Uniwersytet Łódzki
Wydział Nauk O Wychowaniu
Instytut Psychologii
Rok II
Semestr IV
Psychologia zdrowia
[wykłady]
Prof. Dr hab. Nina Ogi
ń
ska - Bulik
Uniwersytet Łódzki
Wydział Nauk O Wychowaniu
Instytut Psychologii
Rok II
Semestr IV
Psychologia zdrowia
[wykłady]
Prof. Dr hab. Nina Ogi
ń
ska - Bulik
prof. dr hab. Nina Ogińska-Bulik
Psychologia Zdrowia
WYKŁAD 1 (28.02.2008)
CEL ZAJĘĆ:
•
uświadomienie wpływu i znaczenia własnych zachowań na stan zdrowia
•
przyswojenie sobie podstawowych zasad promocji zdrowia
•
poznanie mechanizmów oddziaływania psychospołecznych czynników ryzyka na
stan zdrowia
•
opanowanie podstawowej wiedzy i umiejętności dotyczących sposobów radzenia
sobie z pojawiającymi się problemami zdrowotnymi
PROGRAM ZAJĘĆ
- podstawy teoretyczne psychologii zdrowia
−
kliniczna psychologia zdrowia (co szkodzi zdrowiu)
−
promocja zdrowia i edukacja zdrowotna
I. Przedmiot psychologii zdrowia
Psychologia zdrowia – dziedzina wiedzy i praktyki, która zajmuje się wyjaśnianiem
mechanizmów psychospołecznych regulujących zachowania związane z utrzymywaniem
oraz przywracaniem zdrowia.
W 1978 roku w ramach American Psychological Association (APA) powołano sekcję
psychologii zdrowia, której celem było (Matarazzo, 1979):
•
przyspieszenie wkładu psychologii do rozumienia zdrowia i choroby poprzez
prowadzenie badań podstawowych i klinicznych oraz integrowanie wiedzy
biomedycznej dotyczącej zdrowia i choroby z aktualną wiedzą psychologiczną
•
promowanie edukacji i działalności w zakresie psychologii zdrowia
•
propagowanie
osiągnięć
badawczych
i
działań
praktycznych
zarówno
w środowiskach profesjonalnych, jak i w całej społeczności.
II. Historia
1978 – sekcja psychologii zdrowia w APA
1980 – pierwszy podręcznik psychologii zdrowia I. Stone’a
od 1980 – czasopismo Heath Psychology (później Psychology And Health)
1986 – Tilbury, I Europejska Konferencja Psychologii Zdrowia, powołanie European
Health Psychology Society (EHPS)
1992 – seksja psychologii zdrowia w ramach Polskiego Towarzystwa Psychologicznego
(PTP)
III. Definicja psychologii zdrowia
Matarazzo:
Włączenie specyficznego dorobku wychowawczego, naukowego i zawodowego dziedzin
psychologii do promowania i zachowania zdrowia, zapobiegania i leczenia chorób,
wykrywania
etiologicznych
i
diagnostycznych
wyznaczników
zdrowia,
choroby
i pokrewnych dysfunkcji oraz udoskonalanie systemu opieki zdrowotnej i kształtowania
polityki zdrowotnej.
Bishop:
Psychologia zdrowia to dziedzina psychologii zajmująca się dynamicznymi zaleŜnościami
między zachowaniem i stanami psychicznymi a zdrowiem.
IV. Obszary zainteresowań
•
zachowania związane z chorobą
(przywracanie zdrowia, terapia, rehabilitacja) –
psychologia kliniczna. Oddziałuje na ludzi chorych.
•
promocja zdrowia
(zachowania związane z utrzymaniem i polepszaniem zdrowia)
– psychologia pozytywna. Oddziałuje na ludzi zdrowych
V. Źródła: prekursorzy psychologii zdrowia
•
medycyna psychosomatyczna
– osobowościowe uwarunkowania chorób (lata ’20
XX w.) np. osobowościowe uwarunkowania chorób
•
medycyna behawioralna
– zachowania niekorzystne dla zdrowia (lata ’70 XX w.)
np. zachowania szkodzące zdrowiu jak palenie, zła dieta
•
psychologia medyczna
(lata ’40 XX w.) związek między właściwościami
psychologicznymi a zachowaniem
Wszystkie trzy ujęcia odnoszą się do chorób tzn. do modelu negatywnego.
VI. relacje innymi dziedzinami
VII. Psychologia zdrowia: nowa dziedzina teorii i praktyki
Przyczyny powstania:
1)
zmiany w obszarze dominujących chorób i przyczyn śmierci: od zapalenia płuc
i gruźlicy do chorób cywilizacyjnych np. serca
Badania( dane statystyczne rok 2000 ).
Struktura zgonów w Polsce rok 2000
Choroby układy krąŜenia: 52,7%
Choroby nowotworowe:
8,5%
Urazy i zatrucia:
7,8%
Wysokie ryzyko umieralności w następstwie:
Choroby układy krąŜenia 8,6%
Choroby nowotworowe 11,5 %
Wypadków i urazów 9,9%
lata 1970- 95
•
zmniejsza się umieralność spowodowana chorobami krąŜenia (niewielki spadek w
Polsce)
•
poziom śmiertelności z powodu nowotworów utrzymuje się (wzrasta w Polsce)
Czynniki ryzyka chorób krąŜenia:
•
palenia tytoniu
43,8%
•
nadciśnienie tętnicze
15,2%
•
podwyŜszony poziom lipidów
54,3%
•
cukrzyca
13,3%
•
obciąŜenie rodzinne
48,1%
•
mała aktywność fizyczna
51,9%
•
otyłość
23,3%
2) stały i nieproporcjonalny do efektów wzrost wydatków na lecznictwo – Anomalia
Cochrana:
W USA w latach 1940 – 75 średnia wieku Ŝycia wzrosła o 15% natomiast wydatki na
lecznictwo wzrosły o 314%.
3) zmiany zachodzące w świadomości społecznej
A
– Udoskonalenia sanitarno higieniczne
B
– Odkrycia chemiczne i farmakologiczne
C
– Postęp w zakresie techniki medycznej
D
– Zmiany w stylu Ŝycia
Tymczasem ankietowani na pytanie: „Co ma największy wpływ na zdrowie?”,
odpowiedzieli: „Stan środowiska naturalnego” ( 50% odpowiedzi ).
Kobiety w Polsce Ŝyją coraz dłuŜej (o ponad 8 lat dłuŜej niŜ męŜczyźni
Polki przed 50 umierają coraz rzadziej
Najzdrowsze są Australijki i Szwedki
DuŜo Polek umiera z powodu nowotworów
prof. dr hab. Nina Ogińska-Bulik
Psychologia Zdrowia
WYKŁAD 2 (06.03.2008)
Zdrowie
I.
Definicja zdrowia
Zdrowie to nie tylko brak choroby czy niedomagania, lecz równieŜ dobrostan
fizyczny, psychiczny i społeczny.
(konstytucja WHO, 1946r.)
Wcześniej zdrowie traktowano jako brak choroby. Niejednoznaczność definicji wynika ze
słowa dobrostan. Słowo „dobrostan” oznacza pewien stan idealny, który praktycznie jest
nieosiągalny.
CHOROBA = BRAK ZDROWIA
ZDROWIE > BRAK CHOROBY czyli zdrowie to więcej niŜ brak zdrowia
II.
Choroba
•
ocena obiektywna
(disease) – na podstawie wskaźników diagnostycznych,
stwierdzana przez lekarza
•
ocena subiektywna
(illness) – samopoczucie, odnoszące się do osoby
odczuwającej
•
ocena społeczno-kulturowa
(sickness) – funkcjonowanie społeczne, moŜliwość
pełnienia ról społecznych
III.
Sposoby oceny zdrowia i choroby
•
odczuwany stan somatyczny
(czuję się dobrze / czuję się źle)
•
wskaźniki
:
obiektywne (nie mam gorączki / mam spuchniętą nogę)
diagnostyczne (nie masz grypy / masz anginę)
•
sprawność funkcjonalna
:
ogólna (mogę robić, co chcę / nie mogę nic robić)
zadaniowa (mogę grać w piłkę / nie mogę iść do szkoły)
•
odczuwany stan afektywny
(mam dobry nastrój / mam zły humor)
•
wynik przestrzegania zasad profilaktyki
(jestem aktywny fizycznie / piłem zimną
wodę)
IV.
Wymiary zdrowia
•
fizyczny (stan somatyczny organizmu)
•
psychiczny
umysłowy
emocjonalny
•
społeczny
•
publiczny
•
duchowy
Zdrowie psychiczne
– jest rozpatrywane w trzech aspektach:
•
negatywnym
– brak występowania zaburzeń psychicznych
•
funkcjonalnym
– zdolność do spełniania określonych oczekiwań
•
pozytywnym
– pełny rozwój osobowości i umiejętności radzenia sobie
w Ŝyciu
Kryteria zdrowia pozytywnego
:
kontakt z rzeczywistością – na ile jednostka adekwatnie ocenia
rzeczywistość
poczucie autonomii
akceptacja samego siebie – poczucie własnej wartości
rozpoznawanie swoich mocnych stron
konstruktywne kontakty z innymi
radzenie sobie z wyzwaniami – takŜe umiejętność stawiania sobie
samemu wyzwań
perspektywa przyszłości – widzenie siebie w odległej perspektywie
Zdrowie publiczne
:
•
stan zdrowia ludności
•
system wiedzy i działań słuŜący utrzymaniu i pomnaŜaniu zdrowia w skali
społeczeństwa
XIX w. – głównie koncentracja na poprawie warunków środowiskowych
XX / XXI w. – nacisk na higienę osobistą i styl Ŝycia
Zdrowie
publiczne
jest
pojęciem
wielodyscyplinarnym,
łączy
medyczne
i niemedyczne gałęzie wiedzy. (medycyna, socjologia, psychologia, pedagogika)
V.
Rozpatrywanie zdrowia wymiarowo
•
jako
jeden wymiar o dwóch biegunach
:
•
jako
dwa rozdzielne wymiary
:
W dwóch powyŜszych ujęciach, nie moŜna stwierdzić czy choroba jest fizyczna czy
psychiczna
•
jako
dwubiegunowy wymiar z podwymiarami
:
VI.
Pojęcie zdrowia
•
stan
•
wynik (skutek)
•
właściwość (zasób, potencjał)
•
proces
•
wartość
Zdrowie jako skutek.
Zdrowie to rezultat (wynik) własnych zachowań jednostki, np. „jestem sprawny,
bo ćwiczę”)
Zdrowie jako zasób.
Zdrowie to zdolność człowieka do osiągania pełni własnych moŜliwości fizycznych,
psychicznych i społecznych oraz reagowania na wyzwania środowiska.
(Słońska, 1994)
Zdrowie jako proces.
Zdrowie to wykorzystywanie potencjałów biologicznych, psychologicznych
i społecznych
do
sprostania
zewnętrznym
i
wewnętrznym
wymaganiom
oraz osiągania indywidualnych i społecznych celów bez chronicznego zaburzenia
dynamicznej równowagi.
(Sęk, 1997)
Zdrowie jako wartość.
•
instrumentalna
– jest ono sposobem czy środkiem do realizacji
konkretnych celów i zadań np. pracy, posiadania rodziny
•
autoteliczna
– wartość sama w sobie (w badaniach Puchalskiego z 1997r.
aŜ 70% badanych ustawiło zdrowie na czele hierarchii wartości)
Zdrowie jest wartością pozytywną, do której człowiek dąŜy. Choroba jest
wartością negatywną, której człowiek chciałby uniknąć.
Konflikt wartości: zdrowie a praca.
Schopenhauer: „Zdrowie z pewnością nie jest wszystkim, ale bez zdrowia
wszystko jest niczym.”
VII.
Nowe tendencje w ujmowaniu zdrowia
•
poszerzanie się zakresu pojęciowego zdrowia (włączenie czynnika psychicznego
i społecznego)
•
podkreślanie znaczenia zdrowia behawioralnego
•
uwzględnienie obszaru duchowego człowieka
•
akcentowanie zmienności zdrowia (zmienność jest atrybutem procesu); zmienność
zasobów (potencjałów zdrowia) w ujęciu dyspozycyjnym; zdrowie w biegu Ŝycia
•
tendencja do pozytywnego rozumienia zdrowia jako potencjału, dyspozycji
czy zasobu, który posiada człowiek
•
przypisywanie człowiekowi odpowiedzialności za własne zdrowie
VIII.
Model biomedyczny
•
biologiczne przyczyny chorób
•
zdrowie rozpatrywane z perspektywy choroby w wymiarze biologicznym,
w oderwaniu od całokształtu ludzkiego Ŝycia
•
koncentrowanie na chorym narządzie a nie na chorej osobie (nie uwzględnia
człowieka w całości)
IX.
Model biopsychospołeczny
Systemowe podejście do choroby (Bertalanffy):
•
kaŜdy system stanowi oddzielną całość
•
systemy ukierunkowane są na określone cele i dąŜą do uzyskania równowagi
funkcjonalnej
•
zmiany i zakłócenia na jednym poziomie, oddziałują na inne
−
choroba rozpatrywana na wszystkich poziomach
−
nacisk na związek między ciałem a umysłem
−
paradygmat salutogenetyczny (Antonovsky)
−
choroba powoduje pojawienie się na róŜnych poziomach (nowotwór na poziomie
fizycznym oddziałuje na poziom psychiczny, społeczny i duchowy)
Model salutogenetyczny (podmodel, uszczegółowienie modelu
biopsychospołecznego)
Poszukiwanie uwarunkowań zdrowia – jakie czynniki sprzyjają zdrowiu i dlaczego
ludzie zachowują zdrowie pomimo działania róŜnego rodzaju bodźców
szkodliwych?
Antonovsky: normalny stan funkcjonowania człowieka to dynamiczny stan
chwiejnej równowagi.
Procesy zdrowia polegają na wykorzystaniu dostępnej energii do sprostania
wymaganiom wewnętrznym i zewnętrznym bez chronicznego zakłócenia
dynamicznej równowagi. (zdrowie jako proces)
Zdrowie jest procesem przemieszczania się na kontinuum wyznaczonym
na jednym krańcu zdrowiem, na drugim chorobą.
Choroba jest rezultatem niewydolności tego procesu na skutek braku energii
i/lub umiejętności, aby sprostać tym wymaganiom.
Model holistyczno-funkcjonalny. (podmodel biopsychospołecznego)
Uwzględnia wszystkie wymiary zdrowia.
Zdrowie jako stan normalny, charakteryzujący się właściwościami pozytywnymi,
które są związane z rozwojem człowieka we wszystkich sferach i wiąŜą się
z procesem dojrzewania fizycznego, psychicznego, społecznego i duchowego.
Ich funkcjonalność polega na odpowiednim dostosowaniu właściwości człowieka
do zadań Ŝyciowych odpowiednich dla danego okresu Ŝycia jednostki.
prof. dr hab. Nina Ogińska-Bulik
Psychologia Zdrowia
WYKŁAD 3 (06.03.2008)
Uwarunkowania zdrowia.
I. Pola zdrowotne wg M. Lalonde’a
Styl Ŝycia
– zachowania w pewnym stopniu podlegające kontroli człowieka,
które warunkują zdrowie. Warunkuje zdrowie w większym stopniu, niŜ wszystkie 3
czynniki razem wzięte.
Wg danych z USA styl Ŝycia warunkuje:
w 50% choroby przewlekłe
w 37% choroby nowotworowe
w 69% wypadki komunikacyjne (zachowania ryzykowne)
II. Zachowania zdrowotne
Zachowania zdrowotne to takie osobiste atrybuty, jak przekonania, oczekiwania, motywy,
spostrzeŜenia i inne elementy poznawcze, właściwości osobowościowe, włączając stany
i cechy uczuciowe i emocjonalne, wzorce jawnego zachowania, działania i nawyki, które
wiąŜą się z utrzymywaniem, odzyskiwaniem oraz polepszaniem zdrowia.
(Gochman, 1982)
Zachowania zdrowotne to reaktywne, nawykowe i/lub celowe formy aktywności
człowieka, które pozostają – na gruncie obiektywnej wiedzy o zdrowiu i subiektywnego
przekonania – w istotnym, wzajemnym związku ze zdrowiem.
(Sęk, 2000)
Zachowania zdrowotne obejmują:
•
codzienne praktyki zdrowotne
•
działania profilaktyczne
•
unikanie substancji szkodliwych
•
unikanie zagroŜeń środowiskowych
•
praktyki zabezpieczające zdrowie (np. szczepienia)
Zachowania zdrowotne dzielą się na:
•
zachowania prozdrowotne (słuŜące zdrowiu)
poprawa stanu zdrowia
unikanie choroby
•
zachowania anty zdrowotne (ryzykowne)
zachowania szkodliwe dla zdrowia
unikanie praktyk zdrowotnych
III. Kategorie aktywności zabezpieczającej zdrowie
•
poŜywienie
71%
•
sen i wypoczynek
46%
•
aktywność fizyczna
35%
•
kontakt z opieką zdrowotną
19%
•
higiena osobista, ubiór
14%
(badania Harris’a i Guten’a, 1979)
IV. Nieprawidłowe odŜywianie się
•
zbyt duŜa ilość kalorii wynikająca przede wszystkim ze spoŜycia nadmiernej ilości
cukrów i tłuszczów
•
zbyt duŜa ilość białka i sodu (mięsa i soli kuchennej)
•
zbyt mało błonnika i minerałów
Ok. 25 – 35% zgonów z powodu raka związanych jest z dietą wysokotłuszczową i ubogą
w błonnik.
V. Nadwaga i otyłość
•
w ostatnich 20 latach zwiększyła się w sposób istotny liczba ludzi z nadwagą
i otyłością
•
najwięcej ludzi otyłych jest w USA (ok 60%), ale takŜe w Tunezji, Arabii
Saudyjskiej i Kanadzie
•
w Europie najwięcej otyłych występuje na Łotwie, Malcie, w Rosji, a najmniej
w Szwecji, Irlandii i Danii
Nadwaga i otyłość w Polsce.
1.
Nadwaga
•
męŜczyźni
45,3%
•
kobiety
35,1%
2.
Otyłość
•
męŜczyźni
22,4%
•
kobiety
29,0%
3.
Kobiety młodsze (20 – 29 lat)
•
nadwaga
12,9%
•
otyłość
2,4%
4.
Kobiety starsze (powyŜej 60 lat)
•
nadwaga
47,4%
•
otyłość
21,0%
5.
MęŜczyźni młodsi (20 – 29 lat)
•
nadwaga
26,2%
•
otyłość
3,2%
6.
MęŜczyźni starsi (powyŜej 60 lat)
•
nadwaga
62,9%
•
otyłość
11,4%
10-12% dzieci i młodzieŜy jest otyłych
VI. Wskaźniki nadwagi i otyłości
1.
Nadwaga
– przekroczenie wagi idealnej o 10 – 20%.
Otyłość – przekroczenie o ponad 20% wagi idealnej.
Nadmierna masa ciała- jakekolwiek przekorczenie masy ciała.
2.
Wskaźnik Queteleta – BMI (Body Mas Index)
BMI = waga (kg) / wzrost
2
(m)
poniŜej 19
niedowaga
19,0 – 24,9
waga prawidłowa
25,0 – 29,9
nadwaga
30,0 – 39,9
otyłość
40,0 i powyŜej
chorobliwa otyłość
U osób starszych (powyŜej 50 roku Ŝycia) nadwaga zaczyna się przy wskaźniku
o wartości 27,0.
3.
Wskaźnik WHR
– stosunek obwodu talii do obwodu bioder.
•
u męŜczyzn nie więcej, niŜ 1,0
•
u kobiet nie więcej, niŜ 0,85
Dwa typy otyłości:
•
androidalna
(typ
jabłko)
czynnik
ryzyka
choroby
wieńcowej,
charakterystyczna dla męŜczyzn
•
ginoidalna
(typ
gruszka)
cukrzyca
choroby,
przemiany
materii,
charakterystyczna dla kobiet
VII. Konsekwencje zdrowotne otyłości i nadwagi
•
choroby układu krąŜenia
otyłość podwyŜsza poziom cholesterolu i ciśnienia tętniczego
zwiększa lepkość krwi w naczyniach włosowatych, co moŜe prowadzić
do powstania czopów miaŜdŜycowych
serce osoby otyłej wykonuje 50% więcej pracy, niŜ serce osoby z wagą
w normie
•
choroby nowotworowe
u kobiet: rak pęcherzyka Ŝółciowego, piersi, macicy, jajników
u męŜczyzn: rak prostaty, okręŜnicy
zachorowalność na raka wśród ludzi o 40% i większej nadwadze jest
dwukrotnie większe, niŜ u ludzi o wadze średniej
•
choroby i zaburzenia układu oddechowego
•
przeciąŜenie układu kostno-stawowego
•
zaburzenia przemiany materii
•
inne:
kamica Ŝółciowa, marskość wątroby, zapalenie trzustki, większa skłonność
do infekcji, większa potliwość, zwiększone ryzyko wypadków, zmniejszenie
skuteczności leczenia, odczuwanie zmęczenia, płaskostopie, koślawe plecy
VIII. Skutki psychologiczne otyłości i nadwagi
Zaburzenia Ŝycia emocjonalno-społecznego: obniŜenie samooceny, poczucie ciągłego
niezadowolenia, nieakceptowanie własnego wyglądu, ograniczenie aktywności zawodowej
i towarzyskiej, osłabienie więzi z rodziną, izolacja społeczna, poczucie odrzucenia,
zmniejszenie atrakcyjności seksualnej, trudności w znalezieniu partnera.
IX. Przyczyny nadmiernego jedzenia
•
przyczyny biologiczne
•
przyczyny społeczno-kulturowe (środowiskowe)
•
przyczyny psychologiczne
Przyczyny biologiczne
to przede wszystkim zaburzenia mechanizmów fizjologicznych
odpowiedzialnych za regulację apetytu, a szczególnie upośledzenie mechanizmów głodu
i sytości znajdujących się w podwzgórzu oraz związane z funkcjonowaniem tych
mechanizmów nieprawidłowości w wydzielaniu hormonów, zwłaszcza neuroprzekaźników.
Nadmiernemu jedzeniu sprzyjają:
•
niedobór serotoniny (słodycze go podwyŜszają)
•
nadmiar neuropeptydu NPY
•
nadmiar insuliny – sprzyjającej skłonności do magazynowania tłuszczów
•
nadmiar galaniny – przekształcającej tłuszcz z pokarmu w tłuszcz magazynowany
w organizmie
•
nadmiar hormonów nadnerczy
•
nadmiar męskich hormonów płciowych (androgenów) a niedobór Ŝeńskich
(estrogenów)
•
niedobór leptyny wytwarzanej przez komórki tłuszczowe (adipocyty) –
neuropeptydu regulującego zasoby tłuszczowe
•
niedobór dopaminy i noradrenaliny (sprzyjającej objawom przygnębienia i
depresji)
•
niedobór endorfin (które działają odpręŜająco i uspokajająco
•
zbyt rzadkie spoŜywanie posiłków, co prowadzi do niepohamowanego uczucia
głodu, a to pociąga za sobą wzmoŜone wydzielanie neuropeptydu Y i galaniny
Przyczyny społeczno-kulturowe:
•
nieprawidłowy, utrwalony w rodzinie sposób Ŝywienia
•
coraz
większa
dostępność
produktów
spoŜywczych,
zwłaszcza
wysoko
przetworzonych
•
zmiana standardu Ŝycia (siedząca praca, korzystanie z windy, jazda samochodem)
•
brak (zbyt mała) aktywności fizycznej
•
waŜne wydarzenia Ŝyciowe
•
ciąŜa i „troska” o nienarodzone dziecko
•
proces starzenia się, menopauza
•
urazy lub długotrwała choroba
Przyczyny psychologiczne:
•
zaburzenia mechanizmu samoregulacji: trudności w kontrolowaniu ilości
przyjmowanego pokarmu (jedzenie automatyczne) i utrata kontroli nad jedzeniem
•
brak świadomości stanu nasycenia
•
utrata kontroli ilość przyjmowanego pokarmu: jedzenie automatyczne, podjadanie
w trakcie uczenia się, oglądania TV
•
teoria odhamowania np. babcie kupujące wnuczkom słodycze
•
przekonania jednostki (jedzenie to miłość, nagroda, wyraz odpowiedzialności),
przekonania dotyczące własnej osoby (pesymizm Ŝyciowy, niskie poczucie własnej
wartości i skuteczności, zewnętrzne poczucie kontroli, słaba kontrola wolicjonalna)
•
niskie poczucie własnej wartości, złe myślenie o sobie jako przyczyna i skutek
złego odŜywiania
•
predyspozycje osobowościowe: niepewność, bierność, poczucie bezradności,
negatywna emocjonalność (skłonność do przezywania przede wszystkim
negatywnych emocji)
•
podatność na stres i nieumiejętność radzenia sobie z nim
X. Nadmierne jedzenie to takŜe:
•
sposób uchylania się od odpowiedzialności
•
forma obrony samego siebie
•
reakcja na nudę, brak wraŜeń, samotność
•
wyraz buntu, braku akceptacji, odrzucenia
•
forma usprawiedliwiania poraŜki Ŝyciowej
•
sposób podporządkowania się czy karanie siebie i innych
•
sposób testowania miłości i łagodzenie lęków z okresu dzieciństwa
•
pewien specyficzny sposób zaspokajania potrzeb innych niŜ fizyczne (głodowe
potrzeby psychiczne: brak kontaktów z innymi ludźmi, brak partnera)
Rekomendacje i zalecenia:
•
spoŜywanie 1800 – 2800 kcal dziennie (węglowodany: 45 – 65%; tłuszcze: 20 –
35%, białka: 10 – 35%)
•
spoŜywanie produktów pełnoziarnistych (z ograniczeniem białego pieczywa, ryŜu
i makaronu)
•
unikanie nadmiernych ilości tłuszczów i cukrów
•
spoŜywanie tłuszczów wielonasyconych (omega-3 i omega-6)
•
dzienne spoŜycie błonnika: kobiety – 25g, męŜczyźni - 28g
prof. dr hab. Nina Ogińska-Bulik
Psychologia Zdrowia
WYKŁAD 4 (13.03.2008)
Zachowania ryzykowne
I. Zachowania ryzykowne dla zdrowia
•
palenie tytoniu
•
picie alkoholu
•
zaŜywanie środków psychoaktywnych
•
inne: jazda samochodem bez zapiętych pasów bezpieczeństwa, ryzykowne
zachowania seksualne, itp.
II. Palenie tytoniu
1.
Epidemiologia palenia
•
w USA pali 25,5% osób powyŜej 17 roku Ŝycia (najwięcej w przedziale 25 –
44 lata)
•
na świecie umiera z powodu palenia ok. 2 mln osób rocznie
•
w USA palenie odpowiada za ponad 300 tys. zgonów rocznie
•
tzw. choroby tytonio- zaleŜne: choroby z powodu palenia tytoniu
w Polsce:
•
pali 42% męŜczyzn (wypalają średnio 19 papierosów dziennie) i 35% kobiet
(wypalają średnio 14 papierosów dziennie)
•
na choroby odtytoniowe umiera przedwcześnie 70 000 osób rocznie
2.
Próby palenia
:
3.
Palenie tytoniu moŜe być
:
•
uspokajające
•
pobudzające
•
nałogowe
•
bierne
4.
Składniki dymu tytoniowego
:
•
nikotyna
•
tlenek węgla (CO)
•
ciała smołowate
•
pyły
5.
Skutki palenia
:
Układ krąŜenia
:
•
zaburzenie równowagi tlenowej (CO zmniejsza zaopatrzenie w tlen,
a nikotyna powoduje zwiększone zapotrzebowanie serca na tlen)
•
nikotyna powoduje zwiększenie częstości akcji serca, zwęŜenie naczyń
włosowatych, zwiększenie ciśnienia krwi, arytmię serca, niedokrwienie
mięśnia sercowego
•
u palaczy obserwuje się zwiększony poziom cholesterolu frakcji LDL
i obniŜony poziom frakcji HDL
Układ oddechowy
:
•
rak płuc, rozedma płuc, przewlekłe nieŜyty oskrzeli
Układ immunologiczny
:
•
cząsteczki zawarte w dymie tytoniowym niszczą fagocyty, pełniące waŜną
rolę w układzie odpornościowym
6.
Wpływ palenia na zdrowie
.
•
Palenie tytoniu podwyŜsza ryzyko wielu chorób – 21 chorób ma ustalony
związek z paleniem.
•
O 25 – 40% zwiększa umieralność z powodu chorób układu krąŜenia i jest
przyczyną ok. 70% zgonów z powodu tych chorób.
•
O 30 – 40% podnosi umieralność z powodu nowotworów.
7.
Wpływ biernego palenia na zdrowie
.
•
Zwiększa ryzyko zgonu z powodu chorób serca o ok. 30%.
•
Jest przyczyną ok. 17% przypadków raka płuc u osób niepalących, które miały
styczność z dymem papierosowym w okresie dzieciństwa.
•
Powoduje ok. 46 000 zgonów rocznie wśród dorosłych Amerykanów.
8.
Teorie uzaleŜnienia od nikotyny
.
•
model społeczny
– wskazuje na potrzeba palenia w towarzystwie
•
model radzenia sobie
– wskazuje na potrzebę palenia w sytuacjach stresujące i
kryzysowe
•
model funkcjonalny
– sposób uzyskiwania czegoś (pobudzenie, uspokojenie,
itp.)
9.
UzaleŜnienie wg DSM-IV
•
zmiana w tolerancji
•
występowanie objawów zespołu abstynencyjnego
•
czas trwania nałogu
•
wiele nieudanych prób zerwania z nałogiem
•
ograniczanie lub zaniedbywanie jakichś działań na rzecz nałogu
•
trwanie w nałogu, mimo jego negatywnego wpływu na zdrowie i Ŝycie
10.
Dlaczego jest trudno rzucić palenie?
Palenie jest uwarunkowane instrumentalnie. Jest sposobem uzyskiwania wzmocnień
pozytywnych. Porzucenie palenia naraŜa jednostkę na wzmocnienia negatywne.
•
wzmocnienia pozytywne
: większa koncentracja uwagi, poprawienie pamięci,
sprawniejsze funkcjonowanie psychoruchowe, zwiększona czujność, odczuwanie
przyjemności
•
wzmocnienia negatywne przy próbie porzucenia nałogu
: głód nikotynowy,
draŜliwość, niemoŜność znalezienia sobie miejsca, spowolnienie tętna,
zwiększenie apetytu, przyrost wagi
III. UŜywanie i naduŜywanie alkoholu
1.
UŜywanie
:
•
dorośli
•
zdrowi
•
nie uzaleŜnieni
2.
NaduŜywanie to picie
:
•
w zbyt młodym wieku
•
w zbyt duŜych ilościach
•
w nieodpowiednich okolicznościach
3.
Porcja standardowa
:
kufel piwa (200ml 5%) = lampka wina (100ml 10%) = kieliszek wódki (25ml 40%) = 10g
4.
Eliminowanie alkoholu z organizmu
:
•
u męŜczyzn 10g w ciągu godziny
•
u kobiet 8g w ciągu godziny
5.
UzaleŜnienie
:
•
nieodparty przymus zaŜycia środka psychoaktywnego
•
celem jest uzyskanie efektów jego działania i/lub przeciwdziałanie pojawieniu
się nieprzyjemnych skutków braku środka
6.
Objawy uzaleŜnienia
:
•
zmiana tolerancji
•
objawy abstynencyjne
•
subiektywne poczucie łaknienia
•
koncentracja Ŝycia wokół alkoholu
•
utrata kontroli nad piciem
•
zaburzenia pamięci
IV. ZaŜywanie
1.
Narkomania
:
relacja między czynnikami odpowiadającymi za uzaleŜnienie
Narkomania
(gr. narke – odurzenie) to stałe lub okresowe uŜywanie w celach
niemedycznych środków odurzających lub substancji psychotropowych lub
środków zastępczych w wyniku czego powstało lub moŜe powstać uzaleŜnienie.
(Ustawa o zapobieganiu narkomanii)
2.
Rodzaje uzaleŜnienia
•
fizyczne
– jest wynikiem włączenia narkotyku w cykl przemian tkankowych, co
w efekcie powoduje zapotrzebowanie biologiczne na niego, staje się niezbędny
do prawidłowej przemiany materii
•
psychiczne
– silna potrzeba narkotyku w celu redukcji nieprzyjemnych,
a dostarczeniu przyjemnych doznań
•
społeczne
– wiąŜe się z zaŜywaniem środków odurzających w grupie
często łączą się między sobą
3.
Rodzaje środków
•
środki odurzające i uspokajające (opium i jego pochodne, marihuana, haszysz,
barbiturany i benzodiazepiny)
•
środki pobudzające (kokaina, amfetamina, ecstasy, kofeina)
•
środki halucynogenne (LSD i inne halucynogeny)
4.
Powody sięgania po środki narkotyczne przez dzieci i młodzieŜ
szkoła
podstawowa
szkoła
ponadpodstawowa
szpan
73,4%
72,8%
imponowanie innym
65,6%
58,3%
ciekawość
67,3%
81,7%
wpływ grupy
66,0%
75,9%
5.
ZaŜywanie środków narkotycznych przez młodzieŜ
Badania Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie:
•
3% w 1998 roku
•
20% w 2000 roku
Wśród młodzieŜy w wieku 13 – 15 lat 9,5% przynajmniej raz w Ŝyciu zaŜyło jakąś
substancję psychoaktywną (Woynarowska, 2007).
6.
ZaŜywanie środków narkotycznych przez studentów (badania na studentach
Łódzkich uczelni)
Ogółem:
17,6%
MęŜczyźni:
63,7%
Kobiety:
36,3%
Uniwersytet Medyczny:
34,5%
WSHE
22,9%
Politechnika
19,0%
WSSM
12,6%
Uniwersytet Łódzki: prawo
12,3%
Uniwersytet Łódzki: psychologia
12,2%
Substancje najczęściej zaŜywane przez studentów:
•
marihuana
71,4%
•
amfetamina
48,4%
•
haszysz
19,2%
•
ecstasy
13,2%
•
LSD
11,5%
•
inne
4,9%
Okoliczności zaŜywania narkotyków przez studentów:
•
w trakcie zabawy
59,9%
•
dla rozluźnienia
52,2%
•
w towarzystwie
47,3%
•
w czasie sesji
40,1%
pierwsze 3 łączą się z czynnikiem społecznym
33,8% studentów zaŜywało środku psychoaktywne takŜe w przeszłości (56,7%
kobiet oraz 43,0% męŜczyzn).
Średnia wieku inicjacji narkotykowej wynosi 16,5 roku.
7.
Sygnały ostrzegawcze
•
zmiany w osobowości np. nowe rysy osobowości, brak dojrzałości, brak
aspiracji, instynktu samozachowawczego
•
zmiany aktywności i nawyków
•
kolizje z prawem
•
zmiany w wyglądzie
•
uŜywanie specyficznych akcesoriów
(wg T. Dimoff i S. Carper)
V. Inne uzaleŜnienia
•
telewizja
•
gry komputerowe
•
internet
•
hazard
•
jedzenie
•
zakupy
•
seks
Cecha tych uzaleŜnień jest niemoŜność powstrzymania się od danej czynności, mimo
widocznych złych skutków, które ona powoduje w Ŝyciu osoby uzaleŜnionej.
prof. dr hab. Nina Ogińska-Bulik
Psychologia Zdrowia
WYKŁAD 5 (03.04.2008)
Osobowość a zdrowie / choroba.
I. Schematy związków między osobowością a zdrowiem / chorobą.
1. OSOBOWOŚĆ
→
CHOROBA
(zakłada bezpośredni wpływ osobowości na chorobę)
2.
→
OSOBOWOŚĆ
MECHANIZMY BIOLOGICZNE
→
ZDROWIE / CHOROBA
(mechanizmy biologiczne wpływają zarówno na rozwój osobowości, jak
i na zdrowie i chorobę)
3. OSOBOWOŚĆ
→
STRES
→
ZDROWIE / CHOROBA
(pośredni wpływ osobowości na chorobę)
4. OSOBOWOŚĆ
→
ZACHOWANIA ZDROWOTNE
→
ZDROWIE / CHOROBA
(osobowość wpływa na zachowania zdrowotne, mające wpływ na zdrowie /
chorobę)
Stan długotrwałej, nieuleczalnej choroby (np. rak) moŜe powodować zmiany
w osobowości.
5.
(uwzględnia się wiele czynników warunkujących zdrowie lub chorobę)
II.
Rola cech osobowości w rozwoju chorób somatycznych.
Hipokrates 4 w p.n.e. kobiety melancholijne są badziej podatne na choroby
nowotworowe
•
von Duch (1868) – osoby z niedokrwienną chorobą serca: „szybko i głośno mówią,
nadmiernie pracują, palą tytoń, podejmują mało wysiłku i są otyli”
•
W. Osler (1910) – osoby z chorobą wieńcową: „przesadna ambicja wzbudza
nadmierną aktywność”
III. Psychosomatyka
Freud: histeria konwersyjna jako symboliczna manifestacja nieświadomych konfliktów
wewnętrznych. Nierozwiązane nieświadome problemy somatyzują się i prowadzą do np.
wrzodów.
Twierdzenie Freuda było podstawą psychosomatyki.
Dwa nurty psychosomatyki:
1.
Choroba jest związana ze strukturą osobowości.
F. Dunbar – profile osobowości. (lata 40 20w.)
osobowość wieńcowa składająca się z pewnych cech sprzyjających chorobie
wieńcowej: wysoka potrzeba dominacji i osiągnięć, wysoka samodyscyplina, cechy
kompulsywne, tendencje do represji
Pewne cechy sprzyjają zachorowaniu na określone choroby.
2.
Choroba jest wynikiem traumatycznych wydarzeń doznanych w dzieciństwie
(Groen, Hamilton, Rees). Wśród tych wydarzeń największe znaczenie ma utrata
bliskiej, znaczącej osoby, która moŜe być czynnikiem ryzyka chorób
nowotworowych.
Próby połączenia dwóch nurtów:
Alexander i Freuch – o chorobie decyduje:
•
specyficzna konstelacja cech osobowości, powiązanych z nieświadomymi
konfliktami pochodzącymi z okresu dzieciństwa
•
sytuacja, która wystąpiła bezpośrednio przed zachorowaniem, a która
reaktywowała stary konflikt
•
konstytucjonalna (najczęściej wrodzona) słabość narządu
Krytyka:
•
koncepcje opierały się głównie na obserwacjach klinicznych i wywiadach
z chorymi, a nie na badaniach spełniających określone standardy metodologiczne
•
procesy psychiczne i biochemiczne traktowano jako dwa róŜne zjawiska
•
koncentrowano się na przyczynach tylko niektórych chorób (choroby układu
krąŜenia, nowotwory, wrzody)
•
nie zajmowano się psychologicznymi konsekwencjami chorób somatycznych
Współczesna psychosomatyka:
•
holistyczne ujmowanie człowieka jako jedności biopsychospołecznej
•
polietnologiczna koncepcja choroby (o chorobie decyduje wiele powiązanych ze
sobą czynników)
Badania polskie:
•
Łazowski i PłuŜek:
Zespół psychosomatyczny chorób układu krąŜenia i choroby wrzodowej: silna
potrzeba osiągnięć, dominacji, wytrwałości, duŜa samokontrola, postawa obronna,
pozytywna samoocena.
Nawiązania do wczesnego nurtu somatyki: osobowość wpływa na chorobę.
•
Wrześniewski i Lepczyński:
Rola wzorów percepcyjnych i stylów reagowania emocjonalnego.
WZÓR PERCEPCYJNY – względnie stały, charakterystyczny dla danej jednostki
sposób interpretowania sytuacji (w tym jej wartościowania i przewidywania
konsekwencji). U osób skłonnych do zachorowania świat spostrzegany jest w
kategoriach zagroŜenia
STYL REAGOWANIA EMOCJONALNEGO – charakterystyczna dla jednostki
tendencja do reagowania emocjonalnego, w miarę niezaleŜna od sytuacji
stresowych.
•
Lemańska:
Chorzy z zawałem serca wykazują tendencję do minimalizowania cech zagroŜenia
i pomimo zaistniałych przeszkód nastawieni są na realizacje celów.
Chorzy z chorobą wrzodową charakteryzują się tendencją do spostrzegania
sytuacji w kategorii zagroŜenia, co wywołuje u nich poczucie lęku i skłania do
zachowań obronnych i wycofywania się.
IV. Cechy osobowości sprzyjające chorobom
•
NEUROTYCZNOŚĆ – osoby neurotyczne doświadczają więcej dolegliwości
somatycznych, wykazują gorsze samopoczucie, są bardziej podatne na stres, a
takŜe wykazują większą skłonność do angaŜowania się w zachowania niekorzystne
dla zdrowia.
•
UGODOWOŚĆ – niski poziom (związany z cyniczną wrogością) to czynnik ryzyka
choroby wieńcowej, a wysoki (związany z wypieraniem emocji) to czynnik ryzyka
chorób nowotworowych.
•
INTROWERSJA – czynnik ryzyka nowotworów.
Inne właściwości sprzyjające chorobom
•
TEMPERAMENT – choleryk: zółć? układ krąŜenia; melancholik: reaktywność
emocjonalna- nadmierne odczuwanie negatywnych emocji czarna Ŝółć nowotwory.
•
GNIEW I WROGOŚĆ – cyniczna wrogość: czynnik ryzyka choroby wieńcowej;
neurotyczna wrogość: czynnik ryzyka choroby nowotworowej.
•
NEGATYWNA EMOCJONALNOŚĆ (afekt negatywny) – lęk, irytacja, zamartwianie
się, pesymistyczne nastawienie do Ŝycia, depresyjność.
•
SŁABA (BRAK) EKSPRESJA EMOCJONALNA – tłumienie, wypieranie, aleksytymia.
V. Model rozwoju choroby
VI. Psychoneuroimmunologia
R. Ader i N. Cohen:
Badanie złoŜonych interakcji między róŜnymi poziomami:
•
układu nerwowego – neurologia
•
zachowań – psychologia
•
komórkowym – immunologia
Dwie drogi wpływu mózgu na procesy obwodowe:
1.
poprzez obwodowy układ nerwowy
Układ współczulny unerwia: grasicę, szpik, śledzionę, węzły chłonne. Zakończenia
nerwów współczulnych uwalniają katecholaminy, zaś narządy i komórki układu
immunologicznego zawierają receptory katecholamin.
Poza tym zakończenia nerwów współczulnych znajdujące się w tych organach
mają połączenia z limfocytami, zaś połączenia te wykazują ultrastrukturalne cechy
połączeń synaptycznych.
2.
uwalnianie substancji, które sprawiają, Ŝe gruczoły dokrewne wydzielają hormony
do układu krwionośnego. Komórki T i B mają receptory większości spośród tych
hormonów.
Układ immunologiczny i mózg tworzą sieć wzajemnie powiązanych procesów
oddziaływujących w dwóch kierunkach i oba układy nawzajem regulują swoje
funkcje.
Procesy psychiczne mogą oddziaływać na tę sieć i jednocześnie same zmieniają
się pod jej wpływem.
prof. dr hab. Nina Ogińska-Bulik
Psychologia Zdrowia
WYKŁAD 6 (10.04.2008)
Wzór zachowania A jako czynnik ryzyka niedokrwiennej choroby serca.
I. Niedokrwienna choroba serca
•
dusznica bolesna
•
zawał mięśnia sercowego
•
nagła śmierć wieńcowa
Choroba wieńcowa:
Stan uszkodzenia mięśnia sercowego wywołany zachwianiem równowagi między
wielkością przepływu wieńcowego a zapotrzebowaniem mięśnia sercowego na tlen.
Zawał mięśnia sercowego:
Rozległa, pierwotnie skrzepowa martwica komórek mięśniowych, naczyń i zrębu.
II. Czynniki ryzyka
•
niezaleŜne od zachowania (np. płeć)
•
częściowo zaleŜne od zachowania (np. poziom cholesterolu we krwi)
•
całkowicie lub w znacznym stopniu zaleŜne od zachowania (np. palenie tytoniu)
III. Klasyczne czynniki ryzyka
•
wysoki poziom cholesterolu
•
nadciśnienie tętnicze
•
otyłość
•
brak aktywności fizycznej
•
palenie tytoniu
•
cukrzyca
•
płeć i wiek (męŜczyźni, powyŜej 40 roku Ŝycia)
IV. Wzór zachowania A (WZA)
TABP – Type A Behaviour Pattern
/M. Friedman, R. Rosenman (1959)/
Pojęcie psychologicznego czynnika ryzyka – WZA – wprowadziło do uŜytku dwóch
kardiologów.
Jenkins, Zyzanski, Rosenman (1979):
WZA – zespół jawnego zachowania lub styl Ŝycia, charakteryzujący się rywalizacją, walką
o osiągnięcia, agresywnością (czasami silnie tłumioną), pośpiechem, niecierpliwości,
pobudliwością, nadmierną czujnością, wybuchowym sposobem mówienia, napięciem
mięśni twarzy, poczuciem presji czasu i nadmiernej odpowiedzialności.
Jednostki typu A dąŜą do zrealizowania jak największej ilości celów w jak najkrótszym
czasie. (np. pracoholizm)
Konstrukt zawiera elementy osobowościowe i behawioralne.
V. Typ A – charakterystyka
•
silne dąŜenie do osiągnięć
•
skrajna rywalizacja
•
agresywność (często tłumiona)
•
zniecierpliwienie
•
wybuchowy sposób mówienia
•
poczucie presji czasu
•
nadmierna odpowiedzialność
VI. Typ B – przeciwstawny typowi A – charakterystyka
•
potrafi się odpręŜyć
•
nie spieszy się
•
łatwo doznaje satysfakcji
•
bardziej poddaje się prądowi Ŝycia, niŜ podejmuje ciągłą walkę
VII. Typ A dotyczy:
•
określonych cech osobowościowo-motywacyjnych związanych z duŜą potrzebą
osiągnięć, dominacji i agresji
•
ogólnego stylu Ŝycia wyraŜającego się w jawnym zachowaniu w postaci duŜej
aktywności, nadmiernej pracy
•
określonego
stanu
psychofizjologicznego
charakteryzującego
się
duŜą
reaktywnością układu adrenergicznego
osoby WZA często Ŝyją w permanentnym stresie
VIII. Niewerbalne wskaźniki WZA
•
MOWA: ton, barwa, eksplozywność
•
TWARZ: wyraz, mimika, napięcie mięśni, ułoŜenie szczęk i zębów
•
CIAŁO: ruch, gestykulacja, napięcie mięśni
•
POSTAWA: animacja, pogotowie
IX. Typ A a ryzyko chorób układu krąŜenia
Badania na osobach zdrowych:
•
Western Collaborative Group Study
ok. 3,5 tysiąca męŜczyzn obserwowano przez 8,5 roku; choroba niedokrwienna
serca występowała dwa razy częściej u WZA niŜ WZB
•
Framingham Hart Study
ok. 1500 kobiet i męŜczyzn
•
French – Belgia Collaborative Study
2800 męŜczyzn – pracowników fizycznych i umysłowych
•
Multiple Risk Factor Intervention Trial
ok. 13 tysięcy męŜczyzn w 18 miastach USA z wysokim ryzykiem zachorowania
na niedokrwienną chorobę serca
Badania koronograficzne czyli u osób z objawami (na pacjentach):
•
Badania kliniki w Bostonie
osoby z pięćdziesięcioprocentowymi zmianami miaŜdŜycowymi charakteryzowały
się WZA
•
Badania Duke University Medical Center
grupa o największych zmianach miaŜdŜycowych to w 93% WZA
•
Program POL-MONICA
analiza klasycznych czynników ryzyka przy uwzględnieniu WZA
Badania Ogińskiej i Juczyńskiego w Polsce nie potwierdziły związku WZA
mierzonego skalą Framingham z niedokrwienną chorobą serca
X. Model zaleŜności między typem A i B a zdrowiem
WZB: niska skłonność do chorób, ale w wyniku tłumienia emocji ale w wyniku tłumienia
emocji jest wraŜliwy na inne choroby
WZA: jeśli nie zawiera wrogości i rywalizacji to jest to typ charyzmatycznie zdrowy.
Globalny WZA nie jest wskaźnikiem ryzyka, tylko jego pewne elementy (wrogość i
rywalizacja)
XI. WZA jako czynnik ryzyka chorób somatycznych
•
patogenna rola gniewu i wrogości w rozwoju chorób układu krąŜenia
•
rola bezradności i beznadziejności ujawnianej w sytuacjach braku lub utraty
kontroli
•
rola WZA w rozwoju innych chorób somatycznych: choroba wrzodowa, choroba
reumatyczna
XII. Mechanizm funkcjonowania osób typu A
•
Teoria Glassa:
dąŜenie do osiągnięcia i sprawowania kontroli nad otoczeniem, (a stres jest
doświadczany w sytuacji braku kontroli)
•
Teoria Price:
poznawczą bazą zachowań typu A są przekonania i obawy:
1)
przekonanie, Ŝe stale trzeba się sprawdzać
2)
przekonanie, Ŝe nie ma uniwersalnej zasady moralnej, a wartości mają przede
wszystkim charakter materialny
3)
przekonanie, Ŝe nie dysponuje się odpowiednimi środkami, które pozwoliłyby
jednostce na wykazanie się
(*WZA moŜe wynikać z przekonania o małej wartościowości i niskiego poczucia własnej
wartości)
XIII. WZA u dzieci i młodzieŜy
•
skłonność do wyróŜniania się
•
tendencja do rywalizacji
•
częstsze doświadczanie stresu
•
wyŜszy poziom zniecierpliwienia
•
presja czasu
•
niŜsze poczucie własnej wartości
•
większa skłonność do depresji
•
lepsza koncentracja, ignorowanie przeszkód zewnętrznych, pomniejszanie
dolegliwości fizycznych, przejawianie mniejszego znuŜenia w sytuacji zadaniowej,
większe osiągnięcia
XIV. Przyczyny rozwoju WZA
1.
genetyczno-temperamentalne (30% zmienności)
•
aspekty związane z dynamiką i szybkością zachowania
•
aktywność, impulsywność i dominacja
2.
środowiskowe
•
nacisk na osiągnięcia (nagradzanie, karanie, metody wychowawcze,
postawy rodzicielskie)
•
WZA rodziców
•
wyŜsze wykształcenie rodziców
•
prestiŜ i wielkość szkoły
•
presja rówieśników
•
miejsce zamieszkania (wielkie aglomeracje sprzyjają WZA)
XV. Sposób badania
•
obserwacja
•
wywiad
•
kwestionariusze, skale, inwentarze
Jenkins Activity Survey (JAS)
- K. Wrześniewski „Sposób Ŝycia”
Framingham Hart Study
- Z. Juczyński „Skala Framingham”
Typ A Framingham:
•
skrajny WZB (B1)
•
umiarkowany WZB (B2)
•
typ pośredni
•
umiarkowany WZA (A2)
•
skrajny WZA (A1)
•
występowanie na zasadzie krzywej gaussa, główne kryteria to pośpiech i
rywalizacja
Kwestionariusz Samopoznania BWZ
- K. Wrześniewski
20 twierdzeń ocenianych na skali pięciostopniowej
Skala MYTH K. Matthews’a
- N. Ogińska-Bulik, Z. Juczyński
skala dla dzieci, opisuje opiekun/wychowawca; 17 twierdzeń ocenianych na
pięciostopniowej skali
Skala H-W (S. Hunter, T. Wolf)
- N. Ogińska-Bulik, Z. Juczyński
skala samopisu dla młodzieŜy w wieku 11 – 17 lat; 17 twierdzeń ocenianych na
skali siedmiostopniowej
Skala TAB, N. Ogińska-Bulik, Z. Juczyński
skala samopisu dla młodzieŜy; 16 twierdzeń ocenianych na skali czterostopniowej
czynniki:
•
rywalizacja
•
niecierpliwość
•
pośpiech
•
wrogość
Skala Ekspresji Gniewu
20 twierdzeń ocenianych na skali pięciostopniowej; 10 twierdzeń mierzy gniew
wyraŜany na zewnętrz, a 10 mierzy gniew wyraŜany do wewnątrz
prof. dr hab. N. Ogińska-Bulik
Psychologia Zdrowia
WYKŁAD 7 (17.04.2008)
Typ C jako czynnik ryzyka chorób nowotworowych.
I. Choroby nowotworowe
guz (tumor) – wszystkie nowotwory
rak (cancer)
Nowotwór złośliwy – stan, w którym dochodzi do niekontrolowanego rozwoju własnych,
zmienionych morfologicznie i czynnościowo komórek; początkowo w miejscu pierwotnej
zmiany, potem do naciekania otaczających tkanek i wreszcie do wędrowania i
namnaŜania zmienionych komórek w miejscach odległych.
/Wronkowski i WSP., 1986r./
II. Nowotwór rozpoznawany na poziomie komórkowym
•
pojawia się niespodziewanie i w dowolnym miejscu jako nowy układ
•
o wieloczynnikowym uwarunkowaniu
•
z reguły samoistnie nieodwracalny
•
niszczy swoje biologiczne otoczenie, zarówno w miejscu powstania, jak i w postaci
przerzutów do odległych nawet części ustroju
•
nie będąc zjawiskiem dziedzicznym ani zaraźliwym, moŜe stawać się odporny na
dotychczas skuteczne leczenie, ale nie jest zdolny do własnego samodzielnego
Ŝycia poza organizmem, w którym powstał
•
nieleczony lub niewłaściwie leczony skraca długość Ŝycia organizmu, w którym się
zorganizował
/Klimek, 1992r./
III. Podział nowotworów
IV. Czynniki rakotwórcze (kancerogenne)
•
chemiczne
•
fizyczne
•
biologiczne
V. Etapy rozwoju nowotworu
•
inicjacja – powstanie komórki nowotworowej i zwiększanie jej masy
•
promocja – rozrost guza
•
progresja
VI. Koncepcja rozwoju nowotworu złośliwego
•
faza indukcji (15 – 30 lat)
•
faza przedinwazyjna (5 – 10 lat)
•
faza inwazyjna (1 – 5 lat)
•
faza rozsiewu (kilka miesięcy – 5 lat)
VII. Najczęściej występujące nowotwory złośliwe w Polsce
MęŜczyźni:
•
rak płuca 27 – 28%
•
rak Ŝołądka
•
rak krtani
•
rak skóry
•
rak gruczołu krokowego
•
najrzadziej nowotwór wargi 2, 3%
Kobiety:
•
rak sutka 16 – 17%
•
rak szyjki macicy
•
rak Ŝołądka
•
rak skóry
•
najrzadszy rak jelita grubego i pęcherzyka Ŝółciowego 4%
VIII. Względny czas przeŜycia
Kobiety:
•
najdłuŜszy: rak skóry (bez czerniaka złośliwego) nawet 100%, rak trzony macicy,
białaczka limfatyczna
•
najkrótszy: rak Ŝołądka, rak trzustki, rak wątroby; kilka m-cy
IX. Rysy osobowości sprzyjające chorobom nowotworowym
•
Galen – kobiety „melancholijne” częściej zapadają na raka, niŜ kobiety „pogodne”
•
Thomas – osoby z poczuciem bezradności i beznadziejności, ujawniające
bezradność w obliczu nieuniknionego stresu
•
Bacon – osoby nadmiernie przyjacielskie w kaŜdych okolicznościach, niezdolne
do wyraŜania złości
X. Typ C jako typ osobowości sprzyjającej chorobom nowotworowym (osobowość a nie
wzór zachowania)
Morris i Green
Pojęcie wprowadzone celem wyraŜenia przejawianego przez osobę brak ekspresji
emocjonalnej i rozwoju poczucia bezradności w obliczu stresu.
Temshok
Typ C:
•
brak emocjonalnej ekspresji – względnie aktualna represja emocjonalna,
jednostka nie zdjae sobie sprawy z tego, Ŝe tłumi emocje
•
rozwój poczucia bezradności – względna bezradność w obliczu nieuniknionego
stresu
Eysenck
Na osobowość rakową składają się dwie główne cechy: skłonność do reagowania na stres
poczuciem bezradności lub beznadziejności oraz skłonność do wypierania emocji. Według
tego autora utrzymywanie się takich stanów bezradności i beznadziejności łączy się
z obniŜeniem aktywności układu immunologicznego, co sprzyja rozwojowi choroby.
Bahnson i in.
Zwracają uwagę na kluczową rolę represji i zaprzeczania w zapoczątkowaniu i rozwoju
raka.
Wirsching i in.
Pojawiające się w wyniku niezdolności do radzenia sobie poczucie bezradności
i beznadziejności są często maskowane demonstracją niezaleŜności czy nadmiernego
optymizmu. (osoba na zewnątrz wygląda na optymistyczna, ale w środku tłumi swoje
uczucia)
Morris i in.
Ryzyko
zachorowania
na
choroby
nowotworowe
zwiększają:
brak
poczucia
bezpieczeństwa, niski poziom neurotyczności, mała ekspresja emocjonalna, wysoki
poziom depresji.
Dolińska-Zygmunt
Wzorzec charakteryzujący się takimi cechami, jak: kooperatywny, spokojny, cierpliwy,
nieasertywny, ukrywający negatywne emocje (szczególnie gniew), uległy wobec
zewnętrznych autorytetów.
Oleś
Osobowość typu C, która jest wynikiem współwystępowania wysokiego poziomu
neurotyczności i introwersji, obejmuje: obniŜone poczucie własnej wartości, brak wiary
w siebie, bierność, skłonność do przezywania stanów obniŜonego nastroju i
pesymistyczne nastawienie wobec przyszłości.
Niejednoznaczny obraz typu C, brak narzędzia pomiaru, moŜna tylko obserwować.
•
Typ C moŜe być traktowany jako właściwość osobowości, jak i styl radzenia sobie
(rozumiany jako dyspozycja), charakterystyczny dla osób zapadających na
nowotwory.
•
Sposób radzenia sobie jest zmienną modyfikującą związek strasu z chorobą
nowotworową i jest on uwarunkowany między innymi cechami osobowości.
(beznadziejność bezradność zaprzeczanie)
LeShan
Rola nastawienia do świata i postaw wobec innych, kształtowanych w okresie
dzieciństwa, a wpływających na sposoby radzenia sobie z doświadczanymi wydarzeniami
Ŝyciowymi (zwłaszcza odrzucenie emocjonalne lub strata rodzica).
Podobne stanowisko, podkreślające rolę wczesnodziecięcych doświadczeń w rozwoju
choroby nowotworowej, moŜna znaleźć w koncepcji Baltruscha.
Zakrzewska
Brak powiązania osobowości z ryzykiem zachorowania na choroby nowotworowe.
Badania przeprowadzone w Japonii na grupie 30 tysięcy osób chorych onkologicznie,
pozwoliły stwierdzić jedynie, Ŝe osoby, które chorowały na raka juŜ przed rozpoczęciem
badań, ujawniały nieco wyŜsze wskaźniki neurotyzmu.
XI. Grossart-Maticek, Eysenck, Vetter – badania
Crvenka – od 1965 do 1976 roku, zbadano 1353 osoby
Heidelberg – od 1972 do 1982 roku, zbadano 875 osób w grupie niestresowej i 1042
osoby w grupie stresowej
typ 1 – skłonność do choroby nowotworowej
typ 2 – skłonność do chorób serca
typ 3 i 4 – bez skłonności do w/w chorób
metoda 1 – ocena badanego
metoda 2 – ocena przyjaciół i krewnych
metoda 3 – ocena badającego (wywiad)
Śmiertelność /Crvenka/:
typ 1:
45 – 50%
nowotwór
ok. 10%
choroby serca
typ 2:
ok. 10%
nowotwór
ok. 30%
choroby serca
typ 3:
ok. 5%
nowotwór
ok. 10%
choroby serca
typ 4:
ok. 2%
nowotwór
ok. 3%
choroby serca
Śmiertelność /Heidelberg, grupa stresowa/:
typ 1:
ok. 40%
nowotwór
ok. 7%
choroby serca
typ 2:
ok. 4%
nowotwór
ok. 30%
choroby serca
typ 3:
ok. 4%
nowotwór
ok. 1%
choroby serca
typ 4:
ok. 1%
nowotwór
ok. 1%
choroby serca
Predykatory choroby nowotworowej w tym badaniu:
X
1
– liczba traumatycznych wydarzeń wywołujących przewlekłą bezradność (0,43)
X
2
– liczba traumatycznych wydarzeń wywołujących przewlekłe pobudzenie (-0,32)
X
3
– zachowania racjonalne i pozbawione emocji (0,41)
X
4
– zaprzeczanie występowaniu harmonijnych związków interpersonalnych
X
5
– brak nastawień hipochondrycznych wywołujących bezradność
X
6
– brak objawów psychopatologicznych
X
7
– brak pozytywnych reakcji emocjonalnych
prof. dr hab. Nina Ogińska-Bulik
Psychologia Zdrowia
WYKŁAD 8 (24.04.2008)
Osobowość typu D jako czynnik ryzyka chorób i zaburzeń zdrowia.
I. Osobowość stresowa – tup D (distressed personalisty – J. Denollet, 1995)
•
negatywna emocjonalność
– skłonność jednostki do przezywania negatywnych
emocji np. lęk, smutek
•
hamowanie społeczne
– skłonność do świadomego powstrzymywania się od
wyraŜania emocji, świadoma izolacja od otoczenia społecznego,
To dwa względnie stałe wymiary osobowości występujące w codziennym Ŝyciu,
osobowość D posiada obydwa wymiary jednocześnie.
Typ D jest rozpatrywany w kategorii normalnego typu osobowości, a nie patologii!
II. Charakterystyka osobowości typu D
•
częste doświadczanie emocji negatywnych, a rzadkie pozytywnych
•
skłonność do świadomego powstrzymywania się od wyraŜania emocji, głównie w
sytuacjach społecznych
•
tendencja do zamartwiania się i odczuwania napięcia
•
pesymistyczny sposób patrzenia na świat
•
łatwość irytowania się
•
niska skłonność do dzielenia się emocjami z innymi, głównie z obawy przed
dezaprobatą i odrzuceniem
•
słabe więzi z innymi ludźmi
•
tendencja do obwiniania się
•
skłonność do depresji
•
trudności w spostrzeganiu i korzystaniu ze wsparcia społecznego
•
obniŜone samopoczucie
•
niski poziom satysfakcji z Ŝycia
•
poczucie wyczerpania
III. Typ D a inne typy osobowości sprzyjające chorobom
TYP A
TYP D
1. ZAKRES
szerszy konstrukt (cechy
osobowe
i
cechy
zachowania)
węŜszy
konstrukt
(stałe
cechy osobowości)
2. CHARAKTERYSTYKA
niecierpliwy,
rywalizujący,
ryzykant
spokojny, unikający ryzyka
3. EMOCJE NEGATYWNE
raczej
ujawniane
na zewnątrz
powstrzymywanie
się
od
ujawniania
4. DOŚWIADCZANIE
STRESU
głównie w sytuacji dąŜenia
do sprawowania kontroli
głównie
w
sytuacjach
interpersonalnych
5. REAGOWANIE NA STRES
mobilizacja i walka
silna bezradność i poczucie
beznadziejności
6. KORZYSTANIE ZE
WSPARCIA
silna niechęć
silna niechęć
TYP C
TYP D
PODOBIEŃSTWA
•
pesymistyczne nastawienie do Ŝycia i skupianie się
na jego negatywnych stronach
•
reagowanie na stres bezradnością, beznadziejnością
•
skłonność do depresji
represja
emocji,
niska
świadomość
stresu
i dyskomfortu
świadome powstrzymywanie
się od wyraŜania emocji
RÓśNICE
uznawanie potrzeb innych
za waŜniejsze od własnych
(nadmierny altruizm)
bardziej
egocentryczny,
nastawiony
na realizację
własnych celów
Typ D a N neurotyczność:
Podobieństwa:
•
tendencja do katastroficznego widzenia rzeczywistości
•
ocenianie zdarzeń jako silnie zagraŜające
•
odczuwanie silnego lęku
•
pesymistyczny obraz świata
•
podatność na stres
•
skłonność do załamywania się w sytuacjach trudnych
RóŜnice:
•
neurotyczność obejmuje takŜe labilność emocjonalną, trudności w kontroli
impulsów
Typ D a I introwersja
Podobieństwa:
•
rezerwa w kontaktach społecznych
•
nieśmiałość i preferencje do przebywania w samotności
•
mniejsza skłonność do poszukiwania wsparcia społecznego
•
słabsza jakość kontaktów społecznych
•
niŜsze poczucie własnej wartości
RóŜnice:
•
Ekstrawersja/Introwersja obejmuje takŜe elementy intrapsychicznego
funkcjonowania, związane z aktywnością i poszukiwaniem doznań (w
porównaniu z hammowaniem)
TYP D ≈ NEUROTYCZNA INTROWERSJA
typ D to w przybliŜeniu neurotyczna introwersja
IV. Dziedziczność typu D
W badaniach holenderskich obejmujących 3331 par zdrowych, młodych dorosłych
bliźniąt wykazano, Ŝe typ osobowości D ma charakter dziedziczny (52%)
V. Związek typu D z chorobą wieńcową
rok 1995 – 75% przypadków śmierci z powodów kardiologicznych wystąpiło
u pacjentów z osobowością typu D
rok 1997 – badania podłuŜne obejmujące 300 pacjentów z chorobą wieńcową;
śmiertelność wśród pacjentów z osobowością typu D sięgała 27%, podczas gdy
u pacjentów bez cech osobowości typu D – 7%
rok 2000 – powtórzono badania na 300 pacjentach z chorobą wieńcową;
wykazano, Ŝe osobowość typu D jest predykatorem zarówno samej choroby, jak
i śmiertelności z jej powodu
wpływ osobowości typu D na rehabilitację kardiologiczną- u pacjentów
z osobowością typu D rehabilitacja jest mniej skuteczna
VI. Częstotliwość występowania osobowości typu D
Badania węgierskie:
ogólna populacja
nadciśnienie
choroba niedokrwienna serca
9,4%
15,7%
14,0%
ogólna populacja
męŜczyźni
kobiety
8,2%
10,4%
nadciśnienie
męŜczyźni
kobiety
13,4%
16,9%
choroba niedokrwienna serca
męŜczyźni
kobiety
15,8%
11,3%
Badania holenderskie:
ogólna populacja
zdrowi
chorzy kardiologicznie
28,0%
21,0%
45,5%
Badania polskie:
ogólna populacja
zdrowi
chorzy kardiologicznie
34,3%
20,1%
72,1%
VII. Mechanizmy fizjologiczne łączące osobowość typu D z chorobą wieńcową
•
mechanizm zwiększonej reaktywności
(w badaniach młodych, zdrowych ludzi
wykazano, Ŝe hamowanie społeczne było istotnie związane z podwyŜszonym
ciśnieniem krwi, a obydwa komponenty osobowości typu D – ze zwiększonym
wydzielaniem kortyzolu)
•
osłabienie układu immunologicznego
(wykazano, Ŝe typ D jest predykatorem
zwiększonego wydzielania cytokin istotnych dla rozwoju choroby wieńcowej)
VIII. Modyfikacja typu D
•
zmniejszenie intensywności przeŜywanie emocji negatywnych, a wzbudzanie
emocji pozytywnych
•
zwiększenie umiejętności ekspresji emocjonalnej
IX. Związek osobowości typu D z innymi chorobami somatycznymi
Osobowość typu D występuje istotnie częściej u pacjentów z chorobami:
•
nowotworowymi
•
chorobą wrzodową
•
chorobami skóry (łuszczyca)
/N. Ogińska-Bulik, Z. Juczyński, 2007/
X. Osobowość typu D a stan zdrowia psychicznego
Badania osób zdrowych wykazały związek obydwu wymiarów (silniejszy
negatywnej emocjonalności) z zaburzeniami w stanie zdrowia, tj. z objawami niepokoju,
bezsenności, zaburzeniami funkcjonowanie i symptomami depresji.
/N. Ogińska-Bulik, 2005, 2006/
XI. Osobowość typu D a objawy PTSD
Badania przeprowadzone na straŜakach wykazały pozytywny związek obydwu
wymiarów osobowości typu D z:
•
intruzją
•
unikaniem
•
nadmiernym pobudzeniem
/Ogińska-Bulik, Langer/
XII. Związek osobowości typu D z innymi zmiennymi
•
Doświadczane emocje
(PANAS)
dodatni związek obydwu wymiarów z afektem negatywnym i ujemny z afektem
pozytywnym
•
Temperament
(FCZ-KT)
dodatni związek obydwu wymiarów z reaktywnością emocjonalną
•
Stres
pozytywny związek ze stresem (skala Cohena)
pozytywny związek z oceną stresu w kategoriach zagroŜenia (mierzony KOS,
Wrześniewski)
•
Radzenie sobie
pozytywny związek z nieadaptacyjnymi strategiami radzenia sobie (zaprzestanie
działań, zaprzeczanie, zajmowanie się czymś innym, zaŜywanie substancji
psychoaktywnych)
•
Satysfakcja z Ŝycia
im silniejsza osobowość typu D, tym niŜsza satysfakcja z Ŝycia (NE
predyktorem u osób zdrowych a HS u osób chorych)
osobowość typu D jest istotnie częściej spotykana u osób współuzaleŜnionych
od alkoholu
XIII. Osobowość typu D a skłonność do zachowań ryzykownych
•
większa ilość wypalanych papierosów i ryzyko uzaleŜnienia od nikotyny
•
naduŜywanie alkoholu
•
niekorzystne zachowania Ŝywieniowe, głównie emocjonalne przejadanie się
•
naduŜywanie Internetu
•
niekontrolowane zachowania zakupowe
XIV. Modele rozwoju choroby u osób z osobowością typu D
Model komplementarny:
XV. Pomiar osobowości typu D
•
1998 – DS. 16 Denollet
•
2005 – DS. 14 Denollet
Polska adaptacja: Ogińska-Bulik, Juczyński, Denollet
14 stwierdzeń ocenianych na pięciostopniowej skali. 7 twierdzeń do wymiaru
negatywnej emocjonalności, 7 do wymiaru hamowania społecznego.
Typ D diagnozuje się przy uzyskaniu co najmniej po 10 punktów w obydwu
wymiarach.
prof. dr hab. Nina Ogińska-Bulik
Psychologia Zdrowia
WYKŁAD 9 (08.05.2008)
Potencjały zdrowia, cz. I
Jakie cechy jednostki pomagają zachować zdrowie?
I. Potencjały zdrowia
•
temperament
– zasób wrodzony np. typ silny albo sangwinik u Hipokratesa
•
wola Ŝycia
– traktowana jako konieczny i podstawowy warunek utrzymania i
realizacji wszelkich dąŜeń Ŝyciowych (Czapiński)
•
cechy osobowości
– stabilność emocjonalna, sumienność, ekstrawersja
R. Poprawa:
otwartość, oznaczająca gotowość człowieka do dzielenia się swoimi przeŜyciami,
myślami i uczuciami
umiejętność swobodnej ekspresji emocji (przewentylowania emocji)
zaufanie do samego siebie – związane z wiarą w swoje moŜliwości
poczucie toŜsamości
posiadanie pasjonujących zainteresowań
umiejętność zaangaŜowania się w działanie i oddanie się dąŜeniu do ustalonych
celów
dociekliwość
zdolność do odnalezienia sensu w kryzysie i nadawania krytycznym wydarzeniom
znaczenia (potraumatyczny wzrost)
zdolność do reagowania na zmianę Ŝyciową jako wyzwanie i wiąŜąca się z tym
twardość
wiara w moce nadprzyrodzone i siłę wyŜszą (religijność i duchowość)
niefrasobliwość, rozumiana jako zdolność nieprzejmowania się, bycia wyrozumiałym
wobec siebie i dbania o własną wygodę
poczucie humoru
umiejętność porozumiewania się społecznego, a szczególnie asertywność
wiedza i inteligencja
umiejętność nawiązywania problemów
dojrzałość emocjonalna
style poznawcze
style radzenia sobie
Heszen i Sęk:
Do istotnych dla zdrowia zasobów osobistych zaliczają kompetencje Ŝyciowe, czyli
umiejętności skutecznego rozwiązywania zadań i oddziaływania na otoczenie.
Kompetencje Ŝyciowe obejmują:
kompetencje poznawcze
: np. kreatywność, refleksyjność, otwartość, zdolność
myślenia abstrakcyjnego
kompetencje emocjonalne
wyraŜane w inteligencji emocjonalnej
kompetencje społeczne
(interpersonalne) – warunkujące skuteczność radzenia sobie
z wieloma zadaniami Ŝyciowymi w róŜnych sytuacjach społecznych
II. Przekonania i oczekiwania jako potencjały zdrowia
poczucie koherencji
poczucie własnej skuteczności
Poczucie koherencji (A. Antonovsky)
Poczucie koherencji to globalna orientacja człowieka, wyraŜająca stopień pewności, Ŝe:
1.
napływające w trakcie Ŝycia bodźce zewnętrzne i wewnętrzne mają charakter
strukturalizowany, przewidywalny i zrozumiały
2.
dostępne są zasoby, które pozwalają sprostać wymaganiom stawianym przez te
bodźce
3.
wymagania traktowane są przez człowieka jako wyzwanie warte wysiłku
i zaangaŜowania
Poczucie koherencji:
poczucie zrozumiałości
– stopień, w jakim człowiek spostrzega bodźce, jako
sensowne poznawczo, strukturalizowane, jasne
poczucie zaradności
– stopień, w jakim człowiek dostrzega dostępne zasoby jako
wystarczające, aby sprostać wymaganiom
poczucie sensowności
– spostrzeganie zdarzeń jako wyzwań, czegoś, w co warto
się angaŜować, czemu warto się poświęcać
Poczucie koherencji a zdrowie:
Pozytywny związek poczucia koherencji:
ze zdrowiem fizycznym i psychicznym
z satysfakcją z Ŝycia u młodzieŜy
Niskie poczucie koherencji moŜe wiązać się z zaburzeniami zdrowia. Poczucie koherencji
wiąŜe się takŜe z pewnym wskaźnikiem zdrowia negatywnego. Najsilniej poczucie
koherencji koreluje ujemnie z lękiem i depresją.
W badaniach dotyczących negatywnych skutków stresu zawodowego wykazano, Ŝe stan
zdrowia osób z wyŜszym poczuciem koherencji był lepszy od osób z niskim nasileniem tej
zmiennej.
Istotna
rola
poczucia
koherencji
w
zapobieganiu
objawom
zespołu
stresu
potraumatycznego (PTSD). Funkcjonariusze policji, którzy mieli wysokie poczucie
koherencji, po doświadczeniu wydarzenia traumatycznego przejawiali niŜszy poziom
symptomów PTSD.
Poczucie koherencji to czynnik zapobiegający rozwojowi zaburzeń w stanie zdrowia
psychicznego. Zapobiega zwłaszcza symptomom depresji.
Poczucie własnej skuteczności (A. Bandura, 1977):
Poczucie własnej skuteczności jest to przekonanie jednostki, Ŝe jest zdolna do osiągania
zamierzonego celu w określonej sytuacji.
Sposoby kształtowania poczucia własnej skuteczności:
1.
bezpośrednie doświadczenia jednostki
2.
pośrednie doświadczenia w postaci obserwacji innych ludzi
3.
symboliczne doświadczenia odwołujące się do przykładów innych osób, perswazji
4.
poprzez stany fizjologiczne i wzbudzane emocje (głównie pozytywne)
Właściwości poczucia własnej skuteczności:
poziom
(magnitude), oznaczający stopień trudności zadania, które moŜe być
oceniane jako łatwe lub trudne
ogólność
(generality), która jest związana z wielością róŜnych sytuacji, do których
odnosi się osobiste kompetencje, czy to dotyczące konkretnej (specyficznej)
sytuacji, czy bardziej uogólnionych sytuacji
siła
(strength) to stopień pewności wytrwania w realizacji podjętego zadania,
mimo pojawiających się trudności
Wpływ poczucia własnej skuteczności na zdrowie:
charakter bezpośredni
pośredni – przez modyfikowanie poczucia stresu i wybór odpowiednich strategii
radzenia sobie
Wysokie poczucie własnej skuteczności poprawia stan zdrowia somatycznego, zmniejsza
nasilenie symptomów somatycznych, zaburzeń funkcjonowania i symptomów depresji.
Zmniejsza poczucie stresu, wpływa na wybór bardziej skutecznych sposobów radzenia
sobie. Zmniejsza nasilenie zespołu wypalenia zawodowego, zmniejsza nasilenie
symptomów PTSD. Wpływa pozytywnie na ciśnienie krwi, zmniejsza nasilenie i zwiększa
tolerancję bólu.
prof. dr hab. Nina Ogińska-Bulik
Psychologia Zdrowia
WYKŁAD 10 (29.05.2008)
Potencjały zdrowia, cz. II
I. Optymizm Ŝyciowy
1)
Optymizm to skłonność jednostki do spostrzegania i wartościowania świata
w kategoriach pozytywnych.
2)
Optymizm to oczekiwanie raczej pomyślnych, niŜ niepomyślnych zdarzeń
w przyszłości.
Ad. 1
Czapiński, 1985:
Inklinacja pozytywna – akcentowanie pozytywnych cech rzeczywistości.
Ad. 2
Scheier, Carver, 1992:
Oczekiwanie więcej zdarzeń pozytywnych, niŜ negatywnych.
Tiger, 1979:
Optymizm – postawa przewidywania i oczekiwania pozytywnych zdarzeń.
Stach, 2006:
Ogólna,
względnie
stała
tendencja
do
oczekiwania
pomyślnych
wydarzeń
i pozytywnego wartościowania rzeczywistości.
II. Teorie optymizmu
1)
teoria inklinacji pozytywnej
(Czapiński) – doświadczenia wartościowane raczej
pozytywnie
2)
teoria wyjaśniania przyczyn wydarzeń
(Seligman) – ukształtowane w dzieciństwie
style wyjaśniania zdarzeń
3)
regulacyjna teoria optymizmu
(Scheier, Carver) – mechanizm regulacji związany z
dąŜeniem do pozytywnych dla jednostki celów
Dyspozycyjny optymizm – względnie trwała tendencja do oceniania zdarzeń w
kategoriach
pozytywnych;
cecha
osobowości;
zgeneralizowane
oczekiwanie
pozytywnych zdarzeń.
III. Rodzaje optymizmu
1)
Czapiński:
•
optymizm ekspansywny – wiara w pozytywne zdarzenia w przyszłości
•
optymizm obronny – nadzieja na uniknięcie poraŜki (waŜniejszy!)
2)
Schwarzer:
•
optymizm
defensywny
–
nierealistyczne
oczekiwania
uniknięcia
niepomyślnych
zdarzeń
(chroni
przed
negatywnymi
stanami
emocjonalnymi)
•
optymizm funkcjonalny – oczekiwanie pozytywnych zdarzeń i wysoka
ocena własnej skuteczności (waŜniejszy; sprzyja zdrowiu, wpływa
na aktywność jednostki)
IV. Optymizm a zdrowie
optymizm wiąŜe się ze zdrowiem psychicznym
lepsze wskaźniki w 8 obszarach zdrowia u optymistów
lepsze funkcjonowanie społeczne
optymiści rzadziej i krócej chorują
niŜsze ciśnienie krwi u optymistów
optymistyczna postawa wydłuŜa Ŝycie człowieka
optymizm sprzyja poprawie jakości Ŝycia
optymizm pełni rolę buforową dla negatywnych skutków stresu
V. Inteligencja emocjonalna
Inteligencja emocjonalna to zdolność spostrzegania, oceny i wyraŜania
oraz regulowania emocji swoich i innych.
VI. Inteligencja emocjonalna a zdrowie
deficyt inteligencji emocjonalnej jest niekorzystny dla zdrowia psychicznego
i somatycznego
brak empatii i odczuwania emocji jest charakterystyczny dla aleksytymii
osoby z deficytami emocjonalnymi są bardziej podatne na uzaleŜnienia
prof. dr hab. Nina Ogińska-Bulik
Psychologia Zdrowia
WYKŁAD 11 (29.05.2008)
Potencjały zdrowia, cz. III
I. Twardość (hardiness) /odporność/
Trzy elementy twardości:
•
zaangaŜowanie
– wiara w prawdę i zainteresowanie, poczucie sensowności
własnych działań, włączanie się w wiele sytuacji Ŝyciowych
•
kontrola
– ogólne przekonanie jednostki o sprawstwie i kontroli przebiegu zdarzeń
•
wyzwanie
– wiara, Ŝe zmiana, a nie stabilizacja, jest normalnym sposobem Ŝycia;
traktowanie potencjalnej straty czy zagroŜenia jako czynnika własnego rozwoju
(otwartość poznawcza, elastyczność, tolerancja niejasności)
II. Podobieństwa twardości i innych konstruktów
wyuczona zaradność
poczucie koherencji
pręŜność
stabilność emocjonalna
ekstrawersja
otwartość na doświadczenia i sumienność
wzór zachowania A
III. Właściwości jednostek twardych
osoby łatwo angaŜujące się w to, co robią
wiara w kontrolowanie wydarzeń
nie czują się bezsilne w konfrontacji z przeszkodami (poraŜki słuŜą rozwojowi)
wydarzenia Ŝyciowe to potwierdzenie Ŝyciowych priorytetów i rozwijanie własnych
celów
silne poczucie autonomii, niezaleŜności i odpowiedzialności za siebie
duŜa wyobraźnia, kreatywność
przywiązanie do własnych wartości
IV. Twardość a zdrowie
wyŜszy poziom afektu pozytywnego, a niŜszy negatywnego bez względu
na sytuację
mniejsze nasilenie symptomów depresji i PTSD
niŜszy poziom psychotyzmu
ujemny związek z wypaleniem zawodowym
pozytywny związek ze wsparciem społecznym
skłonność do poszukiwania wraŜeń, w tym angaŜowanie się w sytuacje ryzykowne
dla zdrowia
V. PręŜność (resilience)
1)
Zbiór właściwości osobowościowych oznaczających pręŜną osobę (ego-resiliency).
2)
Zespół umiejętności słuŜących poradzeniu sobie z problemami.
3)
Zdolność do powracania do dobrego funkcjonowania po powaŜnych stratach
i traumie.
4)
Umiejętno skutecznego radzenia sobie z silnym stresem.
5)
Umiejętność tworzenia i utrzymywania satysfakcjonujących więzi społecznych.
VI. PręŜność jest traktowana jako:
•
względnie trwała cecha osobowości (Block, Klemen)
•
trwały Zasów jednostki; pojawia się w wyniku zmagania się z trudnościami
•
wieloczynnikowy proces pozytywnej adaptacji, w której czynniki chroniące
kompensują lub redukują czynniki ryzyka (Ostaszewski)
Ostaszewski:
Resilience jest procesem dynamicznym, a nie cechą osobowości, czy indywidualną
właściwością jednostki. Warunki wystąpienia resilience:
1)
jednostka jest naraŜona na negatywną sytuację Ŝyciową, która wywołuje
trudności w przystosowaniu się
2)
oznaki pozytywnej adaptacji jednostki do sytuacji, realizacja zadań
rozwojowych, brak patologii i zaburzeń
VII. PręŜność a zdrowie
istotny wskaźnik zdrowia psychicznego; chroni przed rozwojem nieprzystosowania
i depresji
negatywny związek z fobią społeczną, depresją i zaburzeniami lękowymi w okresie
dzieciństwa
zmniejsza objawy PTSD
zwiększa skuteczność w radzeniu sobie ze stresem
VIII. PręŜne osoby charakteryzuje
wyŜszy poziom optymizmu i spokoju
większa energia Ŝyciowa
otwartość i ciekawość świata
wyŜsze poczucie własnej skuteczności
wyŜsze poczucie własnej wartości
większe zaangaŜowanie w relacje z ludźmi
niŜszy poziom neurotyzmu
wyŜsza ekstrawersja i otwartość na doświadczenia
wyŜsza satysfakcja z Ŝycia
skłonność do nadawania pozytywnego znaczenia zdarzeniom
tendencja do interpretacji otoczenia jako ogólnie sprzyjającego
raczej ugodowość i nie szkodzenie innym
postrzeganie stresu raczej jako wyzwania
traktowanie negatywnych zdarzeń jako normalnych, nie zagraŜających
traktowanie Ŝycia jako czegoś, na co mają wpływ
stabilność emocjonalna
traktowanie trudności jako szansy rozwoju
IX. RóŜnice między pręŜnością a innymi konstruktami
•
pręŜność to pojęcie szersze i nadrzędne wobec innych konstruktów (obejmuje
zarówno elementy poznawcze, emocjonalne i behawioralne)
•
odwrotność osobowości typu D
X. ZaangaŜowanie (flow) /przepływ/
Flow – stan umysłu, który pojawia się w sytuacji podjęcia waŜnych i interesujących
wyzwań, odpowiadających poziomowi umiejętności jednostki.
Szczególny rodzaj stanu motywowanego wewnętrznie, który podobny jest do pojęcia
eudajmonii według Arystotelesa.
Motywacja wewnętrzna – aktywność podejmowana dla samej aktywności, a nie
efektu. Celem jest zaspokojenie potrzeb psychologicznych (autonomia, kompetencja)
oraz uzyskanie zadowolenia.
ZaangaŜowanie wiąŜe się z emocjami pozytywnymi, zadowoleniem, satysfakcją
z Ŝycia i szczęściem.
XI. Źródło zaangaŜowania
Źródłem zaangaŜowania jest równowaga pomiędzy wyzwaniem a umiejętnościami
jednostki.
XII. Podobieństwa zaangaŜowania do innych konstruktów
eustres
wyuczona zaradność
twardość
prof. dr hab. Nina Ogińska-Bulik
Psychologia Zdrowia
WYKŁAD 12 (05.06.2008)
Promocja zdrowia i edukacja zdrowotna.
I. Promocja zdrowia
Promocja zdrowia jest to proces umoŜliwiający ludziom zwiększanie kontroli nad
swoim zdrowiem i jego ulepszanie.
/Karta Ottawska, 1986r./
II. Główne obszary działań promujących zdrowie
1)
promocja zdrowego stylu Ŝycia
2)
rozwój kompetencji osobistych
3)
modyfikacja zachowań patogennych
4)
profilaktyka uzaleŜnień
Promowanie zdrowia
→
wzmacnianie potencjału własnego zdrowia (prewencja + pozytywne działania)
Zadania
→
kształtowanie stylu Ŝycia sprzyjającego zdrowiu
Prewencja
→
utrzymanie aktualnego zdrowia i przeciwdziałanie rozwojowi choroby
Promocja
→
polepszanie aktualnego zdrowia, polepszanie jakości Ŝycia
III. Profilaktyka
1)
I-rzędowa
:
populacja zdrowa, umacnianie zdrowia, zmniejszanie czynników ryzyka
2)
II-rzędowa
:
chorzy, leczenie
3)
III-rzędowa
:
rekonwalescenci, rehabilitacja
IV. Tereny promocji zdrowia
•
rodzina
•
szkoła
•
zakład pracy
V. Programy promocyjne
•
Zdrowe Miasta
•
Szkoła Promująca Zdrowie
•
Szpital Promujący Zdrowie
•
Zdrowy Zakład Pracy
VI. Konferencja w Ottawie, 1986r.
Cele promocji zdrowia:
•
kształtowanie prozdrowotnej polityki społecznej
•
kreowanie wspierających środowisk
•
wspomaganie działań społecznych
•
rozwijanie osobistych umiejętności
•
przekształcanie słuŜb medycznych
VII. Deklaracja z Ałma Ata, 2000r.
„Zdrowie dla wszystkich”:
1)
wyrównać szanse na Ŝycie w zdrowiu
– kaŜdy człowiek powinien mieć taką samą
szansę na Ŝycie w zdrowiu, bez względu na inne czynniki
2)
dodać lat do Ŝycia
– wydłuŜenie Ŝycia
3)
dodać Ŝycia do lat
– podniesienie jakości Ŝycia osób w wieku podeszłym
4)
dodać zdrowia do Ŝycia
– jak najdłuŜsze Ŝycie w zdrowiu
„Zdrowie dla wszystkich” w XXI wieku:
jednym z podstawowych praw kaŜdej istoty ludzkiej jest najwyŜszy moŜliwy
do uzyskania standard Ŝycia
najwyŜszym celem rozwoju społecznego i ekonomicznego jest poprawa zdrowia
Cele europejskie:
promocja i ochrona zdrowia ludzi w ciągu całego Ŝycia
zmniejszenie występowania chorób i urazów oraz złagodzenie cierpień z ich
powodu
VIII. Przeszkody w prowadzeniu skutecznej promocji zdrowia
•
medyczne
– koncentracja na biomedycznym modelu zdrowia, niedostateczna
edukacja lekarzy w ramach promocji zdrowia
•
jednostkowe
– przekonania jednostek odnośnie własnego zdrowia i zachowania
na nie wpływające
IX. Zmiana zachowań zdrowotnych
1)
CEL
→
ZMIANA
- wprowadzenie
- zwiększenie
- zmniejszenie
- zastąpienie
- wyeliminowanie
2)
uwarunkowania decyzji zmiany
:
•
zdrowotne
•
psychologiczne
•
inne
X. Model przekonań zdrowotnych (Rosenstock i Becker, 1984)
XI. Model planowanego działania
XII. Model kompetencyjny
PROCES MOTYWACYJNY
Faza przygotowania
Faza podejmowania decyzji
Faza planowania
↓
ZAMIAR
PROCES WOLICJONALNY
Faza działania
Faza podtrzymywania działania
1)
Faza przygotowania
2)
Faza podejmowania decyzji
PONADTO:
3)
Faza planowania
OCZEKIWANIA:
4)
Zamiar
•
działanie
•
cel i przedmiot
•
kontekst miejsca
•
kontekst czasu
(co? gdzie? kiedy? w jaki sposób? jak długo? z kim?)
5)
Faza działania
6)
Faza podtrzymywania działania
XIII. Edukacja zdrowotna
Edukacja zdrowotna jest to proces szkolenia ludzi w zakresie zdrowia, umoŜliwiający im
podejmowanie decyzji i ponoszenie odpowiedzialności za własne zdrowie.
Proces edukacji zdrowotnej obejmuje:
•
dostarczanie wiedzy
•
kształtowanie postaw
•
rozwijanie umiejętności dokonywania wyborów i niezaleŜnego podejmowania
decyzji związanych ze zdrowiem
Modele edukacji zdrowotnej:
•
model zorientowany na chorobę
•
model zorientowany na czynniki ryzyka
•
model zorientowany na rozwiązywanie problemów zdrowotnych
Ukierunkowanie edukacji zdrowotnej:
•
jednostki
•
grupy (profesjonalne)
•
organizacje
•
instytucje
•
całe społeczeństwo
XIV. Podstawowe zadania edukacji zdrowotnej
tworzenie warunków dla zmiany
podejmowanie wysiłków na rzecz wzrostu kompetencji jednostki i grup, w zakresie
samodzielnego działania na rzecz zdrowia, na róŜnych poziomach organizacji Ŝycia
społecznego
XV. Celem edukacji zdrowotnej jest wzrost poziomu:
1.
wiedzy na temat zdrowia, z uwzględnieniem determinantów społeczno-
ekonomicznych
2.
wiedzy u umiejętności związanych z prozdrowotnym stylem Ŝycia
3.
wiedzy i umiejętności działania na rzecz grup zawodowych funkcjonujących
w słuŜbie zdrowia oraz poza sektorem zdrowia
4.
świadomości związku między zdrowiem a rozwojem społeczno-ekonomicznym
XVI. Edukacja zdrowotna to szereg czynności takich, jak:
•
przekazywanie wiedzy
•
instruowanie
•
udzielanie porad
•
wyjaśnianie
•
słuchanie
•
prowadzenie dyskusji
•
pomaganie w podejmowaniu decyzji
XVII. Wymiary edukacji zdrowotnej
1.
dotyczy wszystkich aspektów zdrowia jednostki
2.
jest długotrwałym procesem pomagania ludziom w zmaganiu się i adaptowaniu
do poszczególnych faz Ŝycia
3.
odnosi się do wszystkich poziomów zdrowia i choroby ludzi, począwszy
od całkowicie zdrowych do chronicznie chorych i niesprawnych i słuŜy
maksymalnemu zwiększeniu potencjału własnego zdrowia
4.
skierowane jest na pojedyncze osoby, rodziny, grupy społeczne i całe
społeczeństwo
XVIII. Dwie grupy umiejętności:
1.
podstawowe dla codziennego Ŝycia
•
podejmowanie decyzji i rozwiązywanie problemów
•
twórcze i krytyczne myślenie
•
porozumiewanie się i utrzymywanie dobrych relacji interpersonalnych
•
samoświadomość i empatia
•
radzenie sobie z emocjami i stresorami
2.
umiejętności specyficzne
– dotyczące radzenia sobie z zagroŜeniami
XIX. Podstawowe ukierunkowanie na rozwój umiejętności Ŝyciowych (UNICEF, 2000)
Interakcyjny proces nauczania i uczenia się, polegający na uzyskaniu wiedzy,
kształtowaniu postaw i umiejętności, dzięki którym człowiek bierze większą
odpowiedzialność za swoje Ŝycie przez dokonywanie zdrowych wyborów Ŝyciowych,
większą odporność na negatywne wpływy i presję ze strony innych osób oraz unikanie
zachowań ryzykownych dla zdrowia.
XX. Grupy umiejętności
•
interpersonalne
•
dla budowania samoświadomości
•
dla budowania własnego systemu wartości
•
podejmowania decyzji
•
radzenia sobie ze stresem