I_okladka.indd

O W O C Z E S N Y

E C H N I K

E N T Y S T Y C Z N Y

T E C H N I K A

D E N T Y S T Y C Z N A

Alergia
na materiały stomatologiczne

CZULENIA

METAKRYLAN

METYLU

W 1952 roku opisano pierwszy przy-
padek wyprysku rąk u technika den-
tystycznego spowodowany przez
kontakt z metakrylanem metylu (3-5).
Przeprowadzone w naszym kraju ba-
dania wśród 79 lekarzy stomatologów
(72 kobiet i 7 mężczyzn), diagnozowa-
nych w latach 1990-2000 w Instytu-
cie Medycyny Pracy w Łodzi, u 25%
wykazały uczulenie na akrylany.
W badaniach tych co drugi technik
dentystyczny wykazywał uczulenie
na ten materiał (3, 6).

W skład protez zębowych, poza

metakrylanem metylu, wchodzi mo-
nomer. Uwalniany ze spolimeryzowa-
nych wyrobów może wywołać reakcje
alergiczne (8, 9). Najwyższa zawar-
tość monomeru, rzędu 1-4%, występu-
je w chemicznie polimeryzowanym
metakrylanie metylu, wartość rzędu
1-3% w akrylanie szybko polimeryzo-
wanym na ciepło, 0,4% w akrylanie
polimeryzowanym termicznie w tem-
peraturze 70 stopni przez 7 godzin,
a następnie gotowanym przez 3 go-
dziny. Dlatego tak istotna w protetyce
jest prawidłowa polimeryzacja two-
rzywa akrylanowego (10).

Składnikami dodatkowymi stoso-

wanymi do wyrobu protez zębowych
są inicjatory (np. nadtlenek benzoilu),
aktywatory (np. trzeciorzędowe ami-
ny), plastyfikatory (np. ftalany dibu-
tylu), stabilizatory (np. parahydrochi-
non), fotostabilizatory (np. 2-hydroksy-
4-metoksybenzofenon), inhibitory

Alergenami są białka i inne drobno-
cząsteczkowe molekuły reagujące
z przeciwciałami IgE lub IgG jako
hapteny. Do wystąpienia objawów
alergii dochodzi wówczas, gdy ko-
mórki tuczne opłaszczone prze-
ciwciałami, łącząc się ze swoistym
alergenem, rozpadają się i uwalniają
mediatory reakcji zapalnej w postaci
histaminy, leukotrienów i prostaglan-
dyn. W przypadku alergii kontakto-
wej niektóre cząsteczki, tj. nikiel,
chrom czy formaldehyd (hapteny),
rozpoznawane są przez limfocy-
ty T (1). W ostatnich latach obserwu-
jemy zjawisko narastania częstości
występowania chorób alergicznych
u dzieci i młodzieży, a także u osób
dorosłych (2). W Europie, w tym
w Polsce, co 3. mieszkaniec cierpi
na alergię.

Do materiałów stomatologicz-

nych wywołujących nadwrażliwość
zaliczamy: akrylany, metale, mate-
riały zawierające eugenol, cementy
i materiały stosowane do czasowego
i ostatecznego wypełniania kanałów
korzeniowych.

Najbardziej uczulające działanie

wykazuje metakrylan metylu zawar-
ty w akrylach wykorzystywanych
do wyrobu protez zębowych. Zano-
towano również uczulenia na wypeł-
nienia kompozytowe, amalgamaty,
cementy, materiały do czasowego
wypełniania (np. ZnO+E) i do osta-
tecznego wypełniania kanałów (np.
gutaperka, endomethason) oraz
na metale.

TITLE

Allergy for dental materials

SŁOWA KLUCZOWE

alergia, akryl

STRESZCZENIE

W artykule zostały

opisane reakcje alergiczne na materiały
stomatologiczne. Autorzy przedstawili
objawy alergii i sposoby jej leczenia.

KEY WORDS

allergy, acryl

SUMMARY

In the article were

described allergic reactions on dental
materials. Authors introduced the
symptoms of the allergy and the ways
of her treatment.

lek. dent. Izabela Stwora

, dr hab. n. med. Radosław Gawlik

lergia jest reakcją
nadwrażliwości

zapoczątkowaną przez
mechanizmy immunolo-
giczne, mediowaną zarówno
przez przeciwciała, jak
i komórki. Jest to reakcja
obronna organizmu
na obce związki określane
mianem alergenów.

/ 2 0 1 3

T E C H N I K A

D E N T Y S T Y C Z N A

(np. BHT-butylowy) (4). Składniki
te, poza metakrylanem metylu i mo-
nomerem, również przyczyniają się
do wystąpienia reakcji alergicznej.

LERGIE

LEKARZY

STOMATOLOGÓW

Alergie coraz częściej stwierdzane
są u lekarzy stomatologów ze wzglę-
du na stosowanie wypełnień światło-
utwardzalnych i amalgamatowych.
Materiały kompozytowe zawierają
metakrylan bisfenolu A (Bis-GMA)
i metakrylan uretanu (UDMA), skład-
niki wywołujące objawy alergii (12).
Poza metakrylanami w skład wypeł-
nień kompozytowych wchodzą wy-
pełniacze, substancje inicjujące proces
polimeryzacji, substancje aktywujące
i inhibitory. Uważa się, że wszystkie
te składniki mogą być przyczyną re-
akcji alergicznej.

Poza wypełnieniami kompozytowymi

w stomatologii stosowane są wypełnie-
nia na bazie rtęci – wypełnienia amal-

gamatowe. W bliskim kontakcie z bło-
ną śluzową jamy ustnej przyczyniają
się one do zmian na jej powierzchni.
Zanotowano obecność liszaja płaskie-
go u pacjentów, którzy przez dłuższy
czas nosili takie wypełnienia (14).

Eugenol, materiał stosowany w sto-

matologii do czasowego wypełnia-
nia ubytków, również przyczynia się
do wystąpienia alergii. Zanotowano
bolesne owrzodzenia z rumieniem
błony śluzowej w okolicy zęba z za-
aplikowanym ZnO+E.

Eugenol jest nie tylko składnikiem

wypełnień czasowych, znajduje się
również w masach wyciskowych,
cementach dentystycznych, uszczel-
niaczach do kanałów stosowanych
podczas leczenia endodontycznego,
środkach opatrunkowych w choro-
bach przyzębia. Odczyny błony śluzo-
wej pojawiają się, gdyż tlenek cynku
z eugenolem jest substancją niestałą.
Powierzchnia materiału ulega hydro-
lizie z uwolnieniem eugenolu (15).

Metale stanowią kolejną grupę

związków, które mają zdolność wy-
woływania alergii. Najczęściej uczu-
lenie wywołuje nikiel. Stopy podatne
na korozję uwalniają duże ilości ni-
klu, a przez to są silnie alergizujące.
W Europie Zachodniej uczulenie
na ten pierwiastek przejawia 10%
kobiet i tylko 2% mężczyzn. Uważa
się, że zawartość niklu rzędu 30 ppm
wystarcza do wywołania reakcji
alergicznej. Uszkodzenia błon śluzo-
wych i skóry sprzyjają wystąpieniu
alergii.

Obserwuje się również uczulenie

na stopy kobaltu, chromu, złota, rtę-
ci, palladu i srebra (16). Uczulenie
na pallad zdarza się tylko 3 razy rza-
dziej niż na nikiel. Wykazano rów-
nież, że u osób wrażliwych na pallad
występuje również nadwrażliwość
na nikiel, brak natomiast reakcji
odwrotnej (10). Wyjątkowo rzadko
obserwowano uczulenie na stopy za-
wierające platynę i tytan (11).

O W O C Z E S N Y

E C H N I K

E N T Y S T Y C Z N Y

T E C H N I K A

D E N T Y S T Y C Z N A

Alternatywą dla pacjentów uczu-

lonych na metale, z których wyko-
nywane są protezy stałe, jest tlenek
cyrkonu. Konstrukcje protetyczne
wykonywane są bez podbudowy me-
talowej (7).

BJAWY

Reakcja alergiczna może mieć charak-
ter miejscowy lub uogólniony. Do ob-
jawów miejscowych, występujących
w jamie ustnej, zaliczamy: zapalenie
jamy ustnej, liszaje płaskie, periodon-
titis, gingivitis. Często pacjenci poda-
ją takie objawy, jak: pieczenie języka,
bóle zębów, dolegliwości w trakcie
przeżuwania pokarmów. Wśród ob-
jawów ogólnych można wymienić:
bóle głowy, mięśni, stawów, pareste-
zje, zmęczenie, osłabienie, depresję.
Zmiany w przebiegu kontaktowej re-
akcji alergicznej przebiegają powoli,
a w ich trakcie możemy wyróżnić ko-
lejne fazy: rumieniowo-obrzękową,
wysiękową, strupienia, złuszczania
i gojenia (2, 6).

Podstawą leczenia alergii kontak-

towej jest odpowiednia diagnoza,
którą stanowi badanie podmiotowe
i przedmiotowe. W wywiadzie bar-
dzo istotne są: przebieg choroby, oko-
liczności pojawienia się zmian, zwią-
zek z zastosowanym uzupełnieniem
protetycznym, czasem ich użytko-
wania (2). Leczenie tego typu alergii
opiera się na wczesnej identyfikacji
czynnika wywołującego, a następnie
usunięciu materiałów zawierających
alergen, a w przyszłości na unikaniu
go. Pomocne jest zastosowanie far-
makoterapii. W przypadku uczulenia
na dany materiał należy niezwłocznie
usunąć go z jamy ustnej pacjenta.

Alternatywą dla protez akrylano-

wych są coraz częściej wybierane
przez pacjentów protezy szkieletowe
i acetalowe. Natomiast u pacjentów,
u których konieczne jest zastoso-
wanie uzupełnień stałych w posta-
ci koron i mostów, decydujemy się
na prace na bazie tlenku cyrkonu,
bez podbudowy metalowej.



KONTAKT

Akademickie Centrum Stomatologii

i Medycyny Specjalistycznej Sp. z o.o.

41-808 Zabrze

ul. Grzybowska 27/5

tel. kom. 787 075 840

Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych

Alergologii i Immunologii Klinicznej

Śląski Uniwersytet Medyczny

ul. Ceglana 35

Piśmiennictwo
1. Johansson S.G.O., Hourihane J., Bousquet J.

i wsp.: A revised nomenclature for allergy.
A EAAACI position statement from the
EAACI nomenclature task force. „Allergy”,
2001; 56, s. 813-24.

2. Śpiewak R.: Alergia kontaktowa – dia-

gnostyka i postępowanie. „Alergia Astma
Immunologia”, 2007; 12, s. 109-127.

3. Zaremba J., Kieć-Świerczyńska M., Krę-

cisz B., Świrczyńska-Machura D.: Two-
rzywa akrylowe jako istotne źródła alergii
kontaktowej pochodzenia zawodowego
i pozazawodowego. „Medycyna Pracy”,
2004; 4, s. 357-361.

4. Spiechowicz E.: Stomatopatie protetyczne.

PZWL, Warszawa 1993.

5. Cyl M., Janas A., Grzesiak-Janas G.: Zawo-

dowe alergie lekarzy stomatologów. „TPS”,
2010, 12.

Pełne piśmiennictwo dostępne w redakcji.

Do materiałów
stomatologicznych
wywołujących nadwrażliwość
zaliczamy: akrylany, metale,
materiały zawierające
eugenol, cementy i materiały
stosowane do czasowego
i ostatecznego wypełniania
kanałów korzeniowych.

fot. Thinks

tock