstwach sadowniczych uprawiających drzewa i krzewy metodą integrowanej

produkcji  owoców  szczególnie  zalecane  są  zadrzewienia  śródpolne  i  właściwe
zagospodarowanie sadu, które obejmuje systemy sadzenia drzew, pielęgnacji gleby, elementy
dodatkowe  ułatwiające  Ŝerowanie  i  penetrację  gatunków  poŜytecznych.  Sadzenie  drzew
powinno być rzędowe. W pielęgnacji gleby dopuszczone są do stosowania herbicydy dolistne
oraz triazynowe (w ilości do 3 kg substancji czynnej/ha rocznie). Dozwolone jest stosowanie
folii  i  włókniny.  Zaleca  się  ściółkowanie  obornikiem,  torfem  i  korą.  W międzyrzędziach
stosuje się murawę. Elementami dodatkowymi są stosy kamieni układane na obrzeŜach sadu,
jako  siedlisko  kun,  łasic  i  gronostajów,  skrzynki  lęgowe  dla  ptaków  owadoŜernych,  Ŝerdzie
obserwacyjne dla ptaków drapieŜnych, wiązki słomy trzciny lub klocki z twardego drewna na
siedlisko dla owadów drapieŜnych. śeby ten system produkcji mógł funkcjonować producent
musi  monitorować  szkodniki,  a  zabiegi  wykonywać  preparatami  selektywnymi  na podstawie
sygnalizacji.
Ochrona sadów przed niską temperaturą

Rośliny sadownicze mają zróŜnicowaną odporność na mróz, zaleŜną od gatunku

i odmiany.  Najbardziej  mrozoodporna  jest  jabłoń,  a  po  niej  kolejno  wiśnia,  grusza,  śliwa,
czereśnia,  orzech  włoski,  brzoskwinia  i  morela.  Większość  krzewów  jest  w  wystarczającym
stopniu  mrozoodporna.  Najbardziej  wraŜliwe  krzewy  to  malina,  porzeczka czarna i borówka
wysoka.  Wczesny  termin  kwitnienia  powoduje  zwiększenie  moŜliwości  przemarzania
kwiatów i zawiązków. Najczęściej uszkadzane są: leszczyna, morela, następnie brzoskwinia,
czereśnia, wiśnia i grusze, a stosunkowo najrzadziej jabłonie i grusze. Drzewa i krzewy przed
zimą  gromadzą  substancje  zapasowe.  Od  jesieni,  gdy  temperatura  zaczyna  spadać  drzewa
i krzewy  hartują  się  przed  nadchodzącą  zimą.  W  końcu  roku  kalendarzowego  i  na  początku
następnego drzewa znajdują się w spoczynku bezwzględnym, w czasie, którego nie mogą się
rozwijać,  natomiast  później  w  drugiej  połowie  stycznia  przechodzą  we  względny  stan
spoczynku, czyli są gotowe w sprzyjających warunkach rozpocząć swój rozwój. Szczególnie
niekorzystne  są  zimowe  nagłe  spadki  temperatury  po  dłuŜszych  okresach  ocieplenia,
poniewaŜ  drzewa  nie  zdąŜą  się  ponownie  zahartować.  Najbardziej  wraŜliwymi  częściami
drzew są korzenie, które wytrzymują temperaturę tylko -8 -12ºC. Jednak gleba, śnieg, ściółka,
murawa  lub  rośliny  okrywowe  najczęściej  skutecznie  je  zabezpieczają.  Przemarzanie  drzew
i krzewów  moŜe  być  spowodowane  zbyt  późnym  nawoŜeniem  azotowym.  Rośliny  wówczas
nie  zdąŜą  zdrewnieć  i  nie  są  zahartowane  przed  nastaniem  mrozów.  Drzewa  rosnące  na

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

podkładkach karłowych (np.: pigwa lub M-9) mają słaby system korzeniowy, płytko
rozmieszczony pod powierzchnią gleby, który łatwo moŜe przemarznąć, dlatego w tych
kwaterach, gdzie drzewa były szczepione na wyŜej wymienionych podkładkach zalecane jest
ś

ciółkowanie kompostem, obornikiem lub torfem.

W czasie zimy i wczesnej wiosny moŜe dojść do róŜnych uszkodzeń mrozowych drzew

i krzewów. W młodych sadach często dochodzi do przemarzania końcówek pędów. Aby
zapewnić dalszy wzrost i właściwe warunki fitosanitarne, naleŜy przyciąć je w czasie cięcia
wiosennego. Gdy drzewka przemarzną do wysokości śniegu naleŜy przyciąć je na wysokości
5

−

30 cm i z nowego oczka wypuścić przyszły pień. Na drzewach czasem pęka kora pionowo

wzdłuŜ  pnia  na  długość  około  20  cm  i  zwija  się.  Dla  ratowania  drzewek  naleŜy  wówczas
wczesną  wiosną  przybić  gwoździkami  odstającą  korę  do  pnia  i  miejsce  pęknięcia
zabezpieczyć emulsją do zabliźniania ran (np.: Funaben 0,3 PA lub inną dostępną na rynku).
U  odmian  wraŜliwych  na  mróz  po  zimie  mogą  powstawać  rany  zgorzelinowe.  Od  strony
słonecznej  kora  brązowieje,  zapada  się,  wysycha,  a  następnie  się  łuszczy.  W  miejscu  ran
dochodzi  do  infekcji  grzybami  niszczącymi  drewno.  Rany  zgorzelinowe  moŜna  leczyć.
Szczególnie dobre efekty osiąga się u ziarnkowych. Obumarłe tkanki w ranach naleŜy wyciąć
do zdrowego drewna i zasmarować emulsją. Przy bardzo rozległych ranach moŜna zastosować
szczepienie  mostowe.  Po  szczególnie  mroźnych  zimach,  gdy  nie  moŜna  od  razu  rozpoznać
przemarzniętych  gałęzi  naleŜy  opóźnić  cięcie  zimowe  nawet  do  końca  kwietnia,  aby  były
widoczne  uszkodzenia  mrozowe.  W  przypadku,  gdy  zachodzi  podejrzenie  częściowego
przemroŜenia  systemu  korzeniowego  drzew  karłowych  silne  cięcie  części  nadziemnej
zmniejszy utratę wody.

Rys. 9. Uszkodzenia pnia

na kilkuletniej czereśni

[http://www.ho.haslo.pl/].

Rys. 10. Silne uszkodzenie

mrozowe na pniu 3-
letniej gruszy

[http://www.ho.haslo.pl/]

Rys. 11. Silnie uszkodzenie

mrozowe na pniu
brzoskwini

[http://www.ho.haslo.pl/]

Rys. 12. Pień gruszy

uszkodzony na całym
obwodzie

[http://www.ho.haslo.pl/]

Przemarznięcie pąków, kwiatów lub zawiązków moŜe spowodować częściową lub

całkowitą utratę plonów, dlatego naleŜy zabezpieczać sady przed przymrozkami wiosennymi.
Stosowane  bywają  róŜne  metody:  ogrzewanie  sadu,  mieszanie  powietrza,  zamgławianie.
Ogrzewanie  sadu  bywa  stosowane  przez  spalanie  specjalnych  brykietów  lub  gazu.  W  Unii
Europejskiej  ten  sposób  jest  stosowany  bardzo  rzadko  ze  względu  na  ochronę  środowiska
niezezwalającą  na  palenie  ognisk  i  zadymianie  sadów  oraz  wysoką  cenę  paliwa.  Mieszanie
powietrza  jest  stosowane  najczęściej  w  USA  w  sadach  uprawianych  w  dolinach.  Przy  duŜej
inwersji powietrza juŜ na wysokości ok. 10 m zalega cieplejsze powietrze. Poprzez mieszanie
powietrza podnoszona jest temperatura w sadzie. W Polsce ten sposób nie jest stosowany ze
względu  na  mniejszą  inwersję  i  tym  samym  małą  skuteczność  tego  zabiegu.  Zraszanie  sadu
jest  stosowane  dzięki  zraszaczom.  Woda  cieplejsza  od  powietrza  nieznacznie  je  ogrzewa

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

powodując podniesienie temperatury powyŜej 0

C. Wykorzystywane są zraszacze

nadkoronowe. Dla zabezpieczenia roślin na 1 ha sadu potrzeba nawet do 1000 m

wody.

W USA wiosną drzewa są zamgławiane w celu opóźnienia kwitnienia nawet o 2 tygodnie, co
w znacznym stopniu zwiększa bezpieczeństwo kwiatów i zawiązków. Badane są obecnie
substancje chemiczne chroniące rośliny przed przymrozkami np. Help, jednak jeszcze nie są
powszechnie stosowane.

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń

1.  Jakie są metody ochrony roślin?
2.  Które szkodniki są zwalczane na podstawie komunikatów stacji sygnalizacyjnych?
3.  Jakie środki ostroŜności naleŜy podjąć przed wykonaniem zabiegów chemicznej ochrony

roślin?

4.  Na czym polega metoda hodowlana?
5.  Co to jest próg gospodarczej szkodliwości?
6.  W jakim celu jest stosowana rotacja pestycydów?
7.  Jakie gatunki drzew najczęściej przemarzają w Polsce?
8.  Od czego zaleŜy wraŜliwość roślin sadowniczych na przymrozki?
9.  Jakie są skutki przemarzania drzew?
10.  Jakie są metody ograniczania strat spowodowanych przez przymrozki?
11.  Jakie cele stawia sobie IPO?
12.  Jakie  powinny  być  właściwości  pestycydów  stosowanych  w  integrowanej  produkcji

owoców?

13. Na jaki okres wydawany jest certyfikat IPO?

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na postawie programu ochrony roślin zaplanuj zwalczanie parcha jabłoni w młodym

sadzie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przestrzegać przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowisku,
2)  określić datę rozpoczęcia wegetacji,
3)  zaproponować schemat zabiegów,
4)  wskazać, na jakiej podstawie będą podejmowane ostateczne decyzje o wykonaniu

zabiegu,

5)  dobrać środki do wybranych uprzednio terminów,
6)  zaproponować dawki lub stęŜenia środków,
7)  na podstawie etykiet fungicydów dobrać środki ochrony indywidualnej,
8)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Program Ochrony Roślin Sadowniczych,

−

schematy cyklu rozwojowego parcha jabłoni,

−

atlasy chorób i szkodników,

−

fotografie z objawami chorobowymi roślin sadowniczych,

−

etykiety lub opakowania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Zaproponuj zabiegi w sadzie przywracające równowagę biologiczną w jego środowisku.

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić zasady bezpiecznej pracy,
2)  przeprowadzić lustrację sadu określając występujące choroby i szkodniki,
3)  określić naturalnych wrogów dla występujących szkodników,
4)  wskazać, jakie zmiany moŜna wprowadzić w celu przywrócenia równowagi biologicznej,
5)  zaproponować materiały do ich przeprowadzenia,
6)  określić, jakie efekty mają przynieść proponowane zmiany,
7)  zaprezentować wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

atlasy chorób i szkodników,

−

materiały instruktaŜowe ośrodków doradztwa rolniczego.

Ćwiczenie 3

Zaplanuj zabiegi pielęgnacyjne w sadzie uszkodzonym przez mróz.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić zasady bezpiecznej pracy,
2)  określić, jakie szkody moŜe spowodować mróz w sadzie,
3)  wskazać objawy ich występowania w sadzie,
4)  określić, jakie powstały zmiany pod wpływem niskiej temperatury,
5)  ustalić, które pędy są uszkodzone i skontrolować, czy są uszkodzenia na pniu,
6)  określić, w jaki sposób z nimi naleŜy postępować,
7)  dobrać narzędzia do wykonania tych zabiegów,
8)  określić środki do zabezpieczenia ran,
9)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

drzewa owocowe z uszkodzeniami spowodowanymi przez mróz ich fotografie,

−

noŜe ogrodnicze (do usuwania martwych tkanek),

−

sekator ręczny, sekator dwuręczny,

−

piłka lisi ogon,

−

Funaben 03 PA lub inny środek do zabezpieczenia ran,

−

pędzel.

Ćwiczenie 4

Sporządź instrukcję integrowanej produkcji owoców dla sadu jabłoniowego.

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapoznać się z przepisami bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowisku,
2)  określić, jakie elementy powinna zawierać instrukcja IPO,
3)  na podstawie zdobytej wiedzy i literatury napisać taką instrukcję,
4)  zaprezentuj wyniki swojej pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe,

−

Program Ochrony Roślin Sadowniczych,

−

przykładowe instrukcje dla innych roślin sadowniczych.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz::

Tak

Nie

1) zdefiniować pojęcie - próg zagroŜenia?

2) określić, jakie środki ostroŜności naleŜy zachować przed i w czasie

zabiegu chemicznymi środkami ochrony roślin?

3) zdefiniować karencję i prewencję środka ochrony roślin?

4) określić, na czym polega metoda fizyczna?

5) porównać metodę integrowaną i nadzorowaną?

6) określić, jakie korzyści niesie ze sobą stosowanie metody hodowlanej

ochrony roślin?

7) wymienić

gatunki

roślin

sadowniczych

mało

wraŜliwe

przemarzanie?

8) określić, jakie są zasady postępowania z przemarzniętymi drzewami?

9) wymienić metody ochrony sadu przed przymrozkami?

10) określić, dlaczego zadymianie sadu nie jest zalecane?

11) określić, na czym polega ochrona przed przymrozkami przez

zraszanie sadu?

12) wyjaśnić określić, dlaczego korzenie drzew zimą rzadko przemarzają?

13) określić zadania IPO?

14) określić elementy instrukcji IPO?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7.

Zasady prowadzenia sadu jabłoniowego i gruszowego
w róŜnych okresach produkcyjnych

4.7.1. Materiał nauczania

Cały okres produkcji moŜna podzielić na następujące części: przygotowanie miejsca pod

sad, sadzenie drzew, oczekiwanie na owocowanie, wejście w okres owocowania, pełnia
owocowania.

Po wyznaczeniu miejsca pod sad następuje jego przygotowanie. Obejmuje ono przede

wszystkim  określenie  zawartości  składników  pokarmowych  w  glebie,  uzupełnienie  ich
niedoborów, zniszczenie chwastów trwałych i uciąŜliwych, wprowadzenie do gleby substancji
organicznej,  poprawy  struktury  gleby.  Zabiegi  te  zostały  omówione  we wcześniejszych
rozdziałach  (4.1,  4.2,  4.4).  Mając  do  dyspozycji  przygotowaną  glebę  moŜna  przystąpić  do
sadzenia drzew.

Najlepiej sadzić jabłonie pierwszego wyboru. Rozstawa sadzenia jabłoni w sadzie zaleŜy

od  kilku  czynników:  gleby,  siły  wzrostu  i  formy  drzewka,  szerokości  ciągnika  i  innych
maszyn.  W  najmniejszej  rozstawie  sadzi  się  drzewka  na  podkładkach  karłowych  M-9
i P-22  i  prowadzi  przy  palikach  lub  rusztowaniach.  Sugerowana  jest  rozstawa  3,5  x  1

−

2 m,

a na  podkładkach  półkarłowych  4  x  2  m.  JeŜeli  drzewa  mają  rosnąć  przy  palikach  lub
rusztowaniach  (na  podkładkach  karłowych  cały  czas  lub  ewentualnie  półkarłowych  przez
pierwsze  5  lat),  to  naleŜy  je  umieścić  w  sadzie  przed  sadzeniem  drzew.  Po  posadzeniu
jabłonie naleŜy formować na określony rodzaj korony. Drzewa najczęściej są prowadzone na
koronę wrzecionową, nieco rzadziej na szpalerową lub osiową. Koronę szpalerową zaleca się
dla  odmian  mających  długie  przyrosty,  uprawianych  na  podkładkach  półkarłowych.  Korona
osiowa  zalecana  jest  głównie  dla  jabłoni  na  podkładkach  półkarłowych  owocujących  na
1

−

2 letnich pędach np. Szampion, Gala, Idared.

Po posadzeniu najczęściej utrzymuje się w sadzie czarny ugór, a w następnych w rzędach

utrzymuje  się  ugór  herbicydowy,  a  w  międzyrzędziach  sieje  się  trawę  lub  poprzez  ciągłe
koszenie otrzymuje się murawę naturalną. JeŜeli gospodarstwo posiada moŜliwość dostępu do
duŜej  ilości  materiału  do  ściółkowania  np.:  korę,  obornik,  kompost,  trociny  powinno  to
wykorzystać  do  ściółkowania  w rzędach  drzew.  Jabłonie  naleŜy  chronić  przed  chorobami
i szkodnikami. W ich uprawie najgroźniejsze choroby to parch jabłoni i mączniak. Stosowanie
fungicydów  (chemiczne  środki  zwalczające  choroby  grzybowe)  zgodnie  z  sygnalizacją  oraz
wykorzystywanie  takŜe  innych  metod  ochrony  powoduje,  Ŝe  owoce  pozostają  zdrowe.
Najczęściej  występujące  szkodniki  to  przędziorki  i mszyce,  inne  to  np.:  podrdzewiacz
jabłoniowy,  kwieciak  jabłkowiec,  piędzik  przedzimek,  zwójki,  owocnica  jabłkowa,
owocówka jabłkóweczka.

Zwalczanie szkodników powinno odbywać się w oparciu o sygnalizację lub lustrację sadu

z  wykorzystaniem  tabel  progów  zagroŜenia  przez  szkodniki.  Wskazane  jest  uzupełnienie
metody  chemicznej  przez  zastosowanie  innych  metod  np.  biologicznej.  Innym  zabiegiem
mającym  duŜy  wpływ  na  plonowanie  jest  nawadnianie.  Na  glebach  lekkich  jest  ono
konieczne,  szczególnie,  jeŜeli  drzewa  są  szczepione  na  podkładkach  karłowych.
Po uformowaniu  korony  drzewa  i  wejścia  drzew  w  okres  owocowania  zmienia  się  sposób
cięcia  drzew.  Wczesną  wiosną  sadownik  w zaleŜności  od  potrzeb  wykonuje  cięcie
prześwietlające  lub  odnawiające,  a  raz  na  kilka  lat  odmładzające.  JeŜeli  gleba  pod  sad  jest
właściwie  przygotowana,  to  przez  pierwsze  3

−

4 lata w sadzie nawoŜenie ogranicza się do

stosowania na wiosnę nawozów azotowych w dawce około 50 kg azotu na hektar,
a w starszym 80 kg, inne składniki mineralne nie muszą być wnoszone. Po tym terminie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

naleŜy systematycznie przeprowadzać analizę gleby i liści oraz kontrolować oznaki niedoboru
składników  pokarmowych  na  liściach.  W  owocującym  sadzie  korzystne  wyniki  daje  cięcie
letnie  drzew  wykonywane  od  lipca  do  połowy  września.  Usunięte  zostają  zbędne  pędy
zagęszczające  koronę,  owoce  zostają  odsłonięte  i  otrzymują  lepszy  dostęp  do  światła.
Wycinane są ponadto przyrosty poraŜone przez mączniaka. Szczególnie dobre efekty uzyskuje
się u odmian Elstar, Gloster, Melrose. Dla zabezpieczenia owoców przed gorzką plamistością
podskórną  naleŜy  opryskać  owoce  Wuxalem,  a  następnie  chlorkiem  wapnia.  Szczególnie
wraŜliwe  odmiany  (Cortland,  Szampion)  nawet  4

−

7 razy zaczynając od połowy czerwca

i kończąc  2  tygodnie  przed  zbiorem.  Część  odmian  jabłoni  ma  tendencję  do  przemiennego
owocowania.  Dla  otrzymania  corocznie  plonu,  przy  jednoczesnej  wysokiej  jakości  owoców
naleŜy  przerzedzać  owoce.  U  jabłoni  najczęściej  stosuje  się  chemiczne  przerzedzanie
zawiązków. W tym celu najlepiej zastosować środki zgodne z aktualnym programem ochrony
roślin  sadowniczych  (np.:  Agrostym  480  SL,  Paturyl  100SL,  Pomonit  Super  050SL  lub
Pomonit  Ekstra  110  SL),  ze  względu  na  nierównomierne  działanie  tych  środków  wskazane
jest (po opadaniu zawiązków) dodatkowo przeprowadzić przerywanie ręczne.

Grusze w odróŜnieniu od jabłoni wymagają cieplejszego stanowiska, dlatego sadzimy je

w miejscach wyŜej połoŜonych, na glebach bardziej gliniastych, Ŝyźniejszych. Ze względu na
to, Ŝe najbardziej dochodowa jest uprawa intensywna zaleca się sadzenie grusz szczepionych
na pigwie S1. Zalecana rozstawa przy sadzeniu rzędowym to 3,5 x 1

−

2 m, a dla szczepionych

na gruszy kaukaskiej 4 x 2

−

3 m. Przy sadzeniu grusz na podkładkach karłowych moŜliwe jest

sadzenie systemem pasowym 2

−

3x1+3,5x1,5m (2

−

3 rzędy co 1m, a następny w odległości

3,5 m,  w  rzędach  drzewa  co  1,5  m).  Grusze  szczepione  na  pigwie  wymagają  podpór.
Najczęściej  stosowane  są  paliki  wystające  na wysokość  około  1,5  m  ponad  ziemię.  Dla
utrzymania  ugoru  nie  stosuje  się  herbicydów  triazynowych  (doglebowych  np.:  Azotop),  lecz
dolistne, poniewaŜ grusze są wraŜliwe na triazyny.

Po posadzeniu drzewek przycina się przewodnik 40 cm nad najwyŜszym pędem bocznym

i  skraca  w  miarę  potrzeb  pędy  boczne,  jeŜeli  nie  ma  pędów  bocznych  skracamy  przewodnik
70 cm nad ziemią. Najczęściej jest formowana korona wrzecionowa i szpalerowa. Ze względu
na  to,  Ŝe  grusze  tworzą  długie  pędy  wyrastające  pionowo  lub  pod  ostrym  kątem  bardzo
waŜnymi zabiegami jest ich rozchylanie i przyginanie. W następnych latach po uformowaniu
koron  stosowane  jest  cięcie  prześwietlające.  Grusze  są  bardzo  wraŜliwe  na  niedobór  wody,
dlatego  wymagają  nawadniania  lub  ściółkowania  np.  obornikiem  (1  m  wokół  drzew  na
grubość około 15 cm). NawoŜenie w pierwszych latach ogranicza się do azotowego w dawce
około 30 kg azotu na hektar, a w latach następnych około 60 kg.

NawoŜenie pozostałymi składnikami naleŜy rozpocząć po 4 latach w dawce zaleŜnej od

wyników  analizy  gleby.  Najgroźniejsze  choroby  to:  parch  gruszy,  zgorzele  kory  i  zaraza
ogniowa  a  szkodniki  to:  miodówka  gruszowa  plamista,  kwieciak  gruszowy  i  podskórnik
gruszowy.  Dla  osiągnięcia  corocznego  owocowania,  większych  owoców  lepszej  jakości
stosuje  się  chemiczne  przerzedzanie  zawiązków  do  2  tygodni  po  kwitnieniu  stosując  środki
proponowane w programie ochrony roślin sadowniczych (np.: Pomonit R10, Pomonit 110SL),
a ponad  to  w  połowie  czerwca  przerywa  się  ręcznie  owoce  (przy  wysokich  wymaganiach
w stosunku  do  gruszek  pozostawia  się  owoce  co  20  cm  na  pędzie,  a  gdy  wymagania  są
mniejsze usuwane są owoce zniekształcone i niedorozwinięte).

4.7.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Czym róŜnią się gleby wskazane pod sad jabłoniowy i gruszowy?
2. Jakie zabiegi są wykonywane dla poprawienia kątów między przewodnikiem i konarami?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3.  Kiedy rozpoczynamy nawoŜenie potasem w młodym sadzie?
4.  W jaki sposób naleŜy przerzedzać zawiązki drzew ziarnkowych?
5.  Jakie choroby najczęściej atakują jabłonie?
6.  Dlaczego u jabłoni wykonujemy opryski chlorkiem wapnia?
7.  W jakich rozstawach sadzimy grusze?

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj i opisz zabiegi wpływające na regulowanie owocowania jabłoni i grusz

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić zasady bezpiecznej pracy,
2)  określić cel przerzedzania zawiązków,
3)  wybrać pestycyd do chemicznego przerzedzania zawiązków,
4)  określić termin jego zastosowania,
5)  dobrać właściwe stęŜenie i ilość cieczy,
6)  określić optymalne warunki pogodowe podczas zabiegu,
7)  określić przeznaczenie owoców,
8)  określić termin ręcznego przerzedzania zawiązków/przerywania owoców,
9)  określić, które zawiązki będą pozostawiane w wyniku przerywania ręcznego,
10)  zaprezentować wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

sad w okresie kwitnienia,

−

opakowania lub etykiety bioregulatorów,

−

Program Ochrony Roślin Sadowniczych.

Ćwiczenie 2

Zaprojektuj załoŜenie kwatery jabłoniowej. Wykonaj sadzenie drzew jabłoni.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić zasady bezpiecznej pracy,
2)  określić powierzchnię kwatery,
3)  zapoznać się z wynikami analizy gleby,
4)  zaplanować nawoŜenie,
5)  określić charakterystykę projektowanych odmian,
6)  określić cechy podkładki, na której zaszczepione są drzewka,
7)  zaplanować przyszłą koronę drzew,
8)  określić sprzęt jakim dysponuje gospodarstwo,
9)  ustalić system sadzenia,
10)  ustalić rozstawę drzew,
11)  obliczyć liczbę drzew na projektowanej kwaterze,
12)  zaprojektować technikę sadzenia,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

13)  zaprojektować konstrukcję nośną dla drzew,
14)  zaprezentować projekt,
15)  wyznaczyć miejsca sadzenia drzew,
16)  zasadzić kilka drzew.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

opis terenu,

−

sadzonki drzew,

−

narzędzia do sadzenie drzew,

−

wyniki analizy gleby,

−

charakterystyka odmian jabłoni,

−

charakterystyka podkładek.

4.7.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić najgroźniejsze szkodniki jabłoni i grusz?

2) określić, jak nawozi się jabłonie?

3) wymienić i opisać typy koron w sadach jabłoniowych?

4) określić, w jakich rozstawach zaleca się sadzić jabłonie?

5) wymienić i opisać systemy uprawy gleby w sadzie jabłoniowym,

6) określić, w jakim celu przerzedza się zawiązki owocowe?

7) wykonać sadzenie drzew?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8. Wymagania, rejonizacja i uprawa drzew pestkowych

4.8.1. Materiał nauczania

Drzewa pestkowe naleŜą do rodziny róŜowatych. Największe znaczenie gospodarcze

mają  wiśnie,  śliwy,  czereśnie,  brzoskwinie  i  morele.  Pestkowe  tworzą  owoce  prawdziwe,
poniewaŜ  tworzone  są  z  zaląŜni.  Egzokarp  stanowi  skórkę  owocu  nagą,  pokrytą  nalotem
woskowym  lub  kutnerem.  Jest  ona  bardzo  delikatna  i  moŜe  ulec  uszkodzeniu  np.  podczas
długotrwałego  deszczu.  Z  tego  powodu  owoce  te  bardzo  źle  znoszą  transport.  Mezokarp
tworzy  miąŜsz  owocu.  Endokarp  stanowi  twardą  okrywę  pestki.  Wewnątrz  znajduje  się
nasienie.  U  brzoskwini  mogą  znajdować  się  dwa  nasiona.  Kwiat  pestkowych  składa  się
z jednego  wolnego  słupka  powstałego  z  1  owocolistka,  20

−

30 pręcików, 5 działek kielicha

i 5 płatków korony
Wiśnie podobnie jak jabłonie są odporne na mróz i mogą być uprawiane na obszarze całego
kraju,  kwitną  wcześnie  około  1  maja  i  dlatego  są  bardziej  od  nich  naraŜone  na przymrozki.
Najbardziej  zalecane  jest  zakładanie  sadów  na  terenach  wzniesionych,  gdzie  jest  mniejsze
zagroŜenie  przymrozkami.  Ze  względu  na  choroby  kory  i  drewna  drzewa  uprawiane  są
w sadach  najczęściej  10

−

15 lat. Najlepsze miejsca do ich uprawy to WyŜyna Opatowsko-

-Sandomierska,  urodzajne  gleby  Wielkopolski  i  Wysoczyzny  Rawskiej,  luźne  gleby
w okolicach  Kalisza.  Wiśnie  najlepiej  rosną  na  głębokich  glebach  gliniastych  lub pyłowych,
ale tolerują gleby z piasków gliniastych i słabo gliniastych. Drzewka sadzi się w rozstawie od
4,5 x 2,5 m dla odmian o małej sile wzrostu (Łutówka, North Star) i na słabszych glebach, do
5  x  3  m  dla  odmian  o  większej  sile  wzrostu  (Nefris,  Kelleris)  i Ŝyznych  glebach.  Drzewa
niecięte  nie  tworzą  przewodnika  a  ich  konary  często  łamią  się  pod  cięŜarem  plonu  Wiśnie
naleŜy formować tak, aby powstał przewodnik i konary. W tym celu usuwa się pędy do 40 cm
od  ziemi  i  pędy  grube,  konkurujące  z  przewodnikiem.  Pozostałe  skraca  się  o  1/3  do  2/3
długości.  Pozostawione  pędy  są  przyginane  w  celu  zwiększenia  kata  rozwidlenia.  Latem
usuwane są pędy nieodpowiednie dla konstrukcji korony.

Drzewa sadzone w rozstawie 4 x 2,5 m trzeba formować na korony wrzecionowe tak jak

drzewa  jabłoni  na  podkładkach  półkarłowych.  Przy  gęstym  sadzeniu  przewodnik  nie jest
w ogóle  cięty,  a  pędy  boczne  są  silnie  przycinane.  Przez  pierwsze  dwa  lata  moŜna  wyrywać
lub  uszczykiwać  pędy  boczne  przy  wierzchołku  przewodnika.  Po  3

−

4 latach naleŜy

zastosować cięcie odnawiające, polegające na wymianie konarów 2

−

3 letnich na młode.

Drzewa powinny mieć wysokość około 2,5

−

3 m. Pędy rosnące prawie pionowo naleŜy

usuwać.  Wiśnie  po  uformowaniu  najlepiej  ciąć  po  zbiorach  w  sierpniu.  Ciecie  po  zbiorach
obejmuje  około  20%  gałęzi,  zwisających  nisko,  ze  środka  korony,  krzyŜujących  się  ze  sobą
i leŜących  na  sobie.  Dla  pobudzenia  drzewa  do  tworzenia  nowych  pędów  skraca  się  je  na
obwodzie. Miejsce formacji owoconośnych u wiśni a tym samym sposób ich cięcia zaleŜą od
odmiany. Wiodąca odmiana wiśni to jest Łutówka owocuje na pędach jednorocznych. North
Star  owocuje  na  wieloletnich  krótkopędach.  Ze  względu  na  wysokie  wymagania  wodne
w pierwszym roku po posadzeniu zaleca się ściółkowanie gleby wokół drzew lub w rzędach.
W latach następnych naleŜy zwrócić uwagę na zachwaszczenie. MoŜna zastosować niewielkie
dawki  herbicydów  doglebowych.  Zakładanie  murawy  w  sadach  wiśniowych  powinno  się
odbywać  nie  wcześniej  niŜ  3

−

5 lat po posadzeniu. NawoŜenie drzew jest podobne jak

u jabłoni. Dawki azotu wynoszą ok. 40

−

60 kg N/ha, a zapotrzebowanie na pozostałe składniki

pokarmowe wynika z analizy chemicznej gleby. Co 4 lata wskazane jest zastosowanie wapna
magnezowego, o ile nie występują wapienie w skale macierzystej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Śliwy  wymagają  gleb  bardziej  zasobnych  w  wodę  niŜ  jabłonie.  Dobrze  rosną  na
czarnoziemach, głębokich rędzinach i niezbyt cięŜkich madach. Gleby te naleŜą najczęściej do
II–IV  klasy.  Śliwy  nie  tolerują  gleb  piaszczystych.  Najlepiej  sadzić  je  na  łagodnych  stokach
i unikać kotlin i dolin rzek. Śliwy najczęściej sadzi się w rozstawie 4 x 2 lub 4 x 3 m. Drzewa
te  formuje  się  na  koronę  wrzecionową  lub  szpalerową.  Latem  na  przełomie  czerwca  i  lipca
wycina się silne roczne pędy na konarach, a pozostałe skraca się na długość około 20 cm. Tak
skracane pędy tworzą pąki kwiatowe jeszcze w tym samym roku. Koronę szpalerową tworzy
się poprzez wyginanie pędów w stronę rzędów. Co roku przygina się i przywiązuje 2

−

4 pędy.

Korony szpalerowe prowadzi się do wysokości 2

−

3m w zaleŜności od rozstawy. Im większa

tym wyŜsze drzewa moŜna formować.

liwy mają duŜe wymagania wodne, dlatego korzystne jest ich nawadnianie lub

ciółkowanie. Śliwy bardzo negatywnie reagują na zastosowanie herbicydów triazynowych,

dlatego  korzystniej  jest  stosować  kontaktowe  i systemiczne.  NaleŜy  przerywać  zawiązki
owocowe, zwłaszcza u odmian deserowych przeznaczonych do bezpośredniej konsumpcji.
Czereśnie dzielą się na sercówki i chrząstki. Szczepione na siewkach czereśni ptasiej F 12/1
tworzą  olbrzymie  drzewa.  Dla  zmniejszenia  siły  wzrostu  stosuje  się  podkładki  karłowe
i półkarłowe  Gisela  5,  PHL-A,  PHL-B.  Ze  względu  na  duŜą  siłę  wzrostu  czereśnie  uprawia
się w rozstawie od 7 x 5 m, do 6 x 4 m. Szczepione na podkładkach karłowych i półkarłowych
mogą  być  sadzone  takŜe  w  mniejszych  rozstawach  np.:  5  x  3  m  i  są  formowane  na  koronę
wrzecionową.  Czereśnie  sadzi  się  jesienią  lub  bardzo  wczesną  wiosną.  Posadzone  drzewka
wiosną,  przycina  się  na  wysokości  około  80

−

100cm oraz usuwa się pędy boczne do

wysokości 60 cm. W maju i czerwcu zakłada się spinacze nad rozwijającymi się pędami dla
utworzenia szerokich kątów w rozwidleniach konarów, a w sierpniu przygina się pędy do
poziomu. W następnym roku czynności powtarza się przycinając przewodnik i pozostawiając
pędy na kolejne piętra konarów, inne usuwając lub je przycinając. Po trzech latach powinna
być uformowana korona z 2 okółkami po 3

−

5 konarów i przewodnikiem na wysokość około

2,5 m. JeŜeli prowadzi się czereśnie w formie szpaleru, to co roku pozostawia się po dwa pędy
idące wzdłuŜ rzędu w przeciwległe strony. Formowanie szpaleru obejmuje stworzenie trzech
par konarów. W następnych latach wyrosłe z nich pędy przycina się za piątym liściem licząc
od  podstawy  pędu.  Cięcie  formujące  wykonuje  się  przez  pierwsze  4  lata  wiosną  (kwiecień)
i uzupełnia  się  latem.  Od  piątego  roku  czereśnie  tnie  się  po  zbiorach  w  lipcu  i sierpniu  do
początku  września.  Dla  uniknięcia  infekcji  raka  bakteryjnego  i  srebrzystości  liści  naleŜy
zabezpieczyć  miejsca  cięcia  preparatami  do  leczenia  ran.  Korzystnie  wpływa  na  rośliny
ś

ciółkowanie i nawadnianie sadu. W pierwszym roku moŜna stosować tylko herbicydy

kontaktowe,  a  w  latach  następnych  takŜe  systemiczne.  Po  trzech  latach  dalej  utrzymuje  się
ugór  herbicydowy  w  rzędach,  a  w  międzyrzędziach  zakłada  się  murawę.  NawoŜenie
w pierwszych  latach  ogranicza  się  do  azotowego  w  dawce  30–50  kg  N/ha,  a  w  następnych
latach ustala się dawki na podstawie okresowych analiz gleby i liści.
Brzoskwinie  wytrzymują  mrozy  do  -25

C. Ze względu na wymarzanie uprawia się

je najczęściej  w  południowej  i  zachodniej  części  kraju  (Ziemia  Lubuska,  Śląska,
Sandomierska,  Wielkopolska).  Wytwarzają  one  grube  mocne  pędy  z  pąkami  osadzonymi
trójkami, większe boczne są kwiatowe, a środkowe mniejsze liściowe. Mniej cenne są cienkie
długie pędy wyłącznie z pąkami liściowymi lub kwiatowymi, poniewaŜ tworzą drobne owoce.
Krótkopędy  tworzą  się  częściej  na  starszych  drzewach  i  Ŝyją  z  reguły  dwa  lata.  W  Polsce
brzoskwinie  sadzi  się  w  rozstawie  4

−

5 x 2

−

3 m ze względu na krótki okres Ŝycia.

Brzoskwinie po posadzeniu przycina sie na wysokość 40 cm nad ziemią wycinając pędy
boczne i tylko najsilniejsze drzewka moŜna ciąć inaczej. Usuwa się u nich 3/4 do 4/5 pędów
bocznych pozostawiając 4 pędy skrócone do 30 cm, przewodnik tnie się na wysokości
70

−

80 cm nad ziemią. Formowanie korony stoŜkowej rozpoczyna się po pierwszym cięciu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

formującym poprzez przyginanie pędów bocznych skośnie do przewodnika (kąty około
45

−

). Wyrastające pędy po cięciu wiosennym takŜe są rozchylane. Wiosną następnego roku

przycinane są wszystkie pędy. U najcieńszych z nich pozostawia się tylko jedno oczko.
U nieco grubszych 3

−

5 oczek, a u grubszych od ołówka 8

−

12 oczek, zaś przewodnik 12

oczek, aby wytworzone zostały silne pędy boczne. W trzecim roku zabiegi są w dalszym ciągu
powtarzane.  Cięta  jest  górna  i  środkowa  część  korony.  Po  trzech  latach  korona  z  reguły  jest
uformowana  i  dalsze  cięcie  ma  na  celu  zachowanie  i  utrzymanie stoŜkowatego kształtu oraz
odmładzanie  drzewa.  Uformowane  brzoskwinie  powinny  posiadać  przewodnik  i  6

−

konarów.  Pędy  pozostałe  są  systematycznie  wymieniane  na  grube  pędy  owoconośne.
Powstające  w późniejszych  latach  krótkopędy  takŜe  podlegają  rotacji  i  najczęściej  pozostają
na  drzewie  2

−

3 lata. W celu korygowania korony silne pędy wierzchołkowe przycina się na

30 cm  nadając  drzewu  kształt  stoŜka.  Przerzedzanie  zawiązków  jest  koniecznym  zabiegiem
wykonywanym  na  przełomie  maja  i  czerwca.  Polega  na  usuwaniu  zbędnych,  uszkodzonych
lub  zniekształconych  zawiązków  i  pozostawieniu  pojedynczych  w  odległości  około
15

−

25 cm. Drzewa młode wymagają dobrego zaopatrzenia w wodę w całym okresie

wegetacyjnym, a starsze tylko do zbiorów. Ściółkowanie ogranicza straty wody. Murawę
moŜna zakładać dopiero po 3

−

4 latach i pielęgnować ją tak jak w sadzie jabłoniowym.

Morele są uprawiane amatorsko tylko w najcieplejszych rejonach kraju, a sady towarowe
występują w okolicy Sandomierza. Drzewa dorastają do 4

−

5 m wysokości i tworzą koronę

odwrotnie stoŜkową lub kulistą o szerokości podobnej do wysokości drzewa. Tworzą
długopędy z pąkami kwiatowymi i liściowymi oraz podobne do cierni krótkopędy obficie
kwitnące i nietworzące pąków liściowych. W jednym pąku jest jeden kwiat. Ich kwiaty mają
podobną budowę do śliw. Morele są samopylne. W Polsce Ŝyją 10

−

15 lat. Morele wytrzymują

mrozy od -20 do -25

C. Pąki liściowe przemarzają w temperaturze -16 do -21

C. Morele

kwitną  w  drugiej  połowie  kwietnia  i  ich  kwiaty  są  bardzo  wraŜliwe  na przymrozki.  Morele
wymagają  gleby  Ŝyznej  głębokiej  i  przepuszczalnej,  nie  znoszą  gleb  podmokłych.
Formowanie drzewa po posadzeniu podobne jest do śliw. Przycina się je silnie usuwając pędy
zbyt  nisko  osadzone  i  skracając  pozostałe.  Nowe  pędy  przygina  się  do  połoŜenia  skośnego.
W drugim  i  trzecim  roku  usuwane  są  silne  pędy  konkurujące  z  przewodnikiem,  a  pozostałe
przygina  się  ograniczając  w  ten  sposób  ich  wzrost.  Otrzymuje  sie  koronę  stoŜkową
ułatwiającą pielęgnację drzew. Większość odmian ma silny wzrost i konieczne jest skracanie
długopędów  wiosną  lub  latem  o  1/3.  Prześwietlanie  koron  najlepiej  wykonywać  w  sierpniu.
Polega ono na usuwaniu pędów chorych, martwych, krzyŜujących się, zwisających nisko nad
ziemią,  pokrytych  nieowocującymi  krótkopędami,  leŜących  na  sobie.  W  sumie  usuwa  sie
około 20% gałęzi. Pielęgnacja gleby podobna jak u śliw. W pierwszym roku stosowane mogą
być tylko herbicydy kontaktowe, a od drugiego roku takŜe systemiczne. Herbicydy doglebowe
mogą  być  stosowane  tylko w najniŜszych dawkach. Ze względu na odporność na susze od 2
roku  moŜna  w  międzyrzędziach  zakładać  murawę.  Morele  przerzedza  się  ręcznie,
pozostawiając zawiązki co 10 cm.
Uprawiając  drzewa  pestkowe  naleŜy  się  liczyć  z  występowaniem  chorób  i  szkodników.  Ich
obecność  moŜna  stwierdzić  podczas  lustracji,  przeglądając  określoną  liczbę  miejsc
potencjalnego  Ŝerowania  lub  poraŜania.  Najczęściej  występujące  choroby  i  szkodniki
przedstawia tabela 2.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 2. Choroby i szkodniki drzew pestkowych. [opracowanie własne].

Lp. Rośliny

Choroby

Szkodniki

liwy

szarka, torbiel śliw, brunatna zgnilizna
drzew pestkowych, dziurkowatość liści
drzew pestkowych

podrdzewiacz śliwkowiec, przędziorek
owocowiec, mszyce, owocnica Ŝółtoroga,
misecznik śliwowiec, owocówka
ś

liwkóweczka, gąsienice zjadające liście

wiśnie
i czereśnie

rak bakteryjny, srebrzystość liści,
dziurkowatość liści drzew pestkowych,
drobna plamistość drzew pestkowych,
parch czereśni

mszyce, nasionnica trześniówka, śluzownica
ciemna, szpaki i inne ptaki

brzoskwinie
i morele

kędzierzawość liści brzoskwini, parch
brzoskwini i moreli, mączniak prawdziwy
brzoskwini, brunatna zgnilizna drzew
pestkowych, rak bakteryjny

przędziorek chmielowiec, mszyce, gąsienice
zjadające liście, skośnik brzoskwiniaczek,
zwójka koróweczka

4.8.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń

1.  Jak zbudowany jest owoc pestkowych?
2.  Gdzie znajdują się rejony uprawy wiśni?
3.  Gdzie znajdują się rejony uprawy śliw?
4.  Które gatunki pestkowe są najbardziej wraŜliwe na mróz?
5.  Jak się formuje i tnie brzoskwinie?
6.  U których gatunków drzew pestkowych zaleca się formować koronę kotłową?
7.  W jaki sposób wykonuje się cięcie wiśni?
8.  Które z gatunków pestkowych są szczególnie wraŜliwe na herbicydy triazynowe?
9.  Kiedy zaleca się wykonywać cięcie pestkowych?
10.  Jakie choroby atakują śliwy?
11.  Jakie są najgroźniejsze szkodniki wiśni i czereśni?

4.8.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ konieczność wykonania zabiegu w sadzie wiśniowym na podstawie

przeprowadzonej lustracji z wykorzystaniem tabel progów zagroŜenia szkodnikami.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić zasady bezpiecznej pracy,
2)  zapoznać się z wynikami lustracji sadu wiśniowego,
3)  porównać wyniki lustracji z tabelami progów zagroŜenia,
4)  określić, czy zostały przekroczone progi zagroŜenia,
5)  określić gatunki szkodników, które naleŜy zwalczać,
6)  zaproponować zabiegi ochrony,
7)  zaprezentować wykonane ćwiczenie.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

Program Ochrony Roślin Sadowniczych,

−

atlasy chorób i szkodników roślin sadowniczych,

−

fotografie szkodników i objawów ich Ŝerowania,

−

wyniki lustracji sadu wiśniowego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Zaprojektuj załoŜenie kwatery karłowych śliw.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić zasady bezpiecznej pracy,
2)  określić powierzchnię kwatery,
3)  zapoznać się z wynikami analizy gleby,
4)  zaplanować nawoŜenie,
5)  określić cechy podkładki, na której zaszczepione są drzewka,
6)  zaplanować odmiany,
7)  określić charakterystykę projektowanych odmian,
8)  zaplanować przyszłą koronę drzew,
9)  określić sprzęt, jakim dysponuje gospodarstwo,
10)  ustalić system sadzenia i rozstawę drzew,
11)  obliczyć liczbę drzew na projektowanej kwaterze,
12)  zaplanować technikę sadzenia,
13)  zaprojektować konstrukcję nośną dla drzew,
14)  zaprezentować projekt.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

kalkulator,

−

wyniki analizy gleby,

−

charakterystyki odmian śliw,

−

charakterystyki podkładek śliw,

−

materiały instruktaŜowe ośrodków doradztwa rolniczego na temat zakładania sadu

liwowego.

4.8.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić rejony uprawy wiśni i brzoskwini?

2) scharakteryzować, jakie tereny nadają sie pod uprawę śliw?

3) scharakteryzować najgroźniejsze choroby wiśni?

4) określić najgroźniejsze szkodniki śliw?

5) wyjaśnić, jakie korony zaleca się dla czereśni?

6) określić orientacyjne dawki nawoŜenia azotowego dla wiśni?

7) wyjaśnić, jak uformować koronę stoŜkową u brzoskwini?

8) zaprojektować załoŜenie kwatery karłowych śliw?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9.

Zakładanie i prowadzenie plantacji jagodowych

4.9.1. Materiał nauczania

Truskawka jest byliną dość wytrzymałą na mróz, a jej kwiaty przemarzają sporadycznie.
Owoc rzekomy powstaje z rozrośniętego dna kwiatowego, a owoce właściwe to orzeszki
znajdujące się na powierzchni owocu. Pod truskawki najlepsze są gleby pszenno

−

buraczane

i Ŝytnio  –  ziemniaczane.  Nieodpowiednie  cięŜkie,  zimne  lub  piaszczyste.  Odczyn  gleby
powinien być lekko kwaśny. Poziom wody nie wyŜszy niŜ 50 cm. NajwaŜniejszą czynnością
przed  załoŜeniem  plantacji  jest  zniszczenie  chwastów  trwałych,  przez  płodozmian  lub
chemicznie.  NawoŜenie  obornikiem  przed  załoŜeniem  plantacji  w  wysokości  40

−

60 t/ha.

NawoŜenie mineralne w wysokości 100

−

150 kg soli potasowej lub siarczanu potasu na hektar.

Wapnowanie gleb kwaśnych w wysokości 1,5 t/ha, dla gleb cięŜkich tlenkiem wapnia, a na
lŜejszych marglem lub kredą.

Sadzenie truskawek moŜna prowadzić od wiosny do jesieni. Optymalny termin to sierpień

lub wrzesień,  pod  warunkiem  zapewnienia  odpowiedniej  jakości  sadzonek  i  wilgotności
podłoŜa. Zakładając plantację moŜna obsadzić od razu cały obszar lub sadzić w dwóch fazach.
Najpierw  zakładając  plantację  na  około  30%  powierzchni  z  sadzonek  o  jakości  oryginału,
a następnie prowadzi się je w pierwszym roku usuwając kwiaty, aby wytworzyły jak najwięcej
rozłogów.  Korzystając  z  wyrosłych  z  nich  sadzonek  naleŜy  systematycznie  obsadzić  resztę
pola  w  optymalnych  warunkach  agrotechnicznych.  Sadzenie  odbywa  się  rzędami  co
80

−

90 cm, a w rzędzie co 25 cm. Uprawa pasoworzędowa przewiduje przemienne sadzenie

rzędów  truskawek,  co  50  i  90cm.  Na  małych  plantacjach  sadzi  się  rośliny  ręcznie,
a na większych  za  pomocą  sadzarki.  Największym  zagroŜeniem  dla  truskawek  jest
zachwaszczenie,  dlatego  w  rzędach  odchwaszcza  się  ręcznie,  a  w  międzyrzędziach
mechanicznie.  Dla  zmniejszenia  nakładów  moŜna  zastosować  herbicydy  zalecane  przez
Program  Ochrony  Roślin  Sadowniczych.  W  uprawie  ekstensywnej  stosuje  się  jedynie
nawoŜenie  azotowe  w  pierwszym  roku  w  dawce  około  30

−

50 kg N/ha. W uprawach

intensywnych zaleca się nawoŜenie potasem na zapas przed załoŜeniem plantacji.
Ś

ciółkowanie za pomocą słomy lub kory korzystnie wpływa na rośliny. Czarna folia daje

korzystne  efekty,  jednak  moŜe  powodować  poparzenia  roślin,  z  tego  powodu  powinna  być
przykryta  np.:  słomą.  Dla  ochrony  młodych  roślin  przed  mrozem  oraz  przyśpieszenia
owocowania  zalecane  jest  okrywanie  roślin  na  zimę  słomą  lub  obornikiem.  Wiosną  naleŜy
ś

ciółkę zgrabić i wywieźć z plantacji. Zabieg ten jest szczególnie waŜny dla odmian

wraŜliwych na mróz.

Sterowanie owocowaniem truskawki moŜna osiągnąć poprzez:

wykorzystanie sadzonek

„frigo”,  stosowanie  odmian  o  róŜnej  porze  dojrzewania,  stosowanie  róŜnych  terminów
sadzenia oraz wykorzystywanie osłon. Truskawka jest owadopylna i uprawiana pod osłonami,
wymaga trzmieli lub pszczół do zapylenia. W nieogrzewanych tunelach sadzi się je latem lub
jesienią,  okrywając  słomą.  Wiosną  po  zdjęciu  słomy  zakładamy  folię  na  konstrukcję
i uprawiamy  tak  jak  w  szklarni.  Truskawki  uprawia  się  przez  3

−

4 lata. DłuŜsza uprawa ze

względu  na  drobnienie  owocu  i  moŜliwe  zachwaszczenie  jest  nieopłacalna.  Na  zdrowej
plantacji  moŜna  wykonać  zabieg  przerzedzania  polegający  na  usuwaniu  młodych  sadzonek.
Czynność  ta  powoduje  poprawę  jakości  owoców  i  częściowo  ogranicza  ich  drobnienie.
W gospodarstwach  o  duŜym  areale  produkcji  naleŜy  dąŜyć  do  corocznego  sadzenia  nowych
plantacji  i  likwidowania  starych.  JeŜeli  po  uprawie  truskawek  przez  2

−

3 lata zastosuje się

odpowiedni płodozmian to ograniczona zostanie ilość szkodników i oczyścimy teren

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

z chwastów  trwałych,  a  uprawiając  rośliny  na  oborniku  dodatkowo  poprawione  zostaną
właściwości gleby.
Agrest  i  porzeczka  -  częścią  trwałą  agrestu  i  porzeczki  są  korzenie  i  szyjka  korzeniowa,
z której  wyrastają  pędy.  Owocem  tych  roślin  jest  nibyjagoda  zwana  jagodą  szupinkową,
powstałą  z  zaląŜni  i  dna  kwiatowego.  Pod  względem  koloru  owocu  porzeczkę  dzieli  się  na:
białą,  czerwoną  i  czarną.  Agrest  tworzy  owoce  zielone,  u  niektórych  odmian  przechodzące
w Ŝółte lub czerwone aŜ do fioletowego. Nie naleŜy sadzić porzeczek i agrestu w zastoiskach
mrozowych,  na  duŜych  stokach,  a  takŜe  o  wysokim  poziomie  wód  gruntowych  (powyŜej
50

−

60 cm). Tylko bardzo duŜe gospodarstwa stać jest na zakup kombajnów do zbioru tych

owoców.  Przygotowując  pole  naleŜy  zniszczyć chwasty trwałe. Korzystne jest zastosowanie,
jako  przedplonu  zbóŜ  lub  rzepaku,  a  po  ich  uprawie  dokładne  usunięcie  pozostałych
chwastów  przez  zabiegi  uprawowe  np.  kultywatorowanie.  Pod  plantacje  korzystnie  jest
zastosować obornik w dawce 40

−

60 t/ha, a w przypadku braku moŜliwości nawozić potasem

w dawce 100

−

150 kg K

O/ha. Gleby kwaśne naleŜy nawozić wapnem magnezowym.

Plantację zakłada się najlepiej jesienią.

Rośliny sadzi się o 5

−

6 cm głębiej niŜ rosły wcześniej, w rozstawach zaleŜnych od

mechanizacji zbioru, właściwości gleby i odmiany. Dla zbioru kombajnowego konieczne jest
sadzenie roślin co 50

−

60 cm w rzędzie i 3,5

−

4 m między rzędami, a dla zbioru ręcznego

1,2

−

1,5 m w rzędzie i 3

−

3,5 m między rzędami. Po posadzeniu tnie się krzewy pozostawiając

po 1 oczku nad ziemią. Po roku usuwa się tylko pędy chore, a porzeczki czerwone i białe
przycina się 1/3 długości ich pędów. W następnych latach takŜe usuwamy cienkie, chore lub
leŜące na ziemi pędy. Po 4

−

5 latach zwiększa się intensywność cięcia. Porzeczki i agrest na

plantacjach  owocujących  tnie  sie  po  zbiorze,  jesienią  lub  wczesną  wiosną.  Porzeczki
kolorowe owocują głównie na krótkopędach i zbyt wczesne ich usuwanie zmniejsza plon. Co
kilka lat zalecane jest nawoŜenie obornikiem w dawce około 50 t/ha lub kompostem w ilości
około  25  t/ha.  NawoŜenie  mineralne  powinno  być  zastosowane  w  następującej  wysokości
100 kg  azotu  wiosną  przed  rozpoczęciem  wegetacji,  100  kg  K

O/ha jesienią. W latach

stosowania  obornika,  nawoŜenie  potasowe  naleŜy  zmniejszyć  o  połowę  lub  zaniechać.  Na
małych  plantacjach  bywa stosowane ściółkowanie słomą, trocinami lub korą. Na plantacjach
zalecany  jest  czarny  ugór  lub  czarny  ugór  herbicydowy.  Dobór  środków  i dawek  powinien
odbywać  sie  na  podstawie  programu  ochrony  roślin  sadowniczych.  Zastosowanie  murawy
w międzyrzędziach  wiąŜe  się  z  utratą  wody,  z tego  powodu  moŜna  mieć  najlepsze  wyniki
w plonowaniu na plantacjach nawadnianych. Koszenie murawy do momentu zbioru owoców
powinno  być  częste,  nawet  co  7

−

10 dni, by po zbiorze zaniechać go lub wykonywać

sporadycznie.
Malina  jest  krzewem  uprawianym  na  terenie  całego  kraju,  którego  trwałymi  częściami  są
korzenie  i  szyjka  korzeniowa.  W  pierwszym  roku  wytwarza  się  pęd,  a  na  odchodzących  od
niego  pędach  bocznych  kwitnie  i  owocuje  w  drugim  roku.  Starsze  pędy  zamierają  i  naleŜy
je wycinać.  Maliny  powtarzające  owocują  juŜ  w  pierwszym  roku.  Owoce  są  złoŜone
z drobnych pestkowców, zrośniętych przy dnie kwiatowym. Zbierane są bez dna kwiatowego.
Najlepsze gleby pod maliny są III i IV klasy o właściwych stosunkach wodno – powietrznych.
Ze względu na wymarzanie naleŜy unikać zastoisk mrozowych i terenów otwartych. Plantacje
towarowe  często  są  zakładane  w  pobliŜu  przetwórni  stanowiącej  duŜy  rynek  zbytu.  Termin
zakładania jest taki sam, jak porzeczki i agrestu.

Maliny sadzi się co 30

−

50 cm, w rzędach i 2,5

−

3 m w międzyrzędziach. Podczas

sadzenia naleŜy zwrócić szczególną uwagę, aby pąki na szyjce korzeniowej sadzonki znalazły
się 1

−

2 cm pod ziemią. Po sadzeniu rośliny przycina się przy samej ziemi. NawoŜenie

obornikiem przed załoŜeniem plantacji moŜe mieć uzasadnienie tylko na bardzo lekkich

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

glebach. Wiosną stosuje sie nawoŜenie pogłówne azotem w dawce 30

−

60 kg N/ha. Jesienią,

zaczynając od trzeciego roku uprawy, nawozi się siarczanem potasu (ze względu na
wraŜliwość malin na chlor nie stosuje się soli potasowej) w wysokości 100

−

150 kg/ha. Maliny

prowadzi się swobodnie lub w formie szpalerów przy rusztowaniach. Prowadząc maliny
swobodnie zaczyna się ciąć od następnego roku po posadzeniu. Pozostawia się 4

−

6 pędów

wyrastających  z  szyjki  i  usuwa  ich  nadmiar  oraz  odrosty,  aby  zapobiec  zbędnemu
zagęszczeniu.  Ze  względu  na  owocowanie  malin  na  pędach  jednorocznych,  usuwa  sie  pędy
starsze,  a  pozostawia  w  równej  ilości  tegoroczne  i  jedno  roczne.  Mimo  wielu  wad:  mała
stabilność krzewów, zbyt duŜe zagęszczenie

−

ten sposób nadaje się dla małych gospodarstw

lub  do  zbioru  mechanicznego  w  duŜych  gospodarstwach.  Szpalerowa  uprawa  polega  na
uprawie  malin  między  dwoma  rozciągniętymi  wzdłuŜ  rzędów  drutami,  lub  przywiązywaniu
do  jednego  drutu.  Zaletami  tego  systemu  jest  bardzo  dobry  dostęp  do  owoców  i  mniejsze
szkody wyrządzone przez wiatr. Jednak przy systemach szpalerowych nie moŜna zastosować
zbioru mechanicznego lub jest on utrudniony.
Winorośl  jest  pnączem  uprawianym  w  południowo  –  zachodniej  części  kraju,  jednak
ze względu  na  wraŜliwość  na  mróz  tworzone  są  tylko  niewielkie  winnice  lub  jest uprawiana
amatorsko.  Najlepszymi  stanowiskami  są  zaciszne  południowe  lub  południowozachodnie
stoki.  Rośliny  sadzi  się  co  1

−

1,5 m, w rzędach co 2

−

3 m zaprawiając dołki kompostem,

rozłoŜonym  obornikiem  lub  odkwaszonym  torfem.  Na  duŜych  plantacjach  obsypuje
się korzenie  ziemią  zebraną  z  wierzchniej  warstwy  gleby.  Po  posadzeniu  naleŜy  rośliny
przyciąć  na  dwa  oczka,  po  czym  wykonać  kopczyk,  aby  roślina  nie  wyschła.  Gdy  wyrosną
nowe pędy naleŜy go rozsypać. NawoŜenie plantacji ogranicza sie do utrzymywaniu odczynu
w granicach  6

−

6,5 pH, stosowaniu wiosną nawoŜenia azotowego w wysokości około 50 kg

N/ha, a takŜe jesienią rozsiewa sie nawozy potasowe w dawce około 100 kg K

O/ha.

Winorośl często uprawiana jest przy rusztowaniach, na których są rozciągnięte druty

na wysokości 0,3 m, 0,8 m, 1,3 m, Wiosną przygina się jeden pęd i przycina się na dwa oczka,
a drugi przywiązuje do pierwszego drutu i tnie przy następnej roślinie, a wyrastające z niego
pędy  owocujące  przywiązuje  się  do  wyŜszych  drutów.  Gdy  pędy  owocujące  wyrosną  ponad
trzeci  drut,  to  naleŜy  je  przyciąć  pozostawiając  dwa  liście  nad  drutem.  Pędy  nieowocujące
usuwa  się  jak  najwcześniej.  Wyrastające  u  podstawy  pąków  pędy  zwane  pasierbami  tnie  się
nad  pierwszym  liściem.  Czynność  tę  powtarza  sie  wielokrotnie.  Jesienią  usuwa  się  część
przywiązaną  do  drutów  pozostawiając  dwa  pędy  wyrosłe  na  pędzie zastępczym. Dla odmian
mniej  wraŜliwych  na  mróz  ma  zastosowanie  forma  pienna.  Podczas  cięcia  naleŜy  pamiętać,
Ŝ

e owoce tworzą się na pędach owoconośnych wyrosłych z dwuletniej łozy. Pędy starsze

nie tworzą pędów owoconośnych.
Borówka wysoka naleŜy do rodziny wrzosowatych. Owocem jest jagoda. Borówka krzewi się
tak jak porzeczka, z szyjki korzeniowej i dolnych części starszych pędów wyrastają nowe
pędy. Borówka kwitnie i owocuje na końcach pędów jednorocznych. Jej krzewy są wraŜliwe
na niską temperaturę poniŜej -25

C i wiosenne przymrozki. Wymaga gleb kwaśnych 4

−

5 pH,

o uregulowanych stosunkach wodno

−

powietrznych. Poziom wody nie moŜe być wyŜszy niŜ

30 cm. Woda słuŜąca do podlewania powinna być uboga w wapń i magnez. NawoŜenie
potasem w dawce 100 kg K

O/ha przed załoŜeniem plantacji korzystnie wpływa na

plonowanie  plantacji.  Borówki  sadzi  sie  w  rozstawie  3  x  1  m.  Po  posadzeniu  silne  pędy
przycina  się  na  kilka  oczek,  a  słabsze  tnie  przy  samej  ziemi.  NawoŜenie  pogłówne  powinno
być  stosowane  w  dawkach  60

−

80 kg N/ha i 50 kg K

O/ha. W przypadku stosowania ściółki

z trocin (w celu ograniczenia zachwaszczenia) naleŜy przez cztery lata podwoić dawkę
nawoŜenia azotowego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Najgroźniejsze i najczęściej występujące choroby krzewów owocowych przedstawiono
w tabeli 3.

Tabela 3. Najczęściej występujące choroby i szkodniki na wybranych krzewach owocowych

[opracowanie własne]

Lp.

Krzewy
uprawiane

Choroby

Szkodniki

truskawka

szara pleśń, biała plamistość liści,
mączniak prawdziwy truskawki,
werticylioza, zmiennik lucernowiec

roztocz truskawkowy, przędziorek chmielowiec,
kwieciak malinowiec, opuchlaki, nicienie liściowe

porzeczka
i agrest

opadzina liści porzeczki, biała
plamistość liści, rdza wejmutkowo-
porzeczkowa, amerykański mączniak
agrestu,rewersja porzeczki

wielkopąkowiec porzeczkowy, przeziernik
porzeczkowy, pryszczarki, krzywik
porzeczkowiaczek,owocnica porzeczkowa, mszyce,
przędziorek chmielowiec

malina

zamieranie pędów malin, szara pleśń,
antraknoza maliny, biała plamistość
liści maliny

kistnik malinowiec, kwieciak malinowiec, krzywik
maliniaczek, pryszczarek namalinek łodygowy,
przeziernik malinowiec, mszyce, przędziorki,
pryszczarek malinowiec i galasówka maliniak

winorośl

szara pleśń, mączniak prawdziwy
winorośli, mączniak rzekomy
winorośli

pilśniowiec winoroślowy

borówka
wysokia

karłowatość borówki wysokiej,
mozaika borówki wysokiej,
nekrotyczna pierścieniowa plamistość
borówki, brunatna zgnilizna, szara
pleśń, mączniak prawdziwy borówki

kwieciak borówkowiec, chrząszcz ryjkowiec,
owocówka boróweczka

4.9.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń

1.  Jakiej gleby wymaga borówka wysoka?
2.  Gdzie w Polsce są najlepsze stanowiska do uprawy winorośli?
3.  Kiedy i w jaki sposób wykonujemy cięcie porzeczek?
4.  Dlaczego uprawa truskawki w jednym miejscu moŜe trwać 3

−

4 lata?

5. Jakie są najgroźniejsze choroby truskawek?
6. W jakiej rozstawie sadzimy porzeczki czarne przeznaczone do zbioru ręcznego?

4.9.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie przeprowadzonej lustracji i tabel progów zagroŜenia, zaplanuj zwalczanie

szkodników na plantacji truskawek. Określ konieczność wykonania zabiegu na plantacji
truskawek po przeprowadzonej lustracji z wykorzystaniem tabel progów zagroŜenia
szkodnikami.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przestrzegać przepisów bezpieczeństwa na stanowisku,
2)  określić gatunki szkodników, które mogą wystąpić na plantacji,
3)  określić ich wygląd i miejsca występowania,
4)  przeprowadzić lustrację i ustalić liczbę występujących szkodników,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5)  określić czy zostały przekroczone progi zagroŜenia,
6)  zaproponować zabiegi ochrony,
7)  zaprezentować wyniki swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

plantacja truskawek w okresie kwitnienia,

−

aktualny program ochrony roślin sadowniczych,

−

atlasy chorób i szkodników roślin sadowniczych,

−

lupa.

Ćwiczenie 2

Zaprojektuj plantację malin.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić zasady bezpiecznej pracy,
2)  określić powierzchnię plantacji,
3)  zapoznać się z wynikami analizy gleby,
4)  zaplanować nawoŜenie,
5)  określić charakterystykę projektowanych odmian,
6)  zaplanować przeznaczenie owoców i stopień mechanizacji zbioru,
7)  określić jakim sprzętem dysponuje gospodarstwo,
8)  ustalić rozstawę krzewów,
9)  obliczyć liczbę niezbędnych sadzonek na projektowanej kwaterze,
10)  zaprojektować technikę sadzenia,
11)   zaprojektować podpory dla malin,
12)  zaprezentować projekt.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

charakterystyki odmian malin,

−

materiały reklamowe ośrodków doradztwa rolniczego,

−

prezentacja multimedialna nt. zakładania plantacji malin.

4.9.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wyjaśnić, dlaczego uprawa borówki wysokiej w ogródkach

przydomowych często kończy się niepowodzeniem lub niskim
plonem?

2) wyjaśnić, jak postępujemy z posadzoną porzeczką czarną?

3) wyjaśnić, w jaki sposób prowadzone są maliny przy rusztowaniach?

4) wyjaśnić róŜnice w cięciu i owocowaniu porzeczek?

5) wyjaśnić, jaki wpływ ma termin sadzenia truskawek na termin

i wielkość zbioru owoców?

6) wyjaśnić, w jaki sposób tnie się winorośl?

7) określić rozstawy dla truskawek?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.10. Zbiór i przechowywanie owoców

4.10.1. Materiał nauczania

Dojrzałość fizjologiczna to stan owocu, gdy w pełni wykształcone w nim nasiona zdolne

są  do  wykiełkowania.  Ten  rodzaj  dojrzałości  nie  ma  w  sadownictwie  znaczenia,  poniewaŜ
większość roślin sadowniczych rozmnaŜana jest wegetatywnie.
Dojrzałość konsumpcyjna oznacza ten okres w Ŝyciu owocu, w którym najlepiej wygląda i jest
on najsmaczniejszy.
Dojrzałość  zbiorcza  to  faza  rozwoju  owocu,  w  której  powinien  być  zerwany,  aby  dobrze
zniósł  transport  i  przechowywanie  oraz  osiągnął  w  jak  największym  stopniu  wartości
smakowe i estetyczne do momentu konsumpcji.
Określanie stopnia dojrzałości owoców

Termin zbioru owoców zaleŜy od ich dalszego zagospodarowania. Im krótszy jest

przewidywany okres przechowywania, transportu i sprzedaŜy, tym zbiór powinien być
późniejszy.

W procesie dojrzewania w owocach zachodzą róŜne przemiany fizyczne i chemiczne.

Zmienia się barwa skórki, powstaje rumieniec, zmniejsza się jędrność owoców, zwiększa się
stęŜenie  etylenu  w  komorach  nasiennych,  zmniejsza  się  zawartość  skrobi,  powstające  olejki
eteryczne  nadają  owocom  aromat.  Zmiany  te  wykorzystano  do  oceny  dojrzałości  owoców.
Barwa owoców jest wykorzystywana przy określaniu terminu zbioru owoców renklody, wiśni,
czereśni,  brzoskwini,  moreli,  truskawki,  porzeczki  czarnej  i  czerwonej,  agrestu,  poziomki.
Renklody,  czereśnie,  brzoskwinie  i  morele  są  zbierane  na  kilka  dni  przed  osiągnięciem
dojrzałości konsumpcyjnej. Zbiór porzeczki czarnej i czerwonej następuje, gdy 97% owoców
jest  właściwie  wybarwione,  a  pozostałe  mają  barwę  przejściową  (czerwoną  lub  róŜową).
Truskawki  mogą  być  zrywane  na  eksport,  gdy  3/4  owocu  jest  właściwie  wybarwione,
przy krótszym  okresie  transportu  i  sprzedaŜy  moŜna  zbierać  owoce  bardziej  wybarwione.
Agrest, poziomki i Ŝurawinę zbiera się po wybarwieniu.

Przy określaniu dojrzałości zbiorczej m.in. jabłek wykorzystywany jest pomiar jędrności

owoców za pomocą jędrnościomierza (penetrometru). Jabłka, u których wynik testu jest
powyŜej 9 kg nie powinny być jeszcze zbierane, 7

−

8 kg przeznaczone do długotrwałego

przechowywania, a 4

−

4,5 kg są bardzo wraŜliwe na uszkodzenia i nie nadają się do długiego

przechowywania. Jędrność owoców wraz z dojrzewaniem maleje.

Wraz z dojrzewaniem owoców następuje rozkład skrobi. Testem skrobiowym moŜna

zbadać jej zawartość w owocach. W teście wykorzystana jest właściwość barwienia się skrobi
na kolor niebieski pod wpływem jodu rozpuszczonego w jodku potasu (płyn Lugola). Jest on
wykorzystywany do określania dojrzałości zbiorczej u gruszek i jabłek. Zabarwiony przekrój
poprzeczny  owocu  porównuje  się  z  9–10  stopniową  skalą  dla  poszczególnych  odmian
owoców.  Wraz  z  dojrzałością  owoców  wzrasta  stęŜenie  etylenu  w  komorach  nasiennych.
Aby wyznaczyć  dojrzałość  zbiorczą  u  jabłoni  i  grusz  moŜna  wykonać  próbę  etylenową.
Zawartość  etylenu  poniŜej  1  ppm  (ppm  to  milionowa  część)  oznacza,  Ŝe  na  zbiór  jest  za
wcześnie,  1

−

5 ppm oznacza, iŜ naleŜy zbierać owoce, a przy wartościach powyŜej 10 ppm

owoce nadają się tylko do krótkotrwałego przechowywania.

Brzoskwinie i morele są zbierane wtedy, kiedy ich szypułki łatwo odchodzą od pędu.
Podczas zbioru naleŜy przestrzegać następujących zasad:

−

zbierać oddzielnie kaŜdą odmianę,

−

nie naleŜy powodować Ŝadnych dodatkowych uszkodzeń podczas zbioru,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

owoce powinny być zbierane od razu do opakowania, w którym będą transportowane
i przechowywane,

−

ostroŜnie przekładać owoce z pojemników nie powodując ich obicia,

−

o ile to moŜliwe przeprowadzić wstępne sortowanie owoców w sadzie,

−

dzielić owoce pod względem zdrowotności, wielkości, dojrzałości,

−

zapewnić moŜliwie najkorzystniejsze warunki transportu owoców do przechowalni lub
chłodni poprzez wyrównanie dróg dojazdowych, resorowanie przyczep itp.
Zbiór wielofazowy (zbiór wielokrotny) ma zastosowanie szczególnie dla owoców, które

nie  dojrzewają  jednocześnie  i  nie  są  zbierane  mechanicznie.  DuŜe  koszty  robocizny  są
wyrównywane  przez  to,  Ŝe  owoce  są  zebrane  w  fazie  dojrzałości  zbiorczej.  Zbiór  ten  ma
zastosowanie  do  wszystkich  odmian  wczesnych  i  średniowczesnych  jabłek  i  gruszek,
brzoskwiń,  śliw.  Bywa  równieŜ  stosowany  dla  późnych  odmian  (zbiór  dwukrotny)
przeznaczonych  do  długotrwałego  przechowywania.  Wcześniej  zbiera  się  owoce  bardziej
dojrzałe, pozostawiając na drzewach mniej wybarwione i mniejsze.

Zbiór moŜe odbywać się jednorazowo, gdy wszystkie owoce są zbierane jednocześnie.

Ten sposób obniŜa koszty robocizny, ale nie wszystkie owoce są w fazie dojrzałości zbiorczej.
Bywa on stosowany przy zbiorze późnych odmian jabłoni i grusz oraz zbiorze mechanicznym
owoców innych roślin sadowniczych.
Technika i sposób zbioru owoców

W Polsce większość owoców jest zbierana ręcznie, ale niektóre gatunki mogą być

otrząsane mechanicznie. Zbiór mechaniczny jest najbardziej opłacalny na duŜych plantacjach
dla  owoców  przeznaczonych  dla  przetwórstwa.  Zbiór  ręczny  przewaŜa  w  uprawach
sadowniczych,  gdy  uprawy  są  na  małej  powierzchni,  owoce  są  wraŜliwe  na  uszkodzenia
lub dojrzewają  nierównomiernie.  Częściej  się  go  stosuje  przy  zbiorze  do  celów
konsumpcyjnych  niŜ  do  przetwórstwa.  Owoce  powinny  być  zbierane  delikatnie,  tak  aby  nie
spowodować ich uciskania palcami. Nieumiejętny zbiór moŜe spowodować bardzo duŜe straty
podczas przechowywania.

Jabłka i gruszki chwyta się całą dłonią tak, aby palec wskazujący znalazł się na szypułce.

Następnie naciska się na szypułkę nachylając owoc w stronę pędu i pociągając go w tę stronę.
Owoce zbieramy do skrzynek uniwersalnych po około 15kg. Dla usprawnienia pracy owoce
z drzew zrywane są do metalowych zbieraczy lub foliowych pojemników z odpinanym dnem.
JeŜeli planujemy długotrwałe przechowywanie to moŜna przekładać je do skrzyniopalety
o pojemności

250–300 kg. Przy zbiorze owoców z wyŜszych drzew mogą mieć zastosowanie

drabiny i taczkodrabiny. W sadach coraz częściej są wykorzystywane płaskie wózki do
przewoŜenia skrzyniopalet ciągnione za ciągnikiem, których koła jadą dokładnie pośladach
ciągnącego go pojazdu.

liwki renklody i węgierki wczesne zbiera się do duŜych łubianek lub zbieraczy na 2–4

dni przed osiągnięciem dojrzałości konsumpcyjnej, a następnie przekłada się je do płaskich
skrzynek po 5–10 kg. Późne odmiany węgierek mogą być zrywane później, gdyŜ są
odporniejsze na uszkodzenia. Po zbiorze są przesypywane do skrzynek po około 15 kg. Przy
zbiorze na przetwory owoce mogą być otrząsane mechanicznie.

Czereśnie zbiera się wielokrotnie i tylko ręcznie. Zbiór odbywa się do zbieraczy lub od

razu do łubianek po 2–5 kg. Mogą teŜ być zbierane do koszy i przekładane do płaskich
skrzynek po około 10 kg.

Wiśnie zbierane do konsumpcji powinny być zrywane z szypułkami do łubianek lub

metalowych zbieraczy, a następnie przekładane do skrzynek po około 10 kg. Zbiór
mechaniczny jest stosowany do przetwórstwa. Brzoskwinie i morele zbiera się wielokrotnie,
gdy tylko zacznie się rozjaśniać kolor skórki. Owoce zbierane są do skrzyneczek najlepiej na

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2–3 dni przed osiągnięciem dojrzałości konsumpcyjnej. Układamy owoce tylko w jednej
warstwie lub dwóch w tzw. wytłaczanki.

Zbiór truskawek powinien odbyć się rano, po obeschnięciu rosy. Owoce są zbierane do

łubianek  po  2  kg  lub  kartonowych  pojemników  po  0,25–05  kg.  Zbiór  następuje,  gdy  jest
właściwie  wyrośnięty  owoc  i  co  najmniej  3/4  jego  powierzchni  jest  właściwie  wybarwione.
Przy  zbieraniu  truskawek  mają  zastosowanie  wózki,  z  których  pracownicy  zbierają  owoce
w pozycji leŜącej lub siedzącej.

Orzechy włoskie i leszczyna są zbierane po opadnięciu lub otrząsane mechanicznie.

Porzeczka  jest  zbierana,  gdy  97%  owoców  jest  właściwie  wybarwione,  a  pozostałe  nie  są
zielone.  Owoce  do  konsumpcji  zbiera  się  z  szypułkami  tak,  aby  ich  nie  zgniatać.  Porzeczki
zebrane  za  pomocą  ręcznych  otrząsarek  i  kombajnów  są  bez  szypułek.  Owoce  deserowe
często są zbierane do płaskich skrzynek po około 10 kg.

Maliny zbieramy bez dna kwiatowego do tekturowych pojemników po 0,25 kg.

Oddzielnie zbieramy owoce najbardziej dojrzałe (bardziej miękkie). Przy zbieraniu na
przetwory moŜna zbierać maliny do wiader po około 3 kg. Podczas zbioru ręcznego często
wykorzystywane są wózki, na których leŜą skrzynki z wytłaczankami.

Rys.13. SamobieŜny kombajn do zbioru

wiśni. Widok ogólny
[http://www.ho. haslo.pl/]

Rys. 14. SamobieŜny kombajn

do zbioru wiśni. Zespół
potrząsaczy
[http://www.ho. haslo.pl/]

Rys.15. Kombajn samobieŜny

„Victor” całorzędowy do
zbioru porzeczek. [www.
firmaweremczuk.com.pl]

W sadownictwie do zbioru owoców ziarnkowych mają zastosowanie metalowe pojemniki

z szelkami i z odpinanym dnem. Mogą równieŜ mieć zastosowanie pojemniki foliowe
ze sztywną ramą i z pałąkiem oraz hakiem podobne do wiader mieszczące po około 10 kg
owoców, skrzynki uniwersalne, uniwersalne połówki.
Przygotowanie owoców do przechowywania.

Po zbiorze zaleca się podzielić owoce ze względu na:

−

stopień dojrzałości (oddzielnie bardziej i mniej dojrzałe),

−

wielkość owoców,

−

ich zdrowotność.
Jest to szczególnie waŜne, gdy owoce są zróŜnicowane. Przechowywanie moŜe być

najdłuŜsze,  jeśli  owoce  są  w  jednakowej  fazie  dojrzałości  (dojrzałość  zbiorcza),  nie  są
uszkodzone  ani  poraŜone  przez  choroby  i  szkodniki.  Większe  owoce  szybciej  dojrzewają
i wcześniej powinny być sprzedane. Wysokie koszty przechowywania w chłodniach powodują
konieczność  wstępnego  sortowania  po  to,  Ŝeby  moŜna  było  zachować  najwyŜszą  jakość  jak
najdłuŜej.

Owoce uszkodzone nadają się tylko do przetwórstwa, oprócz tego bardzo łatwo ulegają

infekcjom chorób grzybowych stając się ogniskami chorób.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Kalibrowanie to podział owoców ze względu na wielkość na grupy z dokładnością

do 0,5 cm.  Sortowanie  to  podział  owoców  na  wybory  ze  względu  na  ich  wielkość,
uszkodzenia,  poraŜenie  przez  choroby  lub  ze  względu  na  wybarwienie  np.:  owoce  nie
wybarwione, z rumieńcem na części owocu, całkowicie pokryte rumieńcem.
Bezpośrednio po zbiorze, owoce przeznaczone do przechowywania powinny być schłodzone
do  temperatury  około  5

C, aby spowolnić ich oddychanie i przygotować je do

przechowywania. JeŜeli nie ma innych moŜliwości często są one zostawiane na noc w sadzie,
Ŝ

eby wykorzystać panujący wtedy chłód.

Obiekty przechowalnicze dzielimy na przechowalnie owoców i chłodnie owoców.

Chłodnie  to  obiekty  izolowane  termicznie  z  urządzeniami  do  utrzymywania  określonej
temperatury.  Oprócz  obiektów  tradycyjnych  są  takŜe  z  komorami  gazoszczelnymi.  Chłodnie
zbudowane  są  jako  budynki  wolnostojące,  jednopoziomowe.  Ze  względu  na  mechaniczną
moŜliwość  załadunku  i  rozładunku  owoców  w  pomieszczeniach  nie  powinno  być  progów,
a posadzka  w  całym  budynku  wypoziomowana.  Tradycyjne  chłodnie  nie  są  gazoszczelne,
dlatego  nie  moŜna  w  nich  w  pełni  regulować  składu  powietrza.  Bardziej  zaawansowane
technicznie  obiekty  posiadają  gazoszczelne  komory.  Obiekty  chłodnicze,  w których  istnieje
moŜliwość  kontrolowania  składu  chemicznego  powietrza  wewnątrz  gazoszczelnych  komór
nazywane są chłodniami KA.

Chłodnie składają się z komór, w których składowane są owoce, pakowni, korytarzy,

maszynowni,  pomieszczenia  socjalnego  i  biurowego,  pomieszczenia  dla  wózków,  na
aparaturę kontrolno-pomiarową oraz z zaplecza magazynowego. W pakowni znajdują się linie
do  kalibrowania,  sortowania  i  pakowania  owoców.  Maszynownia  zawiera  agregaty
chłodnicze. Pomieszczenia magazynowe słuŜą najczęściej do przechowywania opakowań.
W  komorach  i  w  pakowni  znajdują  się:  urządzenia  chłodnicze,  urządzenia  do  kontroli
atmosfery, wózki widłowe, linie technologiczne.

Urządzenia chłodnicze utrzymują niską temperaturę w komorach chłodniczych.

W chłodniach  KA  mają  zastosowanie  dwie  grupy  urządzeń:  do  badania  składu  chemicznego
atmosfery  i do jej  regulacji.  Urządzenia  pomiarowe  (termometry,  mierniki  wilgotności,
analizatory tlenu i dwutlenku węgla), działają one automatycznie, mierząc oddzielnie warunki
w  kaŜdej  komorze  i  mogą  być  połączone  z  komputerem  sterującym.  Do  zmiany  składu
atmosfery  słuŜą  płuczki  dwutlenku  węgla,  generatory  azotu  lub  worki  z  wapnem
hydratyzowanym.  W duŜych  chłodniach  jedna  płuczka  moŜe  obsługiwać  jedną  lub  kilka
komór.  Zawierają  one  węgiel  aktywny,  który  oczyszcza  powietrze  z  dwutlenku  węgla.
W gazoszczelnych  komorach  zawartość  tlenu  reguluje  się  azotem  poprzez  wpuszczanie  do
komór  azotu  z  butli.  Zwiększone  ciśnienie  powoduje wyjście części powietrza przez zawory
bezpieczeństwa.  W  komorze  pozostaje  zmniejszona  ilość  tlenu  i  dwutlenku  węgla,
a zwiększona zawartość azotu. W niektórych chłodniach dodawany azot dodatkowo ochładza
komorę  chłodniczą.  StęŜenie  tlenu  w  nich  moŜe  wynosić  około  3%,  podczas  gdy  przy  15%
człowiek traci świadomość.

Wejście do komory o zmniejszonej zawartości tlenu powoduje natychmiastową

śmierć. Warunkiem wejścia do komory KA jest zastosowanie aparatu tlenowego,
podczas gdy druga osoba stoi w drzwiach i ubezpiecza wchodzącego. Ubezpieczający teŜ
musi mieć aparat tlenowy.

Transport wewnętrzny w chłodniach odbywa się najczęściej przy pomocy wózków

widłowych, które umoŜliwiają przestawianie skrzyniopalety lub skrzynek ustawionych na
paletach.
Warunki przechowywania poszczególnych gatunków owoców
Jabłka przechowywane w chłodniach wymagają szybkiego schłodzenia. Optymalna
temperatura przechowywania zaleŜna jest od odmiany i wynosi 0–3ºC. PoniŜej zera następuje

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

rozkład chłodniczy, powyŜej trzech stopni zwiększa się szybkość oddychania i transpiracji.
W zaleŜności od wybranej technologii owoce moŜna przechowywać w róŜnych stęŜeniach
tlenu i dwutlenku węgla (np.: 5% CO

, 3% O

lub 2% CO

, 1,5% O

). Wilgotność powietrza

90%,  a  w  KA  nawet  96%  zabezpieczy  owoce  przed  nadmierną  transpiracją.  Po upływie
połowy  zamierzonego  okresu  przechowywania  naleŜy  kontrolować  co  dwa  tygodnie  stan
dojrzałości  i  zdrowotność  owoców,  sprawdzając  szczególnie  wygląd  miąŜszu.  Przed
wyjęciem  owoców  z  chłodni  KA  naleŜy  otworzyć  szeroko  drzwi  na  kilka  godzin,
aby zwiększyć zawartość tlenu w pomieszczeniu.

Gruszki powinny być schłodzone w ciągu doby od zbioru do temperatury 3–4ºC.

Optymalna temperatura przechowywania wynosi od -1 do 0ºC. W chłodniach KA 3% tlenu,
2–3% dwutlenku węgla, temperatura -0,5ºC. Po wyjęciu z chłodni przechowywać
w temperaturze 18–21ºC.

liwki przechowuje się w temperaturze 0–2ºC przez 2–5 tygodni, a w kontrolowanej

atmosferze przy 2–4% O

i 5–10% CO

nawet do 10 tygodni.

Czereśnie przechowuje się w temperaturze około 0ºC przez 10 do 14 dni. Po wyjęciu

z chłodni  owoce  są  mokre.  Aby  tego  uniknąć  moŜna  je  przechowywać  kilka  dni
w temperaturze  6–8ºC  Wiśnie  po  zbiorze  powinny  być  szybko  schłodzone  do  0ºC.  Powinny
być  składowane  w chłodniach  w  temperaturze  od  -1  do  0ºC.  Warunki  te  wystarczą  do
przechowywania  wiśni  przez  okres  miesiąca.  W  kontrolowanej  atmosferze  1–5%  O

i 15–20% CO

ten okres moŜe zostać jeszcze wydłuŜony.

Brzoskwinie i morele przechowuje się przez okres 2–4 tygodni w temperaturze 0ºC

i wilgotności 90–95%.WyŜsza temperatura powoduje szybsze psucie się owoców.
Po zakończeniu okresu przechowywania naleŜy przenieść brzoskwinie do temperatury
18–23ºC, a morele 0–7ºC w celu dojrzewania owoców.
Truskawki przechowywane są w chłodniach przez 3–5 dni, a w KA do tygodnia.
Maliny przechowuje się w wilgotności powietrza 90–95%, schłodzone natychmiast po zbiorze
do temperatury 1–2ºC wytrzymują 1–2 dni.

Porzeczki mogą być przechowywane przez okres do 2 tygodni w temperaturze 0ºC

i w wilgotności powietrza 90–95%.
Czynniki wpływające na jakość owoców w trakcie przechowywania
Temperatura.  Aby  zatrzymać  proces  dojrzewania  owoców  naleŜy  szybko  je  schłodzić
do temperatury  około  5ºC.  Poszczególne  komory  chłodnicze  powinny  być  zapełniane
w chłodniach  tradycyjnych  w  ciągu  tygodnia,  a  w  KA  w  3–4  dni.  DłuŜszy  czas  załadunku
moŜe  spowodować  zbyt  szybkie  dojrzewanie  owoców  na  skutek  wysokiej  temperatury.  Zbyt
wysoka  temperatura  moŜe  spowodować  zwiększenie  transpiracji,  a  co  za  tym  idzie  utratę
jędrności  owoców.  Po  wstępnym  schłodzeniu  naleŜy  utrzymywać  optymalną  temperaturę
przechowywania.
Tlen. Jest niezbędny do oddychania. Im więcej jest tlenu, tym intensywniej owoce oddychają
a  tym  samym  szybciej  dojrzewają.  Poprzez  obniŜenie  poziomu  tlenu  moŜna  uzyskać
spowolnienie oddychania i dojrzewania owoców.
Dwutlenek węgla. Jego podwyŜszona zawartość do około 5% przy jednoczesnym obniŜeniu
poziomu  tlenu  do  3%  powoduje  spowolnienie  procesu  oddychania.  Zbyt  wysoka  zawartość
dwutlenku węgla moŜe spowodować uszkodzenia owoców. Im niŜsze jest stęŜenie tlenu, tym
mniej musi być dwutlenku węgla.
Wilgotność  powietrza.  Owoce  transpirują  duŜe  ilości  wody.  Chcąc  ograniczyć  ten  proces
naleŜy utrzymywać wilgotność powietrza na poziomie 90%, a w chłodniach KA 96%. JeŜeli
wilgotność  powietrza  jest  zbyt  niska  to  posadzki  naleŜy  zraszać  wodą.  Dla  wyrównania
warunków w całej komorze powinna być wywołana cyrkulacja powietrza. Wewnątrz komory
powinna  wynosić  około  40–50  wymian  na  godzinę  w  czasie  schładzania  i 20  razy  w  czasie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

przechowywania. Poprzez wymianę rozumie się przemieszczenie powietrza o objętości
komory w ciągu godziny.

W czasie przechowywania owoców obsługujący chłodnię powinien:

−

utrzymywać w komorach odpowiednią temperaturę i wilgotność powietrza,
a w chłodniach KA takŜe tlenu i dwutlenku węgla,

−

sprawdzać stan wentylatorów chłodnic i ich zaszronienie,

−

zapisywać codziennie wyniki pomiarów,

−

okresowo np. (co 10 dni) kontrolować jakość owoców i ich zdrowotność ze szczególnym
uwzględnieniem wczesnych odmian, a w razie konieczności przeznaczyć owoce do
sprzedaŜy.
Przygotowanie owoców do sprzedaŜy obejmuje podział owoców na wybory ze względu

na:  wielkości  owoców,  na  ich  zdrowotność,  stopień  wybarwienia,  pakowanie,  waŜenie,
etykietowanie opakowań oraz ekspedycję. Etykiety słuŜą do określenia producenta, zawierają
informacje  o  gatunku  i  odmianie  owoców,  wyborze  (jakości  produktu),  jego  wadze.
Producenci  etykietują  opakowania  zbiorcze  i  jednostkowe.  Przygotowanie  do  sprzedaŜy
owoców  moŜe  odbywać  się  całkowicie  ręcznie  lub  teŜ  być  zmechanizowane.  Coraz  częściej
stosowane  są  linie  technologiczne  o  róŜnej  wydajności,  które  usprawniają  tą  pracę.  Dla
ułatwienia  pracy  przy  sortowaniu  coraz  częściej  są  uŜywane  kalibrownice  mechaniczne
o duŜej wydajności.

Rys. 16. Najmniejsza linia do sortowania firmy

MAF RODA [12]

Rys. 17. Maszyna do pakowania owoców w rękaw

siatkowy [12]

Dla zachowania jędrności owoców zalecane jest przechowywanie po wyjęciu ich

z chłodni w wysokiej wilgotności powietrza.

Opakowania do transportu i przechowywania wykonane są najczęściej z następujących

materiałów:  drewno,  tworzywa  sztuczne  i  tektura.  Opakowania  drewniane  to  skrzyniopalety
słuŜące  do  transportu  i  przechowywania  owoców  ziarnkowych.  Mieszczą  one  około  350  kg
owoców.  Skrzynki  drewniane  zbijane  najczęściej  uŜywane  to:  uniwersalne  o  wymiarach
600  x  400  x  221  mm  mieszczące  16–20  kg  owoców,  uniwersalne  połówki
(600 x 400 x 131 mm) przeznaczone na owoce pestkowe i jagodowe o wadze około 10–12 kg.
Niektóre  skrzynki  drewniane  są  spinane  drutem  oraz  mogą  być  takŜe  zbrojone  drutem.
Do zbioru,  transportu  i sprzedaŜy  mogą  słuŜyć  łubianki  o pojemnościach  2,  5,  10  kg.  Pudła
tekturowe  słuŜą  najczęściej  do  eksportu  owoców,  gdyŜ  dość  dobrze  chronią  owoce  przed
uszkodzeniami  i  są  estetyczne.  Skrzynki  z  tworzyw  sztucznych  są  aŜurowe  i mają  róŜną
wielkość w zaleŜności od producenta oraz kraju pochodzenia. Często mają pojemność około
20  kg  i  wymiary  600  x  400  x  240  mm  lub  600  x  400  x  220  mm.  Do  transportu  i  sprzedaŜy
pojemników  z  malinami,  owoców  pestkowych  i  jagodowych  bywają wykorzystywane niŜsze
skrzynki o wymiarach 600 x 400 x 140 mm lub 600 x 400 x 116 mm mieszczące ponad 10 kg
owoców. Występują takŜe łubianki z tworzyw sztucznych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 18. Refraktometr słuŜy do pomiaru

w % zawartości cukru. [www.euroflora.pl]

Rys. 19. Penetrometr -

słuŜy do pomiaru

jędrności owoców. [www.euroflora.pl].

Rys. 20. Higrometr. [www.euroflora.pl].

Rys. 21. Miernik CO

. [ www.euroflora.pl].

4.10.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń

1.  Jakie są sposoby określania terminu zbioru róŜnych gatunków owoców?
2.  Jakie wskaźniki określają termin zbioru porzeczek?
3.  W jaki sposób zbieramy jabłka?
4.  Jakie są najkorzystniejsze warunki przechowywania gruszek?
5.  Do czego słuŜą linie technologiczne?
6.  Które owoce mogą być długo przechowywane?
7.  Jakie czynności wykonuje się przed sprzedaŜą owoców?

4.10.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaplanuj harmonogram czynności wykonywanych przy przechowywaniu owoców

w chłodni KA.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić zasady bezpiecznej pracy,
2)  określić przechowywane gatunki i odmiany
3)  wskazać terminy i czas zapełnienia komór,
4)  określić przewidywany okres przechowywania,
5)  określić czynności kontrolujące warunki przechowywania owoców i ich częstotliwość

wykonania,

6)  określić terminy i sposób kontroli jakości owoców,
7)  wskazać przyczyny wymuszające wcześniejsze opróŜnienie komory,
8)  zaprezentować wykonany harmonogram.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

film lub prezentacja multimedialna na temat przechowywania owoców,

−

penetrometr (jędrnościomierz),

−

mierniki tlenu i dwutlenku węgla,

−

higrometr.

Ćwiczenie 2

Obsługa linii technologicznej przygotowującej owoce do sprzedaŜy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić zasady bezpiecznej pracy,
2)  zapoznać się z instrukcją obsługi linii,
3)  określić ilość osób niezbędnych do pracy przy tej konkretnej linii
4)  rozpoznać odmiany owoców,
5)  zająć wskazane przez instruktora (nauczyciela) miejsce pracy,
6)  wykonywać zlecone przez niego prace,
7)  określić, jakie zadania wykonywała ta linia,
8)  obliczyć jej wydajność,
9)  omówić wykonanie pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

linia technologiczna,

−

jej instrukcja obsługi,

−

skrzynki na owoce lub skrzyniopalety,

−

owoce przeznaczone do sprzedaŜy,

−

opakowania jednostkowe.

4.10.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić termin zbioru gruszek?

2) zdefiniować pojęcia dojrzałości zbiorczej i konsumpcyjnej?

3) określić, jakie cechy określają dojrzałość zbiorczą poszczególnych

gatunków owoców?

4) wymienić, jakie czynności mogą być wykonywane po zbiorze przed

przechowywaniem owoców?

5) określić, jakie prace naleŜy wykonać w celu przygotowania owoców

do sprzedaŜy?

6) określić, w jakich opakowaniach przechowywane są owoce?

7) określić, którego wyboru jabłek przechowywanie jest ekonomicznie

uzasadnione?

8) określić jakie czynności kontrolne wykonuje pracownik w chłodni?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test zawiera 25zadań o róŜnym stopniu trudności. Są to zadania wielokrotnego wyboru.
5.  Za kaŜdą poprawną odpowiedź moŜesz uzyskać 1 punkt.
6.  Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi. Dla kaŜdego zadania podane

są cztery moŜliwe odpowiedzi: a, b, c, d. Tylko jedna odpowiedź jest poprawna; zaznacz
ją znakiem X.

7. Staraj się wyraźnie zaznaczyć odpowiedzi. JeŜeli się pomylisz i błędnie zaznaczysz

odpowiedź, otocz ją kółkiem i zaznacz ponownie odpowiedź, którą uwaŜasz
za poprawną.

8. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję wykonanego zadania.
9. Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie sprawiało Ci trudność, wtedy odłóŜ rozwiązanie

zadania na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci czas wolny.

10. Po rozwiązaniu testu sprawdź czy zaznaczyłeś wszystkie odpowiedzi na karcie

odpowiedzi.

11. Na rozwiązanie testu masz 35min.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Wybierając teren pod sad dla jabłoni na podkładkach karłowych poziom wody gruntowej

nie powinien być niŜszy niŜ
a)

0,5 m.

1,0 m.

1,5 m.

2,0 m.

2. Kwatery jabłoni odmian Idared i Szampion, naleŜy usytuować

w kotlinach.

na dole wzniesienia.

wyŜej na stoku.

na terenie płaskim.

3. Najlepszym okresem na załoŜenia plantacji porzeczki czarnej jest

przedwiośnie.

wiosna.

sierpień.

jesień.

4. Zakładając jesienią sad, na dobrze przygotowanej glebie, najlepiej dołki wykopać

bezpośrednio przed sadzeniem, aby ziemia nie obeschła.

bezpośrednio przed sadzeniem i zaprawić dodatkowo duŜą ilością obornika.

kilkanaście dni wcześniej, aby gleba w nich była wilgotna.

kilkanaście dni wcześniej i zaprawione duŜą ilością obornika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. Konstrukcja nośna dla jabłoni powinna mieć wysokość

1 m.

1,5 m.

2,3 m.

3 m.

6. W sadzie jabłoniowym moŜna zastosować murawę

w międzyrzędziach.

w rzędach drzew.

na całej powierzchni.

nie stosuje się.

7. W sadzie gruszowym moŜna zastosować pestycydy

Captan, Roundup.

Captan, Azotop.

Goltix, Merpan.

Basudin, Goltix.

8. Niedobór magnezu powoduje między innymi

chlorozę brzeŜną liści.

chlorozę całych liści.

chlorozę blaszki liścia między nerwami.

nie powoduje objawów na liściach.

9. Przed załoŜeniem sadu, przy średniej zawartości potasu w glebie stosuje się nawoŜenie

w ilości
a)

¼ zalecanej dawki nawozów.

½ zalecanej dawki.

pełnej dawki.

nie stosuje się nawoŜenia.

10. Zaleca się, aby analizę gleby wykonywać w sadzie

zawsze co 2 lata.

co cztery lata, a w przypadku duŜych niedoborów poprzednio, co dwa.

zawsze co cztery lata.

tylko wówczas, gdy wizualnie stwierdzimy objawy niedoboru składników
pokarmowych na drzewach.

11. Pomonit Ekstra 110 SL słuŜy do

przerzedzania zawiązków.

zwalczania chwastów.

zwalczania gryzoni w sadzie.

zwalczania gąsienic zjadających liście.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

12. Korona kotłowa jest to forma drzewa

bez przewodnika.

z przewodnikiem i kilkoma konarami skierowanymi wzdłuŜ rzędów.

z przewodnikiem i konarami jednakowej długości wychodzącymi we wszystkie
strony.

z przewodnikiem i konarami u góry krótszymi i niŜej dłuŜszymi.

13. Nie jest celem cięcia porzeczki czarnej na plantacji po zbiorach

usuwanie pędów leŜących.

usuwanie pędów najstarszych ze środka krzewu.

usuwanie pędów chorych.

przycinanie pędów , aby w drugim roku przyniosły wyŜszy plon.

14. Najlepszym zabezpieczeniem sadu przed mrozem jest

zraszanie drzew wodą.

spalanie gałęzi w sadzie.

malowanie w kwietniu wapnem pni drzew.

właściwy wybór terenu oraz gatunków i odmian.

15. Rany zgorzelinowe powstają na skutek

infekcji choroby wirusowej.

infekcji choroby bakteryjnej.

infekcji choroby grzybowej.

uszkodzeń mrozowych.

16. Ręczne przerywanie owoców jest stosowane u grusz

na początku maja.

w drugiej połowie maja.

po połowie czerwca.

na początku lipca.

17. Zapełnienie komory KA powinno się odbyć moŜliwie szybko nie dłuŜej niŜ w ciągu

jednego dnia.

trzech dni.

tygodnia.

dwóch tygodni.

18. Temperatura przechowywania większości odmian jabłek w chłodni tradycyjnej powinna

wynosić około
a)

-2

+10

19. W komorach KA kontrolowane są

stęŜenie tlenu i temperatura.

stęŜenie dwutlenku węgla i temperatura.

stęŜenie tlenu, dwutlenku węgla i temperatura.

stęŜenie tlenu i dwutlenku węgla.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Zakładanie i prowadzenie sadu

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

LITERATURA

1.  Danek J.: Uprawa maliny i jeŜyny. Hortpress, Warszawa, 2004
2.  Gładych J.: Sadownictwo i szkółkarstwo – ćwiczenia. HortpressSp z o.o., Warszawa 1999
3.  Jakubowski T.: Uprawa brzoskwini i nektaryny. Hortpress, Warszawa 2000
4.  Jakubowski T.: Uprawa moreli. Hortpress, Warszawa 2004
5.  Klimek G.: Sadownictwo. WSiP, Warszawa 2002
6.  Mika A. (red.): Sadownictwo. Hortpress, Warszawa 2002
7.  PieniąŜek S. A.: Sadownictwo. PWRiL, Warszawa 1995
8.  Program Ochrony Roślin Sadowniczych Hortpress, Warszawa 2007.
9.  Olszak R. (red.): Metodyka Integrowanej produkcji wiśni. Główny Inspektorat

Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa, Warszawa 2005.

10.  Sitarka M.: Uprawa czereśni karłowych. Plantpress, Kraków 2004
11.  Smolarz K.: Uprawa borówki i Ŝurawiny. Hortpress, Warszawa 2003
12.  Szczygieł A., Pierzga K.: Uprawa truskawki. Hortpress, Warszawa 2004

Czasopisma specjalistyczne
13.  Hasło ogrodnicze. Plantpress, Kraków.
14.  Owoce warzywa kwiaty. Hortpress, Warszawa.
15.  Sad. Plantpress, Kraków.
16.  Sad nowoczesny. Hortpress, Warszawa.