WOŁODYMYR DROZD 
SAMOTNY WILK 
PrzefoŜyla Tatiana Hołyńska 
Państwowy Instytut Wydawniczy 1986 
Tytuł oryginału: •SAMOTNIJ WOWK» 
Okładkę i strony tytułowe projektowała MARIA IHNATOWICZ 
SłUfc/ Ь~Ь 
46388 
© Copyright for the Polish edition by Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986 
PRINTED  IN POLAND 
Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986 r. 
Wydanie pierwsze 
Nakład 20 000 + 300 egz. Ark. wyd. 9,2. Ark. drak. 13 
Oddano do składania 1 lipca 1985 r. 
Podpisano do druku w marcu 1986 r. 
Druk ukończono w listopadzie 1986 r. 
Wrocławskie Zakłady Graficzne, 
Zam. nr 823/85       P-24 
Cena zł 200.— 
ISBN 83-06-01378-6 
ROZDZIAŁ   PIERWSZY 
Andrija Szyszyhę obudziło chłodne dotknięcie. Ale to coś, co musnęło jego policzek, 
zniknęło, jakby się pod ziemię zapadło. Otworzył oczy. Ani Ŝywego ducha. Nagle 
przypomniał sobie: dziś o pierwszej jest pogrzeb Petra Charłana. Zerknął na zegarek: była 
dwunasta piętnaście. Zerwał się, nacisnął klamkę — drzwi były zamknięte. W zamku tkwił 
klucz. 
Śmiejąc się z własnego strachu, otworzył szafę. Wewnątrz wisiał odświętny garnitur, piętrzył 
się stos białych koszul. Wszystko w porządku. Przemęczenie, wyczerpanie nerwowe. Prawie 
całą noc przesiedział przy trumnie. Dopiero nad ranem zamówioną taksówką wrócił do siebie, 
do Hołosijewa, odpocząć przed pogrzebem. 
Co za głupia śmierć! WciąŜ jeszcze miałem w uszach odgłos padającego ciała. Była za pięć 
dziewiąta, lada chwila miał przyjechać szef. Mój stół kreślarski stał tuŜ obok schodów 
prowadzących do sekretariatu. Za 
5 
moimi plecami ktoś przebiegł szybko. Pewnie Charłan. Nawet się nie odwróciłem, zajęty 
liczeniem nitek babiego lata na rosnącym za oknem kasztanie. Nagle usłyszałem rozpaczliwy 
krzyk, coś cięŜko upadło, osunęło się po stopniach i zamarło bez ruchu. 
Zerwałem się na równe nogi. Petro Charłan leŜał na posadzce z głową wspartą na najniŜszym 
schodku, jak na poduszce. Na lśniący marmur sączyła się ze skroni struŜka krwi. Obok leŜała 
czarna podłuŜna teczka z dokumentami przeznaczonymi dla dyrektora. Zupełnie jakby Petro 
w ostatnim przebłysku świadomości chciał podsunąć ją ku mnie. Schyliłem się, podniosłem 
teczkę i stanąłem jak sparaliŜowany. Koledzy porzucili biurka i deski kreślarskie i obstąpili 
leŜącego. Ktoś zadzwonił po karetkę. Ale ja wiedziałem: Ŝadne pogotowie juŜ Petrowi nie 
pomoŜe. Minąłem przeraŜoną gromadkę i po marmurowych schodach (ja nie Charłan, by 
pędzić na złamanie karku: stąpałem ostroŜnie, trzymając się poręczy) skierowałem się do 
gabinetu szefa. 
Świat, który zaczynał się za progiem sekretariatu, dotychczas mnie nie interesował. Moim 
światem była pracownia: tu miałem własny, dobrze znany kąt, rajzbret i biurko. Za oknem, 
jak na ekranie kolorowego telewizora, przesuwały się kolejne pory roku znacząc upływający 
czas. Na parapecie stały kaktusy: lubiłem je, co zjednywało mi sympatię pracujących w biurze 

pań. Co roku na urodziny dostawałem nowe doniczki z maleńkimi zielonymi jeŜami. Z 
administracją (urlopy, delegacje, sprawy produkcji) komunikowałem się za pośrednictwem 
kierownika. Przydługie jak na mój gust nasiadówki, w których z reguły uczestniczyło całe 
biuro, były dla mnie okazją do dobrodusznych Ŝarcików, które sączyłem prosto w ucho Petra 
Charłana. Petro sztywniał, jego twarz przybierała kamienny wyraz; wewnętrznie odsuwał się 
ode mnie, jakby chciał dać 
szefowi do zrozumienia, Ŝe moja nieodpowiedzialna ironia jest mu całkowicie obca. Ta 
metamorfoza przyjaciela ogromnie mnie bawiła. 
Podobała mi się takŜe sekretarka szefa. MoŜe nawet nie tyle podobała, ile, moŜna by rzec, 
dziwnie podniecała. Lubiłem patrzeć, gdy w trakcie zebrania stawała w drzwiach sekretariatu, 
niczym pozłocista ikona z cerkiewnego ołtarza, i zaczynała zstępować po stopniach, by 
szepnąć szefowi, Ŝe właśnie jest pilny telefon z zarządu. Pewnym krokiem przemierzała 
schody nawet nie udając, Ŝe idzie na palcach; swawolny stukot obcasików wpadał jak 
dysonans w hipnotyczny szmer przemówień. Powrót odbywał się równie uroczyście i 
ostentacyjnie: pozłocista ikona znikała za drzwiami sekretariatu, zostawiając za sobą ledwie 
uchwytny zapach francuskich perfum. „O, syntetyczno-chemiczna bogini dwudziestego 
wieku. Nasz stary to szczęściarz! Nigdy nie ciągnęło mnie do administracji, wiadomo, jak 
praca za biurkiem szkodzi zdrowiu, ale kiedy patrzę na panią, zaczynam zazdrościć drogiemu 
Heorhijowi Wasylowy-czowi..." Ten entuzjastyczny monolog wygłosiłem kiedyś przy 
restauracyjnym stoliku — pamiętam, obchodziliśmy właśnie urodziny Petra. Sekretarka 
uśmiechnęła się tajemniczo. 
Oczywiście to tylko słowa. W rzeczywistości dotychczas nawet palcem nie kiwnąłem, Ŝeby 
jakoś zbliŜyć się do dziewczyny lub zacząć się wspinać po szczeblach biurowej hierarchii. 
Kiedyś (w pracowni właśnie zaczęto mówić, Ŝe nasz kierownik działu osiągnął wiek 
emerytalny) Ŝartem napomknąłem Petrowi, Ŝe gdybym tylko kiwnął palcem, miałbym w 
kieszeni nominację, a potem juŜ coraz wyŜej — moŜe nawet ministerstwo; opinię w 
kierownictwie mam dobrą, rzecz w tym, Ŝe po prostu nie mam ochoty, jestem zadowolony z 
tego, co mam, do niczego się nie pcham... 
6 
7 
Charłan roześmiał się sarkastycznie: 
—  Nawet teoretyk z ciebie Ŝaden, Andriju. Jesteś jak te wierszoklety: całe Ŝycie po kryjomu 
marnują papier i atrament, ale za nic nie chcą pokazać, co wypichcili. Sam ze sobą grasz w 
chowanego. 
—  Z ciebie za to poeta! — zezłościłem się, chociaŜ na ogół rzadko ponoszą mnie nerwy; 
chyba Ŝe mi coś naprawdę dopiecze. — Trubadur, moŜna powiedzieć! Szkoda, Ŝe nikt nie 
spisuje twoich pieśni na cześć ministerialnych sprzątaczek! 
Petro uwielbiał wszelkie ploteczki, zwłaszcza o n a -czalstwie, nie tylko o tych z zarządu, ale i 
z ministerstwa, któremu podlegało nasze biuro, wiedział wszystko: kto z kim się przyjaźni, 
kto jest krajanem czy choćby dawnym znajomkiem, kto ma widoki na awans, a kto juŜ do 
końca świata będzie siedział na tym samym stołku. 
—  Na wszelki wypadek — ciągnął Petro — zako-notuj sobie: na razie nie bierzesz udziału ж 
grze i choćbyś pękł, wyŜej głowy nie podskoczysz. Masz swoje biurko pod oknem i basta. Na 
razie — powtórzył znacząco. 
—  Spokojna głowa! W twoim teatrze na pewno nie będę występował. 
—  Takiś pewny? 
—  Co jak co, al<siebie trochę znam! 
—  Faktycznie, trochę... — przytaknął. Lubił stwarzać pozory, Ŝe wie więcej niŜ inni, co 
zawsze niepomiernie mnie draŜniło. 

—  Czasem mi się zdaje, Ŝe zamiast głowy masz komputer! — poniosło mnie. Jego kpiące 
spojrzenie działało mi na nerwy. — Czy ty w ogóle jesteś Ŝywym człowiekiem? Dla ciebie 
ludzie to tylko pionki na szachownicy. 
__A ty całe Ŝycie grasz w wybijanego. Zobaczysz, 
w końcu ci to zbrzydnie... 
Rzeczywiście, lubiłem wybijanego, przynajmniej do wczoraj... To genialna zabawa, 
właściwie przeciwieństwo gry: zwycięŜa przegrywający. 
Trzymając teczkę pod pachą, wszedłem do sekretariatu. Przy maszynie siedziała sekretarka. 
Nie było w niej nic z bogini — ot, zwyczajna plastykowa laleczka. Na chwilę przymknąłem 
powieki — po co te niepotrzebne emocje? Gdy znów otwarłem oczy, sekretarka zupełnie 
przestała mnie interesować — tak samo patrzyłbym na stół, karafkę z wodą czy przysadzistą 
szafę pancerną. Nie podnosząc głowy wyjęła z szuflady stos papierów: „Dla Heorhija 
Wasylowycza" — powiedziała. — „Z zarządu." 
Szyszyha — przyglądałem się sobie z chłodnym zainteresowaniem — skinął powaŜnie głową, 
wziął dokumenty i wszedł do gabinetu dyrektora. Wesoło, jakby na powitanie, mrugnęły ku 
niemu szerokie okna obramowane jedwabnymi firankami, które wpadający przez lufciki wiatr 
wydymał jak Ŝagle. Gabinet zdawał się płynąć po niebie. Andrij poczuł przyjemny zawrót 
głowy. Tyle światła, przestrzeń, niebieskie niebo. Kto tu mówi o śmierci? Czy rzeczywiście 
ktoś umarł? Śmierć to fikcja. Po prostu zmieniamy wygląd, tak jak zmienia się garnitur. Te 
spostrzeŜenia zdały mu się niezwykłe, ale na rozmyślania nie było czasu: ósma pięćdziesiąt 
siedem, lada chwila powinien zjawić się szef. Andrij wybiegł na ulicę. Ledwie zdąŜył 
poprawić marynarkę, podciągnąć krawat i przystroić twarz w smut-no-przyjazny uśmiech, 
gdy moskwicz z piskiem opon zatrzymał się przed wejściem. Za kierownicą siedziała córka 
dyrektora — Wiktoria. Szyszyha dziesiątki ra- 
8 
9 
zy widział, jak jego przyjaciel wita Heorhija Wasylo-wycza — potrafił nawet udatnie 
naśladować tę scenę Jeśli Petro był w dobrym humorze, pozwalał z siebie kpić. Teraz trzeba 
było to wszystko powtórzyć na serio Nagle przyszło mu do głowy, Ŝe zachowuje się jak pa-I 
jac, którego ktoś pociąga za niewidzialną nitkę. Zmu sił się, aby o tym nie myśleć, ale 
świadomość uwierała! nadal niczym piasek w bucie. Z szacunkiem otworzył! drzwiczki.   
Heorhij   Wasylowycz   zgrabnie   wyskoczya i podał mu rękę. Szyszyha ostroŜnie uścisnął 
miękkąj dłoń. 
Z przyzwyczajenia włoŜył codzienny popielaty garnitur — przecieŜ nie wybiera się na 
pochód ani do teatru — ale zaraz zreflektował się: szef na pewno będzie na czarno i w białej 
koszuli — uroczyste i smutne wcielenie Ŝałoby. Przebrał się pośpiesznie. W czarnym 
garniturze jeszcze bardziej przypominał Charłana. Odwrócił się od lustra. Jest się z czego 
cieszyć... Biedny Petro... 
Otwierając furtkę, zatrzymał się. Wiśniowe georgi-nie były juŜ nieco zwarzone przez jesienny 
przymrozek. Zerwał kilka i spojrzał na siebie z boku: wciąŜ jeszcze młody, przystojny, w 
nienagannie skrojonym garniturze. W ręku Ŝałobny bukiet. Te georginie kwitły juŜ, gdy 
Charłan wpadł do niego ostatni raz. Wtedy właśnie opowiedział mu tę historię z kapeluszem. 
— Pamiętasz jeszcze Mryn? Wojewódzkie, jakby nie było, miasto. I ten nieproporcjonalnie 
wielki rynek wybrukowany kocimi łbami? No właśnie. Byłem wtedy zwykłym gryzipiórkiem, 
ale miałem jeszcze szacunek dla siebie, dopiero potem dałem sobie spokój z ambicjami. 
Chodziłem w czarnym płaszczu i czarnym kapeluszu z szerokim rondem. Byłem pewny, Ŝe 
wszyscy 
10 
mnie znają i kaŜdy na mój widok wstrzymuje oddech z nadmiaru szacunku. Kiedyś, wiatr był 
wtedy jak diabli, idę sobie przez rynek. Nagle patrzę, a mój kapelusz skacze po kocich łbach 

jak Ŝywy. Podbiegam, schylam się z godnością, a ten drań hyc, hyc — dalej. Myślałem, Ŝe 
mnie krew zaleje ze wstydu. Zdawało mi się, Ŝe cały rynek, co tam — cały Mryn — patrzy 
tylko na mnie i śmieje się w kułak. Starałem się nie zwracać na siebie uwagi, raz i drugi 
prawie miałem  drania w ręce, ale gdzie tam! To było naprawdę straszne. Nie gniewaj się, ale 
ty nigdy tego nie zrozumiesz, jesteś zimny jak ryba. Tego dnia znienawidziłem Mryn i 
zacząłem marzyć o Kijowie.  Tam,  gdzie wszyscy byli świadkami mojej  śmieszności, nigdy 
nie potrafiłbym czuć się jak zwycięzca, nawet gdybym zaszedł nie wiem jak wysoko. Popatrz, 
kiedy to było, ile czasu juŜ mieszkam w Kijowie, a jednak tamten lęk tkwi we mnie do dziś. 
Jeszcze teraz potrafi mi się przyśnić tamten rynek i ten wiatr, i ci ludzie wokół, i ja w pogoni 
za tym przeklętym kapeluszem. Szkoda, Ŝe nie piszesz powieści, mógłbym sprzedać ci ten 
epizod. Niezły, prawda? Nadałby się nawet na czołówkę do jakiegoś filmu nowej fali. Jak 
tylko pójdę na emeryturę, zabiorę się do pisania wspomnień. Na razie obmyślam sobie co 
lepsze epizody.   Zbierze   się  spory  tom.   Mam  nawet  tytuł: Moja droga na szczyty, a na 
końcu: Pakuły — Mryn — Kijów, moŜe nawet: Pakuły — Mryn — Kijów — Moskwa. (W 
tym miejscu Charłan zachichotał. Nikt nie śmiał się tak jak on: jakbyś szybciutko gwoździki 
w drzewo wbijał). Widziałeś moŜe taki sławny film Bel Ami   według   Maupassanta?   
NiewaŜne,   nawet    jeśli widziałeś, to i tak na pewno nie pamiętasz. Człowieku, masz 
pojęcie, jak ja na to patrzyłem, ja, pakulski sierota! PrzecieŜ dla mnie świat to były te chylące 
się do ziemi chaty, błotniste uliczki, nasza chałupina z łozy, 
11 
 
* 
wiecznie dymiący piec, nieustannie kwękające ciotki. Czasem jakiś film w wiejskim klubie... 
I nagle te paryskie salony, wspaniałe toalety kobiet, blask, przepych, przyjęcia, bale. A 
wszystkie te wspaniałości padają łupem młodego, energicznego bohatera. MoŜe ja jestem z 
innej epoki, moŜe urodziłem się za późno? Pewnie jakiś anioł-biurokrata posyłając mnie na 
ziemię pomylił się o kilka stuleci. 
Charłan lubił takie opowiastki, ale tylko ze mną pozwalał sobie na szczerość. Mimo to nawet 
ja nie mogłem się czasami połapać, kiedy kpi, a kiedy o drogę pyta. 
Pilnikiem do paznokci upiłowałem trzy georginie. Zerknąłem na zegarek. Coś za często mi się 
to zdarza. Przed wypadkiem Charłana nigdy się nie spieszyłem i nie mogłem zrozumieć ludzi, 
którzy wciąŜ nie mają czasu. Moją dewizą było: „Spiesz się powoli." Było juŜ wpół do 
pierwszej, a z mojej wiochy na przedmieście, gdzie mieszkał Charłan, jechało się autobusem 
przynajmniej godzinę. „Warto by złapać taryfę" — pomyślałem. Taksówka jak na 
zamówienie stała za rogiem, pasaŜerowie właśnie płacili. Wsiadłem i szorstkim tonem — 
zupełnie jak Petro — rzuciłem kierowcy adres... 
Zawsze uwaŜałem, Ŝe komu jak komu, ale Charła-nowi nigdy nie moŜe się nic przydarzyć. Co 
za ironia losu: taka Ŝądza Ŝycia, taka nieprawdopodobna siła przebicia i nagle — koniec. 
Charłan zawsze bał się, Ŝe moŜe umrzeć niespodziewanie. Nie bał się śmierci jako niebytu 
(„nie będzie mnie, nie będę się cieszył Ŝyciem, nie będę patrzył na świat"), ale jako 
niezdolności do ruchu i działania. 
12 
_ Dla ciebie, Szyszyho, Ŝycie to nie problem: plujesz w sufit i tylko się martwisz, Ŝeby z 
powrotem na ciebie nie spadło. A dla mnie jedynym sensem Ŝycia jest ruch. Czasem w nocy 
nachodzą człowieka takie myśli, Ŝe krew się w Ŝyłach ścina. Wystarczy byle co, ot, cegła z 
dachu czy w zimie sopel, albo po prostu fałszywe stąpnięcie, i juŜ głowa toczy ci się po bruku 
jak wtedy ten kapelusz po rynku. Wszystko, czego Ŝeś się dorobił, przepada z kretesem i na 
amen. A ile wysiłku i nerwów kosztował mnie kaŜdy szczebel tej drabiny... 
Od domu Charłana dzieliła go jeszcze jedna przecznica. Zapłacił i poszedł dalej pieszo — nie 
wypadało zajeŜdŜać samochodem pod dom nieboszczyka. Pod nogami szeleściły suche liście 

topoli. W powietrzu unosił się zapach dyni, jabłek i winogron. I pomyśleć, Ŝe Petro, ten Petro, 
który tak kochał to wszystko, leŜy teraz w drewianym pudle i tylko patrzeć, jak zostanie z 
niego garstka prochu... 
Przybrana astrami trumna stała na środku pokoju, obok siedziały dwie zapyziałe starowinki. 
Oprócz tych ciotek Charłan nie miał nikogo. Powoli, jakby dźwigając jakiś niewidzialny 
cięŜar, Szyszyha wszedł do środka i złoŜył swoją wiązankę. Petro wyglądał jak Ŝywy: szeroka 
poleska twarz o wystających kościach policzkowych, wąskie szparki oczu, wypukłe czoło. 
Szyszyha zakrył oczy rękami i podszedł do okna. Jeszcze nie płakał — przez rozstawione 
palce patrzył w dół, na ulicę. Pusto, a przecieŜ juŜ pierwsza. Kątem oka zerknął na zegarek. 
Nagle serce uderzyło mu mocniej, wzruszenie ścisnęło gardło: za oknem przemknęła błękitna 
wołga, a po chwili po drugiej stronie ulicy ukazała się tęga sylwetka szefa. On takŜe nie 
zajechał pod 
13 
sam dom. Teraz na zielonym świetle przechodził przez jezdnię: uosobienie Ŝałobnej elegancji 
w czarnym garniturze, czarnych butach i śnieŜnobiałej koszuli, smutno przygarbiony, z 
pękiem wspaniałych wiśniowych georginii w ręku. Przez chwilę Andrijowi zdawało się Ŝe 
naprawdę kocha swego dyrektora. 
Kiedy tłum w korytarzu rozstępował się przed He-orhijem Wasylowyczem, Szyszyha stał juŜ 
z powrotem przy trumnie. Łagodne, Ŝyczliwe spojrzenie szefa zatrzymało się na twarzy Petra. 
Z cięŜkim westchnieniem dyrektor połoŜył kwiaty na piersi nieboszczyka, obok wiązanki 
Andrija. Teraz Szyszyha juŜ się nie hamował: zaszlochał głośno, a poczuwszy na ramieniu 
dłoń szefa, załkał rozpaczliwie i skłonił głowę na jego piersi. Czarny garnitur Heorhija 
Wasylowycza rozsiewał subtelny zapach. Długą chwilę stali obaj nad trumną Petra złączeni 
wspólnym nieszczęściem. W przyzwoitej odległości pod ścianami i w korytarzu lało ślozy 
biurowe pospólstwo. 
Charłan nie był z tych, co kaŜdą myśl i odczucie od razu przelewają na papier, w trosce o 
potomność. Nie zaleŜało mu, aby przeŜyć w pamięci tych, co przyjdą po nas. Czas i historia 
znaczyły dla niego akurat tyle, ile4rwało jego Ŝycie. „Tyle mojego, co sobie poŜyję — 
mawiał. — Wszystko inne to dziecinne fantazje, romantyczne mrzonki..." Zawsze trzymał się 
tego, co miał — ani przyszłość, ani to, co było, zupełnie go nie interesowały. „Jestem realistą" 
— mawiał z dumą. 
Ale, jak się okazało, nawet największy realista nie zawsze postępuje zgodnie ze swymi 
poglądami. Szyszyha nie zmarnował czasu, który spędził przy trumnie. Koledzy rozeszli się, 
ciotki drzemały na kanapie, on zaś zapalił lampę i zaczął przeglądać papiery Petra. Na 
kaŜdego przychodzi czasem chwila, Ŝe musi uchylić okiennice duszy i trochę ją przewietrzyć. 
Charłan brał wtedy notes, na którego okładce widniały słowa: „Spalić!", a pod spodem 
rysunek: trupia czaszka i skrzyŜowane piszczele, niczym ostrzeŜenie przed wysokim 
napięciem. Pismo Petro miał wyruzne, niemal kaligraficzne, litery stały jak Ŝołnierze w 
szeregu, z odczytaniem nie było kłopotu. W notesie były przewaŜnie sny, a moŜe zwidy lub 
marzenia, bo trudno przypuścić, aby te koszmarne i fantastyczne obrazy naprawdę mogły się 
komuś przyśnić. Zapiski wyraźnie nie miały charakteru literackiego: zdania były krótkie, 
urywane, ot, zwyczajne notatki dla pamięci. 
Pierwsza notatka brzmiała: „Śniło mi się, Ŝe wiozą mnie samochodem po niebie, pod kołami 
— gwiazdy, z obu stron — eskorta: diabły na motocyklach, róŜki jak jarzeniówki — świecą, 
ale to światło jakieś zimne. Przede mną ciemność niczym chmura gradowa, lada chwila mam 
się w niej pogrąŜyć. Ogarnia mnie lęk, budzę się. Przypominają mi się Pakuły, ciemny las. 
wyprawy na grzyby... Duszę bym diabłu zaprzedał bez namysłu i na wieki, gdybym tu, na 
ziemi, mógł osiągnąć wszystko, co chcę. A moŜe te cyrografy na pergaminach podpisywane 
własną krwią to tylko średniowieczne bajeczki, a prawdziwą ugodą z czartem są właśnie takie 
myśli! Ja, urodzony realista, i mistyka... śmiechu warte. Ale czasem coś człowiekowi w 

duszy..." Andrij uśmiecha się. Nie przeszkadza mu, Ŝe obok stoi trumna, Ŝe jest noc. Jemu 
takŜe śni się czasem, iŜ jedzie autem, ale to miły, przyjemny, niemal komfortowy sen. On sam 
prowadzi. Samochód niemal unosi się w powietrzu, na siedzeniach mięciutkie futra, 
przejmujące wraŜenie panowania nad przestrzenią, stan niewaŜkości. 
14 
15 
PO   v 
riler\ 
Robiłed mieszany, 
Koledzy zawsze uwaŜali mnie za faceta, którj owszem, rzetelnie robi, co do niego naleŜy, ale 
któreg nie interesuje nic poza tym. To, Ŝe jakieś autorytet muszą istnieć, było dla mnie 
oczywiste i nigdy nie dawałem tego w wątpliwość. Po wódce nieraz mów do Petra czy 
Wielkiego Konstruktora: ja wiem, Ŝe luj dzie potrzebują bogów, ale ja, Szyszyha, dla 
własnegj spokoju zgadzam się grać w wybijanego. 
Wszystko  to  prawda.  Pamiętam  jednak,   Ŝe  kiedj Charłan   uroczyście   otwierał   drzwi   
do   sekretariat) i porozumiewawczo zerkał za siebie („uwaga, dyrektoj juŜ jest na schodach"), 
odczuwałem przemoŜną chę aby zerwać się i stanąć na baczność obok biurka. I ja koś zawsze 
wynajdywałem powód, by wstać, gdy szej przepływał obok:  Ŝe niby właśnie idę do 
rajzbretu1 sięgam do kieszeni po wieczne pióro lub po prostu pra cuję na stojąco, bo to, 
uwaŜacie, wygodniej to nie dla szefa — zupełnie nie zaleŜało mi na tymj Ŝeby dostrzegł moją 
gorliwość. Po prostu nie mogłem / inaczej. 
Ale odkąd poczułem pod pachą teczkę, którą upuści Petro, przestałem się czuć nieswojo w 
obecności Heor hija Wasylowycza. Kochałem go. Mało tego. Kochałem jego gabinet i 
samochód, schody, na które wstępował kaŜdego ranka i jego córkę Wiktorię, która czasem 
odwoziła ojca do biura. 
Owego ranka, kiedy umarł Charłan, otworzyłem drzwiczki moskwicza i skłoniłem się 
uprzejmie przed a Wiktorią. Kiedy podniosłem głowę, w moich oczach malowała się 
bezczelna, wprost obłędna chęć jeŜdŜenia tym samochodem i kochania jego właścicielki. 
Córka szefa, czerwony moskwicz i Heorhij Wasylowycz nie istnieli dla mnie odrębnie: to 
wszystko zlewało się w jakąś ognistą kulę, w którą patrzyłem nie mruŜąc 
16 
owiek, jak kiedyś, gdy jako małe chłopaki zakłada- 
iśmy się, który dłuŜej potrafi patrzeć w słońce. Wi- 
toria musiała chyba coś zmiarkować (kobiety mają 
tych sprawach znakomite wyczucie), bo skryła się 
rzed  moim   wzrokiem   za   wymuszonym   uśmiechem 
szybko   ruszyła.   Auto   zniknęło   za   rogiem,   a   ja 
szacunkiem  zacząłem  iść  po  schodach  za  Heorhi- 
em Wasylowyczem. Ale jeszce długo miałem wraŜenie, 
akby w czarno-biały film, gdzie gram główną rolę, 
toś niechcący, a moŜe umyślnie, wkleił kilka kadrów 
v kolorze. Zresztą, analizowanie własnej duszy to zaję- 
ie dla neurastenicznych inteligentów. „Czasy dzisiaj 
akie — powtarzał Petro — Ŝe trzeba analizować sy- 
uację, a nie duszę..." 
W ślad za szefem wszedłem do gabinetu i stanąłem . Rozsądek podpowiadał, iŜ powinienem 
uda-/ać, Ŝe jestem bardzo zaaferowany, przemęczony — przeciwnym przypadku po co bym tu 
był? Ale nic ie przychodziło mi do głowy. „Ciągnąć jeden kierat otrafi byle dureń, ale 
udawać, Ŝe ciągniesz dziesięć, .a to trzeba wielkiego talentu" — pouczał Charłan. lawsze był 
Ŝywczyk, jakby składał się z samych sprę-yn, a w podeszwach miał kółka. Zasępiłem się, 

otwar-em teczkę i wlepiłem wzrok w wytłoczone na imitacji kory wzorki. Teczka była pusta. 
Wzorki skakały mi rzed oczyma, cały czas myślałem gorączkowo: powie-zieć szefowi o 
śmierci Petra czy nie? Dyrektor usiadł 
biurkiem i nie podnosząc głowy rzucił: 
— Powiedzcie    sekretarce,    Ŝeby    mnie    połączyła 
Dmytrem Semenowyczem. 
2 ulgą wyśliznąłem się z gabinetu, delikatnie zamykając za sobą drairClOi^riąjąc wzrokiem 
sekretarkę, pojrzałem na teLe^dn: 
— Samotny wilk 
17 
Dn 
пц 
w: 
Na{ 
— Proszę natychmiast  połączyć  dyrektora  z trem Semenowyczem. 
śe niby mam dość swoich spraw. O kłopotach zawiadamiają inni.                                    \ 
Sekretarka nie raczyła nawet się odezwać, spójrz tylko na mnie z ironią. Zrobiło mi się łyso. 
„Czemu ostro, nie moŜna łagodniej?  Po co sobie robić gów?   —  pomyślałem  po  
niewczasie.  —  Kobiety mściwe. A ta kundzia to na pewno sympatia sze Oczywiście nic 
powaŜnego, taki sobie miły, niewini a co najwaŜniejsze bezpieczny flircik w pracy..." 
zatęskniłem do niedawnego spokojnego i leniwego \ towania, jak tęskni się do domu po kilku 
dniach męc: cej podróŜy. Odkąd złapałem teczkę, którą niósł Pet upłynęło najwyŜej dziesięć 
minut, a czułem się, jak to było Bóg wie kiedy, moŜe w ogóle w innym we leniu. 
Odczekałem chwilę, nie chcąc przeszkadzać szefo w  rozmowie,  i  znów  uchyliłem  drzwi  z 
Ŝe daję nura do zimnej wody. Dyrektor juŜ na mi czekał. 
— Odwieziecie Dmytrowi Semenowyczowi plany wskazał leŜące na stele papiery. ■— A 
potem pros wrócić do swojej roboty 
Biedak. Jeszcze nie wie, Ŝe Petra juŜ nie ma. 
Wziąłem rysunki i uwaŜając na  kaŜdy krok, głem po schodach. Samochód stał przed 
wejściem piero teraz pomyślałem, Ŝe właściwie nie mam pojęć kto to taki Dmytro 
Semenowycz, i zacząłem minąć sobie, co Charłan opowiadał o róŜnych z kierownictwa. 
PrzecieŜ nie będę się wracał przez drobiazg. Wskoczyłem do samochodu, rozparłem się 
wyściełanym siedzeniu i basem, niemal zupełnie  j Petro, rzuciłem: 
poczucie rrudno 
18 
__Do Dmytra Semenowycza. Szybciutko. 
Samochód ruszył. Ulica pokornie ścieliła się pod koła liczym w panoramicznym filmie. 
„Niechby mnie teraz zobaczyli — pomyślałem. — Matka i ojczym... 
Jednak dyrektorski samochód to zupełnie nie to samo :o taksówka. JakŜe rozumiałem teraz 
Petra. W takim шсіе przestajesz być konstruktorem, a właściwie zwyk-vm kreślarzem z 
pierwszego lepszego biura projek-ow — jesteś kimś, bierzesz udział w sprawach wagi 
jaństwowej. Ludzie snuli się po chodnikach jak mrówki, drobni, szarzy, bez wyrazu. 
Denerwowało mnie, :e tyle razy trzeba się zatrzymywać przed zebrami. Nie~ az 
obserwowałem Charłana i teraz mogłem go naśla-iować: niedbale rozparty na siedzeniu, 
prawa ręka iparta o spuszczoną szybę, by wietrzyk muskał dłoń w ten sposób bardziej 
namacalnie odczuwasz, Ŝe jebiesz), wzrok utkwiony w dal, zamyślony, surowy. .Widać 
Wielki Konstruktor nie potrafi tego pojąc. !" — przemknęło mi przez głowę, a wargi wycięły 
się w nikłym uśmieszku. 
Jeszcze jedna fantastyczna scenka z notatnika Char-ana: „Wracałem z pracy autobusem, 
ściśnięty jak śledź beczce. Ja, Charłan, w roli marynowanego śledzia! nagle taki obrazek: 

jestem przybyszem z kosmosu, lbrzymem. Ląduję na Ziemi, jedną nogą wspieram się lewy 
brzeg Dniepru, drugą o prawy, głową sięga r, w dole nitka rzeki, most jak zapałka, autobusy 
samochody jak muchy, ludzie jak mrówki, biegają, się. Schylam się, stawiam sobie dwunogą 
istotna paznokciu, człowieczek w panice biegnie po moim , linia na dłoni to dla niego rów, 
przewraca się, a się śmieję i zdmuchuję go z dłoni, człowieczek leci irując, z rozpostartymi 
rękami i nogami, wpada do zeki.  Zagradzam stopą asfaltową nitkę, potok ludzi 
19 
v 
zbi 
■ D ihmur ]C    sam< 
przyp erzątają ludziac ;ę ta >alcu, 
i   samochodów   tworzy   gigantyczny   korek,    koniec świata..." 
Heorhij Wasylowycz i przewodniczący rady zakładowej tworzyli pierwszą parę. Za nimi 
szedł Andrij Szyszyha i jeszcze trzech kolegów. Wzięli trumnę na ramiona i zaczęli schodzić 
po schodach. Schody były wąskie, na zakrętach trumna zaczepiała o ściany. Szyszyha aŜ się 
spocił: raz niósł trumnę niemal na wyprostowanych rękach, raz podpierał głową, to znów 
opuszczał ją aŜ na ramię, by jakoś ulŜyć szefowi. Dyrektor teŜ się przykładał — nigdy nie 
usiłował migać się ani markować. Wreszcie trumnę połknęła szara paszcza autobusu. 
Rzewnie przygrywała orkiestra, kobiety płakały, przykładając chusteczki do oczu. 
Trzeba było jechać na cmentarz. Szyszyhę popychano, ale on ciągle przepuszczał jeszcze 
kogoś, w końcu w autobusie zabrakło miejsca. Wtedy pobiegł na górę i zamknął mieszkanie. I 
tak będzie musiał wrócić: ciotki chciały od razu zabrać drobiazgi Petra i jeszcze dziś jechać 
do Pakuł. Andrij obiecał sprzedać meble i odesłać pieniądze. 
Kiedy zszedł na podwórko, autobus juŜ ruszał. Wyglądało, Ŝe dyrektor specjalnie na niego 
czekał. Wyszli na ulicę razem, Andrij jak naleŜy — pół kroku z tyłu. Kroczyli w milczeniu, 
zamyśleni, i to milczenie zbliŜało ich. Minęli przecznicę, przystanęli przy krawęŜniku i w tej 
samej chwili podpłynął słuŜbowy samochód: kierowca jechał za nimi krok w krok. Andrij 
otworzył przednie drzwiczki, sam skromnie usiadł z tyłu. Przez zatłoczone ulice wołga 
skierowała się na cmentarz. Nie odwracając głowy, Heorhij Wasylowycz powiedział: 
— Mieszkania proszę tak nie zostawiać. Na razie niech pan mieszka. A potem się zobaczy... 
20 
— Dziękuję, Heorhiju Wasylowyczu... — głosem ściśniętym ze wzruszenia odparł Szyszyha. 
Dyrektor ze zdumieniem spojrzał we wsteczne lusterko, jakby chciał spytać za co te gorące 
podziękowania, ale Andrij pośpiesznie zaczął coś ględzić o nieprzeniknionej tajemnicy 
śmierci. Do sprawy mieszkania juŜ nie wracali. 
ROZDZIAŁ   DRUGI 
Koszule i pościel upchnąłem do walizki, ksiąŜki powiązałem w paczki, jutro skoczę po to 
samochodem dyrektora. Ale do zmierzchu było jeszcze daleko, przy-taszczyć się zaś do 
dawnego mieszkania Charłana za dnia i do tego z pinklami, to by mogło wzbudzić ciekawość 
sąsiadów. Charłan nieraz ubolewał, Ŝe Ŝyjąc wśród ludzi trzeba brać pod uwagę imbecylizm 
nie tylko jednostek, ale takŜe zbiorowości. Lubił czasem zaskakiwać mnie jakimś obcym 
słówkiem, musiałem wtedy grzebać po słownikach. Pewnego razu oświad-\         czył, klepiąc 
mnie po ramieniu: „SzyszyŜko, obaj mamy 
zupełnie róŜne temperamenty, ale z pewnością jesteśmy inseparables!" Słowniki to dicropna 
nuda, spytałem więc naszą „chodzącą encyklopedię" — Wielkiego Konstruktora: 
__ Jurko, rusz głową. Co w ludzkim języku moŜe 
oznaczać „imbecylizm"? 
__Chyba coś w rcdzaju niedorozwoju umysłowego, 
tępoty. 
— Merci. A „insepaTable"? 

I 
22 
— W zoologii: papuŜki nierozłączki, takie co Ŝyją tylko parami. A w ogóle: nierozłączni 
przyjaciele. 
Przysiadłem na walizce. Przez ostatnie dwadzieścia cztery godziny (nie licząc krótkiego snu) 
była to pierwsza chwila oddechu. Po raz pierwszy śmierć, która przeszła tuŜ obok, nie zrobiła 
na mnie przygnębiającego wraŜenia. Przepełniała mnie energia i Ŝądza Ŝycia. Ani śladu 
neurastenicznych niepokojów, Ŝadnych pytań w rodzaju: po co się tak szarpać? 
Ze śmiercią zetknąłem się wcześnie i od tej pory nie traktowałem powaŜnie Ŝadnych dąŜeń. 
Wiedziałem, Ŝe wszystko kończy się powolnym gaśnięciem. Było to poczucie tak dojmujące, 
Ŝe zanim jeszcze przyspieszyłem kroku, w duchu juŜ wyśmiewałem się: dokąd to, szanowny 
panie? Petro nie miał takich kompleksów. Jego matka zginęła od niemieckiego niewypału 
(poszła do lasu po chrust), kiedy Petro miał zaledwie rok. Ojciec nie wrócił z wojny. Co 
Charłan mógł wiedzieć o śmierci? Tyle, co przeczytał. A ja na własne oczy widziałem, jak 
umierał mój ojciec. Od pokoleń mieszkaliśmy w Pakułach. Po wojnie przenieśliśmy się do 
miasta. Było to spełnienie matczynych marzeń. Kupiliśmy działkę na przedmieściu: 
zaczęliśmy się budować. Powodziło się nam nieszczególnie, chociaŜ matka szybko dostała 
pracę pielęgniarki w ośrodku zdrowia. Starzy zaplanowali sobie trzy pokoje. Ojciec robił 
wszystko własnymi rękami, nie wiedział, co to urlop, niedziela czy święto. Postawił ściany, 
połoŜył dach i zaczął domek gliną obrzucać. I właśnie to skróciło mu Ŝycie. W pojedynkę wóz 
wywracał, naderwał się i wkrótce w nie ukończonym domu duszę oddał... 
Czas było jechać. Zawsze lubiłem tramwaje, one się nie spieszyły. Ale dziś szukałem 
wzrokiem zielonego światełka taxi, zupełnie jakbym miał do załatwienia jakieś nie cierpiące 
zwłoki sprawy. Przystanąłem na 
23 
tym samym rogu, gdzie wczoraj jak spod ziemi zjawiła się taksówka. Byłem absolutnie 
pewny, Ŝe dziś będzie tak samo. „Póki człowiek wierzy w siebie, świat wierzy w człowieka" 
— powtarzał Charłan. Tylko w obecności Wielkiego Konstruktora tracił pewność siebie. Ale 
jedynie ja wiedziałem o tej jego słabości — wobec Jurka Charłan zawsze trzymał fason. 
Kiedyś obaj z Wielkim Konstruktorem zamarudziliśmy trochę po pracy. Wychodzimy — 
Charłan króluje na podjeździe. 
—  Chcecie, to was podrzucę? Mam słuŜbowe spotkanie w restauracji „Wiatrak". Zaraz tu 
będzie samochód z zarządu. 
Rzeczywiście, po kilku minutach zjawiła się wołga. Charłan jak prawdziwy gospodarz 
usadowił się koło kierowcy, ja usiadłem z tyłu. Tylko Wielki Konstruktor, właściwy adresat 
tego małego interludium, uśmiechnął się ironicznie: 
—  Ja mam blisko. Idę do biblioteki. Do jutra, chłopaki! 
I poczłapał przed siebie — chudy, niezgrabny. Ruszyliśmy. Charłan zapalił i powiedział 
złośliwie: 
—  Taki chmyz, a robi z siebie bógwico... 
—  KaŜdy głupieje na swój sposób — zacytowałem swoje ulubione porzekadło i w aucie 
zaległa cisza. Wiedziałem doskonale, Ŝe od czasu do czasu Petro stawia kielicha kierowcy z 
zarządu i cała ta parada nie wywarła na mnie Ŝadnego wraŜenia. 
Ale kiedyś Charłan na serio poprztykał się z Wielkim Konstruktorem. Wleciał do pracowni 
tak promienny, Ŝe nawet nie warto było zadawać tradycyjnego pytania: „No i co, odwalili?" 
Rytuał ten powtarzał się zawsze, gdy ktoś niósł projekt do akceptacji. Petro z rozmachem 
rzucił rolkę kalki na biurko kierownika działu: 
- Trzeba to oblać! Z bykiem przepchnąłem! — W 
24 

biurowej gwarze znaczyło to: z błędem. — Zasuwam do szefa: wyszedł. No, to ja do nowego 
zastępcy, do Prahnimaka. Skaczę koło niego jak koło najpiękniejszej laluni. Proszę podpisać, 
mówię. Jaka róŜnica — dyrektor czy pan? Pański podpis dla zarządu nawet więcej znaczy. No 
i zmiękł... Pochlebstwem moŜna z ludźmi zrobić wszystko. Z takim bykiem stary pokazałby 
mi, gdzie raki zimują... Ucz się, Konstruktorze! 
I wtedy Wielki Konstruktor — zawsze cichy, pogrąŜony w swoich szkicach i rysunkach — 
wybuchnął: 
— Jest się czym chwalić! Oszukałeś nowego. On ci zaufał, dał parafę, a ty... 
Petro w milczeniu popukał się palcem w czoło („nienormalny jesteś, Wielki Konstruktorze") i 
odszedł. Nie dbał o rozgłos... 
Bezszelestnie jak zjawa do krawęŜnika podpłynęła taksówka. Nawet się nie zdziwiłem; 
zacząłem juŜ przy-wykać do tego, Ŝe jakiś dobry czy zły duch ma mnie w   swojej   pieczy.   
Wrzuciłem   walizkę   do   bagaŜnika i ruszyliśmy przez oświetlone ulice. Auto było duŜe, 
przestronne. Rozsiadłem się szeroko, głowę oparłem na poduszkach. W taksówce, zwłaszcza 
gdy człowiek jedzie sam i nikt go nie potrąca, nie warto o niczym myśleć, kaŜdą sekundę 
trzeba smakować małymi łyczkami niby smakosz kawę. Ale dzisiaj zachowywałem się 
zupełnie jak parweniusz, który łapczywie Ŝłopie czarny nektar, jakby to było mleko. 
Rozpierała mnie radość Ŝycia. Denerwowałem  się,  czy wśród  zbędnych ksiąŜek nie 
zostawiłem w starym mieszkaniu broszurki na temat onkologii (juŜ od dawna nie kupuję nic z 
wyjątkiem kryminałów  i  fantastyki).  Wielki Konstruktor poŜyczył mi ją na dwa dni, ale 
musiałbym na głowę upaść, Ŝeby w trosce o zdrowie ludzkości tracić własne i slipie po 
nocach. W broszurce chodziło o jakieś antygeny, które powstają we krwi w miarę starzenia 
się organiz- 
25 
річ po; 
mu 
 
na pewno ie lubi, ale Char i sprawami ogól śli od razu go 
ielą Wi, 
bote 
I na 
 
u 
nanib                pow; 
a mnie ró 
yminalar іа  norm- 
robocz' do  końca  pracy  pogrąŜ} rzygód. 
ierwała mnie od 1 
-tkałem  sr /aetępc,,              ,  .choda 
1   szczu; 
 
mu lub kiedy ten jest osłabiony walką z chorobami. Antygeny rozkładają się i niszczą krew. 
Podstępne antygeny... Jutro rano Prahnimak wraca z delegacji, szef prosił, Ŝeby wysłać 
samochód na lotnisko. Lepiej sam pojadę, Petro na pewno by tak zrobił. Prahnimak niezbyt 
mnie lubi, ale Charłana teŜ nie lubił. Szef zajmuje się tylko sprawami ogólnymi, bieŜące 
załatwia Prahnimak. Jeśli od razu go nie okiełznam, pojutrze będę musiał wracać na swoją 
wiochę — mieszkanie Petra ani chybi przydzielą Wielkiemu Konstruktorowi i Lol-ce; w 
sobotę biorą ślub. No cóŜ, to byłoby nawet sprawiedliwe — humanitarne, jak powiedziałby 
Charłan — ale sprawiedliwość to rzecz względna, co dla tamtych sprawiedliwe, dla mnie 
równa się klęsce... 

Z Prahnimakiem miałem scysję zaraz, gdy tylko u nas się zjawił. Akurat wtedy namiętnie 
zaczytywałem się kryminałami. Z robotą radzę sobie pierwszorzędnie, dzienną normę 
wyrabiam w pięć lub sześć godzin, a harować za kogoś nie lubię. Rozkładałem więc na biurku 
rysunki — robocze tło! — w otwartej szufladzie ksiąŜkę, i do końca pracy pogrąŜyłem się w 
świecie porywających przygód. 
Pewnego razu oderwała mnie od lektury niezwykła cisza. Podniosłem głowę i napotkałem 
spojrzenie Pra-hnimaka. Zastępca stał na schodach i przyglądał się, jak solidnie pracuję... Na 
szczupłej, nerwowej twarzy widniał jeszcze ślad Ŝyczliwego uśmiechu, ale wargi były juŜ 
surowo zaciśnięte. Patrzył tak jakoś smutno. Poderwałem się jak uczniak, który coś 
przeskrobał i teraz boi się, Ŝe kaŜą mu przyjść z ojcem. Prahnimak podszedł do mnie, sięgnął 
do szuflady po ksiąŜkę — jakieś głupie przygodowe czytadło. Uratował mnie wtedy chyba 
tylko mój imponujący wygląd („Ty, Andre, jesteś imponujący" — mawiał Charłan), powaŜne 
spojrzenie, które na pierwszy rzut oka wydawało się nawet 
26 
głębokie (szczerze mówiąc, chętnie przyglądałem się sobie w lustrze, lubiłem swoją gębę). 
Dysproporcja między tym wyglądem a nędzną ksiąŜczyną musiała byc zbyt wielka. 
Prahnimak zgarbił się i odszedł bez słowa; dopiero przy czwartym czy piątym biurku 
zatrzymał się i mruknął uraŜonym tonem: 
— To ja sobie ręce urabiam, Ŝeby tu coś naprawdę zrobić, a wy się nudzicie, wynajdujecie 
sobie głupie rozrywki... 
Myślałem, Ŝe naganę wlepi. Ale jakoś się obeszło. Tylko jeszcze długo potem, kiedy 
przypadkowo napatoczyliśmy się na siebie, oblicze Prahnimaka przybierało smutny wyraz. 
Zapłacił taksówkarzowi i zaczął wchodzić po schodach. Gdy był juŜ na trzecim piętrze, 
gdzieś nad nim rozległ się dzwonek. Przyśpieszył kroku, jakby to on spodziewał się pilnego 
telefonu. Ale walizka była cięŜka i zanim dotarł pod drzwi Charłana, dzwonienie ustało. 
Wszedł do środka. Automatyczny zamek szczęknął jak podstępnie zamykająca się pułapka. 
Przez oszklone drzwi prowadzące do pokoju widać było zarysy stołu, na którym tak niedawno 
stała trumna. W łazience, a moŜe w kuchni monotonnie kapała woda, gdzieś niedaleko, 
pewnie w sąsiednim mieszkaniu, skrzypiał parkiet. DrŜącą ręką Andrij zaczął macać po 
ścianach, szukając wyłącznika. 
W tym momencie moją przeraŜoną duszę wypełniły wszystkie wyniesione jeszcze z Pakułów 
opowieści o tych, co odeszli: Ŝe dusza zmarłego czterdzieści dni błąka się po domu, nocuje 
pod powałą, pije wodę z miseczki stawianej na ławie pod ikonami; Ŝe strzygi i upiory o 
północy wychodzą z grobów i piją ludzką 
27 
krew; Ŝe wilkołaki i inne pogańskie straszydła potrafią przybrać ludzką postać. Dopiero po 
dłuŜszej chwili mój umysł znów zaczął funkcjonować precyzyjnie. Problem Prahnimaka... 
Ani podlizywaniem się, ani pochlebstwem nie zyskam przychylności zastępcy — to pewne. 
Za wszelką cenę muszę go przekonać, Ŝe nam obu leŜy na sercu dobro naszego zakładu. I Ŝe 
ja potrafię zrobić dla biura więcej niŜ ktokolwiek inny... 
Wreszcie namacałem wyłącznik i zapaliłem światło: oczywiście ani w korytarzu, ani w 
pokoju nie było Ŝywego ducha. Stół teŜ nie stał na środku, jak mi się przywidziało, ale między 
szafką na ksiąŜki a oknem. Parkiet lśnił jak świeŜo wypastowany. Petro lubił lśniące podłogi. 
Przez otwarte okno wpadał z pola świeŜy powiew. Nic nie przypominało, Ŝe jeszcze 
wczoraj... WyjeŜdŜając ciotki starannie wysprzątały mieszkanie. 
Na palcach przeszedłem przez pokój i usiadłem przy małym stoliku z niebieskim telefonem. 
Było zupełnie cicho, nawet woda przestała kapać. Jeszcze raz uwaŜnie rozejrzałem się wokół. 
Nie czułem zmęczenia; chciałem koniecznie coś robić, ale nie wiedziałem co. Ponownie 
przemyślałem wszystko, co absorbowało mnie przez ostatnie dni, kiedy jeszcze Ŝył Petro. Nie 
znalazłem nic, nad czym warto by było zastanawiać się właśnie dziś: dawno nie pisałem do 

matki, miałem zamiar kupić jakiś ciepły sweter — nie lubię marznąć, a jesień za pasem — 
chciałem zobaczyć ten dwuseryj-ny film przygodowy, o którym czytałem w biuletynie 
reklamowym. Wszystko jakby z innego świata, jakby to nie Charłan umarł, ale ja, Andrij 
Szyszyha. 
Gorączkowo usiłowałem sobie przypomnieć, czym ostatnio zajmował się Petro. Z wolna 
zrastałem się z nim, zaczynałem jakby kontynuować tamto Ŝycie, które tak nieoczekiwanie  
zostało przerwane.  Jeszcze 
28 
wczoraj myślałem, Ŝe to zbieg okoliczności albo jakieś fatum: chwila, kiedy ze stygnących 
rąk wyjąłem teczkę i poszedłem z nią do szefa. Ale nawet takie niespodziewane  zdarzenia 
podlegają jakimś prawom.  Wyjąłem spod telefonu notes Petra (sam go tam wsunąłem, gdy 
ciotki po pogrzebie pakowały rzeczy, wyciągnąłem notes z kieszeni codziennego garnituru). 
Podniecony przerzucałem  stroniczki  zapisane  wyraźnym,   kaligraficznym pismem. Jakbym 
przeglądał własny, dawno zapomniany notatnik. Jakieś numery telefoniczne, imiona, 
nazwiska, adresy. Ostatni zapis był całkiem świeŜy, atrament jeiizcze nie wyblakł. Same 
cyfry — Ŝadnej informacji, ale dwukrotnie podkreślone i zaopatrzone trzema wykrzyknikami. 
„A moŜe by tak pozwolić sobie na mały kaprys i zadzwonić pod ten numer?" — pomyślałem, 
wciąŜ jeszcze nie mogąc oswoić się ze swoim nowym wcieleniem. Rozsiadłem się wygodnie 
w fotelu i wykręciłem numer. W słuchawce odezwał się miękki kobiecy głos: 
—  Proszę. 
—  To ja — powiedziałem. Taki wstęp mógł znaczyć wszystko i nic. — Dobry wieczór. 
—  Słuchaj, sama nie wiem dlaczego, ale byłam pewna, Ŝe juŜ nigdy nie zadzwonisz. — 
Pośpiesznie wypowiadane słowa zdawały się rozsadzać wąskie tuneliki drutów, zupełnie 
jakby pędziły na złamanie karku. — Wczoraj czekałam bez skutku i doszłam do wniosku, Ŝe 
to juŜ koniec. Nie gniewaj się, jestem bardzo przesądna. Wiesz, Ŝe mój Prahnimak wyjechał? 
Wraca jutro, czekam na telegram, on zawsze uprzedza, o której przyjeŜdŜa... 
W słuchawce rozległ się cichy śmiech. Nawet telefon nie potrafił go zniekształcić: był 
naprawdę uroczy. Siedziałem nie mogąc wykrztusić ani słowa, na- 
29 
 
zwisko Prahnimaka podziałało na mnie jak uderzenie pałką w łeb. 
—  Czemu nic nie mówisz? Ja gadam jak najęta, a ty, jak zwykle, mądrze milczysz. Czemu 
wczoraj nie zadzwoniłeś? 
Odkaszlnąłem. 
—  Nie było mnie w Kijowie... 
—  Dokąd jeździłeś? Musiałeś się przeziębić, kaszlesz. Trzeba zaraz coś z tym zrobić. Zaparz 
sobie herbaty z malinami i połóŜ się. GdzieŜeś się tak urządził? MoŜe w autobusie był 
przeciąg? A moŜe jechałeś pociągiem? 
—  Leciałem jak na skrzydłach... Ale opatulony tak, Ŝe omal się nie udusiłem — usiłowałem 
Ŝartobliwie przerwać wartki potok wymowy, choć wcale mi nie było do śmiechu. — Ale juŜ 
wszystko w porządku. Znów jestem w swoim przytulnym gniazdku. 
—  Dzwonisz z domu? 
—  Oczywiście — odparłem bez namysłu. — A skąd miałbym dzwonić? 
—  No, z automatu albo od kolegi. 
—  Dzwonię od siebie — powtórzyłem wyraźnie akcentując ostatni wyraz. — Zobaczymy 
się? 
—  Późno juŜ, a ty jesteś przeziębiony — niepewnie zabrzmiało w słuchawce. — Taki szmat 
drogi. Ja się o ciebie martwię, a ty się złościsz. 
—  Nie złoszczę się — odparłem łagodnie. — Nie mam nawet kataru. Jestem tylko trochę 
zmęczony. I drapie mnie w gardle... 

—  To przyjeŜdŜaj. Sama cię będę leczyć. Gdzie się umawiamy? 
—  Gdzie ci najporęezniej. Za czterdzieści minut jestem w centrum.   , 
—  Słuchaj, a moŜe rzeczywiście nie warto? Boję się, Ŝebyś się nie rozczarował. Wtedy nawet 
mi się dobrze nie przyjrzałeś, a teraz juŜ byś mnie pewnie nie poz- 
30 
nał — zaśmiała się. Wreszcie pojąłem, czemu ten śmiech wydał mi się taki pociągający: po 
prostu był szczery. — Słowo daję. Jestem stara i brzydka. 
— Pleciesz — uśmiechnąłem się z przymusem. — Ja miałbym cię nie poznać? Tak szybko 
kobiet nie zapominam. Więc gdzie się spotkamy? 
Wychodząc umyślnie nie zgasiłem światła: wiedziałem, Ŝe mogę wrócić późno. Podbiegłem 
na przystanek. W trolejbusie zacząłem analizować sytuację. Teraz juŜ nikt mi nie moŜe 
pomóc — jedyny ratunek to logiczna  dedukcja.   Primo:  Petro  wiązał   z  tą   znajomością 
wielkie nadzieje. Secundo: fakt,  Ŝe obok numeru nie było imienia, świadczył o konieczności 
zachowania tajemnicy.  Teraz juŜ  wszystko jasne:  kobieta,  z którą przed chwilą 
rozmawiałem, to Ŝona Prahnimaka. Przedwczoraj Charłan był gdzieś z wizytą; poświęcił 
nawet mecz, a więc musiało to być coś powaŜnego. Wczoraj mimochodem spytałem, jak 
spędził wieczór.  W odpowiedzi   tylko  uśmiechnął  się  tajemniczo.   To  musiało coś 
znaczyć. 
— Mam w sieci grubą rybę. Słowo honoru, nawet nie śmiałem pomyśleć o czymś takim. To 
znaczy, wiedziałem, na co poluję, ale Ŝeby tak od razu... Tyle Ŝe sytuacja była wyjątkowa, 
kapujesz, psychologiczna, paradoks kategorycznego imperatywu: ryba juŜ od dawna marzy, 
Ŝeby wpaść w czyjąś sieć, wobec tego dobrowolnie wskakuje w pierwszą, jaka się nawinie. 
Mądrość rybaka polega na tym, Ŝeby wiedzieć, gdzie i kiedy zastawić więcierz... 
—  Słowo honoru — powtórzyłem przedrzeźniając go. — Ni czorta nie rozumiem. 
—  Boś nigdy nie mieszkał w takiej dziurze jak Pakuły — zaśmiał się zimno Petro. 
31 
Wtedy rozmawiałem z nim ostatni raz. A zatem to u  swoich znajomych Petro poznał 
małŜonkę Prahni-maka.  Przyszła  sama,  mąŜ  był  na  delegacji.  Znając Petra, mogłem dość 
dokładnie odtworzyć sobie przedwczorajszy  wieczór:  babka  wpadła  mu  w  oko,  a on tak 
jakoś wszystkim pokierował, Ŝe przedstawiono go Prahnimakowej; ona wykręciła się paroma 
nic nie mówiącymi frazesami i zostawiła rybaka na brzegu z pustą siecią: ludzi na przyjęciu 
duŜo, zgubić się wśród nich nietrudno.   Z   początku   Charłan   zawsze   przez   swoją 
natarczywość  raczej  odpychał kobiety niŜ przyciągał. Dopiero bliŜsza znajomość 
wplątywała je w jego dziwaczny, lepki świat, w którym było wszystko — niezłomna, 
chłopska wiara w siebie, prawdziwa, nie ksiąŜkowa namiętność, postawione na głowie 
zasady... Proszę, znów mnie ponosi: analizuję charakter, a nie sytuację. Jednym słowem, 
Petro czekał na schodach, rzucił jakiś Ŝarcik, ona odpowiedziała — i ryba znalazła się w saku. 
Ze stacji metra ruchomymi schodami wjechałem na Chreszczatyk, przeszedłem kilkanaście 
metrów i skręciłem na skwerek. Ona szła mi naprzeciw, tak jak się umówiliśmy. Miała na 
sobie jasny letni płaszczyk, w ręku białą torebkę. Poza nami na skwerku nie było nikogo. 
Ukłoniłem się bez słowa i dalej poszliśmy juŜ razem. 
—  Pamiętasz jeszcze, jak mi na imię? Do telefonu moŜesz prosić Ołenę Wołodymyriwnę. 
Nawet Prahni-mak niczego nie będzie podejrzewać. Wszyscy mnie tak nazywają. 
—  Dziś miałem taki dzień, Ŝe juŜ sam nie wiem, jak się nazywam. Ale twoje imię oczywiście 
pamiętam. 
—  Nawet głos masz inny. I w ogóle jesteś jakiś dziwny. 
32 
—  Po prostu jeszcze nie oswoiłaś się ze mną. — Ścisnąłem ją za rękę. — Wczoraj przez 
głupi wypadek straciłem kolegę. Pośliznął się na schodach, uderzył skronią o stopień — i 
koniec. Dziś Ŝeśmy go pochowali, a ja czuję się jak szmata: wtedy u znajomych 

przedstawiłem ci się jako on... Zrozum, głupia sytuacja: szalenie mi się podobasz, ale jesteś 
Ŝoną mego szefa i nie chciałbym, Ŝebyś pomyślała... Naprawdę mam na imię Andrij... 
—  Głuptasku... Czy zachowywałabym się tak, gdybym sobie coś pomyślała? Jesteś bardzo 
miły. MoŜe nie znam się na ludziach, ale moje wyczucie jeszcze nigdy mnie nie zawiodło. 
Dokąd pójdziemy? 
—  Nie wiem. MoŜe byśmy coś zjedli? 
—  Jesteś głodny? Ja teŜ nie. Mam lepszy pomysł. Chodźmy do mnie. 
Weszła w smugę światła i wreszcie mogłem się jej przyjrzeć. „Po trzydziestce, ale młodsza od 
Prahnima-ka" — pomyślałem. 
—  A moŜe, jak nie jesteś u siebie, dostajesz kompleksów? JuŜ tamtego wieczoru chciałam 
cię zaprosić, ale pomyślałam... 
—  Idziemy do ciebie. — Przypomniałem sobie, Ŝe nazajutrz mam jechać po Prahnimaka, ale 
na głos powiedziałem coś zupełnie innego: — Taka jesteś ładna... 
Ołena roześmiała się i wzięła mnie za rękę. Dłoń miała suchą, gorącą. „Do czego to podobne 
— myślałem. — Jeszcze przedwczoraj byłem przekonany, Ŝe stanowię złoty środek między 
dwoma biegunami: Char-łanem i Wielkim Konstruktorem: tylko ja spośród nas trzech nie 
ulegałem Ŝadnym cielesnym ani duchowym pokusom." 
Kiedyś Jurko zaciągnął mnie do biblioteki. Broniłem się rękami i nogami, mówiłem, Ŝe juŜ na 
studiach przejadły mi się wszelkie ksiąŜkowe mądrości.  W końcu 
3 — Samotny wilk                                                                                        33 
zacząłem wertować rocznik „Nauki i Społeczeństwa". Jurko wodził nosem (straszny był 
krótkowidz) po informatorach szukając jakiejś informacji technicznej. Kiedy wyszliśmy, był 
juŜ późny wieczór. Ulice wypełniał tłum eleganckich młodych ludzi wracających z teatrów 
czy restauracji. Zanurzaliśmy się w falach śmiechu (roześmiane były przewaŜnie kobiety), 
powietrze pachniało perfumami, było ładnie i ciepło, rozgrzana ulica długo zachowywała 
zapachy uperfumowanych kobiecych ciał. Prawie nie słuchałem Wielkiego Konstruktora, 
który ględził coś na temat nieśmiertelności i nieskończoności, a tymczasem prawda była tuŜ, 
na wyciągnięcie ręki, jedyna prawda, której nie toczy robak zwątpienia: tą prawdą było Ŝycie. 
Przepływało obok nas w bryzgach kobiecego chichotu, a my, jak dwa zaperzone głuptaki, 
dzieliliśmy włos na czworo. Wielki Konstruktor w swojej rachitycznej głowie nigdy tego nie 
pojmie. Czegoś mu brak albo faktycznie jest opętany...   , 
—  MoŜe lepiej, Ŝeby nas nie widziano razem? Mnie to obojętne, nie mam zamiaru robić 
kariery pod kierunkiem twego Prahnimaka. Idzie mi o ciebie. 
—  Dbasz o moją cnotę bardziej niŜ ja sama — zaśmiała się Ołena, ale wyczułem, Ŝe wcale 
nie było jej do śmiechu. — MoŜe to i racja. A nuŜ Prahnimak juŜ wrócił? Nie chcę, Ŝeby mu 
było przykro. W razie czego wyjdę ci naprzeciw. Druga klatka, mieszkania dwadzieścia 
sześć. 
AŜ mi się zimno zrobiło. Nigdy nie lubiłem ryzyka, a zwłaszcza teraz, kiedy zmiana pracy w 
ogóle nie wchodziła w rachubę: miałem inne plany. PrzecieŜ w tym domu moŜe mieszkać 
ktoś znajomy. Plotki na pewno od razu dotarłyby do Prahnimaka. A dla niego zro- 
34 
bić mi kuku to jak strącić chrabąszcza z rękawa. W najlepszym razie poczeka na kolejną 
kompresję etatów. Ale moŜe teŜ wlepiać mi jedną naganę za drugą i w końcu będę musiał 
odejść na własną prośbę. Dotychczas ceniono mnie, zwolnić samodzielnego projektanta teŜ 
nie tak łatwo, ale straszyłem sam siebie, by usprawiedliwić lęk — mój tupet zawsze był 
tchórzem podszyty. 
Ołena skinęła porozumiewawczo i skręciła' w podwórze. Poczułem się pewniej. Poszedłem 
chodnikiem wzdłuŜ domu. Była to okazała kamienica o wysokich oknach, w takich domach 
są zwykle wysokie pokoje, przestronne kuchnie i korytarze, osobne łazienki i ubikacje. 
„Mieszkając w takim domu człowiek zawsze traktuje siebie z szacunkiem — pomyślałem, 

mimo woli uŜywając sformułowań Petra. — Ściany nie walą się na ciebie, głową nie uderzasz 
co chwila w Ŝyrandol." Pospacerowałem trochę po ulicy, a potem wszedłem na podwórze. 
Idąc po schodach wypatrywałem małych blaszanych rombów z numerami mieszkań. Ten, 
którego szukałem, był na drugim piętrze. Na klatce pachniało kotletami z drobiu. Od 
przycisku dzwonka biegło w dół dziewięć liter: P-r-a-h-n-i-m-a-k... 
Całe to wnętrze, szerokie schody, obite dermą drzwi mieszkań sprawiły, Ŝe czułem się trochę 
nieswojo. „Zupełnie jakbyś stał przed generałem w szarej karakułowej papasze. Niby nie 
masz nic na sumieniu: przepustka w porządku, sprzączki i guziki wyczyszczone, a mimo to 
czujesz się jakoś łyso" — mawiał Petro wspominając czasy, kiedy sam paradował z 
naszywkami kaprala. 
Ołena zdąŜyła się przebrać — miała na sobie czerwone   elastyczne   spodnie,   obcisły   
pulower   uwydat- 
3* 
35 
niający wciąŜ jeszcze smukłą figurę i domowe pantofelki obszyte srebrzystym futerkiem. 
Przestąpiłem próg i połoŜyłem ręce na jej ramionach. Gest był spontaniczny: kiedy na dworze 
mróz, odruchowo tulimy się do ciepłego pieca. Ołena zarumieniła się i ukryła twarz na mojej 
piersi. Załaskotała mnie chmura miękkich włosów, jak jedwabista trawa, która kiedyś rosła 
pod oknami chaty Charłana. ChociaŜ nie — to była moja chata: ten rozłoŜysty 
srebrzystozielony krzak rósł na przyzbie, tuŜ obok ścieŜki do ogrodu. Kiedy 
przeprowadziliśmy się do miasta, w naszym ogródku były juŜ tylko miastowe kwiaty: narcyzy 
i tulipany. Pierwszy raz tego dnia poczułem, Ŝe robi mi się jakby cieplej: coś jednak pozostało 
jeszcze z prawdziwego Andrija Szyszyhy. 
—  Taki jesteś teraz dobry — szeptała Ołena. — Czuję to. Od razu, gdy usłyszałam w 
słuchawce twój głos, wyczułam, jaki jesteś: kapryśny, zmienny jak pogoda w jesieni. Kiedy 
zadzwoniłeś, byłeś jakiś inny, nie taki, pomyślałam nawet, Ŝe nie bardzo chcesz się ze mną 
zobaczyć, Ŝe mną gardzisz... za tamten wieczór. Tyle tam było młodych dziewcząt... 
Myślałam, Ŝe dla mnie juŜ wszystko minęło, a tu nagle zjawiłeś się ty. Nie szukam 
usprawiedliwienia, wiem, Ŝe powinnam być trochę bardziej powściągliwa, ale chyba dosyć 
Ŝyłam tylko dla Prahnimaka, chyba mam prawo do czegoś dla siebie? Zresztą, nie ma o czym 
mówić. Interesuje mnie Wszystko, co ciebie dotyczy, moje problemy nie powinny cię 
obchodzić. Wszyscy męŜczyźni są tacy i nie mogę ci tego mieć za złe. Nie gniewasz się juŜ? 
—  Głuptasku — powiedziałem z odruchową czułością. — Bardzo mi z tobą dobrze. To 
najpiękniejszy wieczór w moim Ŝyciu. 
36 
Poczułem na ustach lekkie muśnięcie warg. W tym pocałunku nie było najmniejszej aluzji do 
minionego czy dopiero spodziewanego zbliŜenia. Ołena ujęła mnie za rękę i weszliśmy do 
pokoju. 
— Oto moje królestwo — prztyknęła wyłącznikiem. W   kącie   koło   drzwi   balkonowych   
zapłonął   róŜowy grzybek domowego barku. Świetlisty krąg obejmował dwa fotele i 
wysuwany stolik, na którym stały dwa kieliszki, dwa talerzyki z plasterkami cytryny i szynką, 
i dwa widelce. Usiedliśmy. Ołena otwarła barek: w lustrzanych ścianach odbijała się bateria 
kolorowych butelek. — Teraz będę cię kurować. Zawsze mam pod ręką   jakiś   koniak,   jak   
w   kaŜdym   szanującym   się domu... — Ostatnie słowa zabrzmiały jakby smutno i trochę 
ironicznie. — Prahnimak prawie nie pije, ale nigdy nie wraca z delegacji z pustymi rękami, 
lubi kolekcjonować egzotyczne trunki. — Wyciągnęła jakąś graniastą butelkę, w czarnym 
szlifowanym szkle odbijały się światełka, rzucając na twarz Ołeny i na jej ręce  wesołe  
ruchliwe  zajączki.   Chwyciłem   jej   dłoń i ucałowałem z wdzięczności. Było mi naprawdę 
dobrze. 
—  Coś ty, Andrijku! — zaczerwieniła się. 

—  Czy macie dzieci? 
Nie powinienem był zadać tego pytania, ale juŜ się stało. 
—  Czy wyglądam na kobietę, która nie ma dzieci? 
—  Nie — odparłem zmieszany — ale popatrzyłaś na mnie tak, jakbym był małym 
chłopczykiem. 
—  Dla kobiety męŜczyzna, który się jej podoba, jest zawsze dzieckiem. Tylko Ŝe wy tego nie 
rozumiecie. Mój łobuziak ma juŜ siedemnaście lat. Trudno uwierzyć, prawda? Kiedy 
wyszłam za Prahnimaka, byłam dopiero na drugim roku. Ale syn mieszka z moją mamą. Ma 
własny pokój i bez przerwy coś. dłubie. Chce skonstruować jakąś maszynę antygrawitacyjną. 
Nie mam 
37 
pojęcia, na czym to ma polegać. Ja próbuję trochę malować, ale to z kolei jego w ogóle nie 
interesuje. Czasem przychodzi prosić o pieniądze na jakieś tam kondensatory: muszę 
zadzierać głowę, taki z niego dryblas, i wtedy zawsze zadaję sobie pytanie: czy rzeczywiście 
ja to urodziłam? 
Zapytałem, czy mogę zdjąć Ŝałobną marynarkę. Wstałem i przewiesiłem ją przez fotel. 
Podniosłem kieliszek, spojrzałem czule na Ołenę i nieoczekiwanie dla siebie powiedziałem, 
jak zawsze mawiał Charłan: 
—  Oby nam się... 
—  Oby nam się... — Ołena roześmiała się. — Strasznie smutne były te dwa dni, ale jak sobie 
przypomniałam twoje „oby nam się", znów mi się chciało Ŝyć. 
Wychyliłem kieliszek. Ołena. tylko umoczyła wargi i ponownie nalała. Teraz oboje 
wypiliśmy do dna. Koniak miał miły, łagodny smak. Chciałem się upić. Świat tracił 
kanciastość, stawał się jakiś miękki. Powoli zapomniałem, jak znalazłem się w tym pokoju. 
Zdawało mi się, Ŝe znam Ołenę od dawna, Ŝe zawsze siadywałem pod tym róŜowym 
grzybkiem i Ŝe będę tak siedział jutro i pojutrze, wpatrzony w migotliwe refleksy światła na 
jej twarzy i rękach. 
—  Marzę o tym, Ŝeby zobaczyć kiedyś piwnice, w których dojrzewa wino — powiedziała 
Ołena. — Ale Ŝadne tam zwiedzanie grupowe. Chciałabym sama wędrować między rzędami 
dębowych beczek: w tych wino ma juŜ pięć lat, w tamtych dziesięć, dwadzieścia. Półmrok, 
upojny, cierpkawy zapach, tajemnica dojrzewania i powolnych przemian — w tym jest coś z 
kobiety... Czterdziestoletniej — dodała ze smutkiem. 
W przedpokoju ostro zadźwięczał dzwonek. Zerwałem się, pośpiesznie narzuciłem 
marynarkę, zaczepiając przy tym o stolik. Kieliszek przewrócił się, w barku brzęknęły 
butelki.  Ołena  siedziała  spokojnie  nie 
38 
spuszczając ze mnie oka. Wsadziłem ręce do kieszeni, chcąc ukryć nerwowe drŜenie, i 
niepewnym krokiem podszedłem do okna. Drugie piętro, stare budownictwo ^— wysoko. W 
dole czerniał asfalt, upstrzony plamami światła. Za chwilę w progu stanie Prahni-mak i cześć 
pieśni: jutro moŜna nie iść do pracy, chyba tylko po to, Ŝeby się rozliczyć i przekazać 
Wielkiemu Konstruktorowi klucze od mieszkania Petra. Czułem obrzydliwe ssanie w dołku. 
Ołena powiedziała szeptem: 
—  Jeśli to on, to ma klucz. Nie musiałby dzwonić. Ale on nigdy nie zjawia się bez 
uprzedzenia. Pewnie to telegram... 
Dzwonek więcej się nie odezwał. W pokoju panowała niesamowita cisza. Stałem jak 
sparaliŜowany, bałem się nawet odetchnąć. Skądś doleciało skrzypnięcie drzwi. 
—  Przeciąg — powiedziała głośno Ołena. — Trzeba zamknąć lufcik. Albo nie, zapalimy 
sobie teraz, prawda? 
W barku leŜało pudełko papierosów i zapalniczka. Zaciągnąłem się chciwie, niespiesznie 
przeszedłem się po pokoju. Powoli trzeźwiałem, wydobywałem się z róŜowego oparu. 

Nacisnąłem wyłącznik, pod sufitem zapłonął Ŝyrandol. Półmrok działa kojąco, jaskrawe 
światło podnieca do działania. Dopiero teraz spostrzegłem, Ŝe cała jedna ściana pokoju była 
imitacją morza: błękitne fale tuŜ nad podłogą wysokie i spienione, bliŜej sufitu stawały się 
coraz drobniejsze. Pokój zdawał się oddychać słoną morską przestrzenią, gdzieś na 
horyzoncie bielał stylizowany trójkącik jachtu. 
—■ Ja teŜ kocham morze — powiedziałem dbając, aby mój głos był odpowiednio wzruszony. 
Poszperałem w pamięci i zacząłem przekazywać myśli Wielkiego Konstruktora. — Morze to 
Ŝycie. To na pewno Ŝywy organizm, nawet współczesna fizyka nie neguje takiej 
39 
moŜliwości, a więc ocean musi mieć coś na kształt mózgu. WyobraŜasz to sobie? Głębia, w 
której pulsują gigantyczne zwoje... 
—  Daj spokój, Andriju! Będę miała koszmarne sny — odparła prawie ze łzami. — Dla mnie 
morze jest zupełnie inne. Chcesz, pokaŜę ci... 
Sięgnęła do sekretarzyka, wyjęła drewnianą, rzeźbioną skrzynkę i usiadła na dywanie u moich 
stóp. W skrzynce był rzutnik i slajdy. Na ekranie pojawił się zachód słońca, spokojna toń i 
róŜowe Ŝagle sportowego jachtu. 
—  To właśnie ten jacht, którym wypływaliśmy na otwarte morze. Kapitan miał na imię Jan, 
ładnie, prawda? Rzeczywiście dowodził kiedyś duŜym statkiem, ale to było dawno. Kiedy go 
poznaliśmy, miał juŜ chyba siedemdziesiątkę jak nie więcej. Palił fajkę, jak kaŜdy prawdziwy 
wilk morski. W zeszłym miesiącu dostałam od niego kartkę: „Ołenko, jacht wzięli do 
remontu, a ja nie mogę się pozbyć uczucia, Ŝe to koniec mego Ŝycia..." Był tam jeszcze taki 
stary rybak i dziewczyna, jego wnuczka. Byliśmy wtedy z Prahnimakiem w sanatorium. 
Kiedyś Jan zobaczył mnie, jak szłam brzegiem morza, i powiedział: „Proszę popłynąć z nami, 
to jest nasz jacht." Jeszcze nigdy nie widziałam z bliska jachtu z prawdziwymi Ŝaglami. — 
Ołena zmieniła slajd. Teraz na ekranie widać było pokład, kobietę ze szczotką i wiadrem 
(twarzy nie moŜna było rozpoznać), obok stał całkiem siwy, ale jeszcze smukły męŜczyzna. 
— To ja na wachcie, a to Jan. Pewnego wieczoru, gdy byliśmy sami na pokładzie, powiedział: 
,*,Ołenko, gdybym miał ze trzydzieści lat mniej, uczyniłbym cię szczęśliwą." „Łatwo ci tak 
mówić teraz — odparłam. 
—  To do niczego nie zobowiązuje." „Chyba masz rację 
—  przytaknął z rezygnacją. — Dlatego nie ukrywam, Ŝe juŜ dawno stuknęła mi 
siedemdziesiątka." 
40 
Znów zmieniła slajd, ale ja juŜ nie patrzyłem na ekran. Przed oczyma miałem tylko jej strome 
piersi w głębokim wycięciu swetra i szyję pokrytą złocistym puszkiem. Nie mogłem oprzeć 
się pragnieniu, aby wpić się wargami w to smagłe ciało. Zwarłem szczęki aŜ do bólu, 
spotniałe dłonie zacisnąłem na oparciu fotela i odwróciłem głowę. Ołena obejrzała się. 
—  Andrijku... — zawołała przestraszona. 
—  Ja... — nagle zabrakło mi tchu. Czułem, Ŝe pogrąŜam się w jakiś słodki odmęt, Ŝe 
chwytam usiłujące się wymknąć ciało Ołeny i rzucam je na dywan... 
Ale juŜ za chwilę opanowała mnie niezwykła jak na tę sytuację trzeźwość* „Jakie ona ma 
jędrne piersi — pomyślałem. — Iw ogóle cała jest jak... jak ryba, świeŜo wyciągnięta z 
sieci..." Starałem się przyłapać jej zamglone spojrzenie, ale wciąŜ miałem przed oczyma 
zimny uśmieszek Prahnimaka, gdy odbierał mi ksiąŜkę, a ja stałem za stołem, jak uczniak 
przyłapany na gorącym uczynku. Mściwy triumf był dla mnie słodszy niŜ miłość, widziałem 
tylko twarz Prahnimaka i syciłem się triumfem: oto trzymałem w objęciach małŜonkę 
zastępcy dyrektora. Tak, ten wieczór był nieodzowny ze względu na jutrzejszy poranek: jutro 
mam jechać po Prahnimaka na lotnisko. 
—  Nigdy niczego nie Ŝałuję i nie Ŝałuję, Ŝe tak się stało... — Ołena wysunęła się z moich 
ramion. — Pewnie tak było pisane. Ale czuję się jak zgwałcona. Ty nie umiesz kochać, 

umiesz tylko brać. Kobieta to od razu wyczuwa. Jest w tobie taka namiętność, aŜ mi się robi 
straszno. Czemu tak mi się przyglądasz? To mnie peszy. Zupełnie jakbym była królikiem 
doświadczalnym... W dodatku pogryzłeś mi wargi, jutro wraca Prahni-mak, a pojutrze... 
pojutrze muszę ładnie wyglądać. — Znowu wtuliła się we mnie i delikatnie otarła mi pot z 
czoła. — Masz w sobie tyle siły... 
41 
Nie mogła powiedzieć mi nic milszego. Owładnęło mną leniwe, pobłaŜliwe poczucie 
wyŜszości, właściwe kaŜdemu zwycięzcy. 
—  Twój Prahnimak ma w sobie więcej siły niŜ całe nasze biuro. 
—  Jego jedyna namiętność to praca. „My oboje, Ołeno — powiada — jesteśmy w końskim 
wieku; trzeba orać, ile tchu w piersi. Za jakieś dziesięć lat człowiek obejrzy się za siebie: ile 
zaorałeś przez całe Ŝycie?" A ja się boję jesieni, chcę jeszcze Ŝyć, a nie tylko ciągnąć pług, u 
mnie jeszcze jest lato: krótkie, prawdziwe babie lato, ale jednak! Zresztą dla niego to 
wszystko... no, to, co my... jest nieprzyzwoite. Taką 
.juŜ ma naturę. Wsiowy jakiś, czy co, Myślisz, Ŝe on się ze mną oŜenił? To ja się za niego 
wydałam. Jeszcze dziś robi się czerwony i odwraca głowę, gdy się rozbieram... 
—  Atrofia woli Ŝycia — mruknąłem (chyba to cytat z Charłana). 
—  Śmieszny jesteś, Andrijku. CóŜ ty moŜesz wiedzieć o jego woli Ŝycia? Jako młodziutki 
chłopak zaraz po kursie dla czołgistów poszedł na front, został dowódcą czołgu — nam się to 
w głowie nie mieści. Pod Kirowogradem trafili go, czołg się zapalił, on zdąŜył wyskoczyć, ale 
wtedy dostał serię z automatu. Przestrzelone ramię i — niewola. Dwa razy uciekał. Pierwszy 
raz po tyfusie, głowa ogolona, język jak kołek, oczy wysadzone... Pięć kilometrów przed linią 
frontu złapali, zawlekli do obozu, zbili i — karcer. Po miesiącu znów uciekł. Z kilkoma 
innymi wybili konwojentów i doszli do swoich. Potem słuŜył jako szeregowiec w piechocie. 
Jakby tego było mało, zdąŜył jeszcze powojować z Japończykami. Pomyśl tylko — taki 
gołowąs, a ile przeszedł! Teraz dwudziestoletnie byki 
42 
jeszcze mannę na mleczku dostają, a on miał akurat tyle lat, jak wojna się skończyła. I co: ani 
domu — wieś Niemcy spalili, ani zawodu, ani zdrowia. Poszedł do pracy jako księgowy. 
Zdobył podręcznik i przez kilka nocy nauczył się, potem jeszcze kolegom pomagał. 
Popracował trochę i — na studia: chciał mieć wiedzę, a nie tylko dyplom. Jeść takŜe trzeba 
było: ile on wagonów rozładował! A ty mówisz — wola Ŝycia... W teorii to my jesteśmy 
mocni, Andrijku, ale co my widzieliśmy, co my wiemy?! 
Jeszcze była w moich ramionach, jeszcze trzymałem jej dłonie, ale juŜ wymykała się spod 
mojej władzy. Posiadać kobietę to nie tylko leŜeć z nią przez chwilę w jednym łóŜku. 
Popełniłem błąd: obraziłem Prahni-maka i obudziłem w jego Ŝonie uczucie, uśpione 
monotonią rodzinnej sielanki. 
—  Ołenko, wybierzmy się jutro do lasu. — Łasiłem się jak kotek, łamałem swoje zasady 
(który to juŜ raz dzisiaj?), oplatałem pajęczyną muchę, która zaczęła się wyrywać. — Te 
mury mnie wykańczają, nie Ŝyję. Chcę odetchnąć jesienią, popatrzeć, jak chodzisz w słońcu 
między złocistymi sosnami... 
Co za liryka! Jakbym całe Ŝycie nic tylko deklamował wiersze. Kiedyś spotkałem Petra w 
bibliotece. Na jego stoliku leŜało ze dwadzieścia małych tomików. „Po co ci to?" — 
zdziwiłem się. „Uzbrajam się w znajomość współczesnej poezji — zaśmiał się Charłan. — 
MoŜe się przydać." 
—  Naprawdę tylko popatrzeć? 
Trudno było się połapać, co przewaŜa w jej głosie: kokieteria, ironia czy smutek. 
—  Ja naprawdę cię kocham. Do łóŜka mógłbym sobie znaleźć dziesięć innych — 
powiedziałem brutalnie i odwróciłem się plecami, by sięgnąć po papierosa. 
43 

—  Ale takiej byś nie znalazł — oparła mi głowę na ramieniu. — Prawda, Ŝe jeszcze jestem 
ładna? No powiedz, powiedz... 
—  Śliczna... — odparłem. 
„Nieźle byłoby mieć teraz wilgotne ze wzruszenia oczy" — pomyślałem, ale Ołena bacznie 
mi się przyglądała i nie mogłem poślinić powiek... 
Wybiła jedenasta. Zerwałem się i zacząłem pośpiesznie się ubierać. — Póki jeszcze metro 
chodzi — usprawiedliwiałem się, choć mogłem złapać taksówkę albo zostać do rana w tym 
przytulnym mieszkanku. Ale coś nieodparcie ciągnęło mnie do mieszkania Charłana. Ołena 
pobiegła do kuchni— chciała mnie poczęstować prawdziwą cejlońską herbatą. Uchyliłem 
drzwi od pokoju Prahnimaka. Od razu, gdy przyszedłem, miałem ochotę tam wejść, ale nie 
chciałem, by Ołena to zauwaŜyła. Jeśli nazajutrz miałem się czuć swobodnie w jego 
obecności, musiałem o nim wiedzieć jak najwięcej. Po pracy chowamy się W domach jak 
ślimaki w muszlach. Z czasem mieszkanie staje się podobne do swego właściciela. Powiedz 
mi, jak mieszkasz, a powiem ci, kim jesteś. Za Ŝycia Charłana moim marzeniem było 
mieszkać przy cichej zielonej ulicy, koniecznie z duŜym balkonem. WyobraŜałem sobie, jak 
kupuję w komisie fotel-bujak i wielki puszysty dywan. Matka obiecała mi taki dywan na 
nowe mieszkanie. Wracam z pracy, zrzucam ubranie, biorę tusz spłukując z siebie wszystkie 
biurowe problemy, wszystkie małe i duŜe kłopoty, i w pięknym szlafroku siadam przed 
zdalnie sterowanym kolorowym telewizorem. 
Pokój Prahnimaka przypominał kiszkę. Brakowało tego, co dla mnie było najwaŜniejsze: 
komfortu i przy-tulności. Biurko (z tych najtańszych), na brzegu biurka — stos gazet, pod 
szkłem — kalendarz, najwaŜniejsze telefony: do biura i do zarządu, obok — fotografia 
44 
syna. Pod jedną ścianą — skromna szafka na ksiąŜki, równieŜ krajowej produkcji, tomy 
encyklopedii i informatorów. Pod drugą zwykłe Ŝelazne łóŜko z polerowanymi poręczami — 
znam je od dziecka, dokładnie takie samiutkie rdzewieje teraz pod jabłonką w matczynym 
ogrodzie. Na środku pokoju — rajzbret ze świeŜo załoŜonym arkuszem brystolu. Nad 
biurkiem — duŜa fotografia starego człowieka o przenikliwym surowym spojrzeniu. 
—  To jego dziadek — cicho odezwała się Ołena. Nawet nie zauwaŜyłem, kiedy weszła. — 
On prawie go nie pamięta, ale go kocha. Nie mogę pojąć, jak moŜna kochać umarłych. 
—  Jesteś niesprawiedliwa — wyrwało mi się. 
—  On ma rzeczywiście duŜo ze swego dziadka. Dla tamtego Ŝycie to takŜe były tylko 
obowiązki. Wszystko, co miał, to Ŝelazne łóŜko, które potem odziedziczyła matka 
Prahnimaka. ChociaŜ nawet wtedy mógł mieć, czego dusza zapragnie, nie znalazł czasu, Ŝeby 
się urządzić: rewolucja, wojna domowa, pierwsze pięciolatki, kolektywizacja... Kiedyś w 
napadzie złości powiedziałam mu, Ŝe dziadek bujał w obłokach i wymyślał sobie wszystko: 
Ŝycie i ludzi. Obraził się: dziadek, powiada, nie flirtował z Ŝyciem, on je budował — od 
podstaw, tak jak ja konstruuję maszynę. W Ŝyciu nieraz trzeba iść na kompromis, trzeba być 
elastycznym, a on, podobnie jak jego dziadek, jest do tego organicznie niezdolny. Jest 
zupełnie jak dziecka, często chce mi się z niego śmiać, ale równocześnie go podziwiam. Tam, 
gdzie przedtem pracował, awansowali go na zastępcę dyrektora. Miesiąc popracował i wrócił 
do swego działu. To nie dla niego. Trzeba ściany pomalować: Ŝadne przedsiębiorstwo nie 
chce się podjąć, a za prywatne fuchy Ilia nie chce płacić z państwowych pieniędzy. Kiedyś 
dach zaczął przeciekać. Dyrektor mówi: „Po- 
45 
wiedz chłopakom, Ŝeby podrzucili wywrotkę smoły, wyleje się na dach i po krzyku." „A 
jakŜe ja się rozliczę?" „Napiszesz, Ŝe przyjęliśmy kogoś do pracy na dwa tygodnie." „Nie, tak 
nie moŜna, to oszustwo." Dyrektorowi wreszcie się to znudziło i sam się z fuszerami umówił. 
Wtedy Prahnimak: „To nieuczciwe, tak nie moŜna, to zwykły kant..." I buch — prośbę o 
zwolnienie. Nie myśl, Ŝe to cielę, hie, on ma swoje ambicje. Chciałby być na świeczniku, bo 

uwaŜa, Ŝe im wyŜej człowiek stoi, tym lepiej moŜe słuŜyć dobrej sprawie, ale nawet na jotę 
nie odstąpi od swoich zasad. A ty byś odstąpił, Andrijku? 
— A moŜe ja nie mam od czego odstępować? — uśmiechnąłem się i zakryłem sobie oczy 
pasemkiem jej j       włosów. 
Zwykle ludzie maskują się za pomocą kłamstwa. Charłan maskował się mówiąc po prostu 
prawdę. 
Schodziłem ze schodów zadowolony z tego wieczoru. Teraz wiedziałem dość, aby jutro nie 
poruszać się po omacku. NajwaŜniejsze było to, Ŝe córka Heorhija Wa-sylowycza przyjaźni 
się z Ołeną. Za trzy dni, w sobotę, są urodziny Ołeny. Będzie sporo gości, Wiktoria teŜ się 
zapowiedziała. Ołena chce, Ŝebym przyszedł. A więc za trzy dni. A potem się zobaczy. 
NajwaŜniejsze, jak mawiał Charłan, znaleźć się w siodle. Wykonać jakiś efektowny skok. 
Przypuścić szturm. 
Zacisnąłem szczęki, aŜ zęby zgrzytnęły. 
Ta zimna kalkulacja była dla mnie czymś nowym, niezwykłym. Nie czułem się jeszcze w tej 
roli zbyt pewnie, więc zacząłem wyobraŜać sobie jutrzejszy wypad do lasu. Wezmę taryfę i 
pojedziemy daleko za miasto, będziemy chodzić po spręŜystym dywanie z sosnowych igieł, 
zaglądać na słoneczne polany lub — le- 
46 
piej — zaszyjemy się w pachnącą Ŝywicą gęstwinę, gdzie nikt nas nie będzie mógł zobaczyć. 
Ale wcześniej muszę jechać po Prahnimaka, to mój pierwszy powaŜny egzamin. 
WyobraŜałem to sobie bardzo realistycznie: wysiadam ze słuŜbowego samochodu, wchodzę 
do hali dworca lotniczego, witam się z Prahnimakiem występując w całkiem nowej roli — 
człowieka powściągliwego, powaŜnego i uprzejmego, ale dalekiego od nadskakiwania. 
Czułem się jak aktor przed premierą. 
Pierwszy raz znalazłem się tak późno na dalekim przedmieściu. Zegarek wskazywał wpół do 
pierwszej. W porównaniu z jasnym ruchliwym Chreszczatykiem tu było pusto i ciemno. 
Ruszyłem na skróty, przez podwórza, starając się nie tracić z oczu pojedynczych ludzkich 
postaci. Myślałem, Ŝe w ten sposób wyjdę na obwodnicę, a potem juŜ bez trudu odszukam 
swój dom. Ale nieliczni przechodnie roztapiali się w brudnej mgle, wsiąkali w bramy. Jak 
okiem sięgnąć wznosiły się kamienne bloki podobne do siebie niczym pudełka zapałek albo 
biurka w naszej pracowni. Zląkłem się, Ŝe do rana przyjdzie mi błądzić po tym betonowym 
lesie, a przecieŜ juŜ dawno powinienem leŜeć w łóŜku. Puściłem się biegiem wzdłuŜ rzędu 
bloków wyglądających jak wysunięta na przedpole czujka całej armii, którą miasto wysyłało 
na podbój zielonych obszarów. Od pól niósł się ostry zapach wilgotnej ziemi, gnijących 
chwastów i jeszcze czegoś, co sprawiało, Ŝe го*шо woli zaciskałem zęby, a po plecach 
przebiegały dziwne łaskotki, jakbym włoŜył koŜuch na gołe ciało. Pola wzywały, przyciągały 
nieodparcie i nawet nie spostrzegłem, kiedy dałem nura w gęstniejącą ciemność. W pewnej 
chwili instynktownie obejrzałem się i prz«z opary mgły gdzieś wysoko zobaczyłem 
pomarańczowy prostokącik okna. Wiedziałem, co robię, zostawiając światło w pokoju! 
47 
Kilkoma susami wbiegłem na czwarte piętro, wyśliznąłem się z ubrania, zgasiłem lampę i jak 
nieŜywy padłem na tapczan. ZdąŜyłem jeszcze pomyśleć: nie mogę zaspać, trzeba nastawić 
budzik... 
...Wilk zeskoczył z tapczanu, długie, pręŜne cielsko przemknęło ponad węgierskim stolikiem i 
padło na dywan. Dał susa, całym cięŜarem uderzył w drzwi — bez skutku. Wyszczerzył kły. 
Paszcza rozsiewała nikłą poświatę, w okrągłych ślepiach płonął ogień. Jeszcze raz natarł na 
drzwi. Daremnie. Stanął na tylnych łapach, napiął się jak struna i przednimi łapami zaczął 
wściekle drzeć gładką powierzchnię. Po chwili, jakby zniechęcony, skoczył w bok i drapiąc 
pazurami o parkiet zaczął okrąŜać pokój przeskakując krzesła, stół, fotel, stolik z 
telewizorem. Biegł wciąŜ prędzej i prędzej, jakby chciał dogonić swój własny cień... 

ROZDZIAŁ   TRZECI 
Otworzył oczy. Za oknem ledwie szarzało. Trzeba wstawać — Prahnimak przylatuje 
wcześnie. Przypomniało mu się, jak matka wyobraŜała sobie szanowanego człowieka: pod 
dom co dzień podjeŜdŜa słuŜbowe auto, kierowca czeka cierpliwie, ścierając ze lśniącej 
karoserii niewidoczne pyłki. CóŜ, przyjdzie czas, kiedy i on, Szyszyha, wyjrzy przez okno, a 
przed wejściem będzie stała limuzyna. Co dzień będzie kołysał się na mięk-кіщ. siedzeniu 
wołgi, dumny, samotny, a pospólstwo będzie szturmować przepełnione trolejbusy i autobusy. 
Wstał, uchylił okno. Do pokoju wtargnął cierpki, wilgotny chłód. Z tej wysokości domki na 
działkach przypominały ule spowite białą mgłą. Niebo róŜowiało. Raz i drugi przemierzył 
pokój, ćwicząc wymachy ramion, głębokie wdechy i wydechy. U siebie przewaŜnie 
rezygnował z codziennej gimnastyki — lenistwo brało górę. Budził się w ostatniej chwili, 
czasu miał tyle, Ŝeby wychylić szklankę mleka i na łeb na szyję lecieć do trolejbusu. Odkąd 
nastał Prahnimak, w pracy trzeba być co do minuty. Natomiast Charłan zawsze znaj- 
4 — Samotny wilk 
49 
dował czas i energię na poranną gimnastykę. „Witaj brzusiu, Ŝegnaj kusiu — mawiał. — 
Takie dziś czasy, Ŝe człowiek musi dbać o sylwetkę i kondycję. KaŜda epoka ma swoje 
ideały. Symbolem naszej jest młodzieńczy wygląd i sportowa sylwetka." Jego marzeniem 
było grać w tenisa. „Jest to rozrywka wysoce ekskluzywna, umoŜliwiająca zawarcie 
odpowiednich znajomości." Tej jesieni miał juŜ wszystko zaklepane dzięki koledze z wojska, 
który teraz trenował tenisistów. W notesie Petra musi być numer tego trenera — trzeba do 
niego zadzwonić. To logiczne — chcesz osiągnąć więcej niŜ twój sąsiad, musisz mieć 
większy zapas sił i energii. 
Zajrzał pod stół. Gdzie się podziały hantle? Pewnie ciotki wyniosły je do kuchni. Raptem jego 
zaspane spojrzenie padło na głębokie rysy na drzwiach. Jakby je rzeczywiście podrapało 
jakieś duŜe rozwścieczone zwierzę... Rozum instynktownie bronił się przed tym, na co 
patrzyły oczy — lepiej jak najprędzej zapomnieć o tych nocnych koszmarach. Odwrócił się i 
jak lunatyk zaczął się ubierać. Był juŜ w koszuli, gdy uprzytomnił sobie, Ŝe wcale się nie mył. 
Odwracając wzrok od porysowanych drzwi, poszedł do łazienki, wypluskał się i wytarł 
ręcznikiem Petra — swojego nie miał czasu wyciągnąć z walizki. Potem zaczął ścielić 
tapczan. Nagle zza horyzontu wychynęła czerwona tarcza słońca — cała ściana pokoju 
spłynęła rubinową posoką, krwiste plamy rozlały się na kołdrze i prześcieradle. Rzucił się na 
tapczan, zanurzył twarz w poduszce: zęby dziko rwały płótno, póki starczyło sił, z gardła 
dobywał się głuchy, podobny do wycia szloch. 
BoŜe, dlaczego musiało to popaść akurat na niego? Czemu nie na Wielkiego Konstruktora 
albo na któregoś z kolegów? Czemu właśnie w nim obrały sobie siedzibę   władające   
Charłanem   ciemne   moce?   Przez 
50 
całe Ŝycie starał się trzymać jak najdalej od ludzkiego mrowiska. Ze wszystkich postaw, jakie 
moŜe przybierać człowiek, najbardziej odpowiadała mu leŜąca. No i drzemał sobie leniwie 
pod wierzbą przy ruchliwej drodze, nie oczekując nawet, aŜ pieczone gołąbki spadną same do 
gąbki. 
Było to zaraz po studiach. Obowiązkowe trzy lata odpracowywał w cegielni, w rejonowym 
miasteczku między Kijowem a Mrynem. Kiedy miał wolne, szedł do szosy, kładł się pod 
wierzbą, wyjmował przybory do manicure i przywracał wspaniały wygląd swoim 
inteligenckim dłoniom o smukłych palcach (na to nigdy nie Ŝałował czasu). W pobliŜu był 
przystanek autobusowy. W Kijowie czekały wielkomiejskie rozrywki, w Mrynie — matczyny 
barszcz, gołąbki i nóŜki w galarecie, ale on wolał leŜeć pod wierzbą i robić manicure. Były to 
najmilsze chwile w jego Ŝyciu: patrzeć na ludzką krzątaninę, w głębi duszy pragnąć jej — i 
nie ruszać się z miejsca. 

Rzeczywiście. Czemu nie popadło na przykład na Wielkiego Konstruktora? Ten wszystko 
robił tak, jakby miał Ŝyć co najmniej dwa tysiące lat, a nie nędzne, powiedzmy, 
siedemdziesiąt, jakby był przekonany, Ŝe jest co najmniej archaniołem, któremu Stwórca 
polecił zrobić na ziemi porządek. Gdy biuro dostało zamówienie na projekt hali pod 
automatyczną linię produkcyjną, zrobił nieludzki raban. W takim hangarze, wrzeszczał, 
moŜna zainstalować dwukrotnie wydajniejszy automat! Chodził od kierownika do 
kierownika, krzyczał pryskając śliną przez rzadkie zęby, dotarł nawet do ministerstwa 
(„przytną ci nosa tymi obitymi skórą drzwiami!" — śmiał się Szyszyha), ale w końcu dopiął 
swego: projekt został zmieniony, tyle Ŝe w tym czasie on juŜ był zajęty czymś innym i nawet 
nie opatentował swego pomysłu. Nie tak dawno on i Wielki 
4» 
51 
Konstruktor podłączali do tamtej automatycznej linii nową pakowarkę, której projekt takŜe 
wyszedł z ich pracowni. Hala faktycznie przypominała dekoracje do jakiegoś fantastycznego 
filmu: ani Ŝywego ducha, maszyny same tną, składają, spawają, lakierują i suszą; mrugają 
kolorowe światełka, mruczą automaty. Właściwie Ŝadne cuda: normalna nowoczesna hala 
produkcyjna. Mimo to Wielki Konstruktor wściubiał nos we wszystko, piejąc psalmy na cześć 
ludzkiej pomysłowości. Właśnie tam, jakby przeczuwając tragiczny koniec Petra, Szyszyha 
powiedział: „Gdyby z twoją iskrą boŜą oŜenić praktyczne podejście Charłana — niech się 
schowają wszystkie sputniki i statki kosmiczne." „Są mechanizmy, których nie da się ze sobą 
połączyć" — warknął Wielki Konstruktor patrząc na niego złym okiem. 
A Ŝywego Szyszyhę i martwego Charłana, jak widać, da się połączyć? 
„Nie myśl, Ŝe jesteś czysty jak nie zapisany papier — wrzeszczał kiedyś Petro, gdy 
posprzeczali się o jakieś głupstwo. — Tyle Ŝe atrament, którym cię zapisano, pewnie był 
sympatyczny i na razie nic nie widać. W swoim czasie litery się ujawnią i wszystko będzie 
moŜna odczytać! Przypomnij sobie, jak cię wybierali na przewodniczącego klasy!" 
Kiedyś Andrij sam opowiedział o tym Charłanowi. Chodził wtedy do siódmej, a moŜe do 
ósmej klasy. Kandydatów było dwóch: on i chłopak, który siedział z nim w jednej ławce. 
Najpierw odbyło się głosowanie na sąsiada: prawie połowa klasy podniosła ręce. On juŜ 
wtedy nie lubił się wychylać, na kit mu były dodatkowe obowiązki i kłopoty. Ale gdy 
przystąpiono do głosowania na niego, na chwilę jakby stracił rozum — 
52 
pamiętał tylko, jak paliły policzki i jak szumiało w uszach. Otrzeźwiło go zdumione 
spojrzenie nauczyciela liczącego głosy: „Coś ty, Szyszyha, sam na siebie głosujesz?" Spojrzał 
wtedy na swoją rękę jak na jakieś obce ciało: rzeczywiście była wzniesiona... 
 
Oprzytomniał i usiadł na łóŜku. Pod powiekami miał piasek, opuszki palców obrzmiałe. 
— No, teraz się pilnujcie... — powiedział głośno. — Koniec ze skromnym gryzipiórkiem, 
melancholijnym filozofem, któremu nie chce się nawet ruszyć z wygodnego stołka. Petro 
Charłan przy mnie to prymityw... 
Nie miał pojęcia, do kogo mówi — niech cały świat się dowie. Słysząc swój głos spręŜył się 
wewnętrznie jak laubzega, której nie oprze się nawet Ŝelazo. Denerwowało go, Ŝe słońce tak 
powoli wznosi się nad horyzont: niechby juŜ wreszcie był dzień. Rozpierała go chęć 
działania. 
Z porannego rozleniwienia nie zostało nawet śladu. Głowa była jasna, ruchy celowe i 
precyzyjne. „Trzeba to zakryć" — pomyślał — przypinając do podrapanych drzwi wielką 
płachtę „Sportowca" całą pokreśloną czerwonym ołówkiem. (Charłan czytał tę gazetę od 
deski do deski.) Ubrał się i siadł przy stole. „Nie ma sensu sprzedawać mebli — medytował 
— trzeba będzie potem łazić po sklepach i szukać czegoś odpowiedniego." Ten węgierski 
komplet Charłan musiał sobie załatwiać przez znajomości. Lepiej niech wszystko zostanie jak 

jest. Ciotkom zapłaci z własnej kieszeni. A właściwie z matczynej. Musi natychmiast napisać 
do matki i ojczyma. 
Przez chwilę usiłował ułoŜyć jakiś miły liścik, ale głowę miał pustą: wszystkie gładkie 
słówka nagle jakby zapadły się pod ziemię. Nie szkodzi. Wystarczy lakoniczna informacja, 
złagodzona Ŝartobliwym tonem: „Szanowni Rodzice, Mamo i Semenie Mychajłowyczu! 
 
53 
(Tak zawsze zwracał się do ojczyma.) Pisaliście kiedyś, Ŝe składacie pieniądze, aby 
uszczęśliwić waszego syna spółdzielczym mieszkaniem. Spieszę więc zawiadomić, Ŝe sprawa 
jest juŜ nieaktualna. Od wczoraj wasz ukochany potomek piastuje odpowiedzialne stanowisko 
i jest posiadaczem samodzielnej kawalerki, wprawdzie nie w centrum, ale zawsze to jeszcze 
miasto. Szesnaście metrów kwadratowych i kuchenka, czwarte piętro. Jest teŜ szansa na 
wspaniały węgierski komplet. Brak tylko paru groszy. Poratujcie więc gołego An-drijka. Na 
początek trzeba przynajmniej pięćset rubli. Szczegóły w osobnym liście lub osobiście. 
Bądźcie zdrowi, wasz Andrij." 
Zakleił kopertę. Matka pewnie rozpłacze się z radości — taki sukces! Zawsze o tym marzyła. 
Dotychczas spotykały ją wprawdzie same rozczarowania, ale wciąŜ jeszcze wierzyła w jakiś 
szczęśliwy traf. Matki wiedzą o swoich dzieciach więcej, niŜ one same wiedzą o sobie. „Jak 
oblejesz albo cię nie przyjmą — umrę. Nie przeŜyję takiego wstydu" — mówiła, gdy zdawał 
na studia. Teraz najpierw sobie popłacze, a potem poleci do sąsiadów: Andrijko dostał w 
Kijowie mieszkanie (prawie w centrum, doda juŜ od siebie) i awans! JuŜ miał bardzo 
odpowiedzialne stanowisko, ale to jest jeszcze odpowiedzialniejsze, będzie jeździł słuŜbowo 
za granicę, niedługo ma jechać do Anglii, tam taka wilgoć, zwłaszcza na jesieni i zimą, ciągle 
tylko deszcz albo mgła, Andrijko ma coś z gardłem, jeszcze jak był mały, mieli mu wycinać 
migdałki. Matka będzie snuć swoje fantazje i coraz mocniej wierzyć, Ŝe to wszystko prawda. 
Podszedł do okna. Za kolorową wysepką ogródków działkowych szeroko rozlewały się pola. 
Dalej zaczynały się lasy, gdzieś tam był takŜe Mryn i Pakuły, rodzinna wioska Charłana. 
Właściwie to Petra wycho- 
54 
wały ciotki, które po wojnie odkupiły dom od Szyszy-hów, ale najczęściej Petro wspominał 
poprzednią chałupę pod lasem... 
Mleczna mgła spowiła pola, które nie zdawały się juŜ takie obce i niesamowite. 
Nikt mi nie kazał wyjeŜdŜać po Prahnimaka. Dyrektor powiedział, Ŝeby wysłać auto na 
lotnisko i tyle. Wiedziałem jednak, Ŝe muszę oswoić zastępcę z moim nieoczekiwanym 
awansem, po prostu, zanim pojawi się w biurze, trzeba postawić go przed faktem dokonanym. 
Wczorajszy wieczór bardzo mnie podbudował. Kupiłem prasę, zasłoniłem się gazetą jak 
wachlarzem i bacznie obserwowałem płytę lotniska. Samolot właśnie kołował na swoje 
stanowisko. Prahnimaka poznałem od razu, gdy tylko ukazał się na schodkach. Przewieszony 
przez ramię płaszcz, w ręku aktówka, krok spręŜysty jak na jego lata. 
Zastępca szefa nie prezentował się okazale. „Chyba nigdy nie będziesz wyglądał jak 
prawdziwy dyrektor" 
—  pomyślałem z wyŜszością. Stanąłem przed nim i wyciągnąłem rękę po teczkę. Ostre, 
zdumione spojrzenie podziałało na mnie jak zimny tusz. 
—  Dziękuję — Prahnimak przełoŜył aktówkę do drugiej ręki. — Jeszcze nie jestem 
inwalidą... Stało się coś? 
—  Wszystko w porządku — zapewniłem pospiesznie. 
—  Kazano mi wyjechać po pana. 
—  Jakbym sam nie mógł trafić — wzruszył ramionami. — No dobra, co tam z planem 
kwartalnym? 

Charłan przechwalał się, Ŝe z tego, jak się facet zachowuje i jak rozmawia, potrafi 
przewidzieć jego dalszą karierę. Prahnimakowi nie wróŜył jakichś oszałamiających sukcesów; 
zastępca jest zbyt kanciasty, nie mieści się w szablonie, a ociosać się nie pozwoli. 
Teraz zacząłem wątpić w umiejętności Charłana. Od pierwszej chwili czułem się wobec 
zastępcy jak psotny 
55 
chłopaczek, który tylko myśli, jak by się nie dać przyłapać. Po co było wyciągać łapę po tę 
teczkę? I ten idiotyczny odświętny garnitur! Prahnimak nie lubi pompy. Ale to wszystko 
drobiazgi. Tylko to przenikliwe, a co waŜniejsze — uczciwe spojrzenie... 
Na podjeździe nie rzuciłem się do drzwiczek, co niewątpliwie zrobiłbym wobec dyrektora, 
lecz zaczekałem, aŜ Prahnimak sam sobie otworzy i usiądzie z tyłu. Dopiero wtedy 
usadowiłem się obok. Zastępca nigdy nie siadał obok kierowcy, nie lubił się afiszować, ja zaś 
nie chciałem mieć go za plecami. Czułbym się nieswojo: te jego dziwne oczy. Dzisiejsze sam 
na sam z Prahnimakiem to mój pierwszy egzamin. Nie zdam — wszystko przepadło. Druga 
taka okazja moŜe się nie zdarzyć, co do tego nie miałem najmniejszych wątpliwości. Trzeba 
się przestać bać, zrobić coś, Ŝeby zastępca się mną zainteresował. WciąŜ wracałem pamięcią 
do wczorajszego wieczoru — moŜe to doda mi odwagi. „Trzeba więcej gadać — przemknęła 
zbawcza myśl. — Słowa to mgła, dymna zasłona, ze słów moŜna sobie zrobić znakomitą 
maskę." 
— Wykonanie na razie w normie, perspektywy są dobre, ale moim zdaniem wciąŜ jeszcze 
szwankuje wydajność. Kpimy sobie z amerykańskiego powiedzonka: czas to pieniądz. Myślę, 
Ŝe znakomicie moŜna by je sparafrazować na nasz uŜytek: czas to plan. Wczoraj z zegarkiem 
w ręku obserwowałem, co się dzieje u nas w pokoju: prawie jedną czwartą drogocennego 
czasu pracy traci się na pogaduszki! Dwie godziny dziennie! To juŜ niemal społeczne 
schorzenie! A co się wyprawia po meczu piłkarskim lub hokejowym, albo gdy w telewizji 
idzie jakiś dobry serial! Ktoś musi wreszcie z tym skończyć. 
Oczywiście nigdy nic nie obliczałem, dotychczas wyniki pracowni interesowały mnie 
wyłącznie ze względu 
56 
na kwartalną premię. Teraz sypałem liczbami jak z rękawa, plotłem, co mi ślina na język 
przyniosła, tokowałem jak natchniony przez jakiegoś dobrego ducha, a moŜe diabła... Słowo 
honoru, Petro byłby ze mnie rad! MoŜe nawet zacząłby mi zazdrościć? Z początku Prahnimak 
niemal nie słuchał, zajęty wyglądaniem przez okno, niebawem jednak zwrócił się ku mnie, a 
w oczach zabłysło zainteresowanie. Teraz juŜ nie bałem się jego wzroku. Grałem jak 
urodzony aktor, którego chroni talent przed obezwładniającym wpływem widowni. 
—  Nie wolno nam stać z załoŜonymi rękami, musimy przeciwstawić się ogólnej inercji, 
musimy... 
To wspaniałe wieloznaczne „my" podnosiło na duchu, stawiało na równi z Prahnimakiem, 
dyrektorem, leaderami kolektywu! Nie my — kolektyw, ale my — asystent dyrektora, 
wkrótce jego zastępca, potem naczelny, a moŜe jeszcze więcej! W głowie mi się kręciło. 
—  Oburzać się wszyscy umiemy — oblał mnie zimną wodą Prahnimak — ale dziś trzeba 
nam nie krytykanctwa i emocji, lecz rzeczowych propozycji. KaŜdy tylko się oburza, ale 
kiedy przyjdzie zakasać rękawy, chwycić miotłę i mokrą szmatę... Widziałem taki jeden 
film... 
— Cały czas nad tym się zastanawiam. Jeśli pan pozwoli, po południu zreferuję szczegóły. 
Nie miałem czasu nawet zrobić szkicu ani zebrać myśli. Ten pogrzeb wszystkich wytrącił z 
równowagi. Prawda, pan chyba jeszcze nie wie, jakie nieszczęście nas spotkało — udałem, Ŝe 
dopiero teraz przypomniałem sobie o śmierci Petra. — Charłan przeniósł się na drugi świat. 
Padł, moŜna powiedzieć, na posterunku. Zbiegał ze schodów, pośliznął się i... Lekarz z 
pogotowia stwierdził śmiertelny uraz czaszki.  Wczoraj  Ŝeśmy  go  pochowali.  — 

57 
Byłem  ciekaw, jak Prahnimak  zareaguje  na  tę  wiadomość, ale zastępca odwrócił głowę do 
okna. 
— Szkoda chłopaka — mruknął po chwili. W jego głosie brzmiał szczery ból. — Miał 
niespoŜyte siły. Mógłby duŜo zdziałać, gdyby uczciwie zabrał się do roboty... 
W aucie zaległo milczenie. Po chwili Prahnimak wyciągnął papierosa, zapalił. 
z              — Na miejsce  Charłana  Heorhij  Wasylowycz wy- 
znaczył mnie — stwierdziłem wyzywająco i zamarłem jak po pierwszym strzale w 
pojedynku. Ale to, co powiedziałem, nie wywołało Ŝadnego efektu. W milczeniu 
dojechaliśmy do miasta. 
Prahnimak kazał odwieźć się do domu. „Za Ŝonecz-ką się stęsknił" — pomyślał drwiąco 
Andrij. Wysiadł pod biurem, skłonił się zastępcy i z szacunkiem zamknął drzwiczki. 
Samochód ruszył. W przeciwieństwie do Heorhija Wasylowycza Prahnimak ciągle się 
spieszył. Kątem oka Szyszycha zauwaŜył przylepione do szyby szydercze twarze kolegów. 
A więc juŜ się połapali, Ŝe coś jest inaczej. Nie dziwota: jeszcze wczoraj był z niego 
nieruchawy, flegmatyczny facet. Na mecze nie chodził, nikomu nie kibicował, kawały lubił, 
ale nie trzymały mu się głowy, po wypłacie, jeśli nawet wypił jednego, to samotnie albo z 
Charłanem. Na wycieczki, które z takim zapałem organizowała pracownia, nie jeździł, na 
trybunę ani do prezydium nigdy się nie pchał. Na zebraniach Kom-somołu głosu nie zabierał, 
czasem tylko pozwalał sobie ironicznie, ale nieszkodliwie, bąknąć coś w kuluarach, i gdy 
tylko stuknęło mu dwadzieścia osiem lat, z ulgą 
58 
przestał być członkiem. Teraz nawet formalnie juŜ nic nie wiązało go z kolegami. Oni 
dyskutowali, wykłócali się o jakieś maszyny, konstrukcje i rozwiązania, uwaŜali, Ŝe tworzą 
nową technikę, wręcz nową epokę. Byli jak dzieci, które się bawią w „małego konstruktora". 
On przez cały czas pracy (ale ani minuty dłuŜej) starannie wykreślał rozmaite detale. Nie 
musiał myśleć, był tylko wykonawcą, kopistą, odtwarzającym czasem wręcz natchnione, ale 
zawsze cudze pomysły. Pracował rzetelnie i umiejętnie, zapewniało mu to powszechny 
szacunek, regularną kwartalną premię i niemal stałe miejsce na liście wyróŜniających się 
pracowników. Wykonywał plany, był pozytywny. Wielki Konstruktor i jemu podobni 
zapaleńcy potrafili miesiącami pracować nad czymś, co miało zadziwić świat, ale plan leŜał, 
bo zawsze znajdował się jakiś nowy wariant i trzeba było zaczynać wszystko od początku. On 
nie chciał, aby go podziwiano, chciał tylko Ŝyć, brać co miesiąc swoje sto trzydzieści rubli, co 
kwartał premię. W domu wraz z garniturem zrzucał z siebie biurowe kłopoty, ogólnoludzkie 
problemy, wolał nie myśleć o tych wszystkich mądralach, kibicach, orędownikach 
technicznego i nie tylko technicznego postępu, którzy teraz przylepiali do szyb swoje 
znienawidzone, współczująco ironiczne gęby. 
Pierwszy raz zdarzyło mu się tak zimno i nieprzy-jaźnie myśleć o swoich kolegach. 
Dotychczas trzymał się na uboczu, ale otwarcie nie przyznawał się, Ŝe jest inny — po prostu 
płynął z prądem. Teraz rwał do przodu jak szaleniec, byle tylko pokazać, Ŝe jest lepszy niŜ 
oni. Nie ma rady — trzeba nałoŜyć maskę, w przeciwnym razie urazi ich miłość własną. 
Będzie grał. Ale nie będzie to juŜ dawny Szyszyha — wcieli się w Petra Charłana. Do Petra 
zdąŜyli juŜ przywyknąć i duŜo mu wybaczali. Trzeba wcielić się w Petra... 
59 
Nie pokazując nic po sobie, lekkim krokiem wszedłem do sekretariatu. Sekretarka rozmawiała 
przez telefon udając, Ŝe mnie nie dostrzega. Poczekałem, aŜ skończy gadać, i dopiero wtedy 
ucałowałem z galanterią chudą dłoń o długich, wymalowanych na perłowo pazurach. — Co 
za fryzura! Ślicznie pani wygląda. Spojrzała na mnie ze zdziwieniem i uśmiechnęła się 
niedowierzająco. 

Wszedłem do pustego gabinetu dyrektora i starannie zamknąłem za sobą drzwi. DłuŜszą 
chwilę stałem bez ruchu, z zamkniętymi oczyma, oddychając głęboko. 
Do naszej pracowni wkroczyłem beztroski i promienny. JuŜ miałem uścisnąć rękę mojemu 
byłemu szefowi (formalnie jeszcze wciąŜ mu podlegałem, mój awans na asystenta dyrektora 
nie był potwierdzony na piśmie, zresztą w wykazie etatów nie było takiego stanowiska — 
pewnie Charłan sam je sobie wymyślił), gdy nagle zreflektowałem się: znów błąd — ledwie 
pochowałeś kolegę, a juŜ podskakujesz jak szczygiełek. 
Natychmiast przyoblekłem twarz w Ŝałobę, jeszcze się uśmiechałem, lecz juŜ dyskretnie, ze 
smutkiem. Siadłem za stołem i wspierając głowę na rękach westchnąłem: 
—  O BoŜe, ale mi to wszystko dało w kość! 
Pokój milczał współczująco. ChociaŜ — czy na pewno było to współczucie? Zerwałem się i 
zerknąłem na zegarek. 
—  Trzeba lecieć. Tylko patrzeć, jak władza zjedzie. Charłan twierdził,  Ŝe tak właśnie trzeba 
mówić o 
naczalstwie — pół Ŝartem, pół serio. W tym momencie przyłapałem utkwione we mnie 
spojrzenie Loli. Jeszcze nigdy nie przyglądała mi się z taką uwagą. Zresztą od kilku miesięcy 
nie widziała nikogo poza swoim Jureczkiem, Wielkim Konstruktorem, z którym siedziała 
biurko w biurko. Spróbowałem się uśmiechnąć, ale wy- 
60 
padło to jakoś Ŝałośnie i bezradnie. „Skąd ona wszystko wie?" — pomyślałem rozŜalony. Ale 
zdrowy rozsądek podpowiedział natychmiast: oczywiście, skąd mogłaby wiedzieć, babska 
intuicja i tyle. Czuje, Ŝe jestem inny i Ŝe teraz tylko gram. Trzeba uwaŜać, kobieta zawsze 
wyczuje kaŜdy fałsz. 
Udałem, Ŝe szukam czegoś w szufladzie. Gdy znów podniosłem głowę, na mojej twarzy 
malował się spokój, pewność siebie, a nawet odrobina zuchwalstwa. 
— Co to, Lolka, Ŝałobę po swoim dobroczyńcy nosisz? Taki wspaniały gość — i cześć! — 
Zbyt szybko chciałem się odegrać za to, Ŝe przed chwilą zmusiła mnie do spuszczenia oczu. 
Ale w tym banalnym na pozór zdanku kryła sią, zjadliwa trucizna: Charłan rzeczywiście duŜo 
dla niej zrobił, a ja teraz zarzucam jej, Ŝe zadziera nosa i demonstruje obojętność. Faktycznie 
była zakochana — o tym mówiła cała jej twarz, jakby rozkwitła i rozświetlona od wewnątrz, a 
miłość nigdy nie myśli o śmierci. Lola udała, Ŝe nie słyszy, a moŜe naprawdę nie zrozumiała 
tego, co powiedziałem. 
W drugim kącie pokoju trwała oŜywiona dyskusja: kierownik nie chciał podpisać rysunków, 
które przyniósł nasz brygadzista. Upierał się, by gumowe uszczelki przeciwpyłowe zastąpić 
„labiryntami". ,,Z uszczelkami nie podpiszę! Posiedziałbyś z miesiąc na hali, to byś zobaczył! 
Kurzy tak, aŜ w wątrobie zgrzyta..." 
Oparty o rajzbret sąsiad pocieszał kolegę, któremu przed kilkoma dniami urodziła się 
dziewczynka: „Mnie teŜ najpierw dwie po kolei się urodziły, dopiero ia trzecim razem był 
syn. I wiesz, co ci powiem? Dziewczynki są lepsze! Taka mała kobietka — sama radość! 
Wystroisz ją, sukieneczka, falbanki, kokardy jak kwiaty, weźmiesz na spacer — bomba..." 
6i 
Poczułem się niepotrzebny. Byłem dla nich kimś obcym. Przypomniała mi się ubiegła noc: 
spręŜysty, wilczy krok, szaleńcza gonitwa wzdłuŜ ścian, ślady pazurów na drzwiach. Dziwna 
rzecz — jeszcze rano myślałem o tym z przykrością, teraz w głębi ducha pękałem ze śmiechu 
wyobraŜając sobie miny tych wyleniałych inteligencików, gdyby znienacka ujrzeli Andrija 
Szy-szyhę w jego nocnym wcieleniu. śadnych nieprzyjaznych manifestacji — nadal Ŝyczliwy 
uśmiech. Tylko w zmruŜonych oczach chłodny błysk, palce zakrzywiają się i twardnieją, 
jakby za chwilę miały przemienić się w wilcze pazury... 
„Kiedyś wyobraziłem sobie, Ŝe nasza pracownia to gabinet figur woskowych, gdzie jako 
główny projektant i dyrektor sprawuję nieograniczoną władzę — pisał Charłan w swoim 

notesie. — Robię z ludźmi, co mi się podoba: zmieniam im twarze i pozy: jeśli mi ktoś 
podpadnie — polecam przetopić. Manipulować takim uległym tworzywem to szalona 
satysfakcja." To był jednak fantasta, ten Charłan, choć przy kaŜdej okazji podkreślał swój 
realizm. Prawdziwy realista to ja, An-drij Szyszyha, spadkobierca jego tajemnych mocy. Tak 
czy owak będę dyrektorem, to tylko kwestia czasu, ale to zaledwie pierwszy szczebel drabiny. 
JuŜ widzę pierwszy dzień swojego triumfu: powoli przechadzam się po pracowni. Jeszcze 
wczoraj wszyscy mnie ignorowali, skazywali na samotność — dziś skuleni nad rajzbre-tami 
czekają na moje skinienie. Pokornym okaŜę łaskę, zadzierającym nosa — kopa w tyłek i won 
z pracy. Pierwsi wylecą Jurko i Lolka — niech sobie nie wyobraŜają, Ŝe wszystkie rozumy 
pozjadali. 
W drzwiach złapał mnie Wielki Konstruktor. Wiedziałem, Ŝe i tak nie uniknę rozmowy. 
Wyszliśmy na korytarz. 
62 
__ Przyniosłeś   ksiąŜkę?    Dziś   muszę   ją    zwrócić. 
A propos, wczoraj przeglądałem nowości i trafiłem na coś bardzo interesującego. Zaskakująca 
hipoteza na temat antygenów. Immunologia to na razie dla współczesnej nauki terra ignota. 
MoŜna załoŜyć, Ŝe patologiczne zmiany organizmu... — Urwał i zatroskanym tonem spytał 
(nigdy nie umiał udawać, był jak otwarta ksiąŜka, w której nie trzeba czytać między 
wierszami): — Co ci jest, Andriju? 
__ A co ma być? — uśmiechnąłem się z wyŜszością. 
Kolejny błąd: nie wolno tak się uśmiechać, to tylko zwiększa ich podejrzliwość. 
—  Jakby cię coś odmieniło. Dawniej taki nie byłeś. 
—  Skąd moŜesz wiedzieć, jaki byłem? Myślisz, Ŝe w środku mam takie same lampy i 
półprzewodniki, które moŜna na pamięć składać i rozkładać? Co ty w ogóle moŜesz 
wiedzieć? — wybuchnąłem. Ale zaraz dodałem pojednawczo: — Nic mnie nie odmieniło, 
stary. Coś wam się zwiduje. Oboje z Lolka chodzicie z głowami w chmurach. A 
rzeczywistość? Kto by tam się nią przejmował. 
—  Oddaj mi ksiąŜkę. 
—  A widzisz? Człowiek jest jednak prościutko urządzony: wystarczy nadepnąć mu na odcisk 
i juŜ się wścieka. 
Ja teŜ byłem w wojowniczym nastroju: jego pewność siebie działała mi na nerwy. Patrzył na 
mnie, jakbym był chory, a nie ma nic gorszego niŜ czyjeś współczucie. Charłana teŜ 
doprowadzało to zawsze do białej gorączki. Skąd wiadomo, kto z nas jest chory, a kto. 
zdrowy? 
—  Zresztą, nie czepiajmy się drobiazgów. Ale kiedy tak na ciebie patrzę, śmiać mi się chce. 
O co właściwie się szarpiesz, ty idealisto? Wielka rzecz — automatycz- 
63 
na linia! Apostoł cywilizacji technicznej! I co to da? Człowiek zaoszczędzi godzinę. O 
sześćdziesiąt minut przybliŜy sobie nieśmiertelność, odroczy nieuchronny koniec. Przy tym u 
ciebie „człowiek" obowiązkowo pisze się duŜą literą, a jakŜe, tylko Ŝe ten twój człowiek juŜ. 
teraz nie wie, co zrobić z tymi kilkoma godzinami, które zyskał dzięki rozmaitym zębatym 
kółeczkom. "WyobraŜam sobie, jak ludzie będą cię przeklinać, jeśli faktycznie uda ci się 
przedłuŜyć ich egzystencję na tym ziemskim padole. Macie swoją wieczność: Ŝryjcie do syta, 
grajcie w domino, wyjcie na stadionach, Ŝłopcie piwko pod kioskiem albo wódę w bramie — 
flacha na trzech, pod paznokieć. A w domu moŜecie sobie obejrzeć czterdziesty siódmy 
odcinek kryminału... I tak dzień w dzień, przez całą wieczność. W sto pierwszym roku takiej 
nieśmiertelności postawią pomnik ze złota temu, kto wymyśli, jak łatwo i bezboleśnie 
popełnić samobójstwo! Ale ty, jak mówię, chodzisz z głową w chmurach, strugasz 
obraŜonego. śyjesz w jakimś nierealnym świecie, który sobie sam wymyśliłeś! Chcesz dać 
człowiekowi nieśmiertelność, aby mógł tworzyć! Zgoda. Ale tworzyć mogą tylko jednostki! 

Inni mają to gdzieś! I wcale nie dlatego, Ŝe nie chcą — po prostu dlatego, Ŝe są przeznaczeni 
na zwyczajnych roboli i zawsze będą tylko małymi kółeczkami ogromnej społecznej 
machiny! Ciebie teŜ nie dlatego nazywają Wielkim Konstruktorem (choć dla mnie zawsze 
brzmi to trochę ironicznie), Ŝe duŜo wiesz, Ŝe skończyłeś studia. Ty po prostu taki się 
urodziłeś, a inny do końca Ŝycia będzie zwykłym rzemiechą i ta przydziałowa 
siedemdziesiątka zupełnie mu wystarczy, Ŝeby wyprodukować potomstwo, wypracować 
emeryturę, trochę poniańczyć wnuki i wreszcie zwolnić powierzchnię mieszkalną. A ty mu 
proponujesz nieśmiertelność i jeszcze oczekujesz wdzięczności. 
■64 
Machnąłem ręką i odwróciłem się na pięcie. Po kilku krokach zawróciłem i uśmiechnąłem 
się. Jurko stał i gapił się na mnie, jakby zobaczył mnie pierwszy raz w Ŝyciu. 
—  Co mi się tak przyglądasz? 
Czułem się głupio, zupełnie jak wtedy, gdy na zbiórce w szkole dźgnąłem stojącego przede 
mną chłopaka stalówką  i  nauczyciel  kazał  mi  wystąpić  z  szeregu. 
—  Nie wiem, kiedy się zgrywasz, a kiedy mówisz serio. 
—  A nigdy nie przyszło ci na myśl, Ŝe urodziłem się aktorem i gra to mój Ŝywioł? Teatr 
jednego aktora, monodram, który trwa całe Ŝycie. Co krok to inna poza, inna maska. Andrij 
Szyszyha, geniusz sztuki scenicznej! Burzliwe oklaski przechodzące w owacje. śyć to ani na 
chwilę nie schodzić z areny. Bo w gruncie rzeczy Ŝycie to cyrk. A ja juŜ dość nasiedziałem się 
za kulisami — basta! 
—  No cóŜ, graj sobie dalej, boję się tylko, Ŝe oklasków nie będzie. Teatr nie ten... Tyś 
powinien grać w takiej sztuce, gdzie jeden drugiemu do gardła skacze i dusi, aŜ oczy na 
wierzch wyłaŜą, jak mówił mój ojciec, który pamiętał jeszcze dawne czasy. Graj sobie, tylko 
nie zapominaj o starej bajeczce, w której pop przebrał się w wilczą skórę i poszedł do wdowy 
po pieniądze, ale skóra mu do ciała przyrosła... — w głosie Wielkiego Konstruktora 
pobrzmiewały wyraźnie wrogie tony. 
—  Zdaje się, Ŝe naprawdę nadepnąłem ci na odcisk — powiedziałem teraz juŜ całkiem serio. 
— Byłeś kiedy w teatrze kukiełkowym? Na dole — zwyczajne sprawy i zwykli ludzie, na 
górze — bogowie. No więc my takŜe gramy na róŜnych scenach: ja na tej niŜszej, ziemskiej, a 
ty gdzieś w chmurach. 
5 — Samotny wilk 
65 
—  Wszystkim depczesz po odciskach — upierał się Jurko. 
—  Wszystkim? — uśmiechnąłem się chłodno. — Co znaczy wszystkim? KaŜdy istnieje sam 
dla siebie. 
—  To prawda. KaŜda komórka tworzy odrębną całość, ale wszystkie razem składają się na 
jeden organizm. Tak samo jest ze społeczeństwem. Jeśli jedna komórka zostanie 
zainfekowana, cały organizm staje do walki. Pojedynczy wirus nie jest groźny, nie przeceniaj 
swojej wartości, Andriju, taki wirus jest ledwie widoczny pod mikroskopem. Groźna jest 
choroba, którą moŜe wywołać. 
—  Są wirusy odporne na wszystkie leki! — rozeźliłem się. 
—  Pamiętaj o obronnych reakcjach organizmu — odparł z powagą. — Zdrowy organizm 
zagroŜony chorobą mobilizuje siły. I to jest czasem najlepsze lekarstwo... 
—  Moralista się znalazł... Nie gniewaj się, ale ta historia z Petrem wytrąciła mnie z 
równowagi. Śmierć w jego wieku to jakaś pomyłka natury. Wiem — świat nie jest doskonały. 
DuŜo teraz nad tym rozmyślam, tak samo jak ty — podlizywałem się nie wiadomo po co. 
Jurko nie piastuje Ŝadnych funkcji, jest zwykłym konstruktorem-projektantem, rzadko 
powierzają mu samodzielne opracowania. Jest bardzo pomysłowy, ale brak mu umiaru, wciąŜ 
proponuje jakieś nowe warianty, lecz nie umie się zdecydować. Jego pomysły nie nadają się 
do zastosowania, obliczone są na technikę przyszłości i ogromne kwalifikacje ludzi, którzy by 

je mieli realizować. Tacy jak on w kaŜdym zespole odgrywają rolę droŜdŜy, przeciwdziałają 
zastojowi i rutynie, ale większego poŜytku z nich nie ma. Do normalnego człowieka 
upodobnił się dopiero wtedy, gdy na horyzoncie zjawiła się Lolka. Ona ubrała go jako tako, 
za- 
66 
prowadziła do dentysty — teraz przynajmniej nie pryska śliną, chodzi w czystej koszuli i ma 
wszystkie guziki przy marynarce. Szefowi nigdy by do głowy nie przyszło, Ŝeby takie nic 
zapytać o opinię na mój temat, a mimo to ja, Andrij Szyszyha, zabiegam o względy tego 
chmyza! 
—  Wróćmy na ziemię, przyjacielu! Dyrektor prosił, Ŝebym zastąpił Charłana. Wiem, Ŝe szef 
jest dla mnie bardzo Ŝyczliwy: jeszcze dziś powiem mu, Ŝeby mianował cię samodzielnym 
konstruktorem albo nawet kierownikiem — z taką głową jak twoja dawno powinieneś być 
kierownikiem, po co chodzić w jednym jarzmie z tymi niedorajdami. Od razu staniesz na 
nogi, dziś — brygadzista, jutro — kierownik działu, no i te trzydzieści rubelków teŜ piechotą 
nie chodzi. Lolka mogłaby objąć moje dawne stanowisko, kierownik nie powinien mieć 
zastrzeŜeń, w końcu ona robi studia i jest juŜ na drugim roku. Doszłaby wam do budŜetu 
jeszcze dziesiątka. Macie się pobrać — trzeba wreszcie pomyśleć o sobie i przyszłej rodzinie. 
—  Popatrz, jaki troskliwy! Mnie by to nawet do głowy nie przyszło — wtrącił ironicznie. 
—  Jak sobie chcesz — burknąłem. — Odkąd Charłana nie stało, jest nas dwóch. Sam wiesz, 
Ŝe Lolka nie była mu obojętna, ja teŜ się wami interesuję. MoŜesz mnie poczęstować 
papierosem? Znów mnie wzięło. Tyle czasu się trzymałem, a po pogrzebie zapaliłem jednego 
— i poszło. Więc co to mówiłeś o tej odporności? 
Chciwie zaciągając się dymem słuchałem, jak Wielki Konstruktor opowiada — ale juŜ jakoś 
bez entuzjazmu — o tym, co właśnie przeczytał. Jego najnowszym hobby była medycyna, 
jakieś antygeny, stany patologiczne... Jak Lolka przeniesie się na moje miejsce, ktoś inny 
automatycznie dostanie jej biurko, takie przegrupowanie przypomina lawinę, której nie 
sposób 
s*                                                                                                                                   67 
zatrzymać. Komu by potem chciało się to wszystko odkręcać, lać oliwę na wzburzone fale 
ambicji, nawet Prahnimak umyje ręce, a ja tak czy owak zostanę na stanowisku Charłana, a 
moŜe pójdę wyŜej... 
—  PrzecieŜ ty mnie wcale nie słuchasz — w głosie Wielkiego Konstruktora zabrzmiała 
uraza. CzyŜby on takŜe juŜ coś zwęszył? 
—  Wiesz, naprawdę jestem skonany. Ta nowa funkcja... człowiek ma tyle na głowie. 
Będziesz dziś w bibliotece? Postaram się wpaść. Trzeba obgadać to i owo. Cześć pracy... 
Nie mam pojęcia, skąd mi się to wzięło. Tak zawsze mówił Petro. 
Szybko, odmierzonym krokiem, jakim zwykle chodził Charłan, przeszedłem między biurkami 
nie zwracając uwagi na ironiczne spojrzenia. „Niech się gapią, głupole" — pomyślałem z 
nagłą złością i zgrzytnąłem zębami. Wchodząc na schody obejrzałem się jednak, czy 
przypadkiem nie zwróciło to czyjejś uwagi. Z zasłanych papierami grządek jak zawsze 
wyrastały kapuściane łby, tylko moje biurko stało łyse jak skrawek ziemi niczyjej wśród 
starannie uprawianych pól. Wielki Konstruktor i Lolka wlepiali w siebie zakochane oczy. 
Jeszcze Ŝadna kobieta nie patrzyła na mnie tak jak ona na Jurka. Dziś zazdrościłem kaŜdemu i 
kaŜdego podejrzewałem o to, Ŝe mi zazdrości. Taki Jurko! Nigdy nie osiągnie nawet tego, co 
ja juŜ mam, chociaŜ dla mnie to dopiero pierwszy krok. W gruncie rzeczy zupełny 
przeciętniak, mały człowieczek zagrzebany po uszy w swoim sztucznym papierowym 
świecie. Byleby miał ksiąŜki i swoją Lolkę — więcej mu nie trzeba. śadnych wymagań. Ale 
dopiero Charłan musiał mu podsunąć Lolkę — ta rachityczna główka nigdy nie zdobyłaby się 
na taki pomysł. On chyba boi się kobiet. Bo kobieta to coś realnego. Charłan kochał Lolkę, 
ale złoŜył ją na 

68 
ołtarzu swojej idei. W tym było coś wielkiego. Jurko to mała rybka-pasoŜyt, której wystarczą 
resztki z uczty rekina. 
I wtedy mnie olśniło: rozsadzić ich! Niech wszyscy w pracowni siedzą plecami do siebie. Jak 
bardzo wzrosłaby wydajność pracy! Wreszcie skończyłyby się te nieustanne pogawędki. 
Tamtych dwoje takŜe przestanie gapić się na siebie przez całe osiem godzin. Roześmiałem się 
w glos i znów obejrzałem. Ale schody były puste. Wyobraziłem sobie, z jaką powagą 
Prahnimak zacznie rozmyślać nad moim racjonalizatorskim projektem i znów zachciało mi 
się śmiać. Opanowałem się jednak, ująłem w karby rozlazłą jak ciasto twarz, rzeczowo 
zmarszczyłem brwi i wkroczyłem do sekretariatu. 
Ledwie stanąłem na progu, mój nos zwietrzył niebezpieczeństwo. Nastawiłem uszy, przy 
warowałem: gdzieś szeleściło listowie, w gęstwinie ktoś się skradał, wionęło ostrym 
zapachem człowieka. Las od razu stał się obcy, groźny. Z podkulonym ogonem smyrg-nąłem 
w krzaki... 
Potrząsnąłem głową — las znikł. Co za głupota: ten nieustanny, wilczy lęk... Sekretarka 
uśmiechnęła się o wiele serdeczniej niŜ wczoraj: 
—  Słyszał pan? Szefa wysyłają na emeryturę. Schyliłem się, by ukryć nagłą bladość, i 
pocałowałem 
ją w rękę. 
—  E tam, strachy na Lachy. 
—  Nie poznaję pana, Petro! Nie wierzy mi pan? 
Wyraźnie powiedziała: Petro. „Zabawne przejęzyczenie — pomyślałem. — Teraz trzeba ją 
pocałować. Ta plastykowa laleczka na pewno nie stawi oporu." Ująłem jej głowę i obróciłem 
ją ku sobie. Czułem się zagubiony:  kto  mógł  przewidzieć,   Ŝe  sytuacja  nagle 
69 
__ Góra wie, co robi — odparłem, uŜywając stałego 
powiedzonka Charłana. Jeszcze raz okazało się, jak bardzo było uniwersalne. — Góra nigdy 
się nie myli... 
Podszedłem do okna i ukradkiem dotknąłem swoich palców: były takie jak zawsze. W 
skroniach mi pulsowało, oddychałem z trudem, jakby z pokoju wypompowano całe 
powietrze. Przycisnąłem czoło do szyby. Po drugiej stronie ulicy skoczyła w górę wskazówka 
ulicznego zegara. 
—  Samochód po szefa poszedł? 
—  Dyrektor juŜ jest w zarządzie. A Prahnimak pojechał tam prosto z domu. Nie zdąŜył 
nawet odsapnąć po podróŜy. 
„Skąd ona to wszystko wie?" — pomyślałem z zazdrością i zakryłem usta udając, Ŝe ziewam: 
—  Zanim naczalstwo skończy trząść portkami, zdąŜę kapkę się zdrzemnąć. 
Starannie zamknąłem za sobą drzwi gabinetu i jak nieŜywy padłem na kanapę. Wszystko, co z 
takim trudem budował Charłan i co miałem odziedziczyć, waliło sią w gruzy. A ja, naiwne 
dziecię, zdąŜyłem juŜ przed matką się pochwalić. Konia kują, a Ŝaba nogę podstawia... 
Człowiek do końca świata zostanie drobnym urzędniczyną. 
Poczułem się bardzo samotny i nieszczęśliwy. Jedynakowi dobrze, póki jest na wozie, ale jak 
się znajdzie pod wozem, nawet nie ma się komu w kamizelkę wypłakać. Człowiek ma niby 
tych znajomych, ale jak przyjdzie co do czego... Nagle serce uderzyło mi Ŝywiej: Ołena! 
Zerwałem się, wykręciłem numer i odetchnąłem z ulgą. W słuchawce rozległ się głęboki głos: 
—  Proszę... 
—  To ja — powiedziałem konspiracyjnym szeptem. — Wybacz, Ŝe cię niepokoję, ale nie 
mogę przestać myśleć o tobie. Tak mi jakoś smutno. Chcę, Ŝebyś wie- 
71 

•działa, Ŝe mam dla ciebie duŜo uczucia. Tak mało jest ludzi, którzy o nas myślą i nas 
kochają. 
—  Dziękuję, Andrijku — Ołena była wyraźnie wzruszona. — Dziękuję ci... Ja takŜe myślę 
ciepło o tobie... 
—   śeby juŜ wreszcie móc się stąd urwać! Zwariuję do trzeciej... 
Masłem kaszy nie zepsujesz. Wszystkie baby są łatwowierne i sentymentalne. Scena jak z 
prowincjonalnego dziewiętnastowiecznego teatru, ze mną w roli pierwszego amanta. śycie to 
teatr, a wszystko razem — jeden banał. A jednak byłem z siebie zadowolony. 
—  Do zobaczenia — Ołena odłoŜyła słuchawkę. Pewnie ktoś był w pokoju, a moŜe wolała 
nie rozmawiać przez telefon. Jest ostroŜna, to dobrze, ja takŜe nie chciałbym, Ŝeby się to 
rozniosło. Ołena to moja rezerwa, wyjście awaryjne, na wypadek poŜaru w moim teatrze... 
Powoli nacisnąłem widełki. „Uczucia to zakłócenia w kanale korygującym, dzięki któremu 
nawiązujemy łączność" — powtarzałem w myślach formułę Charłana. Zawsze krył się za tę 
formułkę, kiedy Wielki Konstruktor zaczynał przypierać go do muru. Zakłócenia, jak 
wiadomo, zniekształcają sygnał, ale kanał korygujący przywraca mu właściwą postać. 
Wszystko, co nie jest poŜyteczne, jest niepotrzebne. A jaki jest współczynnik poŜytecznego 
oddziaływania uczuć albo sztuki, która na nich Ŝeruje? Zerowy... 
Przestałem się wstydzić niedawnego napadu sentymentalizmu. Kierując się chłodnym 
rozumowaniem robimy mniej głupstw, ale chwilowa słabość teŜ moŜe się na coś przydać: 
dzięki niej przypomniałem się Ołenie. 
Znów chciało mi się Ŝyć i walczyć. Wyszedłem z gabinetu i skierowałem się do głównego 
wejścia. 
ROZDZIAŁ   CZWARTY 
Prawdopodobnie oni juŜ wiedzieli o wszystkim i stąd te ironiczne spojrzenia. Usiłowałem 
nadrabiać miną, ale rezultaty były mizerne. 
I właśnie wtedy w potoku aut pojawiła się biurowa wołga! Przymknąłem oczy, nie mogąc 
uwierzyć w swój fart. Gdy znów spojrzałem przed siebie, samochód juz zakręcał na podjazd. 
ZdąŜyłem jeszcze spojrzeć wyzywająco na przylepione do okien gęby, poprawiłem 
marynarkę i podszedłem do krawęŜnika powtarzając cały rytuał Petra Charłana. Spod 
przymruŜonych powiek — słońce świeciło mi prosto w oczy — patrzyłem, jak nowiutkie 
opony wołgi, jakby posłuszne mojej woli, obracają się coraz wolniej. 
W samochodzie siedział Prahnimak. Widać posiedzenie zarządu juŜ się skończyło. Jeszcze 
zanim auto stanęło (musiałem działać od razu, bo Prahnimak był szybszy niŜ Heorhij 
Wasylowycz), otwarłem drzwiczki. Na twarzy Prahnimaka odmalowało się zdziwienie. Nie 
przywykł do takich objawów szacunku. (Przyzwycza- 
73 
isz się! — pomyślałem zuchwale. — Heorhij Wasylo-wycz teŜ z początku złościł się na 
Petra.) 
—  Będę panu potrzebny? — spytałem, wchodząc za Prahnimakiem do jego gabinetu. 
Prahnimak nie odpowiedział. Stojąc w progu obserwowałem spod oka bocianowatą postać 
nowego szefa. Oczywiście, zazdrościłem mu. Ale było to uczucie pozytywne — wiedziałem, 
na co mnie stać i co mogę osiągnąć, jeśli wszystko pójdzie jak trzeba. Awans zastępcy nie 
mógł pokrzyŜować mi planów. Pewnie — u starego Ŝyło się jak u Pana Boga za piecem, ale z 
takim szefem człowiek do końca Ŝycia byłby najwyŜej chłopcem na posyłki. A jeśli zyskam 
uznanie Prah-nimaka — awans pewny. On potrzebował ludzi energicznych, z pomysłami. JuŜ 
niebawem miał nadejść mój wielki dzień. 
—  Cieszę się, Ŝe sprawy przybrały taki obrót — powiedziałem cicho, po czym juŜ głośniej, 
ze szczerością prostaczka, który nie ma zwyczaju ukrywać tego, co czuje, dodałem: 
—  Niech pan nie myśli, Ŝe się podlizuję. Po prostu się cieszę... 

Prahnimak Ŝachnął się jak ogier, który nagle poczuł w pysku wędzidło. Patrzyłem na niego 
spokojnie, niemal surowo, ani w mojej postawie, ani w głosie nie było śladu wazeliny. 
Zdawało mi się, Ŝe posmutniał (jednak jest samotny — kaŜdy, kto coś znaczy, jest samotny.) 
—  O czym pan...? Aha. Poczta pantoflowa działa? — Podszedł do okna. — Nigdy nie 
ubiegałem się o Ŝadne stanowiska, mnie takie rzeczy nie bawią. Oczywiście, to daje pewną 
samodzielność. Mam sporo planów. Czas płynie, a nie wszyscy zdajemy sobie z tego sprawę. 
Zresztą jeszcze nic nie wiadomo, na razie wszystko jest w fazie rozmów. 
74 
Obłudny świętoszek — pomyślałem. Prahnimak wyglądał przez okno, więc pozwoliłem sobie 
na pogardliwe skrzywienie ust. W pewnym momencie człowiek nakłada maskę, a potem tak 
wciela się w swoją rolę, Ŝe sam juŜ nie wie, gdzie prawda, a gdzie fałsz. Ale nie była to 
najlepsza chwila, Ŝeby rozczulać się nad cudzą 
szlachetnością. 
— Wiem, Ŝe nasza pracownia to tylko mały trybik w ogromnej machinie gospodarczej — 
odezwał się nagle. Cisza, która nas przez chwilę wiązała, umknęła spłoszona. — To mała 
Ŝafóweczka, miniaturowy półprzewodnik, mówiąc językiem rewolucji naukowo-technicznej. 
Mało robimy samodzielnie, raczej kopiujemy cudze pomysły. I właśnie tej szarzyźnie 
powinniśmy przeciwstawić naszą uskrzydloną myśl. Bo jeśli spojrzeć na to, co robimy, z 
pewnej perspektywy, to nawet w tej niewielkiej pracowni co dzień powstaje coś wielkiego. 
PrzecieŜ te małe arkusiki milimetrowego papieru i kalki kreślarskiej zamieniają się potem w 
prawdziwe domy i hale fabryczne! 
Zerknął na mnie i jakby stropiony tym wybuchem, znów zamknął się w sobie. Z 
nieprzeniknioną miną przekładałem stos gazet leŜących na bocznym stoliku. Za wszelką cenę 
starałem się wyglądać obojętnie, jak ktoś, przed kim bezpiecznie moŜna otworzyć serce. 
—  Proszę wezwać kierowników działów na odprawę. Kierowca niech wraca do zarządu i 
czeka na Heorhija Wasylowycza — głos Prahnimaka był chłodny i nieco uraŜony, jakbym to 
ja sprowokował tę chwilę szczerości. 
—  Kierowników poprosić tutaj czy do pańskiego nowego gabinetu? — spytałem bezczelnie. 
—  Moje stanowisko pracy jest tutaj. Chyba nie muszę panu o tym przypominać — odparł 
ostro. — A propos, nie Ŝyczę sobie, Ŝeby pan wystawał na podjeźdZ|ie 
75 
i czekał na mnie albo na szefa. Nie ma pan swojej roboty? 
W milczeniu wyśliznąłem się z gabinetu. 
Przypomniała mi się uwaga z notesu Petra: „Prahni-mak powinien nosić na szyi tabliczkę: 
«Uwaga, niewzruszone zasady!» Tej niebotycznej góry zasad nie da się ani przeskoczyć, ani 
unicestwić — trzeba ją po prostu obejść. Podstępem." Mimo wszystko obejdę tę górę 
(musiałem aŜ przymknąć oczy i oprzeć się o ścianę, z taką jasnością rozbłysła przede mną ta 
wizja). To tylko kwestia czasu. W ciągu dwudziestu czterech godzin udało mi się sporo 
osiągnąć. Przy swoich moŜliwościach szybko przeskoczę Prahnimaka. Wyląduję w zarządzie 
lub jeszcze wyŜej — w ministerstwie. Moja sekretarka będzie do niego dzwonić: jedzie do 
was towarzysz Szyszyha. To on będzie wtedy sterczał na podjeździe (nie będę nikomu 
zakazywał otwierania drzwiczek samochodu), ale ja się nie będę spieszył. W końcu — 
chwilo, jesteś piękna, trwaj wiecznie! — wysiadam z auta, niedbale podaję Prahnimakowi 
rękę, a oni, ci wszyscy, którzy dziś zniewaŜają mnie swoim milczeniem, porzucają rajzbrety i 
biurka i gapią się przez okna. Powoli przejdę przez wszystkie działy, nie witając się z nikim, i 
dopiero w gabinecie dyrektora parsknę w nos Prahnimakowi... Nie, Ŝadnych śmiechów. Z 
ubolewaniem pokiwam głową mówiąc: Zaplanowaliśmy, szanowny towarzyszu dyrektorze, 
odmłodzenie kadry kierowniczej. Musimy się rozstać. 
Na wszelki wypadek zajrzał do sekretariatu i delikatnie objął sekretarkę. Szef się spóźniał. 
śadnych nowin z zarządu. Powoli udał się do swojej pracowni, 

Jurko i Lola jak zwykle poŜerali się wzrokiem. „I za co im państwo płaci!" — pomyślał z 
rozdraŜnieniem. 
76 
przemknął się między biurkami i szepnął do kierownika: „Towarzysz Prahnimak prosi na 
odprawę..." Tamten obojętnie skinął głową. Szyszyha poczuł się ura^ Ŝony, ale szybko się 
zreflektował: nie dziś to jutro kierownik pójdzie na emeryturę, zastąpi go ktoś młodszy, 
ciekawe kto? Poszedł dalej, podchodząc kolejno do wszystkich kierowników. Charłan robił 
inaczej: o odprawie od razu wiedziało całe biuro. Petro grał „swojego chłopaka": szczerzył 
mocne chłopskie zęby, w jego sposobie bycia było coś  z karnawałowej  maskarady. 
„W tym, co sobie wypracowałem, jest jakiś element wtajemniczenia, które jednoczy 
wybrańców — pomyślał Andrij z zadowoleniem. — Jestem posłańcem do wszystkich tak 
samo myślących, wszystkich, którzy zdołali wznieść się ponad przeciętność. Z ciebie, 
towarzyszu Charłan, był mimo wszystko wsiok. Lepiej czułeś się w polu niŜ na 
marmurowych posadzkach. Marmur łaskotał cię w pięty, przegapiłeś drogowskazy. Twoja 
teoretyczna podbudowa przerastała twoje praktyczne moŜliwości. Wlazłeś na byle schody i 
juŜ myślałeś, Ŝeś zdobył świat, ale gdy schodziłeś na dół — potknąłeś się. Ja się nie potknę." 
Zajrzał do gabinetu i odetchnął z ulgą: Prahnimak był sam. 
—  Za dwie minuty wszyscy się zbiorą — obwieścił 
z namaszczeniem. 
Prahnimak niewątpliwie wolałby go teraz w ogóle nie oglądać. Wyczuł to z nieprzyjemnej 
ciszy, która zaległa w gabinecie. Prahnimak dostrzegł w nim to coś, co jemu samemu 
zwidywało się po nocach. Ale Szyszyha 'wiedział jedno: jeśli teraz odejdzie — przegra. 
—  Chciał pan wiedzieć, jakie jest moje zdanie na temat procesu produkcyjnego... 
77 
— Nie sądzę, Ŝeby to było takie pilne. Lepiej, Ŝeby pan wypowiedział się na zebraniu 
związkowym. A na] razie... 
Jasne było, Ŝe tylko szuka pretekstu, aby się go poz- \ być. Ale spóźnił się o ułamek sekundy! 
Do gabinetu] juŜ wchodzili kierownicy działów. Andrij zginął w tłumie, zszedł szefowi z 
oczu. Usiadł skromnie przy bocz- ] nym stoliku, wyciągnął papier i wieczne pióro: był tylko  
skromnym   asystentem,  kronikarzem   zdarzeń,  ale niech wszyscy widzą, Ŝe jest niezbędny, 
Ŝe bez niego nie da rady. Ani się obejrzą, jak sami pogodzą się z jego obecnością. 
Znów, jak wczoraj w słuŜbowym samochodzie, nawiedziło go przejmujące, pazerne poczucie 
przynaleŜności do czegoś, co go znacznie przerastało. On teŜ naleŜał do wybrańców. Z 
sąsiednich pomieszczeń nie dochodził Ŝaden szmer. W gabinecie słychać było tylko szelest 
słów: kaŜdy chciał powiedzieć coś waŜnego, odkrywczego, a on udawał, Ŝe pilnie notuje. W 
rzeczywistości arkusz papieru zapełniał się kwadracikami i prostokątami, z których powoli 
wyłaniał się ogromny kryształ. Widział i słyszał tylko Prahnimaka. 
...Nie mogłem wymyśleć nic lepszego, jak tylko gapić się na Prahnimaka powtarzając w 
duchu: „Udziel mi głosu!" Charłan chwalił się, Ŝe moŜe w ten sposób wymusić na innych 
pewne najprostsze odruchy. Przeczytał chyba wszystko, co moŜna, na temat hipnozy i często 
ćwiczył swoje hipnotyczne zdolności: na przykład nakazywał komuś potknąć się albo skręcić 
w bok. Gdy ja przypadkiem się potknąłem, miał frajdę na cały tydzień. A moŜe to nie był 
przypadek? W Pakułach staruchy do dziś wierzą w rozmaite czary i zaklęcia — i ta wiara Ŝyła 
w podświadomości Charłana. „Udziel 
78 
• głosu!" — szeptałem namiętnie, aŜ oczy wychodziły mi z orbit. Nie miałem pojęcia, o czym 
będę mówił. | pętało mi się po głowie coś o przestawianiu biurek i rajzbretów — jako pomysł 
było to jednak słabiutkie. Ale juŜ, podobnie jak Petro, zanim wykopyrtnął się na schodach, 
wierzyłem w przypadek i swoją szczęśliwą gwiazdę. „NiewaŜne, co mówisz, waŜne, by cię 
było słychać." Odkąd Charłana nie stało, wszystko, co robię, Jest przecieŜ nieustanną 

improwizacją, a improwizacja to twórczość w trakcie stawania się, jak mówi słownik — 
pomyślałem. 
Wreszcie stało się. Poczułem na sobie przenikliwe spojrzenie Prahnimaka. 
—  Chcieliście coś powiedzieć, towarzyszu Szyszyha? ZłoŜyłem, a potem starannie 
rozprostowałem kartkę, 
uniosłem się wolno i wsparłem czubkami palców o stolik (ulubiona poza Heorhija 
Wasylowycza). Po pierwszych słowach wypiąłem pierś, załoŜyłem ręce do tyłu (to teŜ była 
wierna kopia sposobu bycia naszego juŜ eks-szefa). Niby patrzyłem w okno, ale kątem oka 
bacznie obserwowałem Prahnimaka. 
—  Szanowni towarzysze! — usiłowałem nadać głosowi powaŜne, głębokie brzmienie. — 
Nie bardzo mi wypada zabierać głos w tak doświadczonym gronie, które zebrało się tutaj na 
waŜną, moŜna powiedzieć — niezmiernie waŜną naradę. Ale ostatnio wiele myślałem, 
zwłaszcza odkąd objąłem to skromne stanowisko asystenta dyrektora (póki nie ma oficjalnej 
nominacji, trzeba zakarbować się w ich świadomości jako asystent szefa!), myślałem więc, 
jak walczyć z brakiem dyscypliny niektórych naszych pracowników. Sądzę, towarzysze, Ŝe 
najwyŜszy czas zwrócić uwagę na naukowy aspekt organizacji pracy, wsłuchać się w głos 
nauki. CóŜ to oznacza? Oznacza to, Ŝe w naszej ogólnej działalności (nieźle brzmi — na 
sekundę przymknąłem 
79 
powieki, by Prahnimak, który nie spuszczał ze mnie 0czu, nie zauwaŜył kpiącego uśmieszku), 
w naszej ogólnej działalności trzeba brać pod uwagę, jeszcze raz to  j podkreślam, 
towarzysze, trzeba brać pod uwagę czynnik psychologiczny. Tak, właśnie psychologiczny. 
Dotychczas, przyznajmy otwarcie, nie docenialiśmy tego czynnika. CóŜ, wszyscy uczymy się 
na błędach, a nie popełnia błędów tylko ten, kto nic nie robi. Tymczasem naukowa 
organizacja pracy, doświadczenia krajowe,  a  takŜe  eksperymenty  dokonywane   za  granicą, 
pouczają, Ŝe najprostsze środki dają czasem nadspodziewane  rezultaty.  JakieŜ  więc  są moje  
konkretne propozycje, towarzysze? Na początek proponuję sprawę elementarną: ustawić 
wszystkie biurka i rajzbrety w ten sposób, by pracownicy siedzieli do siebie plecami. Między 
działami powinny być przejścia na tyle szerokie, Ŝeby zmieściły się tam biurka kierowników. 
JuŜ to jedno posunięcie według moich obliczeń (zerknąłem na kartkę  wypełnioną  girlandami 
kwadracików   i  nagle strach mnie ogarnął: co będzie, gdy Prahnimak zaŜąda, Ŝeby mu 
pokazać te dane?) podniesie wydajność pracy o trzynaście koma siedem procent (Prahnimak 
przepadał za dokładnymi liczbami). Przy takim ustawieniu biurek arkusze moŜna będzie 
przesuwać jak na taśmie produkcyjnej  (znów mi się poszczęściło: to trafne o-kreślenie, co jak 
co, ale w improwizacji jestem dobry!). Tak, tak, towarzysze, jak na taśmie. Ale to tylko 
(Prahnimak patrzył na mnie z rosnącym zainteresowaniem) wstęp do zasadniczej 
reorganizacji — mam na myśli wprowadzenie u nas najzwyklejszej, fabrycznej taśmy 
produkcyjnej, oczywiście odpowiednio zmodernizowanej, udoskonalonej (nagle poczułem, Ŝe 
coś mnie uwiera... Ktoś przyglądał mi się natarczywie. Błyskawicznie rozejrzałem się po sali: 
mój kierownik, który niedługo miał iść na emeryturę, patrzył na mnie tak jakoś те- 
зо 
przyjemnie i jakby ze smutkiem. Denerwował mnie ten świdrujący wzrok) ...taśmy 
produkcyjnej... (pogubiłem się przez tego faceta), co zmusi kaŜdego do pracy non stop. 
PołoŜy to kres zwykłemu odsiadywaniu obowiązkowych godzin. Według moich obliczeń to 
usprawnienie (siwowłosy facet dalej patrzył na mnie, jakby ujrzał zjawę) podniesie 
wydajność — zerknąłem na karteczkę — o trzydzieści siedem procent. Tak, towarzysze, nie 
przesłyszeliście się! A to, moim zdaniem, otwiera przed nami nowe, ogromne perspektywy. 
Ostatnie słowa niemal połknąłem i usiadłem, zadowolony, Ŝe uwolniłem się od tamtego 
dokuczliwego spojrzenia. Początkowo miałem zamiar zakończyć jakimś dobrze brzmiącym, 
optymistycznym hasłem i byłem zły na siebie. Z nie ukrywaną wrogością (wiatr przywiał woń 

człowieka — wilk wyszczerzył kły i przywarował w suchym poszyciu), spojrzałem na swego 
byłego kierownika, ale on juŜ patrzył w rozłoŜone na stoliku papiery. 
— Towarzysze! — Prahnimak wstał. — Zdaje mi się, Ŝe nie powinniśmy lekcewaŜyć 
pomysłów naszego młodszego kolegi. Oczywiście, propozycje są jeszcze naiwne, jak w tej 
bajeczce, w której grajkowie zamieniają się miejscami — pamiętacie, co z tego wynikło — 
ale jest w tych pomysłach najwaŜniejsze: poszukiwanie przemian. Stoimy przed 
koniecznością dogłębnej zmiany stylu naszej pracy, rzekłbym, zestrojenia pulsu naszego biura 
z tętnem rewolucji naukowo-technicznej. W najbliŜszym czasie zwołamy cały kolektyw i 
porozmawiamy o tym powaŜnie. Na razie przejdźmy do spraw bieŜących... 
Nadeszła przerwa obiadowa. Biuro opustoszało. Wyszedłem i ja. Na ulicy zdąŜyłem jeszcze 
zobaczyć Wielkiego Konstruktora i Lolę. Zawołałem — nawet się nie 
Samotny wilk 
81 
obejrzeli. Pierwszy raz nie zaczekali na mnie, dotychczas zawsze chodziliśmy na obiad 
razem. Zrobiło mi się głupio, ale przecieŜ asystent dyrektora nie będzie się uganiał za 
szeregowymi pracownikami — co za duŜo, to niezdrowo. „Takie szaraki, a udają bógwico" 
— jak by powiedział Charłan. CóŜ, w końcu Ŝycie i was do-! padnie. śycie nie jest 
romansem, to nieustanne ruchy! Browna, o czym wie byle tępak z podstawówki. Zjadliwe 
powiedzonka nawijały mi się jak nić na wirujące wrzeciono, ale złość nie mijała. Po chwili 
usłyszałem! jakieś   znajome  głosy:   za  mną  szedł  mój   niedawny] zwierzchnik,   
kierownik   działu   oraz   przewodniczący1 naszej rady zakładowej. Udałem, Ŝe właśnie 
myślę, do-^ kąd by tu pójść na obiad. Oni takŜe przepłynęli obok mnie, jakbym był 
powietrzem. Zacisnąwszy zęby aŜ do bólu, długo patrzyłem za nimi... 
Jeszcze krok i muszą potknąć się o rozciągnięty przez moją wyobraźnię niewidzialny sznur. 
NatęŜam wolę, zaciskam powieki, jeszcze chwila — juŜ leŜą na chodniku, gawiedź rechocze. 
Chcąc wziąć udział w tym cyrku, otwieram oczy: mój szef i przewodniczący rady1 spokojnie 
skręcają za róg. Nie wyszło! Zresztą Char-łanowi takŜe nigdy nie wychodziło. Szybko! 
Podkopać fundament najbliŜszej kamienicy — niech pogrzebie tych mądrali pod stosem 
cegieł, wapna i odłamków szkła. śadnej litości! Ale kamienica stoi jak stała, tamci 
przechodzą przez jezdnię i znikają w drzwiach kawiarni. Dobra, niech tylko zostanę 
dyrektorem, odpłacę im za to. Szefowi przypomnę dzisiejszą naradę. Zawołam dziadygę do 
gabinetu, nawet nie poproszę Ŝeby usiadł, tylko rąbnę bez ogródek: najwyŜszy czas na 
emeryturę... Niech się potem łapie za serce — przykaŜę sekretarce, Ŝeby zawczasu wezwała 
karetkę. A przewodniczącemu rady (niech spróbują się sprzeciwić!) po prostu nie dam 
rekomendacji na następną kadencję... 
82 
Został sam i ruszył przed siebie. Odechciało mu się jeść, po prawdzie to i nie było gdzie: 
przerwa obiadowa, wszędzie kolejki. Zajrzał do księgarni, ale nie mógł patrzeć na ksiąŜki. W 
powietrzu unosił się gorzkawy zapach więdnących liści. Znalazł wolną ławkę i usiadł, 
wystawiając twarz do słońca. Ale napięte mięśnie aŜ dygotały z chęci działania. Obok 
rozmawiali dwaj emeryci. 
Chodziło o mieszkanie. Jeden z dziadków miał dwa pokoje koło soboru Sw. Włodzimierza — 
trzecie piętro, bez windy. Dzieci juŜ poszły na swoje, jemu ze starą coraz trudniej chodzić, 
dobrze byłoby wymienić na coś przyzwoitego, mogłoby nawet być mniejsze, moŜe gdzieś 
bliŜej Dniepru; spacery nad wodą są podobno znakomite na wysokie ciśnienie. Drugi 
replikował, Ŝe nad wodą w jesieni i na wiosnę wilgoć, mgły, lepiej by było gdzieś koło 
Hołosijewskiego Lasu, niedługo pociągną tam metro, są jeziora; kiedyś dał ogłoszenie, to 
ludzie drzwiami i oknami walili, jeszcze chcieli dopłacać. Ale córce się odwidziało, tak 
daleko od centrum, mówi, z męŜem się rozeszła i myśli, Ŝe u ojca będzie się teraz szarogęsić, 
zresztą jakiś młodziak juŜ się koło niej kręci... 

Gawędzili, czas płynął. Do czego się mieli spieszyć? Dusza Szyszyhy była jak świeŜo zorany 
ugór: siejesz, siejesz, długo nic nie widać i nagle — eksplozja zielonej runi. Jak mógł 
wcześniej na to nie wpaść? Wyobraził sobie jedno, a moŜe nawet dwupokojowe mieszkanie 
na przykład w pobliŜu opery. Centrum to jednak coś innego niŜ dalekie osiedle przylepione 
do miasta jak ubogi sublokator. Koniecznie stare budownictwo, lakierowane parkiety, 
wysokie, przestronne, jasne pokoje. Znajomi przychodzą na kawę, wychodzą na papierosa na 
balkon, w dole ruchliwa centralna arteria miasta. „Gdzie mieszkasz?" „W centrum — 
odpowiada niedba- 
83 
le _ Jedna przecznica za operą." „Nowe budowmc-Лп?" SkądŜe' Przedwojenny dom, do 
sufitu trzy sie-Imdzit jak trzeba wkleić Ŝarówkę, wzywam do-^ęTdrabiną..'' Do takiego 
czegoś nie wstyd będzie wprowadzić Wikę: oto nasze królestwo 
Poderwał się podniecony. Iść. Wszystko jedno dokąd, ale iść mszać s^. Na skróty, przez 
skwer, jak^s podwórka kręte zaułki skierował się ku Chreszczatykowi. pS nfUzy ciepłe, 
wcale jeszcze rue^enne nowietrze przesycone wonią jabłek i dyni. CięŜkie Kis сГ^поёгоР; w 
Lskach przypominały nieruchome roje nolnych trzmieli. Chreszczatyk zawsze go wzruszał. 
Ale dz* barwy^ -pachy dojrzałej jesieni, stosy owoców Sko go draŜniły. „Smakuje toto jak 
trawa - pomys-ał i zawrocU. - Przerwa się kończy, tak czy owak me 1 ę Nawet nie wiem, 
gdzie jest jakieś biuro zamiany zaązę. ^awe            . .     Trzeba się rozejrzeć, dawniej 
^Zilo^farwiały na słupach albo specjał-nth abhcach. Człowiek gapił się na to jak cielę na 
Ilowane wrota i szedł dalej. Charłan miał rację: zy- 
1ЄроїиГ^е na samą „Й o dyniach, winogrona^ abłkach zrobiło mu się niedobrze. Jak mógł 
nach i JaD*Kdl-            T .  t   ohyda. Przechodząc koło 
dawniej lubić dynię? Toz   o °»У                                іе 
«blPDU sDoŜywczego, stanął jaK wryiy. ^*     j S   Puszka   tuszonki,   jaskrawoczerwona   
nalepka 
leŜała   Pusz*            Wołowina — oblizał się. — Praw- 
przyciągała wzrok.   Wo^ow,                       ^ ^^ 
^TS gapUa Й - niego. Przełknął ślinę. Wpadł do sklepi Jem wstąpił jeszcze do piekarni, kupił 
ćwiartkę razowca i znów pobiegł do biura. 
-Ma pan nóŜ? - spytał wartownika, dławiąc się z oośpiechu. — Wszędzie takie kolejki... 
-Tam leŜy - mruknął straŜnik wskazując na ko- 
morkę. 
84 
Raniąc palce o ostre wieczko, otworzył konserwę. NoŜem i skórką chleba podwaŜał kawałki 
tłustego mięsa i łykał prawie nie gryząc. Nie czuł smaku, chciał jak najszybciej napchać 
Ŝołądek. Po chwili na dnie puszki lśnił juŜ tylko sos, po którym pływały białawe oka tłuszczu. 
WyŜłopał. Sos miał słodkawy, metaliczny posmak. Przyjemnie znuŜony, jak wczoraj po 
spotkaniu z Ołeną, obejrzał się. Wartownik przyglądał mu się z rozczuleniem. 
— Nieboszczyk towarzysz Charłan teŜ bardzo lubił tuszonkę. Co dzień urządzał tu sobie 
przekąskę... 
A Petro zawsze mówił, Ŝe dba o linię i w ogóle nie wie, co to obiad! 
 
R 
OZDZIAŁ   PIĄTY 
Wyszedłem z wartowni i mechanicznie, jakbym to robił zawsze, cisnąłem puszką pod mur. 
Rozległ się suchy trzask. — Co teŜ to moŜe być? — pomyślałem. W ciemnym zakamarku 
rdzewiał spory stos puszek. Stare zdąŜyły  juŜ  porosnąć  zielskiem,  ze  świeŜych patrzyły 
wołowe mordy. Na niektórych nawet farba nie zdąŜyła zblaknąć. Zdaje się, Ŝe Charłan 
jeszcze na dzień przed śmiercią delektował się konserwą. To w gruncie rzeczy smutne 

odkrycie bynajmniej mnie nie przygnębiło, odwrotnie, poczułem się tak, jakbym to ja sam 
wrąbał tę całą kupę mięsa. Rozpierała mnie energia. Miałem ochotę dać susa w górę i kopnąć 
słońce, które jak ogromna piłka toczyło się po twardym boisku jesiennego nieba. „PrzecieŜ 
mógłbym mu zrobić krzywdę — zreflektowałem się. — Ono jest takie delikatne i o wiele 
ładniejsze niŜ piłka." Nagle zapragnąłem je pogłaskać   (nawet  poczułem   jego   ciepło   w   
spoconej dłoni), a potem ścisnąć z całej siły, aŜ do słodkiego, bolesnego jęku... 
8<5 
Biuro było jeszcze puste. W porównaniu z zalaną słońcem ulicą sekretariat zdawał się 
chłodny i mroczny. Sekretarka poprawiała fryzurę zerkając w lusterko. Ale ja widziałem tylko 
strome piersi opięte śnieŜnobiałym golfem. Skradałem się jak kot, nie spuszczając z nich 
oczu: dwa słoneczka na białym niebie, rozkoszne słoneczka, które chciałoby się wziąć w 
dłonie. Dziewczyna obejrzała się, gdy byłem tuŜ obok: chciwie przywarłem do jej ust i 
poczułem znajomy, słodkawy smak świeŜo nałoŜonej szminki. Na moment wtuliła się we 
mnie całym ciałem, ale natychmiast wywinęła się i odskoczyła. Istna ryba —- giętka, śliska, 
obciągnięta syntetyczną łuską. Stanęła po drugiej stronie stołu i poprawiając sweterek 
powiedziała: 
—  Zgłupiałeś, Petruniu? PrzecieŜ Heorhij Wasylo-wycz jest u siebie... 
Jej słowa z trudem przebiły się przez spowijającą mnie róŜową mgłę. Otrzeźwiałem. 
Poprawiłem krawat, jednym haustem wypiłem szklankę wody sodowej. Dopiero wtedy 
spytałem głuchym, jakby przepalonym głosem: 
—  Pakuje manatki? 
—  Kto go tam wie... — uśmiechnęła się zagadkowo (musiała juŜ coś wiedzieć!) i zaczęła na 
nowo malować usta. — Zupełny wariat, jak moŜna tak się zachowywać w pracy. 
Zastukałem i ostroŜnie przestąpiłem próg. 
Wyglądało na to, Ŝe stary w ogóle mnie nie zauwaŜył. Siedział wspierając głowę na ręku 
(czarny garnitur, rozpięta marynarka, oślepiająco biała jedwabna koszula, w krawacie 
dyskretna pozłacana spinka). Twarz miał szarą, zmęczoną, głowę okalał wianuszek siwych 
włosów. Dopiero po dłuŜszej chwili podniósł na mnie zaczerwienione jakby od płaczu oczy i 
uśmiechnął się 
87 
mechanicznie. Miało to wyglądać serdecznie — wypadło sztucznie; myślami musiał być 
gdzieś daleko. 
— No co, Andriju, wciąŜ takiś załatany? — Po raz pierwszy zwrócił się do mnie po imieniu. 
— No tak... — powtórzył przeciągle i zaraz przeszedł do spraw codziennych: — Powiedz 
sekretarce, Ŝe nie ma mnie dla nikogo. Ale niech nigdzie nie wychodzi, czekam na 
 
telefon. 
Oto chwila, która nieczęsto się zdarza. Druga taka okazja moŜe mi się nie trafić — 
pomyślałem. — śycie jest jak pociąg: łatwo się spóźnić... — Odwróciłem się do okna i 
głosem, w którym drgał głęboki, z trudem powstrzymywany ból, powiedziałem: 
— Doprawdy bardzo mi przykro... Tak mi zaleŜało na współpracy z panem... — wzruszenie 
zatamowało mi oddech. — Był pan dla mnie jak ojciec. Proszę wybaczyć, teraz juŜ wolno mi 
to powiedzieć... 
Machnąłem ręką i potykając się o dywan pobiegłem do drzwi. Ale juŜ naciskając klamkę 
ściągnąłem z twarzy tragiczną maskę i do sekretariatu wszedłem opanowany i rzeczowy. 
Sekretarka dzwoniła do kogoś głęboko pochylona, jej piersi niemal dotykały biurka. „Oto 
temat na nowoczesną martwą naturę!" — przemknęło mi przez myśl. Podszedłem do okna, 
spojrzałem w dół na uliczny zegar: juŜ po drugiej, trzeba się spieszyć, o wpół do trzeciej 
Ołena ma być na postoju taksówek, jeśli oczywiście Prahnimakowi nie zechce się akurat 
siedzieć w domu. OstroŜnie zastukałem do gabinetu zastępcy. Prahnimak był u siebie. 

__Przepraszam,  muszę koniecznie wyjść  na  dwie 
godziny. Jutro rada zakładowa będzie rozpatrywać sprawy mieszkaniowe i muszę uzupełnić 
moje dokumenty... 
— Ja pana nie potrzebuję — Prahnimak wzruszył ramionami. — Proszę zwolnić się u swego 
kierownika. 
88 
Zmusiłem się do pełnego wdzięczności uśmiechu. 
—  To nie potrwa długo... 
Prahnimak nawet nie podniósł oczu znad papierów. Delikatnie zamknąłem drzwi za sobą. 
Dopiero na ulicy przyspieszyłem kroku. śółtawe niebo wisiało nisko nad miastem, było 
duszno jak w ciasnym mieszkaniu. Jeszcze nigdy nie byłem tak podniecony: odprowadzałem 
wzrokiem wszystkie mijane po drodze młode kobiety, zdawało mi się, Ŝe jest ich nieprzebrane 
mrowie; postawnych, o dumnie sterczących piersiach i rozłoŜystych biodrach kusząco 
wypełniających wąskie mini--spódniczki. Niesamowite poŜądanie sprawiło, Ŝe zacząłem 
ociekać potem i sapać jak miech kowalski. Kompletnie wyczerpany zanurzyłem się w 
przejście podziemne na Chreszczatyku: wokół dziesiątki obnaŜonych kobiecych ramion, 
oszałamiające przypadkowe dotknięcia, zapach młodych ciał, woń perfum, szminek i 
kremów... 
Ołena stała na postoju taksówek, tak jak się umawialiśmy. 
—  Pani ostatnia? 
Obejrzała się i zdjęła ciemne okulary. Patrzyła na mnie bardziej jak matka niŜ jak kochanka: 
jej oczy były pełne łagodnej czułości.                                    л 
—  Tak. A pan dokąd? Nachyliłem się do jej ucha: 
—  To oczywiste szaleństwo, ale .bardzo ciebie pragnę... 
Pogłaskała mnie po ręce. Mimo woli obejrzałem się, czy ktoś nas nie widzi. 
—  Głuptasku, ty po prostu pragniesz kaŜdej kobiety... A ja juŜ jestem stara... 
—  Nieprawda, jesteś piękna. — Za nami juŜ sformowała się spora kolejka. Zdawało mi się, 
Ŝe wszyscy 
39 
podsłuchują naszą rozmowę. - Pani na Kureniwkę? — spytałem głośno. — Ja takŜe. 
Ołena nie zwaŜała na mój rozsądek. 
—  JuŜ dawno nikt tak do mnie nie mówił. O jedno cię proszę: bądź ze mną szczery. Jeśli się 
na tobie zawiodę, będę bardzo cierpiała. Rozumiesz? PrzecieŜ ty wcale nie słuchasz... 
—  Myślałem, Ŝe juŜ nigdy się nie doczekam. Chciałem nawet zadzwonić i umówić się na 
wcześniej, ale zjawił się Prahnimak i dołoŜył roboty. 
—  On teŜ ma dzisiaj za swoje. Nawet śniadania nie zdąŜył zjeść i od razu do zarządu. 
_ Kroi mu się dyrektorskie stanowisko. Nic ci nie 
mówił? 
—  Mało go to obchodzi, a co dopiero mnie. 
__ Dobra z ciebie Ŝona! 
Ukryła   oczy   za   ciemnymi   okularami,   kąciki   ust 
zsclrŜciły. 
—  Dzięki... Ale kochanka ze mnie dobra, prawda? 
_ Przepraszam — połapałem się, Ŝe strzeliłem galą. Muszę być bardziej ostroŜny. „Trzeba 
być chy-y-ytryffl _ mawiał ze śmiechem Charłan podsumowując swój Ŝyciowy program. Nie 
był to najlepszy dowcip. 
Wsiedliśmy do taksówki. Poczułem przy sobie ciepłe ciało Ołeny. Wołga pełzła przez 
zatłoczone ulice, kierowca z uwagą patrzył przed siebie. *******"" się do nagich kolan Ołeny 
i jak pijany zacząłem obsypywać ją pocałunkami. 

_ Ty wariacie... — szepnęła, zanurzając palce w mojej czuprynie. Poczułem się naprawdę 
wzruszony. Mimo wszystko w głębi duszy jestem sentymentalny. Zresztą sentymentalizm i 
wilcza mentalność bynajmniej nie wyłączają się nawzajem: pamiętam jak Petro płakał 
pozbywszy się Loli. Teraz marzyłem tylko, 
90 
Ŝeby ta jazda trwała wiecznie: tam, w lesie, nie będzie juŜ tej wypełniającej serce ciepłej 
czułości... 
— Chcę, Ŝebyś wiedziała, jak bardzo mi się teraz podobasz — powiedziałem głośno, nie 
troszcząc się, Ŝe kierowca usłyszy. — Nie umiem prawić komplementów, ale sama 
rozumiesz... 
Spod pokrytych tuszem rzęs Ołeny spłynęła łza, zostawiając na policzku szarą smugę. Ołena 
uśmiechnęła się z wysiłkiem i odwróciła głowę. Zacisnąłem powieki: zdawało mi się, Ŝe 
jeszcze moment, a odnajdę dawnego siebie, człowieka, jakim byłem do chwili, kiedy Ŝył 
Petro. W duszy pojaśniało, jakby gdzieś za horyzontem wstawało słońce. Ale taksówka 
zatrzymała się, kierowca władczym gestem skasował licznik. Podałem mu banknot i nie 
czekając na resztę, wysiadłem. 
Zapach sosnowego lasu oszołomił go. Wciągnął głęboko powietrze, nozdrza drŜały mu 
poŜądliwie. Czuł, Ŝe wszystko się w nim burzy, a skóra robi się jakby za ciasna. Wziął Ołenę 
pod rękę. Pod nogami miękko uginało się igliwie i szeleściły liście. Dopiero później dostrzegł 
na jej ramieniu duŜe siniaki. Ołena z trudem dotrzymywała mu kroku, na wysokie obcasy 
nabijały się czerwonawe liście, niczym skrawki mięsa na roŜen: widząc to, aŜ kłapnął zębami, 
ale zaraz roześmiał się udając, Ŝe chciał tylko zaŜartować. Nawet się nie uśmiechnęła. 
Odruchowo napręŜyła ramię, jakby w obronie przed gwałtem. Przestraszył się, Ŝe zaraz 
zawróci, wskoczy do tramwaju i tyle ją zobaczy. Wokół stał dębowy młodniak, wprawdzie 
gęściejszy niŜ prześwietlony słońcem starodrzew, ale... Opodal widać było niewielką kotlinkę 
usłaną suchym listowiem. Pociągnął ją i oboje potoczyli się po mchu... 
91 
Poddawała mu się ulegle jak pierwsza lepsza kupiona na godzinę, ale nawet nie zauwaŜył tej 
podejrzanej pokory. Myślał tylko o sobie, dopiero potem zobaczył 
jej łzy. 
— Co ci jest? — spytał niechętnie. Płacz zawsze go draŜnił. Nagle obudził się w nim strach. 
Zaślepiony namiętnością nie zwracał uwagi, Ŝe drzewa jednak nie były takie gęste. Dobrze, Ŝe 
akurat nikt nie włóczył się w pobliŜu, ileŜ razy przysięgał sobie, Ŝe będzie ostroŜny, czemu 
ona nie zakryje tych nóg, jeszcze kogoś diabli przyniosą, po cholerę tak się mazać... — śle się 
czujesz? 
— Nie, ale przecieŜ ty znów mnie zgwałciłeś. — Wyciągnęła chusteczkę, otarła oczy. — Nie 
mam do ciebie pretensji. Zaraz mi przejdzie. CóŜ, sama jestem wszystkiemu winna. Obejmij 
mnie, przytul. Czemu zaraz potem robisz się taki obcy? 
Nie  odpowiedział.  Zmusił się, by pogłaskać  ją po ramieniu. Ukradkiem rozejrzał się dokoła: 
las stał cichy i pusty. To go trochę pocieszyło, ale wciąŜ bacznie nadstawiał ucha. Było parno. 
Słońce zawisło między dwiema sosnami i patrzyło prosto w kotlinkę. Podsunął się bliŜej i 
połoŜył głowę na kolanach Ołeny: niedawno widział to na jakimś filmie — z przyjemnością 
stwierdził, Ŝe świadomie skopiował tamtą scenę. Zresztą, to  tylko  chwilowa  słabość,  
danina,  którą trzeba spłacić swojej człowieczej naturze. JuŜ dawno wyrzekł się autoanalizy   
(właściwie   dopiero   wczoraj,   ale   to wczoraj zdawało się bardzo dalekie), niech Wielki 
Konstruktor babrze się w swoim wnętrzu, autoanaliza to choroba   neurastenicznych   
inteligentów.   Analizować trzeba nie siebie, ale sytuację. Nie marnować czasu, wyciągnąć  z  
Ołeny  jakieś  informacje,  najwaŜniejsze to zwiad na tyłach wroga („A gdzie są moje tyły?" 
— błysnęło i zgasło; dobrze, Ŝe umie szybko wygaszać to, 
92 

co zbędne), jak najwięcej szczegółów o niej i o Prah-nimaku. Poznać słabe miejsca 
przeciwnika. On nie ma zamiaru przez całe lata mozolnie piąć się w górę jak Charłan, by 
przez głupi przypadek potknąć się i paść w pół drogi... 
Na przystanku stał jakiś męŜczyzna w kapeluszu, z płaszczem przerzuconym przez ramię. Z 
tyłu wydał mi się znajomy, więc pośpiesznie puściłem rękę Ołeny. MęŜczyzna wyrzucił 
niedopałek i odwrócił się do nas. Twarz była obca, mimo to zatrzymałem się, udając, Ŝe 
wytrząsam piasek z buta. Po co ryzykować, nigdy nie wiadomo, czy nie zobaczy nas jakiś 
znajomy Prah-nimaka. Ołena jakby wyczuła moje intencje, bo nie czekała, tylko szła dalej do 
przystanku. Dopiero gdy z tunelu zieleni wysunął się tramwaj, zapomniała się i znów wzięła 
mnie za rękę. Ciarki przeszły mi po skórze: nawet w pustym lesie nie czułem się pewnie, a 
tramwaj to posłaniec ludnego miasta. OstroŜnie uwolniłem rękę i zacząłem grzebać po 
kieszeniach, choć drobne były jak zawsze w portmonetce. W tramwaju odczekałem, aŜ ktoś 
zajmie miejsce koło Ołeny. To juŜ byłoby za duŜo: siedzieć obok siebie. śe teŜ ona, taka 
doświadczona, nie moŜe tego pojąć. Pierwszy lepszy znajomy domyśli się, po co jeździliśmy 
do lasu. Nie miałem najmniejszej ochoty nadawać rozgłosu całej sprawie. 
Ale miejsce koło Ołeny pozostało puste i w końcu musiałem je zająć. Siedziałem jak na 
rozpalonej blasze, udawałem, Ŝe wyglądam przez okno, Ŝe nie mam z tą panią nic wspólnego. 
BliŜej miasta tramwaj zaczął się zapełniać — uprzejmie ustąpiłem miejsca kobiecie w ciąŜy. 
Nareszcie byłem sam. Zawsze czułem się samotny w tłumie, ale dziś to była samotność 
zdobywcy, nie zaś sceptycznego obserwatora. Myślami juŜ byłem w biu- 
93 
rze — las to tylko maleńki urlop, przymusowy przestój. 
A na przestoje nie mam juŜ czasu — i tak prawie trzecią część Ŝycia przespałem. Dla kogoś, 
kto wreszcie ruszył do przodu, przestój to śmierć. Tramwaj wlókł się niemiłosiernie, czekał 
na pasaŜerów, hamował na skrzyŜowaniach. Pragnąłem działać, atakować. Jeszcze tyle do 
zrobienia, a dzień taki krótki. NajwaŜniejsz : wyjaśnić, czy stary rzeczywiście idzie na 
emeryturę. 
Przepchnąłem się bliŜej Ołeny i ostroŜnie, by nie zwracać uwagi, pogłaskałem jej włosy. 
Uniosła głowę i spojrzała na mnie z wdzięcznością. Oczy jej zwilgotniały. „Jak one lubią 
pieszczoty! — pomyślałem. — Ale Wika jest inna. Nowe pokolenie. śadnych sentymentów. 
Trochę tajemniczości, ale równocześnie więcej rozsądku. Z Wiką nie pójdzie mi tak łatwo..." 
Tramwaj zatrzymał się na Placu Czerwonym. Biegiem rzuciliśmy się do postoju taksówek. 
Moja niecierpliwość udzieliła się Ołenie. Na postoju nie było nikogo, moglibyśmy od razu 
wsiąść do auta, gdyby nie głupi przypadek. Na trawniku zwarty krąg gapiów otaczał coś 
leŜącego na ziemi. Usłyszałem cienkie popiskiwanie. Ołena przepchnęła się przez tłum i po 
chwili wróciła niosąc na ręku szczeniaka. („Och, te kobiety! — pomyślałem niechętnie. — 
WciąŜ muszą się nad 
czymś litować...") 
—  PrzecieŜ   to   nawet   nie   rasowe   —   skrzywiłem się. — Ktoś wyrzucił, Ŝeby nie topić. 
Po co ci to? 
—  Beze mnie zginie. Biedna kruszynka. Wsiedliśmy. Ołena przysunęła się do mnie: 
—  Popatrz,  jaki rozkoszny.  Od razu  mnie polubił. 
Widzisz, jak się tuli. 
Nagle to małe szczenię jakby się wściekło: z głośnym piaskiem wyrwało się z rąk Ołeny i 
wcisnęło pod przednie siedzenie. Białe ząbki wyszczerzyły się, pazurki zaczęły drapać w 
drzwiczki. Patrzcie go, nie 
94 
Ŝyczy sobie podróŜować ze mną w jednym samochodzie! W końcu kierowca odwrócił się i 
poprosił, by uspokoić szczeniaka, bo mu całą tapicerkę porysuje. Ołena wzięła pieska na ręce, 

osłoniła przede mną i ukołysała. Szczeniak trochę się uspokoił, ale gdy tylko próbowałem się 
odezwać, drŜał nerwowo i cieniutko powarkiwał. 
—  Ale charakterek... — uśmiechnąłem się z przymusem. 
—  Boi się ciebie — powiedziała Ołena. — Pierwszy raz widzę, Ŝeby pies tak się bał 
człowieka. 
—  A moŜe ja jestem wilk? — zaŜartowałem, choć w gruncie rzeczy wcale mi nie było do 
śmiechu. — Prawdziwy wilk, tyle Ŝe w ludzkiej skórze? 
Kierowca obejrzał się i wyszczerzył zęby: wesoły pasaŜer się trafił. Ołena milczała, zajęta 
swoim pupilem.                                     ' 
Z godnością wkroczyłem na chodnik przed biurem. Dopiero na schodach zacząłem 
przeskakiwać po dwa stopnie, ani na chwilę nie puszczając jednak poręczy. Do sekretariatu 
wszedłem statecznie i z powagą. Sekretarka nakrywała maszynę pokrowcem. Ujrzawszy 
mnie, zerwała się zza stołu. 
—  śeby pan wiedział, co się tu działo — szepnęła oglądając się na drzwi gabinetu. — Szef 
juŜ dwa razy pytał o pana. Pan oczywiście wie, Ŝe on zostaje? Co to za człowiek, Petro, jakie 
serce! Dzisiaj zakochałam się w nim, słowo daję. Niech pan nie będzie zazdrosny, pan taki 
inteligentny, potrafi wszystko zrozumieć. To czysto platoniczne uczucie. Proszę sobie 
wyobrazić: jeszcze nic riie wiadomo, wszyscy są przekonani, Ŝe on odchodzi. Nagle słyszę: 
„Niech pani wezwie do mnie cały aktyw." Szkoda, Ŝe pan tego nie widział, Petro. Stałam 
95 
przy drzwiach, telefony dzwoniły, a ja nie mogłam od niego oczu oderwać! Niech się pan nie 
dąsa, Petro, przysięgam, to wszystko całkiem niewinne, czasem daje mi tylko paczkę 
papierosów. No, więc wszyscy schodzą się jak na pogrzeb, nagle on wstaje i wzruszonym, ale 
silnym głosem mówi: „Przyjaciele, to nasza ostatnia wspólna narada. Jutro za tym stołem 
zasiądzie nowy dyrektor. Przez siedemnaście lat starałem się sumiennie kierować tą placówką 
i teraz chciałbym się z wami poŜegnać." I rozpłakał się, naprawdę... 
Musnąłem wargami jej chłodny policzek i pewnym krokiem wszedłem do gabinetu. 
—  Nareszcie! — zawołał dyrektor. — No i jak, zgromadziłeś swoje papierkowe wojsko? 
A więc juŜ rozmawiał o mnie z Prahnimakiem. Tylko zastępca wiedział, po co się 
zwalniałem. 
—  Gotowe do boju! — zameldowałem. Niespokojnie szukałem na jego twarzy jakichś oznak 
zmęczenia cięŜkim dniem: bez skutku. — Okazało się, Ŝe formularz numer trzy w moim 
przypadku jest w ogóle zbyteczny, zaświadczenie z administracji będzie jutro, jeszcze tylko z 
miejsca zamieszka... 
—  Ech, rozbudowaliśmy tę naszą biurokrację! — pokiwał głową przerywając mój monolog. 
— Jest dla ciebie bojowe zadanie. Bilet na jutro masz? 
_ Nie _ posmutniałem. — Strasznie byłem załatany, a teraz juŜ chyba po herbacie. Taki mecz! 
(Afisze zapowiadały jakieś spotkanie międzypaństwowe.) 
_ I   to  ma  być  młodzieŜ!   Skrzydełka  opuszczone uszy po sobie. Boimy się trudności, 
boimy. A kiedyś bywało inaczej. No dobra, bierz samochód i jedz na stadion. Mam tam 
znajomą kasjerkę - powiesz, Ŝe to dla mnie. Weź cztery - zabierzemy Wikę (niech zstąpi 
96 
na chwilę ze swego Olimpu na ten grzeszny padół), no i kierowca teŜ człowiek. Jak myślisz, 
wygramy? 
—  Chyba tak... — wybąkałem. Nawet nie wiedziałem, z kim gramy. 
—  Co ja słyszę? — dyrektor odchylił się w fotelu. — Gdzie się podziała twoja pewność 
siebie? NajwaŜniejszy jest bojowy duch kibiców. 
—  Wygramy, szefie! 
—  OtóŜ to. Ale, ale... mówią, Ŝe Błochin nie wystąpi? 
—  Pierwszy raz słyszę. 

Dyrektor wyraźnie miał ochotę pogadać — był zagorzałym kibicem piłkarskim — ale ja 
krztusiłem się kaŜdym słowem. Równie dobrze mógłby mnie pytać o tajniki chińskiej 
gramatyki. 
—  Ech, nie poznaję swego asystenta! — Spojrzał na zegarek. — Nieboszczyk Charłan to 
dopiero byl spec... Komputer! Pamiętał wyniki spotkań sprzed dziesięciu lat. A jak potrafił 
przewidywać! No, dobra — zlitował się wreszcie — jeszcze sobie o tym pogwarzymy. Jutro 
skoro świt jedziemy, przyjacielu, do Mryna. Mnóstwo spraw trzeba załatwić, bracie, 
mnóstwo... Zaraz rano przygotujesz dokumenty, na dziesiątą wszystko musi być zapięte na 
ostatni guzik. Bo potem — mecz. 
—  Rozumiem. 
—  No, to bywaj zdrów. Jak kupisz bilety, zwolnisz samochód. 
—  Tak jest, szefie! Pozwoli pan... Dyrektor zesztywniał. 
—  Skąd u ciebie, młody człowieku, „tak jest", „pozwoli pan"... Z jakiej sztuki te teksty? 
Zmilczałem, nie chcąc jeszcze bardziej się wkopać. 
—  W naszym kolektywie stosunki są koleŜeńskie. Oczywiście, Ŝadnego spoufalania się — 
takt i odpowiedzialność przede wszystkim. Tak, tak, młody człowieku. Przemyśl to sobie. 
7 — Samotny wille 
97 
—  Bezmyślność... — wykrztusiłem. Bałem się, Ŝe rozpłaczę się ze złości na siebie. 
—  My nie moŜemy pozwolić sobie na bezmyślność — twardo powiedział Heorhij 
Wasylowycz. — Nie mamy prawa, ot co. 
—  Proszę wybaczyć... — skłoniłem się z uszanowaniem i skierowałem się do drzwi. 
Kiedy wreszcie dopchał się do kasy i kupił bilety, wybiła szósta. Spektakl w operze (a więc 
kurs na Wiktorię, Ołena — do rezerwy) zaczynał się za półtorej godziny. W dziewięćdziesiąt 
minut trzeba było załatwić biuro zamiany mieszkań (adres dostał od sekretarki dyrektora), 
czytelnię (raz-dwa przejrzeć najnowsze publikacje o piłce noŜnej, w przeciwnym razie jutro 
ostatecznie zblamuje się w oczach szefa) i kolację. 
Szturmem wziął autobus. Ścisk był jak diabli — akurat wszyscy wracali z pracy. 
Na dziedziniec biura zamiany mieszkań wkroczył jak odkrywca na brzeg nieznanego lądu: 
triumfalnie, ale 
ostroŜnie. 
Na wyasfaltowanym kwadracie tłoczyła się gromada ludzi Ŝywo o czymś dyskutujących. 
Zatrzymał się, niepewny, do których drzwi się skierować. Od razu otoczył go tłum. 
—  Co pan ma? 
—  Kawalerkę na Nywkach Pełne rozczarowania milczenie. 
—  A co by pan chciał? 
—  Garsonierę lub dwa pokoje w centrum... 
—  No, no... — i ironiczne: — A koło opery4 pasuje? 
—  Właśnie tam czegoś szukam. 
—  Jaki   szybki!   Kawalerkę   w   centrum...   Wolne 
Ŝarty... 
—  Czego on chce? 
98 
—  Kawalerkę na Nywkach zamienić na garsonierę w centrum. 
—  Pochodzi ze dwa lata, moŜe coś trafi. Pamiętacie, zimą przychodził tu taki wysoki z 
brodą. Miał dwa pokoje tam, gdzie diabeł mówi dobranoc, i znalazł jakąś klitkę przy placu 
Tołstoja, teraz załatwia formalności. 
—  No wie pan! Lepsza nawet łazienka przy placu Tołstoja niŜ dwa pokoje z kuchnią na 
takim zadupiu. 
—  Jak dla kogo, moja pani, jak dla kogo. 

Wyśliznął się z tłumu i otworzył pierwsze z brzegu drzwi. 
—  Pan coś juŜ znalazł? — chwyciła go za łokieć jakaś starsza kobieta. — Szczęściarz... 
—  Ale skąd, pierwszy raz tu jestem — zmieszał się. — Czuję się jak przedszkolak. 
—  A w ewidencji juŜ się pan zarejestrował? 
Pokręcił przecząco głową. Przynajmniej jakiś konkret — do tej pory tylko tracił czas. 
Wyblakłe oczy kobiety pojaśniały. Nareszcie miała okazję zademonstrować swoją wiedzę. 
Do ewidencji była kolejka. Oparł się o framugę i chciwie przysłuchiwał się rozmowom. 
Chodziło oczywiście o mieszkania: małe, większe, samodzielne i wspólne; współlokatorów 
na ogół sobie chwalono, gdzieŜ mamy dobrze mówić o sąsiadach jak nie w biurze zamiany. 
Rozmowy toczyły się szeptem, jakby tam, za drzwiami, odbywało się jakieś naboŜeństwo 
albo posiedzenie sądu. Coś nieuchwytnego róŜniło jednak tych ludzi od zwykłych zjadaczy 
chleba (podobnie jak ziarnko pieprzu czy listek bobkowy dodaje smaku zupie, kropelka 
koniaku — filiŜance kawy). 
W ewidencji urzędowało dwóch łysawych facetów w czarnych marynarkach i niebieskich 
satynowych za- 
7» 
99 
rękawkach. Szyszyha usiadł na krześle i flegmatycznym głosem powiedzał: 
—  Przepraszam, zapomniałem dowodu. Bez dowodu moŜna? — Dowód spoczywał w 
wewnętrznej kieszeni marynarki, ale nie było w nim zameldowania w Kijowie. 
—  Pan do kartoteki czy tylko po biuletyn? 
—  Przepraszam, nie rozumiem. 
—  Raz na miesiąc wydajemy biuletyn, który moŜna dostać w kaŜdym kiosku; dysponujemy 
równieŜ kartoteką na uŜytek wewnętrzny. 
„Biuletyn to dłuŜsza sprawa, a ja muszę od razu, jutro, nie, jeszcze dzisiaj — pomyślał. — 
Poza tym biuletyn moŜe przypadkiem ktoś zobaczyć. W biurze powiedzą, Ŝe handluje skórą 
na niedźwiedziu, a niedźwiedź jeszcze w lesie." 
—  Biuletyn później. Najpierw chciałbym przejrzeć kartotekę — ze zdziwieniem usłyszał w 
swoim głosie błagalne nutki; nie takie sprawy zdarzało mu się wygrywać dzięki pewności 
siebie i bezczelności, a tu płaszczy się przed byle urzędasem. 
Rejestrator wyjął blankiet. Szyszyha z przyjemnością podyktował adres Petra, dane o 
mieszkaniu i to, co chciałby w zamian. Na bezbarwnej twarzy urzędnika pojawił się nikły 
uśmieszek. 
—  Przepraszam — Szyszyba nachylił się konspiracyjnie i drŜącym z podniecenia głosem 
spytał: — Czy taka zamiana w ogóle ma jakieś szanse? 
—  RóŜnie bywa. Czasami aŜ się dziwię, po co ludziska się zamieniają. Proszę, oto blankiet 
— opłacić trzeba na poczcie. JeŜeli dziś pan nie zdąŜy, proszą przyjść jutro. 
100 
Wyskoczyłem na bulwar i truchcikiem pobiegłem w stronę najbliŜszej poczty. Potrącałem 
przechodniów, przepraszałem. Czułem, Ŝe muszę to załatwić dzisiaj, chociaŜ nie potrafiłem 
sobie wyjaśnić, po co ten pośpiech. Na szczęście poczta była otwarta. Wróciłem, oddałem 
urzędnikowi kwit, w zamian dostałem przepustkę do kartoteki. 
Wyszedłem ostatni, prawdę mówiąc zostałem wyproszony przez jakiegoś faceta w okrągłych 
okularach w drucianej oprawce: była siódma i kartotekę zamykano. Odetchnąłem głęboko i 
zatoczyłem się jak pijany. Na zewnątrz nadal kłębił się tłum interesantów, ale juŜ nie mogłem 
pozwolić sobie na Ŝadne pogawędki, trzeba było jeszcze wstąpić do biblioteki, a potem — 
teatr. Na chwiejnych nogach wyszedłem na ulicę i ciągle przyspieszając kroku pognałem na 
skróty przez Ogród Botaniczny. 
Zapadał cichy, jesienny zmierzch. W Ogrodzie było juŜ ciemno, podniecająco pachniała 
ziemia i butwie-jące liście. Dla hecy kłapnąłem zębami — szczęknęły sucho jak paści na 

grubszego zwierza. Kilku przechodniów obejrzało się ze zdziwieniem. Jeszcze nie całkiem 
wytrzeźwiony z osobliwego mikroklimatu kartoteki, upiłem się znowu — tym razem leśnym 
powietrzem. 
Zupełnie nie pamiętam, jak zboczyłem z głównej alei i znalazłem się w ciemnym wąwozie 
pełnym ulotnych cieni i draŜniących zapachów. Przemykałem pod krzakami leszczyn, 
kluczyłem między dębami i bez Ŝenady kłapałem zębami. Czułem się silny jak nigdy, hasałem 
po całym parku, ostroŜnie omijając oświetlone aleje, które co chwila zagradzały mi drogę: 
lśniący asfalt zdawał się barierą nie do pokonania. Nagle krzyk przeraŜonej dziewczyny 
osadził mnie w miejscu. Przy warowałem pod jakąś olchą i dopiero po chwili odwaŜyłem się 
wysunąć nos. W mroku widziałem chy- 
101 
ba lepiej niŜ w dzień. Na ławce pod urwiskiem siedziała przytulona do siebie parka. 
Dziewczyna tuliła się kurczowo do swego towarzysza, głos jej drŜał. 
—  Boję się. Tam ktoś jest. Chodźmy stąd... 
—  Nie bądź niemądra... W parku jeszcze pełno ludzi, pewnie i tam ktoś się plącze. Co cię to 
obchodzi? Kochasz mnie? 
—  Kocham... 
Jakie tam „kocham" — wściekłem się w swojej ciemnej kryjówce. — Wszystko to tylko 
literatura, ksiąŜkowy szablon, który skwapliwie powielają mali. pozbawieni wyobraźni ludzie, 
naprawdę istnieje tylko Ŝądza i nie zaspokojona namiętność! — Spróbowałem krzyknąć: z 
rozwartej paszczy dobyło się stłumione warknięcie. Jak czarna zjawa przemknąłem obok 
skulonej parki i w kilku susach dopadłem asfaltowej alejki. Dopiero tu przyszedłem trochę do 
siebie, poprawiłem krawat, otrzepałem spodnie i szybko zniknąłem z oczu ludziom, którzy 
patrzyli na mnie okrągłymi ze strachu oczami. 
Było dziesięć po siódmej: do uniwersyteckiej juŜ nie zdąŜę, mogę najwyŜej zajrzeć do 
biblioteki publicznej, ale ryzykowałem, Ŝe w dziale czasopism natknę się na Wielkiego 
Konstruktora. „MoŜe akurat oboje z Lolka napawają się niezmąconym szczęściem rodzinnym 
— pomyślałem z ironią. — W razie czego coś zmyślę, powiem na przykład, Ŝe zaraziłem się 
od niego, zakochałem się i właśnie lecę na randkę." — Wybiegłem z parku i popędziłem w 
stronę biblioteki. 
Po kwadransie mogłem juŜ recytować na wyrywki piłkarskie horoskopy i — co prawda cudze 
— opinie na temat szans poszczególnych druŜyn w obecnym sezonie. Nie dam się szefowi 
zapędzić w kozi róg. Nagle na półpiętrze ujrzałem Wielkiego Konstruktora. Błyskawicznie 
przeanalizowałem sytuację. 
102 
Nie puszczając poręczy, której teraz, zwłaszcza na marmurowych schodach, zawsze się 
trzymałem, skoczyłem kilka stopni i przywarowałem w płytkiej niszy. Jurko przedefilował 
obok mnie i znikł za drzwiami czytelni profesorskiej. Odetchnąłem. Miałem akurat tyle czasu, 
by dobiec do teatru, kupić bilet i wejść na salę. 
Dawniej, kiedy jeszcze Ŝył Charłan, Szyszyha bywał czasem w operze. Kupował najtańsze 
miejsce, „na jaskółce". PrzewaŜnie było tam pusto, niekiedy przy czerwonej barierze tłoczyły 
się jakieś studenciaki. W przerwach snuł się między kolumnami po pustym foyer, płosząc 
całujące się po kątach parki, lub wypijał w bufecie pięćdziesiątkę koniaku i zagryzał 
czekoladowym cukierkiem. Do domu wracał z poczuciem miło spędzonego niedzielnego 
wieczoru. 
Dziś „jaskółka" byłaby nie na miejscu: poprosił o najdroŜszy środkowy parter. Foyer było juŜ 
puste, z sali dolatywały pierwsze takty uwertury. Nagle poczuł miły zapach. Skręcił do 
bufetu. W oszklonej gablocie leŜał stos kanapek z kiełbasą. Dopiero teraz poczuł, jak bardzo 
jest głodny. „Proszę mi zapakować pięć — niedbale rzucił bufetowej, nerwowo łykając ślinę. 
— Nie, siedem — poprawił się pośpiesznie — jest nas siedmioro..." W kącie za filarem 

drŜącymi rękami rozdarł papier i prawie nie Ŝując połykał kanapki. Z ostatnich dwóch 
ściągnął tylko kiełbasę, chleb wrzucił do kosza. Dopiero wtedy ocięŜały i senny poczłapał na 
salę. 
Widzowie nagrodzili uwerturę* oklaskami. Korzystając z krótkiej przerwy przemknąłem na 
swoje miejsce i rozsiadłem się w fotelu. Orkiestra znów zaczęła grać. Kurtyna uniosła się, 
ukazując drzewa i chaszcze 
103 
spowite w zwiewny tiul imitujący mgłę — dziś wyjątkowo trzeźwym okiem oceniałem 
Ŝałosną krainę ułudy wyczarowaną przez dekoratorów. Poczułem, Ŝe oczy mi się kleją, fotel 
był wygodny i przytulny. Pierwszy akt ma pewnie ze czterdzieści minut, będę mógł trochę 
odsapnąć po tym niełatwym dniu. Spływała na mnie słodka niepamięć: nie spałem, ale i nie 
reagowałem na bodźce zewnętrzne, jak by powiedział Wielki Konstruktor. Napięte nerwy 
odpręŜyły się, Ŝołądek rzeczowo trawił kolację. Z przyjemnością wsłuchiwałem się w jego 
bezszmerową pracę, raz po raz przechylając głowę i mimo woli pokłapując zębami. Był to 
niemal instynktowny odruch, który uświadomiłem sobie dopiero wtedy, gdy zauwaŜyłem 
zdumione spojrzenia sąsiadów. 
W spowijającej mnie szarej mgle błyskały od czasu do czasu nagie ramiona kobiet, światła 
rampy wydobywały z mroku głowy widzów sterczące nad oparciami foteli jak pniaki ściętych 
drzew, migotliwe sopelki Ŝyrandola i niewyraźne plamy twarzy nieruchomych jak nenufary w 
księŜycowej poświacie. Przymknąłem oczy — zmęczenie brało górę. Ale muzyka podstępnie 
niepokoiła usypiającą świadomość, podsuwała wyobraźni dziwaczne, swawolne obrazy. 
Zdawało mi się, Ŝe jestem w puszczy — mrocznej i wilgotnej. Gdzieś wysoko wiatr czesze 
wierzchołki drzew, w dole — spokój, cisza. LeŜę w wykrocie, który sam wygrzebałem pod 
zwalonym grabem, i jest mi tak dobrze, jak juŜ dawno, a moŜe i nigdy nie było. Łagodny 
poszum usypia, z rozkoszą poddaję się jego pieszczocie. Nagle wali się na mnie ogłuszająca 
lawina dźwięków: trwoŜny lament fletów, ponure akordy basów i wiolonczeli, na skraju lasu 
słychać ostrzegawczy dźwięk trąb i szybki werbel bębna: wiatr przynosi znienawidzoną woń 
człowieka, Ŝelaza i prochu. Naprę- 
104 
Ŝam mięśnie, wyszczerzam kły, pazury drą lakierowane poręcze fotela, dźwięk trąb jest coraz 
bliŜszy, wzywa do walki o Ŝycie. Zrywam się i czuję, jak ktoś gniewnie trąca mnie w plecy: 
—  Panie, przeszkadza mi pan... 
—  On jest pijany, nie widzicie? — dobiega z sąsiedniego rzędu zjadliwy szept. — I po co 
takich wpuszczają do teatru! 
Przez chwilę siedzę bez ruchu, sztywno wyprostowany, ale wkrótce ciepło i półmrok znów 
zaczynają mnie usypiać... 
Na dobre obudziła mnie dopiero strzelanina oklasków, które znienacka rozległy się pod 
zielonym sklepieniem drzew. Pojedyncze zrazu strzały w mgnieniu oka zlały się w gęstą 
bezładną palbę, jakby las juŜ był otoczony i nagonka płoszyła zwierza pędząc go na linię 
myśliwych przyczajonych na wilczych ścieŜkach. PrzeraŜony, gwałtownie rzuciłem się w bok 
— sąsiad nie zdąŜył nawet złapać swoich binokli. Bez okularów wyglądał śmiesznie i 
bezradnie. Wesoło kłapnąłem zębami tuŜ przy jego twarzy i depcząc ludziom po nogach, 
obijając się o kolana, rzuciłem się do wyjścia. Kinkiety i Ŝyrandole rozbłysły światłem... 
W toalecie opłukałem twarz i wytarłem się chusteczką — zimna woda otrzeźwiła mnie. 
Dopiero teraz pojąłem, Ŝe narobiłem głupstw, zwracając na siebie powszechną uwagę. 
Stanąłem przed lustrem i spróbowałem doprowadzić do porządku swoje oblicze. Poddawało 
się, jakby było z plasteliny łub glinki, z której lepi się garnki. Twarz — jak na zamówienie — 
stała się rześka i energiczna niczym na reklamowym plakacie: z lustra patrzył na mnie „swój 
chłopak". Po kilku dalszych próbach wysokie czoło spowił elegijny smutek, w wygiętych w 
dół kącikach ust przyczaiła się melancholia. Nie przestawałem ugniatać pulchnych po- 

105 
' 
liczków, marszczyć brwi. Rodził się nowy Szyszyha, powaŜny, skomplikowany wewnętrznie 
— kobiety cenią niepowtarzalną osobowość! — w oczach: zmęczenie i skrywana 
namiętność... 
Spodobała mi się ta zabawa, ale do toalety zaczęli wchodzić ludzie. Szybko wybrałem 
ostateczną wersję: melancholia z lekką aluzją do rozumnego sceptycyzmu, głębokie 
zamyślenie. Ten wizerunek lepiej odpowiadał czekającemu mnie zadaniu: trzeba było 
zaintrygować Wiktorię. Lustro mówiło, Ŝe moje spojrzenie nabiera powagi, staje się 
przenikliwe, źrenice zwęŜają się jak u zwierza, gdy wyrusza na nocne łowy. To porównanie 
juŜ przestało wzbudzać we mnie lęk. Zacząłem myśleć o Wiktorii, ale twarz od razu utraciła 
wyraziste rysy; musiałem zmobilizować całą siłę woli, aby zachować nienaruszoną ostatnią 
wersję. Trzeba się kontrolować! JakŜe teraz zazdrościłem Charłanowi: ten miał rysy jak 
wyciosane z kamienia. „Ty masz, Szy-szyho, twarzyczkę zupełnie bez wyrazu — dogryzał 
mi. — Nie trzeba zaglądać do dowodu, gołym okiem widać pochodzenie społeczne. Z 
pachołków pochodzisz, z tych, co słuŜą..." 
Wróciłem do foyer, zanurzyłem się w tłum. Sytym spojrzeniem wzgardliwie obrzuciłem 
bufet, obojętnie przeszedłem obok stolików, na których stały butelki po, piwie i lemoniadzie, 
minąłem gablotę z fotosami aktorów. Mechanicznie okrąŜyłem foyer — czułem się cząstką 
ludzkiego potoku — zawróciłem i wreszcie ujrzałem Ołenę. Właściwie najpierw zauwaŜyłem 
Wikę: długonogą, szczupłą, w sukience z białej krempliny, z ogromnym dekoltem 
ukazującym chude opalone ramiona. Była w niej jakaś ujmująca dysharmonia. „Ładna — 
stwierdziłem. — Wcale nie taka sobie zwykła kobieca uroda. Uroda, którą daje intelekt, to 
chyba właściwe słowo. Zapamiętać i przy okazji powiedzieć 
106 
jej to..." Oryginalne były nie tylko oczy: duŜe, wyraziste, błyszczące, ale takŜe subtelne, 
wraŜliwe usta, nawet brwi. Te brwi Ŝyły jakby odrębnym Ŝyciem: to wyginały się pytająco, to 
załamywały się, jakby malutkie fałdki z uporem uderzały o niewzruszony brzeg wysokiego 
czoła, to zamierały nieruchomo, spokojne i łagodne. Ołena przegrywała z Wiką, miała 
banalną twarz niemłodej juŜ kobiety; zresztą Ołena nigdy mi się nie podobała, to była 
taktyczna zagrywka, teraz juŜ zbędna, ale trzeba udawać, Ŝe nic się nie zmieniło — kobiety są 
mściwe. 
—  Dobry wieczór! — uśmiechnąłem się ciepło. 
—  Dobry wieczór! — szczerze ucieszyła się Ołena. Widocznie juŜ straciła nadzieję, Ŝe mnie 
tutaj zobaczy. 
Na Wikę nawet nie podnosiłem oczu — juŜ wcześniej ułoŜyłem sobie scenariusz spotkania. 
—  Państwo się nie znają? — raczej stwierdziła niŜ spytała Ołena. Dopiero w tym momencie 
pozwoliłem sobie przelotnie spojrzeć na Wikę. Wzrok mój był obojętny, rzekłbyś — 
skupiony na czymś głębszym i bardziej istotnym niŜ teatralne znajomości. I nagle kurtyna 
uniosła się, odsłaniając burzę z trudem hamowanych uczuć — na krótko przestałem nawet 
uwaŜać na swoją twarz, całą duszę wkładając w to jedno spojrzenie. Wilka zarumieniła się i 
wyciągnęła do mnie rękę. 
—  Prawie się znamy. Niemal co dzień kiwam do pana ręką, wprawdzie tylko przez szybę, ale 
zawsze... Pan jest taki zajęty, mógł nie zauwaŜyć lekkomyślnej studentki. 
—  W pracy jestem wyłącznie urzędnikiem. 
—  A teraz? — w jej oczach pojawiło się zainteresowanie. 
—  Teraz... człowiekiem... — z trudem zdobyłem się na to wyznanie, tak obco i 
nieprzyjemnie brzmiało to słowo.   Chcąc   ukryć   zmieszanie,   dotknąłem   leciutko 
107 

jej szczupłych, chłodnych palców: — Nazywam się Andrij Szyszyha. W mitologii 
słowiańskiej szyszyha to zły duch. Ostrzegam! 
—  Wika.   Wiktoria   to   takŜe   symbol.   Interesujące, 
prawda? 
Uśmiechnąłem się. Najwyraźniej wciąŜ jeszcze traktowała Ŝycie jak zabawę lalkami, którymi 
chyba niedawno przestała się.zajmować. Zaczęliśmy przechadzać się we trójkę: ja, Wiktoria i 
Ołena. Nie było to wygodne — nieustannie rozdzielał nas płynący naprzeciw potok ludzi. 
Niebawem Ołena podeszła do jakichś znajomych. 
—  Jak się panu podoba Kalinowska? 
„Kalinowska...kalina... — myśli w popłochu przelatywały mi przez głowę. — Las...kalinowe 
drzewo... kalinowy kwiat... Kalina czerwona... krew czerwona... wieczór...wieczorna 
gazeta...fotografia. AleŜ tak, przecieŜ to primabalerina." 
—  Efektowna, ale niezbyt odkrywcza, chyba się pani zgodzi, prawda? W tym dramacie 
Mawka uosabia przyrodę. A przyroda to odwieczne ścieranie się złych, nieubłaganych, 
mściwych sił. To wir namiętności, a nie słodka sielanka. 
—  Bardzo subiektywna opinia. — Omal nie parsknąłem śmiechem, tak powaŜnie i 
pouczająco to zabrzmiało. — Istnieje przecieŜ ustalone, tradycyjne rozumienie obrazu. I nie 
zawsze, zwłaszcza jeśli idzie o balet, miałaby uzasadnienie jakaś inna, własna interpretacja. 
Dla mnie, podobnie jak dla większości, Mawka to coś bardzo jasnego i delikatnego. Mawka 
Kalinowskiej jest właśnie taka, do jakiej przywykliśmy i jaką chcielibyśmy oglądać. I co za 
technika! 
—  Sztuka to obnaŜony nerw i nie ma tu miejsca na takie sentymenty — uśmiechnąłem się 
krzywo. — Sentymentalizm rodzi się z kompleksu niŜszości. śycie 
108 
to chaos, walka światła i ciemności, a tu piękna sala, aksamitne fotele, tekturowe krzaczki w 
malowanym krajobrazie, przyjemna muzyczka i zgrabne baletnicz-ki... Nie znoszę tego! 
—  Czemu od razu z taką pasją, nie moŜna spokojniej? 
—  Chce pani powiedzieć — bardziej obojętnie? Nie mogę, nie umiem. KaŜdy musi na nowo 
budować świat, od pierwszego do ostatniego dnia stworzenia. A obojętność nie jest uczuciem 
twórczym. 
—  A dlaczego nie chce pan Ŝyć w świecie, który jest juŜ gotowy, zbudowany? Dobry 
wieczór, Andriju Se-menowyczu! Przepraszam, ale Kijów to duŜa wiocha, co krok kogoś się 
spotyka. 
—  Rzeczywiście, dlaczego? — powtórzyłem z goryczą jak człowiek, którego nikt nie chce 
zrozumieć. — BądźŜe małym urzędniczyną, wkrótce awansujesz i juŜ nie ty będziesz bił 
pokłony, ale ciebie będą witać przed drzwiami urzędu, a moŜe szczęśliwy traf wyniesie cię 
jeszcze szczebel wyŜej. Mnie na przykład niedawno proponowano odpowiedzialne 
stanowisko w zarządzie — rzuciłem mimochodem (moŜna być postępowym, ale ma się te 
widoki na przyszłość, niech sobie zakonotuje takŜe i to). Zresztą pani jest zbyt mądrą osobą 
(nie powiedziałem — kobietą, bo w podziale według płci jest coś poniŜającego), Ŝeby trzeba 
było tłumaczyć pani tak elementarne sprawy. Pani teŜ jest w tym świecie za ciasno, czuję to, 
ale ten świat jest zbyt wygodnie urządzony, by podejmować ryzyko poszukiwań, prawda? 
Zaglądałem jej w oczy, nie pozwalałem się opamiętać, teraz ja byłem górą! Ale rybka, juŜ 
zagnana na płyciznę, przeskoczyła nagle zastawione sieci i zniknęła w odmętach... 
—  Dobry wieczór, pani Margareto! Jak tani Ana-tolij  Hryhorowycz? Słyszałam, Ŝe to był 
zawał... To 
109 
straszne! Proszę, niech go pani od nas pozdrowi. Nie, mama jest na daczy. Wróci dopiero w 
niedzielę. Do widzenia... ZauwaŜył pan, jak ona mi się przyglądała? To przez tę suknię. Wy, 
męŜczyźni, nie moŜecie zrozumieć, Ŝe męczy nas ta emancypacja, a nawet intelektualne 

rozmowy. Kobieta chciałaby — przynajmniej od czasu do czasu — czuć się jak prawdziwa 
lady, która wzbudza zachwyt swoimi strojami i którą się całuje w rączkę. Tołstoj odczuł to 
wręcz genialnie. Pierwszy bal Nataszy Rostowej, pamięta pan? Ta scena jeszcze dziś 
przyprawia mnie o bicie serca, choć właściwie teraz moja percepcja literatury jest wyłącznie 
intelektualna. Nawet w filmowej wersji Natasza jest wzruszająca. A pamięta pan... 
Wika mówiła dalej, ale juŜ nie rozróŜniałem słów. Samotny, zasłuchany w siebie, 
przyglądałem się sobie jak obcy: dobrze ubrany, pewny siebie męŜczyzna, trochę zbyt 
widocznie tęskniący za dobrobytem... „Dobry wieczór  pani,  zobaczymy  się  jutro?  Tak,  u  
nas,  nie wiedziałam, Ŝe pani juŜ wróciła z' wakacji, zadzwonię jutro, dziękuję, nie, jest za 
granicą, wie pani, tak go zmęczyły te wyjazdy, koniecznie musi odpocząć, chciałabym do 
Bułgarii, do Złotych Piasków, tak, słyszałam, Ŝe to nic specjalnego, ale przynajmniej coś się 
dzieje, a ubiegłe lato przesiedziałam w jakiejś okropnej dziurze, nudziłam się jak mops, no to 
do jutra, niech pani pozdrowi tatusia, a będzie na premierze?  SkądŜe,  za miesiąc broni 
doktoratu, teraz w ogóle nie wychodzi, siedzi po uszy w  ksiąŜkach,  widziała  pani  jego 
monografię?  Bardzo  ładnie  wydana,  człowiek  bierze  do ręki i od razu wie, Ŝe to naprawdę 
naukowa rozprawa, ja groŜę, Ŝe w końcu wezmę sobie kochanka, proszę pozdrowić mamę, 
wpadnę w tym tygodniu..." Lśniąca posadzka ujęta w koronkę z ceramiki, kandelabry jak 
malutkie słońca: ogniste punkty na triumfalnej drodze, 
110 
po której toczy się rydwan zwycięzcy, Andrija Szyszy-hy, miasto powalone na kolana, 
upojone poczuciem władzy nad czasem i materią, świat jak miękka glina, którą moŜna 
uformować w dowolny kształt, prawdziwa mądrość to celowe działanie, Ŝywy organizm 
wszystkie siły kieruje na zachowanie Ŝycia, dobra symbioza: agresywność Charłana plus 
intelekt Szyszyhy. 
Ukołysany słodkimi marzeniami byłem jak ten leniwy chłop, który zasiał proso i słodko 
zachrapał, czekając na gotową kaszę z okrasą, a tymczasem wróble wszystko wydziobały... 
Naprawdę jest taka bajka. 
— Aha, chcieliśmy uciec, ale się nie udało! — Ołena wzięła mnie pod rękę. 
Niezadowolony z siebie, milczałem ponuro. Odezwał się drugi dzwonek — przerwa była 
zmarnowana. Oddawałem się marzeniom, a trzeba było działać. Usiadłem między Ołeną i 
Wiką (akurat było wolne miejsce) i wsparłszy głowę na ręku (niby Ŝe staram się nie okazywać 
wraŜenia, jakie robi na mnie muzyka i taniec, jak głęboko i namiętnie potrafię przeŜywać!) 
zerkałem spod oka na Wikę, obserwując jej reakcje. Na drugiej przerwie Ołena nie 
odstępowała nas na krok. śywo rozmawiała o czymś a Wiką, ja wolałem milczeć, z rzadka 
wtrącając jakiś ironiczny dowcip. Jednak nagroda mnie nie ominęła. Przy wyjściu Wiktoria 
została troszeczkę z tyłu: 
—  Słuchałam pana z duŜym zainteresowaniem... 
—  Dzięki — usiłowałem nadać głosowi ton wzruszenia. 
MoŜe spodziewała się, iŜ zechcę wykorzystać okazję. Ale milczałem męŜnie, wierząc w 
szczęśliwy przypadek. Jutro po meczu... Jutro. „Niech tylko baba zoba- 
Ш 
czy, Ŝe się nią interesujesz, juŜ tracisz w jej oczach" — mawiał Petro. 
—  Podrzucić pana? Odwoziłam mamę na daczę i nie zdąŜyłam odstawić samochodu. 
—  Dziękuję, najlepiej pasuje mi metro. 
Ołena wsiadła razem z Wiką. Auto ruszyło. Stałem na chodniku, aŜ dwa czerwone światełka 
zagubiły się wśród innych. Bal się skończył. Kopciuszek zdejmował złociste pantofelki. 
Jeszcze nigdy nie czułem się tak samotny na gwarnej ulicy. Miałem wraŜenie, Ŝe wszyscy coś 
podejrzewają i obchodzą mnie z daleka. Wstąpiłem do sklepu: kasjerka wzięła mój banknot w 
dwa palce, jakbym był zadŜumiony. Na ruchomych schodach metra poŜądliwie wpatrywałem 
się ludziom w twarze, ale tłum sunął obok mnie obojętnie jak koło szklanej szyby. Wagon był 

dość zatłoczony, lecz koło mnie nie usiadł nikt, jakby z daleka wyczuwano wilka. A zresztą 
— moŜe to wszystko tylko urojenia. 
W domu zasiadłem do telefonu, choć nie miałem pojęcia, gdzie chciałem dzwonić — w 
całym ogromnym mieście byłem zupełnie sam. Wykręciłem numer informacji, usłyszałem 
głos telefonistki i odłoŜyłem słuchawkę. Doskwierała mi samotność, ale ludzie — draŜnili. 
Niewiele myśląc gruchnąłem na łóŜko i nakryłem się z głową chwytając się snu jak ostatniej 
deski ratunku. Nagle zerwałem się i otworzyłem drzwi: w zamkniętym pomieszczeniu było 
mi jakoś duszno i ciasno. 
W kuchni kukułka (Charłan lubił ścienne zegary — przypominały mu wieś i dzieciństwo) 
wykukała dwunastą... 
Wilk przeciągnął się. Wielkie cielsko zajmowało pół pokoju.  W sączącym się z okna skąpym 
świetle był 
112 
cały srebrzysty. Drapiąc pazurami po podłodze obszedł pokój i pchnął łbem uchylone drzwi. 
Trzasnął lufcik, w nosie załaskotał przeciąg. Z klatki schodowej wpadło rude pasmo światła i 
legło na lśniącym parkiecie. Stulił uszy i stąpając niepewnie po śliskich stopniach nurk-nął w 
kłębiącą się na schodach orgię woni smaŜonej cebuli, świeŜego wapna, naftaliny, proszku do 
prania. 
śółtawy brzuch nieba niemal dotykał ziemi (łuna znad dalekiego miasta sięgała aŜ do lizjery 
lasu, ale w powietrzu nie było śladu spalenizny, wszędzie unosiła się znienawidzona woń 
człowieka). Wstrząsnął nim dreszcz — sierść zjeŜyła się na grzbiecie. Od pól, rozmywając 
kontury domów, ciągnęła mgła. Kilkoma susami przeciął wyasfaltowane podwórze. Na 
szerokiej dwupasmowej ulicy ostry smród smoły i spalin jeszcze raz przypomniał mu miasto. 
Po drugiej stronie drogi było juŜ pole: stamtąd ciągnęła woń mokrej mgły, by-licy, zgniłych 
kartofli, myszy. Łapy przyjemnie zapadały się w pulchnej ziemi, bieg dawał radość. Gdzieś 
daleko poderwał się ptak ciągnąc za sobą jeszcze ciepłą smugę zapachu. Kartoflisko 
skończyło się, zapachniało słomą, w szarej mgle zamajaczyły stogi. 
Nagle sterczące uszy drgnęły. Gdzieś z dala dobiegł gardłowy, podniecający zew. Wilk 
wyszczerzył kły i .stanął jak wryty. Ale dźwięk nie powtórzył się juŜ, za to wiatr, który teraz 
pompował kłęby mgły w Ŝółty pęcherz miasta, przyniósł nieuchwytną woń lasu i zwierzyny. 
Ogarnął go słodki niepokój: łapy same oderwały się od ziemi i przez dolinki, miedze, kanały, 
rowy i chaszcze poniosły go w dal od ludzi, od samotności — ku wilczej zgrai, ku swoim... 
Nasyciwszy pierwszy głód, stado legło u stóp pagórka, leniwie ogryzając rozwłóczone kości. 
Wilk leŜał obok samicy, z łbem ułoŜonym na łapach, jakby nasłuchiwał sytego burczenia w 
brzuchu. Ślepia mu się kle- 
8 — Samotny wilk 
113 
iły, miła słabość ustępowała ze zmęczonego nocnymi łowami ciała. Woń butwiejących liści, 
siana, Ŝołędzi, grzybów i bagna łaskotała nozdrza, niosła spokój i ukojenie. Wreszcie miał 
wszystko, o czym marzył; pod przymkniętymi powiekami przepływały jeszcze raz światełka 
na wzgórzu, na którym rozsiadły się letniskowe domki, szare cienie na Ŝółtym piasku, 
przelatujące wysoko chmury, dziura w ogrodzeniu, niebieskawe błyski strzałów, szaleńczy 
bieg przez łąkę... 
Nagle w osiedlu po drugiej stronie bagna zapiały koguty. Zgraja poderwała się. Jeszcze przez 
chwilę biegła razem, ale szare cienie szybko się rozsypały i wilk pozostał sam. Po własnych 
śladach śmigał w stronę miasta. Niebo na wschodzie zaczynało płonąć. 
Gdy koguty zapiały po raz drugi, był juŜ niedaleko pierwszych bloków, na kartoflisku, gdzie 
kilka godzin temu ułowił tęskny zew wadery. 
Trzeciego piania, które niosło się daleko poza robotnicze przedmieście, juŜ nie słyszał. 
114 

r 
ROZDZIAŁ   SZÓSTY 
SłuŜbowy samochód wyrwał się z labiryntu wielopiętrowych mrówkowców i pomknął w 
kierunku Mry-na. Za szybą pojawiły się rozłoŜyste sosny i niewysokie domki. Dopiero teraz 
Szyszyha poczuł, jak bardzo zmęczyło go miasto. Podobnie na wiosnę człowiek z ulgą zrzuca 
zimowe palto, czapkę, i ocieplane buty, nie mogąc się nadziwić, jak mu przyjemnie i lekko, i 
jak mógł wytrzymać w tym wszystkim przez tyle miesięcy. „Miasto to dno morza, gdzie 
rodzą się perły — pomyślał sadowiąc się wygodniej. — My zaś jesteśmy jak poławiacze: 
ledwie się zanurzymy, juŜ wyrywamy się na powierzchnię, by zaczerpnąć powietrza..." A 
przecieŜ jeszcze niedawno dziwił się, po co Charłan co kwartał jeździł do tych nędznych 
Pakułów, choć nie miał tam juŜ nikogo prócz dwu starych ciotek, które tyle go obchodziły co 
zeszłoroczny śnieg. 
Z rozczuleniem patrzył na pomalowane na zielono płoty i okiennice. Na sznurach 
rozciągniętych przez całe podwórko suszyło się pranie, wokół gołębników krąŜyły gołębie, w 
ogródkach widać było rzędy kapuś- 
8' 
115 
cianych głów. Te sielskie, zalatujące prowincją obrazki przywołały inne, zatarte przez czas 
wspomnienia: ciche, staroświeckie przedmieście Mryna, które pamiętał z dzieciństwa. Ale ta 
cała idylla niepostrzeŜenie odpływała i gasła, ustępując miejsca natarczywym, ostrym jak 
czarno-białe fotografie, wspomnieniom Pet-ra: czarne badyle słoneczników w zasypanym 
śniegiem ogrodzie, czarne pudła drewnianych magazynów na kołchozowym podwórzu, 
czarne bruzdy, w których grzęzło się po kostki szukając zeszłorocznych ziemniaków na 
krochmal; grząska, wysadzana wierzbami droga na Szeptaki, gdzie Petro chodził do ósmej, 
dziewiątej i dziesiątej klasy; trzy lata, dziesięć tysięcy kilometrów, jedna czwarta równika, 
gumiaki, w których chlu-1 pie woda. I nagle — pod powałą w zgrzybiałej chatce róŜowa, cała 
w białe kwiatuszki kula — prezent od miastowego chłopca, który przyjechał na wakacje do 
Pakułów; gdy rozpaliło się w piecu, kula wirowała na nitce, unosiła się pod sufitem jak 
czarodziejski ptak, przypadkowy przybysz z niedosięŜnego, bajecznie kolorowego miasta... 
—  To co, Ŝeni ci się kolega, druŜbą będziesz? — zagaił znienacka dyrektor. 
Wspomnienia pierzchły jak kawki z pakulskiej cerkwi. Znów był Andrijem Szyszyhą, 
któremu do szkoły wystarczyło przejść tylko przez ulicę, zawsze miał osobny pokój z 
miękkimi jak aksamit chodnikami, kolorowym kilimem na ścianie, wiszącą lampą z 
czerwonym abaŜurem; miał nawet lśniący rower wyścigowy. Matka i ojczym ptasiego mleka 
mu nie Ŝałowali, byle tylko przynosił ze szkoły same piątki i zdał na wyŜszą uczelnię. 
—  Nie taki on znów kolega — odparł ostroŜnie. — W studenckich czasach mieszkaliśmy w 
jednym akade- 
116 
miku, to wszystko. I nie tyle on się Ŝeni, co jego Ŝenią. Wie pan, Lolka... 
—  A gdzie oni będą mieszkać? 
—  Wynajęli sobie jakiś pokoik. Do spółdzielni się zapisali.  Matka Lolki to dyrektorka 
szkoły, pomoŜe. 
—  Ale konstruktor z niego jak się patrzy, co? 
—  Aha. Ma w sobie iskrę boŜą, tylko... — Andrij urwał. Gdzieś czaiło się 
niebezpieczeństwo. 
Wiatr przyniósł na skraj lasu woń człowieka, ludzkiego osiedla i domowego ogniska — 
czarne nocne mary obudziły się, wypłynęły z odmętów podświadomości. „Na co dyrektorowi 
wiedza o tym, co myślę o Wielkim Konstruktorze? W ogóle po co ta cała gadka?" — trwoŜ-
nie tłukło się po głowie. 
—  ...tylko niezdyscyplinowany? 

—  OtóŜ to! śadnej dyscypliny w myśleniu. Nigdy nie wiadomo, z czym wyskoczy. Brak 
jakichkolwiek hamulców. Z tą nową halą — pamięta pan — teŜ niby miał rację, ale po co od 
razu taki szum, w dodatku ponad głowami kierownictwa. Ekspert, wszystkie rozumy 
pozjadał, a inni to barany... — Szyszyhą wpadł w panikę: moŜe idzie o mieszkanie albo o 
awans na kierownika działu? Takie trusie jak Jurko lubią wlec się-w ogonie, udawać 
owieczki, a potem jak dadzą dubla do przodu, to tylko się za nimi kurzy. — Czasem trudno 
się zorientować, czy rzeczywiście on ma nie wszystko po kolei, czy tylko udaje. Jeszcze na 
studiach, pamiętam, tygodniami nie je, nie pije, na wykłady nie chodzi: perpetuum mobile 
chce wynaleźć. W nocy przysiadzie na korytarzu albo w łazience na parapecie i kreśli. 
Właśnie wtedy zaczęli na niego wołać Wielki Konstruktor — i tak zostało. Ale on taki jest — 
dziś to go interesuje, jutro tamto, wszystkie sroki chciałby za ogony trzymać. Skończył 
mechanikę, o medycynie pojęcia nie ma, ale jak pan myślir co go teraz intere- 
117 
suje? Onkologia! Niby Ŝe to takie hobby, ale jak to hobby odbija się na jego pracy? Chce 
dokonać syntezy wszystkiego, co wiadomo na temat raka, i otworzyć przed ludzkością nową 
drogę... A ludzkość powinna go z wdzięcznością oklaskiwać i wyrzeźbić w czystym złocie 
tego chudzielca z wystającymi Ŝebrami... 
Zamilkł oczekując jakiejś reakcji, ale dyrektor obojętnie szeleścił gazetą. MoŜe nie trzeba 
było występować tak gwałtownie, ale obawa, Ŝe szef ma wobec Jurka jakieś plany, odebrała 
mu zdrowy rozsądek. 
— Oczywiście ta cała onkologia to czysty dyletan-tyzm. To juŜ nie osiemnasty wiek, kiedy 
uczony mógł nie wstając od biurka odkrywać wiekopomne prawdy. Podstawą współczesnej 
nauki jest eksperyment — onkologia jako hobby jest co najmniej śmieszna. Zbierać fakty i 
uogólniać je! Współczesny Hegel... — wyzłoś-liwiał się Andrij. Milczenie dyrektora 
sprawiło, Ŝe namiętność tego monologu stawała się podejrzana. — Czy bezmyślne nurzanie 
się w tym oceanie fachowej literatury daje mu prawo uwaŜać się za kogoś lepszego? Takie 
ksiąŜkowe mole zawsze mnie brzydziły. Co taki wie o Ŝyciu? Ja teŜ mógłbym chodzić z 
głową w chmurach i pluć na ten cały ziemski padół, a jak bieda przyciśnie — w administracji 
się wypłakiwać: dajcie mieszkanie, Ŝenię się. Krokodylowe to łzy, a w sercu pycha: ja jestem 
lepszy od tego całego pospólstwa, powinniście się cieszyć, mogąc dać mi mieszkanie... 
Wreszcie zmusił się, Ŝeby zamilknąć. Dyrektor dalej przeglądał gazety, kierowca bez słowa 
patrzył przed siebie — ich. milczenie zdało się Andrijowi pełne potępienia. Wolałby 
rozmawiać o byle czym — o biurze, o piłce noŜnej, o kosmosie — byle tylko nie zostawiali 
go samego z jego myślami. Droga biegła przez las: wśród ciemnych sosen wyrastały 
purpurowoŜółte wysepki dębów (zielone igiełki haftowane w nieregularne 
118 
plamy światła i cienia przypominały pasiasty pled z wielbłądziej wełny — był to ostatni 
obraz, jaki zatrzymał pod powiekami uciekając wtedy  z Kijowa), potem zamigotały leśne 
przecinki i ścieŜki, które odprowadzał   spragnionym,   zamglonym   wzrokiem.   Po chwili za 
szybą rozpostarła się jasnozielona po niedawnych deszczach łąka; dalej słał się równiutki 
dywan oziminy, zza horyzontu wyłaniała się baniasta wieŜa cerkiewki i migoczące w słońcu 
skrzydła wiatraka. Andrij juŜ z pół roku nie był za miastem dalej niŜ na plaŜy nad Dnieprem. 
Teraz, im dłuŜej patrzył na dalekie pola, tym goręcej pragnął poczuć pod stopami miękką 
wilgotną ziemię i wędrować hen, gdzie oczy poniosą. Tylko ruch, poczucie fizycznej 
swobody mogłoby uratować go dziś od męczącej psychicznej wiwisekcji, dokonywanej na 
samym sobie. Ale samochód niezmordowanie poŜerał półtora kilometra na minutę; przestrzeń 
była tam, na zewnątrz tego miniaturowego świata, którego nieprzekraczalne  ramy stanowiły  
Ŝelazo,  guma i grube szyby z pleksiglasu. Tylko ten mikroświat był realny  i  ta  realność  
ściągała   rozszalałą  wyobraźnię z powrotem na ziemię. Szyszyha protestował, odwracał się 
jak kociak, któremu usiłują wetknąć pysk w to, co napaskudził, i raz za razem powtarzał w 

duchu zaklęcie Petra: „Analizuj sytuację, a nie własny pępek!" Mimo to nie mógł się 
powstrzymać, aby z bezczelną wesołością i podziwem nie szeptać: Ale z ciebie, Szyszyho, 
prawdziwa swołocz... 
Chcąc jeszcze bardziej się upokorzyć, zaczął wspominać swoją przyjaźń z Jurkiem: cudowne 
chwile wzajemnego zrozumienia, długie wieczorne rozmowy. Człowiekowi zdaje się wtedy, 
Ŝe jego rozum nie zna granic, w oczach przyjaciela widzi zachwyt, nie myśli o sobie, bo 
waŜna jest tylko ludzkość, tokuje naiwnie, idealizując i siebie, i świat... 
119 
No i co? Zdrajca, przybłęda, odszczepieniec — uświadomił sobie z przeraŜającą jasnością. 
„Ze teŜ grom z jasnego nieba nie utłucze mnie na miejscu." Ale niebiosa milczały. Samochód 
równomiernie nawijał na koła wstęgę szosy, mijał wioski, pola i zagajniki, stada krów, które 
pasły się pod przydroŜnymi drzewami. Spróbował się uśmiechnąć: najpierw ostroŜnie, 
nieśmiało, kącikiem ust, jakby sprawdzając stopą cienką skorupę lodu, potem wargi 
rozciągnęły się, ukazując dwa rzędy mocnych zębów. Najlepszą obroną jest atak. 
Co za róŜnica czy jestem taki, czy inny? Moralność to tylko piana na powierzchni Ŝycia, a 
inteligenciki w rodzaju Wielkiego Konstruktora nie mają odwagi zdjąć swoich róŜowych 
okularów, przez które widać jakiś nierealny świat. W kaŜdym z nas siedzi wilk i tylko czeka, 
by pokazać kły. A ja sobie Ŝyję, i to nieźle, daj BoŜe kaŜdemu. Przed chwilą wyznałem, jak 
mówią uczeni w piśmie, Ŝe mam duszę wilka, i co: niebo się nie zawaliło, ani samochód nie 
uderzył w wierzbę... 
Ale powoli zimna fala szczerości opadła i Szyszyha zapragnął przyodziać się w coś. Ludzie 
chodzą opatuleni nie tylko dla ciepła: ubranie to malutka, jednoosobowa forteca, w ubraniu 
człowiek czuje się bezpieczny, pewny, Ŝe nikt nie będzie go wytykał palcami... A moŜe jego 
napad na Jurka wyjdzie Wielkiemu Konstruktorowi na dobre? PrzecieŜ juŜ dawno zamierzał 
przenieść się do instytutu, zająć się wreszcie czymś sensownym, ale bał się skoczyć na 
głęboką wodę. Takie mole ksiąŜkowe nie mają Ŝadnej inicjatywy, a teraz jeszcze ta Lolka. 
MoŜe szef, wiedząc, jak się sprawy mają, sam popchnie Jurka, ułatwi mu powzięcie decyzji? 
Powoli Andrij zaczął się uwaŜać nieomal za dobroczyńcę Wielkiego Konstruktora. Jednak 
gorzki osad w  sercu  pozostał;  pejzaŜe  za  szybą  takŜe  przestały 
120 
wzruszać. Lepiej chyba zdrzemnąć się trochę. Ale przez szary opar snu raz po raz przebijały 
się iskierki świadomości: niejasne skojarzenia, obrazy minionych dni... Przekonanie, Ŝe 
wilcza natura była jednak czymś obcym, co spadło nań znienacka wraz ze śmiercią Charłana, 
było nawet dość przyjemne. Przez chwilę dawne Ŝycie zdało mu się tak piękne, Ŝe aŜ się 
wzdrygnął — gdybyŜ moŜna było cofnąć czas przynajmniej o czterdzieści osiem godzin, 
poczuć w sobie tamtą lekkość i beztroskę. 
Wieczorami, łyknąwszy barszczu w stołówce, lubił zajrzeć do jakiegoś baru na Chreszczatyku 
i bezmyślnie obracając w palcach szklaneczkę wina patrzeć, jak za oszkloną ścianą gęstnieje 
mrok. Błękitnawe pasma papierosowego dymu spowijały Ŝyrandol, wplatały się w śmigło 
zepsutego wentylatora. W takich chwilach naprawdę nie myślał o niczym: tu było cicho i 
spokojnie, a obok niepostrzeŜenie płynęła majestatyczna rzeka czasu. Zapalał papierosa, 
którego wycyganił od Charłana: jeden papieros na dzień i dość; uwaŜał na siebie, chociaŜ sam 
nie wiedział, po co. Ale ten jeden smakował mu nadzwyczajnie, delektował się nim podobnie 
jak dobrym winem czy aromatyczną kawą, którą popija się małymi łyczkami. Czasem 
przysiadał się do stolika jakiś pijaczek i szeroko wykładał swoją pijacką filozofię. Andrij 
słuchał w milczeniu. 
W dni wolne od pracy spał do południa, potem golił się starannie, wkładał świeŜą koszulę, 
odświętny garnitur i jechał do restauracji. Wypijał setkę czystej i zjadał dobry obiad. Potem 
szedł na spacer albo do kina, a wieczorem odwiedzał pewną znajomą niezamęŜną juŜ 
fryzjerkę. Pieczołowicie wieszał garnitur w szafie, ale na noc nie zostawał nigdy, Ŝeby 

przypadkiem nie stwarzać biedactwu złudzeń na ponowny mariaŜ. Kiedy  „Dynamo" grało  
jakiś waŜny  mecz  i 
121 
wszyscy, nawet gospodyni, u której podnajmował pokój, podąŜali na stadion, zasiadał przed 
telewizorem i patrzył," ale nie włączał fonii: w kompletnej ciszy małe figurki miotały się po 
niebieskawym ekranie jak rybki w, akwarium... 
„Kiedy cię wypuszczali na świat — dobrodusznie przygadywał Charłan — ktoś był za 
leniwy, Ŝeby porządnie spręŜynę nakręcić. Obrócił raz, byle zbyć, i tyle. Jak znajdzie się ktoś, 
kto zrobi jeszcze bodaj dwa, trzy obroty — moŜe i z ciebie będą ludzie." 
Petro nawet na plaŜy nie próŜnował: hasał po mieliznach wzbijając tęczowe fontanny, grał w 
piłkę, stawał do zapasów z kaŜdym, kto się nawinął. Wypływać daleko nie lubił, wolał nie 
ryzykować, jak tylko nie mógł złapać gruntu, od razu zawracał. I pływać umiał, i silny był, a 
jednak się bał: zawsze moŜe człowieka kurcz chwycić. Szyszyha przeciwnie — robił 
rozgrzewkę, narzucał mokry ręcznik, Ŝeby skóra przyzwyczaiła się do zimna, i płynął aŜ na 
środek Dniepru. Zawracał dopiero wtedy, gdy jakiś stateczek ryknął ostrzegawczo syreną albo 
ratownik podpłynął motorówką. Wychodził z wody przyjemnie zmęczony, kładł się na piasku 
osłoniwszy twarz gazetą albo otwartą ksiąŜką. Teraz następowały najsłodsze chwile: kropelki 
wody na skórze wysychały w palących promieniach słońca, błoga słabość wypełniała ciało. 
Czas stawał w miejscu, słońce posłusznie zatrzymywało się w swojej wędrówce, wszystko 
spowijała gęsta gorąca mgła zacierająca kontury... 
Drzemał, jakby zawieszony w kosmicznej próŜni, nie zdając sobie sprawy gdzie jest i co się z 
nim dzieje. Jadący z przeciwka samochód przemknął obok nich ze świstem. Andrij wzdrygnął 
się i poprawił na siedzeniu, ale wciąŜ jeszcze wolał nie otwierać oczu: szko- 
122 
da było rozstawać się z tamtym jasnym, letnim dniem, % parzącym stopy piaskiem... 
Przez miękką watę snu przebiło się w końcu jakieś cieniutkie stukanie: jakby kurczątko 
zawzięcie pukało w skorupkę chcąc wydostać się na swobodę. I wtedy myśli, niczym stado 
spłoszonych antylop (kadr z filmu dokumentalnego), rzuciły się do galopu: jeŜeli nic nie 
wyjdzie z mieszkaniem Charłana, kupię (właśnie kupię, a nie zbuduję — teść pomoŜe, 
przecieŜ nie mogę czekać, nie będę z Wiką tułać się po jakichś podmiejskich osiedlach), a 
więc kupię spółdzielcze mieszkanie. Jeden pokój to bezsens, trzeba przynajmniej dwa, to 
będzie, o ile pamiętam (swego czasu Petro obrzydzał Ŝycie tą matematyką) trzy albo cztery 
tysiące — połowa matczynego domu... Matka, niech jej Allach da zdrowie i długie Ŝycie, 
pcha mnie do Ŝeniaczki: marzy, Ŝeby jeszcze prawnuki kołysać. Siły ma niespoŜyte: jak 
sięgnę pamięcią, zawsze sama orała, kosiła i zbierała, teraz takŜe od rana do wieczora w 
ogródku. Kwiaty hoduje. Pewnie dlatego nie wie, co to nerwy, moŜna jej tylko zazdrościć. 
Chyba Ŝeby zdarzyło się jakieś nieszczęście — mało to dziś wypadków, przez ulicę strach 
przejść, człowiek wychodzi z domu i nie wie, czy wróci... Pokiwał głową i zmusił się do 
myślenia o czym innym. 
To chyba połowa drogi. Tutaj jestem jak u siebie w domu. Ta cegielnia, w której pracowałem 
po studiach, stała właśnie tam, gdzie te wierzby. Trzeba było poprosić kierowcę, Ŝeby 
zatrzymał się na chwilę. Dyrektor drzemie: pomięte gazety zsunęły się na dywanik. „Teraz 
juŜ nie muszę stać na poboczu i czekać na okazję — myślałem rozparty na miękkim 
siedzeniu. — Właściwie to nieźle byłoby maszerować sobie teraz drogą albo — jeszcze lepiej 
— ścieŜką obok drogi i patrzeć na rozciągające się wokół pola..." 
123 
Znów przypomniał mi się Charłan. Czasami wpadał do mnie do cegielni — zawsze, Ŝeby było 
nie wiem jak ciepło, w ukochanych czarnych rękawiczkach z cienkiej skórki, jakby był chory 
na egzemę. JuŜ wtedy marzył, Ŝeby wyrwać się do Kijowa; ja nie miałem takich tęsknot — 
leniwie kreśliłem projekty odbudowy cegielni. Kiedyś zobaczył je Heorhij Wasylowycz i to 

otwarło mi drogę do Kijowa. Tylu rzeczy człowiek juŜ nie pamięta, ale do dziś mam przed 
oczyma czarne rękawiczki Petra... 
Dom wart z osiem tysięcy, ale przecieŜ połowa jest własnością ojczyma — krzepki dziadyga, 
na pewno mnie przeŜyje. Matka ma parę setek na ksiąŜeczce, ale podjąć będzie moŜna 
dopiero w pół roku po... Takie przepisy. Razem uzbierałoby się ze cztery patyki. W końcu 
ojciec Wiki to nie tylko koneksje, znajdą się i jakieś zaskórniaki... 
O, jasny gwint! Zupełnie jakbym juŜ jechał na matczyny pogrzeb. Usiłowałem pozbyć się tej 
upartej myśli, ale wymykała się niczym szczupak zagnany na mieliznę. Zepchnąłem ją na 
samo dno świadomości i zacząłem zastanawiać się, kiedy jechałem tędy ostatni raz. Chyba w 
lutym matka akurat skończyła pięćdziesiąty piąty rok Ŝycia i szła na emeryturę. Prosiła, 
Ŝebym przyjechał. Zgodziłem się bez entuzjazmu: za kaŜdym razem spodziewała się jakichś 
radosnych nowin. Całe Ŝycie miała nadzieję, Ŝe wreszcie zacznę odnosić sukcesy, tymczasem 
moja egzystencja była całkiem zwyczajna — bez karkołomnych wzlotów, ale i bez upadków. 
„W ojca się wdałeś — zrzędziła nalewając sobie wina — on teŜ był taki niemrawy." Nie 
mając czym zaspokoić ambicji, wymyślała róŜne cudy niewidy i rozpowiadała o tym na 
prawo i lewo. Znałem tę jej słabość i dlatego nie czułem się w Mrynie dobrze. 
124 
Ech, było nie było: postawię wszystko na jedną kartę! JeŜeli w poniedziałek sprawa z 
mieszkaniem Petra pójdzie po mojej myśli, a chyba nie moŜe nie pójść (poczułem, Ŝe wraca 
mi zwykła pewność siebie), od razu napiszę, Ŝe pięknie dziękuję, lecz uwaŜam, Ŝe w większej 
potrzebie są teraz Jurko i Lolka, a ja — zatwardziały stary kawaler — mam juŜ wprawę w 
tułaniu się po sublokatorskich pokojach. Proszę więc, aby przyznaną powierzchnię 
mieszkalną kierownictwo przekazało nowo załoŜonej rodzinie... Dobre, nie? Ten strategiczny 
manewr zyska mi nie tylko uznanie w oczach naczals-twa, ale i popularność wśród kolegów. 
Nikt nie wpadnie na to, Ŝe nagle dostałem w spadku czteroizbowy domek... 
Darmo usiłowałem odpędzić te głupie myśli. A moŜe matce naprawdę coś się przytrafiło? 
Mimo wszystko kochałem ją. Czułem się jak balon, który tylko wątła nić łączy z ziemią — tę 
nić trzymała w ręku matka. Na myśl o tym, Ŝe mogłoby się jej coś przytrafić, łzy zakręciły mi 
się w oczach. Odwróciłem głowę, aby kierowca nie zauwaŜył, co się ze mną dzieje. 
Wjechaliśmy na most. Przez stalową kratownicę zamigotała rzeka w oprawie szaroczerwonej 
wikliny. I właśnie wtedy doznałem olśnienia: spadek rozwiązuje mi wszystkie problemy! 
PrzecieŜ matka całe Ŝycie marzyła, Ŝebym awansował, stał się kimś waŜnym. Nawet z 
biologicznego punktu widzenia mój pomysł był bez zarzutu: stare drzewo umiera, aby 
korzenie mogły wyŜywić śmigający w górę młody pęd... 
WjeŜdŜaliśmy do Mryna. 
Na wprost nas, na sporym pagórku porośniętym drzewami, stała cerkiew. Białe ściany 
strzelały w niebo, po którym przelatywały pierzaste obłoki: chwilami odnosiło się wraŜenie, 
iŜ złociste kopuły szybują nad chmurami. Szosa okrąŜała wzgórze i cerkiew zdawała 
125 
się zataczać nad głowami podróŜnych szeroki krąg jakby na rozpostartych nieruchomo 
śnieŜnobiałych skrzydłach. 
—  Umieli budować! — westchnął dyrektor odwracając się, by jeszcze przez tylną szybę 
przyjrzeć się świątyni. — Człowiek tylko popatrzy i od razu robi 
się lepszy... 
—  Złudzenie! — odparłem. W moim głosie było tyle nieoczekiwanej złości, Ŝe szef spojrzał 
na mnie ze zdziwieniem. — Po prostu znali się na psychologii: oderwać ludzi od ziemi, 
stworzyć złudzenie, Ŝe niby gdzieś tam jeszcze coś istnieje. 
—  Tak, tak, oczywiście... — bąknął i wpatrzył się przed siebie w asfaltową wstąŜkę ulicy. 
Pojąłem, Ŝe ta jazda nie zbliŜyła nas — wręcz przeciwnie. No cóŜ, moŜe i wyczuł we mnie 
wilka, lecz odczuł takŜe siłę! Charłan przechwalał się, Ŝe czasem udaje mu się zmusić szefa, 

Ŝeby spasował. Moja agresywna (i bądźmy szczerzy — bezczelna) energia teŜ pewnie 
przejmuje go lękiem. NiechŜe mi nie staje na drodze, bo i jemu mogę pokazać zęby. 
Potrzebny mi jest tylko jako odskocznia w górę, no i jako osłona przed Prahni-makiem: temu, 
póki co, zębów nie pokaŜesz — wybije. Na   samo wspomnienie  zastępcy  do  reszty  
straciłem 
humor. 
Wszystko załatwiliśmy raz, dwa — tu juŜ naprawdę się przyłoŜyłem. Szef musiał chyba 
zauwaŜyć, jak się zwijam, bo wyraźnie złagodniał: 
— No, chłopcze, my tu z kolegą powspominamy sobie jeszcze młode lata, a ty na dwie 
godzinki skocz sobie do matki. Powiedz kierowcy, niech cię podwiezie pod sam dom. 
Zabałaganisz — autobusem będziesz nas gonił. Po południu mecz! 
Skoczyłem do cukierni, kupiłem tort, a dla ojczyma wino. ChociaŜ ojczyma pewnie nie 
będzie: teraz se- 
126 
zon na remonty, a on i okno naprawi, i drzwi dopasuje, i piec przestawi. Zaraz za miastem 
skręciliśmy w polną drogę, wzdłuŜ której stały niskie, dobrze juŜ nadgryzione zębem czasu 
domki o spłowiałych od słońca jas-nobrązowych, rudych lub zielonkawych dachach, ledwie 
widocznych w purpurowej gęstwinie wisien, gruszy i jabłoni. Na progach drzemały koty; 
świeŜą watę między oknami zdobiły róŜowe kwiaty z papieru. 
Ze wzruszeniem wracałem w świat swojego dzieciństwa. Po niedawnych rozmyślaniach 
pozostał jednak pewien niepokój; odetchnąłem widząc znajomy ganek, a na schodkach matkę 
zdrową i całą. Zobaczywszy samochód, plasnęła w ręce i podbiegła do furtki. Niedbałym 
ruchem — jakbym to robił co dzień — zatrzasnąłem drzwiczki i padliśmy sobie w objęcia. 
Nie przepadałem za tym powitalnym rytuałem, ale przemogłem się i głośno cmoknąłem 
powietrze nad jej uchem. „Dopiero co Ŝyczyłeś jej śmierci — przemknęło mi przez głowę. — 
A teraz..." Jednak nie czułem ani wstrętu do siebie, ani Ŝalu, tylko trzeźwą, chłodną 
obojętność. Zaproponowałem kierowcy, Ŝeby coś przekąsił, ale przecząco pokręcił głową — 
musiał wracać po dyrektora. Dumnie skinąłem ręką — z daleka wyglądało to, jakbym 
łaskawie go zwalniał — zza płotów zerkali sąsiedzi, a matka śledziła kaŜdy mój ruch. 
—  Przyjedzie po ciebie? — zapytała skwapliwie. 
—  Akumulator wysiadł, ledwieśmy się dowlekli — odparłem bez namysłu. Po co jej jeszcze 
jedno rozczarowanie? — Kazałem jechać do stacji obsługi, moŜe trochę podładują, i stamtąd 
pojedziemy. Tego niedbalca, co mnie przywiózł, trzeba pilnować jak psa, a człowiek 
wszystkiego sam nie dopatrzy: robota goni. Na godzinkę wpadłem... 
—  MówŜe, co tam u ciebie? — zaczęła matka, gdy tylko weszliśmy na podwórko. — Co z 
mieszkaniem? 
127 
Dziś rano przyszedł twój list. Alem się spłakała! Stary | aŜ nie wytrzymał: ryczysz, powiada, 
jak ta krowa, czy' ją biją, czy głaszczą — na jedno wychodzi. Jak nie płakać, mówię, kiedy 
radość taka. Ot, niektórzy, co z" Andrijkiem  do szkoły chodzili, piwo pod budką Ŝło-pią i pod 
płotem się walają. A naszemu, mówię, dała 
Bozia rozum... 
—  Mieszkanie faktycznie dostałem, tyle Ŝe meldunku jeszcze nie mam — powiedziałem 
basem. — Praca odpowiedzialna, nie ma czasu o sobie pomyśleć. 
—  Staraj się, syneczku, staraj, o pracę dbaj, ale i na zdrowie miej baczenie. Bo jak zdrowie 
stracisz, kto cię wtedy będzie potrzebował? 
Od razu, na podwórzu, musiałem narysować patyczkiem plan mieszkania, opowiedzieć, gdzie 
jaki mebel stanie, czy balkon duŜy i na co wychodzą okna. Siódme poty na mnie biły, ale gra 
była warta świeczki: chodziło o niezły grosz i musiałem zdobyć się na cierpliwość. Z pensji 

zostało mi ledwie dwadzieścia rubli, przy moich planach było to tyle, co kot napłakał. 
Weszliśmy do domu. W pokoju siedział ojczym i jego brat, były kierowca, obaj na bani. 
—  A, synek! — zawołał ojczym. Po kielichu robił się niezwykle rozmowny. — A my tu w 
głowę zachodzimy, co to za minister wołgą przyjechał. Witaj! Przy-siądź się, bratanek kaczkę 
ustrzelił, dziczyzną zakąsisz. MoŜe u nas nie taka kultura jak w stolicy, ale smacznie i tanio. 
Sam ustrzelisz, sam zjesz. No, jak tam? Matka mówi, Ŝe juŜ ukośnie się podpisujesz. 
—  Niby Ŝe jak? — nastroszyłem się. Poufały ton ojczyma działał mi na nerwy. 
—  A bo, uwaŜasz, jest taka gadka: Rozmawiają dwa chłopy, oba synów w mieście mają, po 
jakichś kance-laryjach. „No co, somsiedzie, syn ciągle jeszcze prosto się podpisuje?" 
„Prosto..." — wzdycha drugi. „A mój 
128 
w górę poszedł i juŜ ukośnie!" — chwali się pierwszy. %e niby rezolucyje róŜne układa, na 
dokumentach się podpisuje, o naczalstwo się ociera. No to i ciebie pytam: ukośnie czy prosto? 
__ Ukośnie... 
—  No i dobrze. Trza to opić, matka się zamartwiała... 
—  Andrijko juŜ zastępca dyrektora — wtrąciła matka, która tylko czekała, Ŝeby pokazać się 
przed szwagrem. Nareszcie i Słomiankowie ludziom nosa utarli... 
—  Nie zastępca, mamo, na razie tylko asystent — sprostowałem skromnie. Ale brat ojczyma 
nie słuchał, korciło go, Ŝeby się wygadać przed kimś nowym. 
—  Był u nas taki zastępca dyrektora do spraw gospodarczych. Rwał wszystko, co tylko mu w 
łapy wpadło. Jakby przeczuwał, szelma, Ŝe długo nie porządzi! Szkodny był jak kot w 
spiŜarni, niczego nie uszanował. Woła mnie raz. Wywieź skrzynkę mydła, mówi, ciebie na 
bramie nie sprawdzają. A juŜ wiadomo było, Ŝe go mają wyrzucić. To ja mu na to: „Nie chcę 
za głupie mydło milicji podpaść. Ty, mówię, kabzę sobie będziesz nabijał, a ja mam iść do 
mamra?" To on do mnie: „Dam ja ci, draniu, maszynę spirytusem przemywać! Dawno mam 
na ciebie oko!" Jak raz był koniec miesiąca, siadam, wypisuję zapotrzebowanie na pół litra 
spirytusu — i po parafę. A ta szelma pisze: „Wydać litr lotniczej benzyny." Ja do dyrektora, 
dyrektor się pośmiał, przekreślił „benzyny" i wpisał „spirytusu". No i co? Tamtego wywalili. 
Niedawno spotykam sukinsyna przy budce z piwem. Na bani był, ale mnie poznał i z łapą się 
pcha. A ja mu figę pod nos podstawiam: spirytus, draniu, pamiętasz? 
—  A ja Ŝycie przeŜyłem, ale cudzego nie ruszyłem, nawet patyka na podpałkę — ojczym 
połoŜył na stole czarne, pokryte odciskami ręce. — Siekierę czy kiel- 
9 — Samotny wili 
129 
nię w dłoń i naprzód, „za rodinu", jak mówił nasz rotmistrz... No to chluśniem! śebyś jeszcze 
ukośnie j... 
Matka odprowadziła mnie aŜ do trolejbusu. 
— UwaŜaj na siebie, Andrijku, starszych szanuj. Jak twój dziadek umierał, jeszcze w 
Pakułach, tyś był wtedy całkiem malutki, zebrał nas i mówi: Jak sobie po-ścielesz, tak się 
wyśpisz. Usłyszysz, Ŝe na białe mówią czarne, to i ty mów, Ŝe czarne, a powiedzą białe... 
Siedząc w trolejbusie czule uśmiechałem się do niej. Wiedziałem, Ŝe woła coś jeszcze i raczej 
się domyśliłem, niŜ usłyszałem: „Pieniędzy pilnuj!"                         ■ 
Pokiwałem głową i pomacałem prawą kieszeń, gdzie szeleściło sześć stów. Pięć, o które 
prosiłem w liście, i jeszcze setka od niej — na nowe gospodarstwo. 
Trolejbusy kursowały na nowych przedmieściach, jakby włączając w krąg cywilizacji 
romantyczne prerie, po których hasał będąc dzieckiem. Za ostatnimi blokami asfalt urywał się 
jak odrąbany tasakiem: dalej był juŜ tylko zwykły polny trakt. Nieoczekiwanie szeroki w 
porównaniu z miejskimi ulicami, kamienisty, wyŜłobiony w koleiny z wysepkami poŜółkłej 
trawy, ujęty w podwójny rząd rosochatych wierzb. Ten widok tak poruszył w nim jakąś 
głęboko ukrytą strunę, aŜ przywarł twarzą do szyby. Ale trolejbus juŜ zawracał na pętli: w 

oczach Szyszyhy został tylko niewyraźny zarys zapomnianego, obcego, a zarazem dziwnie 
bliskiego świata: wyboista droga, kręte koleiny, wierzby, pole 
i niebo. 
—  Pewnikiem auta juŜ pouciekały — odezwał się przy drzwiach jakiś chłopina w kufajce, 
czapce-uszan-ce, z przewieszonymi przez ramię dwoma koszami. 
—  MoŜe z mlekiem jeszcze będzie leciał — rozległ się z głębi wozu dźwięczny kobiecy głos. 
— Patrzajta 
130 
dobrze, mogą i ziemniaki wozić, wczoraj cosik w ra-dyju mówili. 
__ E, chyba jakiś miastowy będzie jeszcze do domu jechał. Piątek przecie... 
Trolejbus przystanął, drzwi się rozsunęły i głosy wypadły na zewnątrz. Andrij bez namysłu 
rzucił się do wyjścia, jakby pociągnięty niewidzialnym magnesem swojskiej gwary. Tłum 
wysiadających ścisnął go jak kleszczami, ale on wyszczerzył zęby, szarpnął się, kogoś 
odepchnął, komuś wlazł na nogę — i oto był wolny. Stał pośrodku pokrytego kurzem 
nieuŜytku, jakich wiele spotkać moŜna na obrzeŜach miast, i poŜądliwie węszył podniecające 
zapachy. JuŜ nie potrafił ich odróŜniać, mógł się tylko domyślać: tak pachnie stóg słomy, tah 
— owsiane ściernisko przed podorywką, tak — świeŜe skiby, tam pod lasem — suchy piołun, 
a dalej — podmokłe poletko lnu... 
Jak lunatyk rozejrzał się wokół. Opodal stała gromadka dziewcząt i chłopców. Spalone 
słońcem i wiatrem twarze, powolne, jakby ocięŜałe ruchy wyraźnie kłóciły się z miejskimi 
ciuchami, jakie mieli na sobie. Dołączył do nich chłop i młoda kobieta, którzy dopiero co 
wysiedli z trolejbusu. Wszyscy spoglądali łakomie na jedyną stojącą na poboczu taksówkę. 
Kierowca, z nogą opartą o zderzak, spokojnie ćmił papierosa. Andrij władczym gestem 
pociągnął go za rękaw skórzanego płaszcza: 
—  Pakuły. Tam i z powrotem. 
—  Pa-ku-ły... — powtórzył kpiąco kierowca, nie zwracając uwagi na rozkazujący ton 
Andrija. — Zawsze marzyłem, Ŝeby zanocować w polu. Tylko patrzeć, jak będzie lało. 
Szyszyha błysnął mu przed nosem nowiutką matczyną dziesiątką. 
9> 
131 
—  Reszty nie trzeba. Kierowca wzruszył ramionami i leniwie usiadł za 
kierownicą. Andrij rozparł się na tylnym siedzeniu. 
—  Wujku,   my   teŜ   do   Pakułów!   —   rozległo   się w tłumie. 
—  Po rublu, dziewuchy? — wyszczerzył zęby taksówkarz. 
—  Ja płacę, ruszaj pan — twardo odezwał się Szy- 
szyha. 
Taksówkarz współczująco rozłoŜył ręce. Szyszyha wolał być sam. Przymknął oczy i zamarł 
bez ruchu, wpijając palce w oparcie przedniego siedzenia. Szczęki chodziły mu pod napiętą 
skórą twarzy. Nie widział ani jesiennych pól, ani przydroŜnych lasków, ani mijanych po 
drodze samochodów, wiedział tylko jedno: Ŝe jedzie do Pakułów. Nie wiadomo czemu 
przypomniał mu się nieszczęśliwy upadek Petra, głuchy stuk przybijanego wieka trumny, 
odgłos spadającej w dół mokrej gliny, szczęk łopat i nagle — triumfalny jaskrawy blask, 
jakby on sam odniósł zwycięstwo nad śmiercią. 
Dopiero niedaleko Pakułów otworzył oczy. PoniŜej drogi nadrzeczne trawy przechodziły w 
rozległe łąki, za którymi stała zamglona ściana lasu, dalekiego i jednocześnie bliskiego. To 
juŜ nie były te dobrze znane lasy opasujące Kijów, gdzieś tu, za bagnami, zaczynała się 
prawdziwa puszcza. Z drogi, którą jechali, widać było tylko skraj boru: gęste zarośla na 
wyrębach, drŜące osiki, olchy i topole. Dalej wznosiła się jednolita ciemnopurpurowa ściana 
ginąca aŜ hen, na widnokręgu. 

— Grzyby pewnie wysypały — odezwał się urywanym głosem. Dławiła go duszność. — 
Warto by wyskoczyć... — I nagle wrzasnął na kierowcę: — Niech par 
132 
tu skręci, nie widzi pan tej koleiny?  Tędy bliŜej  do 
wsi! 
W tym miejscu las podchodził tuŜ do drogi, a Szyszyha czuł, Ŝe juŜ nie ręczy za siebie. 
Ostatni raz byłem w Pakułach, kiedy jeszcze chodziłem do szkoły — przyjeŜdŜaliśmy tu z 
matką i ojczymem po ziemniaki. Matka juŜ dawno wyparła się całej pozostawionej na wsi 
rodziny i miała w głębokiej pogardzie wszystko, co choćby z daleka przypominało wieś (nie 
wyłączając kraciastych chustek i specyficznej gwary), jednak twarde prawa ekonomiki 
okazywały się silniejsze niŜ nowo nabyte upodobania: na wsi kupowało się taniej i bez 
oszukaństwa. 
Rozklekotana półcięŜarówka, która nas przywiozła, zatrzymała się na skrzyŜowaniu wiejskich 
uliczek. Opodal widać było chatkę z drewnianym gankiem, krytą strzechą. Na przyzbie rosły 
wysokie słoneczniki. Na ganku stał chłopczyk w moim wieku i wybałuszał na nas oczy. Miał 
na sobie gumiaki, czerwone rajtuzy i wytartą fufajczynę z podwiniętymi rękawami, na główce 
— „kubankę" o spłowiałym, lecz ciągle jeszcze malinowym denku. Ukłuła mnie zazdrość: 
takiej „ku-banki" nigdy nie miałem. Matka wychyliła się z szoferki (ja i ojczym siedzieliśmy 
z tyłu na platformie): 
— W tej chałupie się urodziłeś, Andrijku. Matce zawdzięczasz, Ŝe do dziś tutaj biedy nie 
klepiesz... 
Przemówienie to nie wzbudziło we mnie Ŝadnych emocji, po prostu nie mogłem sobie tego 
wyobrazić: ja i ta omszała strzecha. Widziałem siebie juŜ tylko w zupełnie innej 
rzeczywistości — miejski bruk, schludny, kryty eternitem dom, gdzie zawsze było ciepło i 
syto, własny pokój z niebieską tapetą. Spojrzałem jeszcze raz na stojącego na ganku wsioka w 
gumia- 
133 
kach i fufajce: gdzie mu tam do mnie! Ale za tę „ku-bankę", której nie miałem, a którą 
chciałem mieć, pokazałem mu język. Chłopczyk stał dalej nieporuszony — widocznie 
pojmował całą wyŜszość przybysza z miasta i pokornie godził się z nią. Kiedy juŜ 
pracowałem w Kijowie, Charłan (to właśnie on stał wtedy na ganku), bawiąc słuŜbowo w 
mieście, wpadał czasem do: mnie. Wtedy właśnie zorientowałem się, co mu naprawdę 
imponowało: mój status świeŜo wprawdzie upieczonego, ale jednak juŜ mieszkańca stolicy. 
To poczucie hierarchii tkwiło w nim od maleńkości: liczył się szczebel, na którym się 
znajdowałeś, nawet jeśli był to tylko lepszy punkt na mapie. Świat istniał dla niego wyłącznie 
jako struktura pionowa. 
Naszą chatę kupiły Charłanichy, ciotki Petra. Przedtem mieszkały daleko za Pakułami, pod 
samym lasem; W czasie wojny obejście się spaliło. Nie mogły przywyknąć do naszych 
pagórków, ciągle rwały się z powrotem pod las, ale nie było za co się pobudować. 
Wiedziałem o tym z opowiadań Petra. „Las pachnie inaczej — mówił, jakby takŜe i tutaj, w 
Kijowie, tęsknił za, Pakułami. — Zresztą, co ci będę gadał... Ty tego nie rozumiesz. W 
mieście trzeba trzymać się jak najbliŜej Śródmieścia, a na wsi — lasu..." 
Droga była wyboista, pobruŜdŜona lemieszami pługów. Szczęśliwie minęliśmy cmentarz. 
Przed owczarnią drogę przecinały głębokie bruzdy. W polu terkotał traktor: właśnie robiono 
podorywki. Jasne było, Ŝe samochód nie przejedzie. TuŜ za owczarnią zaczynały się ogrody. 
Zdecydowałem się błyskawicznie. 
—  Proszę na mnie poczekać. Zapłacę. 
—  Zaraz zacznie lać. A wtedy będziemy tu tkwić do 
usranej śmierci. 

Teczkę zostawiłem w samochodzie, płaszcz od deszczu przewiesiłem przez ramię. W polu od 
razu ugrząz- 
134 
}em po kostki, lepki czarnoziem właził do butów, miło chłodząc skórę. Za owczarnią 
wytrzepałem ziemię z butów i przez jakieś nieuŜytki zacząłem brnąć w stronę wsi. 
Rozdeptywane zioła pachniały słodko i odurzająco. Cały ugór był porośnięty psianką. 
Wiedziałem, jak ona wyglądała, bo Petrb często chwalił się, Ŝe jako dziecko objadał się 
psianką. Ja utrzymywałem, Ŝe to zielsko jest trujące. Nawet teraz, przy zachmurzonym niebie, 
Ŝółte owocki wyglądały jak małe słoneczka. Zerwałem kilka jagód i ostroŜnie rozgryzłem. 
Były mdląco słodkie, ale szybko przyzwyczaiłem się do ich smaku, jakbym takŜe od dziecka 
uwaŜał je za przysmak. Kiedyś w Kijowie poszliśmy z Charłanem na bazar zapytać o psiankę 
— wyśmiano nas: ,,A dziegciu nie potrzebujecie?" 
Ugór się skończył. Przelazłem przez ogrodzenie i dalej poszedłem miedzą. Ziemniaki były juŜ 
wykopane, zwiezione w kopce, okryte suchą nacią i warstwą ziemi. Obok leŜały stosy dyni. 
WzdłuŜ miedzy sterczały ogłowione badyle słoneczników, spomiędzy których z furkotem 
podrywały się stada wróbli. Schyliłem się, by zawiązać sznurowadło — z czarnej ziemi 
wystawały kiełki perzu i jakiegoś zielska o drobnych rubinowych kwiatuszkach. Miałem 
wraŜenie, Ŝe śnię, i w tym śnie odnajduję wszystko, co niegdyś znałem i kochałem. Z sadu 
doleciał cierpki zapach młodego fermentującego wina. Na starych wiśniowych drzewkach 
lśniły gęste jak miód krople róŜowego syropu. Zdrapywałem je wraz z kawałeczkami kory i 
Ŝułem gorzką, Ŝywiczną słodycz... 
Po drugiej stronie jaru pięła się w górę jakaś nowa, nie znana mi ulica: drzewka w ogródkach 
były jeszcze niziutkie; murowane domy z mansardami — białe, niebieskie i zielone — 
przypominały opasłych Guliwerów zabłąkanych w krainę Liliputów. Spadzis- 
135 
 
te dachy kryte blachą  lub  eternitem wyglądały  jak balony zaporowe, które — choć uwiązane 
— marzą o tym, Ŝeby wzbić się w niebo. Obejście Charłana nie było objęte planem: działek 
budowlanych tu nie przydzielano, było więc skazane na naturalną, biologiczną, jak mówił 
Petro, śmierć. Za jakieś dziesięć lat będzie tu szumiało zboŜe. Zmurszały płot, obórka, szopa, 
a na-met sama chata ze strzechą wylataną kukurydzianymi badylami i Ŝytnią słomą zdawały 
się na wszelki wypadek zapuszczać korzenie i wrastać w tłusty czarnozierm Miałem  
wraŜenie, iŜ wystarczy na chwilę  zatrzymać się obok nich, by takŜe wrosnąć w tę Ŝyzną 
glebę. Char-łan odwiedzał swój  chutorek nie częściej  niŜ raz na kwartał („jadę złoŜyć 
kwartalne sprawozdanie" — Ŝartował, ale czy rzeczywiście był to tylko Ŝart?), nigdy jednak 
nie zostawał na noc, jakby i on się bał, Ŝe tu zapuści korzenie.  „Choć raz na kwartał muszę 
zobaczyć Pakuły, przekonać się, Ŝe jeszcze istnieją, Ŝe pod lasem nadal stoi moja chata i Ŝe po 
drugiej  stronie bagna jest las, w którym, jak opowiadały ciotki, mieszkają rozmaite skrzaty, 
odmieńce i wijuny. Wieś to jedyne marzenie, na które sobie jeszcze pozwalam. Ale nocy  w  
Pakułach  się boję:  dziwy  jakieś przychodzą człowiekowi do głowy; wszak my obaj, 
Szyszyho, choć ciebie  od dziecka  przytuliło miasto, my obaj  od pokoleń — prawdziwi leśni 
ludzie..." Zaczęło się buraczane poletko: pod moimi nogami z chrzęstem łamały się bujne 
liście.  Opodal jakaś okutana w chusty kobiecina kopała marchew. Poznałem ciotkę Petra. 
—  A ja w ziemi dłubię i myślę: komuŜ to do nas tak spieszno? —- obok Charłanichy stał 
kosz pełen róŜowej, oblepionej ziemią marchwi. 
—  Pieniądze przywiozłem — powiedziałem, z trudem łapiąc oddech. — Przydzielili mi 
mieszkanie Petra, to chcę za meble zapłacić. Tu jest trzysta rubli. Na 
136 
kredyt  ten  węgierski  komplet  wziął  i  tylko  trzysta wpłacił. Raty przepiszę na siebie. 

—  Oj, syneczku, co nam z tych pieniędzy, jak naszego Petrusia juŜ nie ma... — wyblakłe 
oczy patrzyły gdzieś nad moją głową. — My obie tylko dla niego Ŝyłyśmy. 
Pomilczałem chwilę — nie wypadało inaczej — potem odliczyłem pieniądze i wetknąłem w 
czarną jak ziemia garść Charłanichy. 
—  Dla mnie Petro teŜ był jak brat rodzony... Ale Ŝyć trzeba. — Po chwili dodałem jeszcze — 
Na mnie czas. Wpadłem tylko na chwilę, akurat byłem w Mry-nie. Samochód czeka pod 
owczarnią — drogę przeorali. Jeszcze dziś muszę być w pracy, słuŜba nie druŜba. 
—  Idź, synku, idź. Niechby choć tobie się poszczęściło. Podobnyś do Petrusia, aŜ dziw 
bierze. Patrzę na ciebie i mało mi serce nie pęknie. 
Spuściłem głowę i zacząłem iść przez pole. Mijając wydłubaną w ziemi piwniczkę, 
odwróciłem się i powiedziałem: 
—  Łzy nic tu nie pomogą. Co się stało, to się nie odstanie. 
—  Toć i ja mówię do siostry: Bóg dał, Bóg wziął. Póki Ŝycia, poty i męki na tym świecie. 
Tylko umarli się nie męczą — śpią. Ale siostra nie słucha. Przewodniczący przez radiowęzeł 
mówił, Ŝe do niedzieli trzeba buraki zwieźć. Starych namawiał, dzieci prosił. Kto przyjdzie 
kopać, powiada, w niedzielę miejskim autobusem do tyjatru pojedzie. To i ona poszła. CóŜ to, 
mówi, czemu się do miasta nie przejechać, do cerkwi, mówi, pójdę, świeczkę za jego duszę 
postawię. WciąŜ jej się zdaje, Ŝe jego dusza jeszcze po świecie się błąka, spokoju nie ma... 
Z piwniczki patrzył na mnie szary kotek. „Niepowtarzalny pakulski okaz — uśmiechnąłem 
się w duchu, 
137 
starając się otrząsnąć nieprzyjemny dreszcz wywołany słowami Charłanichy. — Pysk od ucha 
do ucha, ślepki bliziutko osadzone. Jak Boga kocham, wypisz, wymaluj — Petro!" 
—  Dalibyście mi tego kotka — powiedziałem ni stąd, ni zowąd. — Niech i on miejskiego 
Ŝycia zakosztuje. 
—  Bierz, synku, jak ci się tak podoba. Kocica na j dniach znów się kocić będzie. Tego siostra 
chciała w gliniance  utopić.  Niech  zostanie, mówię,  chociaŜ coś Ŝywego pod nogami się 
plącze, a moŜe się komu nada... 
Prawie biegłem przez wieś niosąc kotka na ręku. Chaty przywarły do ziemi, niewzruszone i 
zagadkowe jak egipskie sfinksy. CięŜkie chmury zawadzały brzuchami o telewizyjne anteny. 
Charłan miał juŜ chyba z dziesięć lat, gdy pierwszy raa zobaczył miasto. Dotychczas mógł je 
sobie tylko wyobraŜać, kiedy nakryty zgrzebną płachtą godzinami przesiadywał na ciepłym 
piecu. Z początku miasto kojarzyło mu się ze słodkimi piernikami ж melasy, z lemoniadą, 
którą ciotki przywoziły przed odpustem, potem — z chałwą, której — przysięgał mi — jak 
juŜ zamieszka w mieście, zje całą beczkę na raz; wtedy w głowie mu się nie mieściło, Ŝe 
moŜna juŜ nie móc patrzeć na chałwę. W Kijowie, gdy zobaczył chałwę w delikatesach, 
przechodził na drugą stronę ulicy: wcale jej nie chciał, ale przejść obojętnie nie mógł. 
Wiejską czteroklasówkę ukończył z wyróŜnieniem, bo ciotki stale powtarzały: „Jak będziesz 
dobrze się uczył, to gdy dorośniesz, zarobisz mnóstwo pieniąŜków i na-kupisz sobie chałwy, 
ile dusza zapragnie." W jakiś czas potem do sąsiadów przyjechał na wakacje pewien 
chłopczyk z miasta. Całymi dniami bawił się róŜową 
138 
kulą w białe kwiatki; w końcu podarował ją Petrowi. Odtąd Petro wyobraŜał sobie miasto 
jako kolorową wirującą kulę. 
Słuchałem tego wszystkiego z niedowierzaniem. W przystępie dobrego humoru Petro potrafił 
zmyślać cudy niewidy na temat swego wiejskiego dzieciństwa. Ale kiedy tak wędrowałem 
przez wieś, pomyślałem, Ŝe czegoś mi tutaj brak. No właśnie: koloru i wirowania. 
Potrzebowałem ich jak narkotyku: czułem się niczym nałogowy palacz, który nagle został bez 
papierosów. Ruch... Ruchy Browna, kropla wody pod mikroskopem, rysunek w podręczniku 
fizyki dla klasy szóstej. Na moment przymknąłem oczy. Tłum wypełniający Chreszczatyk, 

śródmiejskie ulice, sznury samochodów, pisk hamulców przed czerwonymi światłami. Aut 
jest takie mnóstwo, Ŝe po lśniących dachach moŜna przebiec na drugą stronę ulicy; błyska 
zielone oko i potok rusza jak burza — do następnych świateł. Nieustanny ru^h, symbol 
naszego wieku, biologiczna podstawa Ŝycia. Po raz pierwszy zobaczyłem miasto jako Ŝywy 
pulsujący organizm. Ja takŜe byłem komórką tego organizmu, ja, Andrij Szyszyha. „Pierwszy 
raz ujrzałem miasto z wozu pełnego arbuzów — opowiadał Charłan. — Pamiętam, była to 
niedziela; siedliśmy w restauracji «Praha» nad półmiskiem «morawskich wróbli» — tak 
nazywała się ta potrawa. Ciekawe: od dzieciństwa zawsze byłem pewny, Ŝe jak tylko dorosnę, 
wyjadę z Pakułów. Moim przeznaczeniem było miasto; wiedziałem, Ŝe prawdziwe Ŝycie 
rozpocznie się dopiero wtedy, kiedy na zawsze poŜegnam wieś. Długo musiałem na to 
czekać. Ale miasto było moją najpierwszą i największą miłością — wymyśliłem je sobie, 
jeszcze zanim je zobaczyłem. Od dziecka chciałem się sprawdzić w oczach innych ludzi, ale 
nie w Pakułach (kochałem je, a równocześnie gardziłem nimi za ich ma- 
139 
łość), tylko w mieście. Chciałem je zdobyć, tak jak się zdobywa ukochaną kobietę — 
szturmem..." 
Taksówka stała tam, gdzie ją zostawiłem. Zaorany pas poszerzył się, bo traktor zdąŜył kilka 
razy oborać pole. Oskrobałem buty z gliny i padłem na przednie siedzenie. Kotek zwinął się 
w kłębek i usnął mi pod marynarką. Szofer spojrzał na mnie z ukosa. 
— Rodak! — powiedziałem ze wzruszeniem. 
ROZDZIAŁ   SIÓDMY 
Miasto pędziło im naprzeciw. Kiedy Szyszyha otworzył oczy, ujrzał uciekające w tył światła 
podmiejskiego osiedla. Ale gdy minęli ostatnią uliczną latarnię, poczuł się trochę nieswojo. 
Czarne sosny zdawały się zagradzać drogę, mgła utrudniała widoczność, rozmazywała 
kontury, sprawiała, Ŝe świat stawał się dziwnie nierealny.   Chwilami  miał  wraŜenie,   Ŝe  nie  
ma  juŜ asfaltowej  szosy ani telegraficznych słupów, Ŝe auto grzęźnie w jakiejś czarnej mazi. 
Niespodziewanie lunął  rzęsisty,  całkiem  nie  jesienny  deszcz.  Kierowca zjechał na 
pobocze i okrywając głowę gazetą, usiłował załoŜyć wycieraczki. Pod wierzbami stali skuleni 
ludzie,  machając  na  przejeŜdŜające  samochody.   Wiatr przyginał do ziemi młode drzewka; 
chmury muskały mokrą  trawę.  Tylko w  samochodzie tlił  się  jeszcze płomyk Ŝycia: tu nie 
docierał ani deszcz,  ani wiatr. Szyszyha odruchowo wciągnął głowę w ramiona. „Ale w 
Pakułach teraz ciemność i błocko... — pomyślał. — Zęby tak jeszcze to auto miało 
hermetyczne drzwiczki!" 
141 
Kierowca co chwilę przecierał zapoconą szybę, dyrektor drzemał. Z zamyślenia wyrwał 
Andrija kotek I liŜąc mu dłoń szorstkim języczkiem. Pogłaskał kotka] po chudym  grzbiecie,  
poskrobał  za uchem.  Czuł  na piersi ciepło małego ciałka i siedział sztywno, by niej 
przygnieść Piotrusia (juŜ w Pakułach przyszło mu na myśl,  Ŝe kotek będzie się nazywał 
Piotruś). Poczuł,] Ŝe ogarnia go wzruszenie: a więc nie jest aŜ tak zły,] jeśli jeszcze potrafi 
zdobyć się na uczucie do tego bezbronnego stworzonka. Silni kochają tylko słabych. W 
ogromnym świecie, do którego teraz jadą, Piotruś zginie bez ratunku, jeśli on, Andrij, nie 
zaopiekuje się nim. 
— No co, Piotrusiu? — szepnął rozchylając poły marynarki.  — Dość tego kimania,  śpiochu,  
Kijów  juŜ 
widać... 
Jakby pod wpływem tych słów w dali, między ziemią a niebem, rozbłysła łuna świateł. Andrij 
wziął kotka na ręce, przytknął pyszczkiem do szyby. Piotruś nastroszył anteny wąsów i 
okrągłymi ślepkami wpatrywał się w migające światełka. Szyszyha teŜ patrzył na miasto, 
jakby je widział pierwszy raz w Ŝyciu: rzędy bloków usiane jasnymi punkcikami okien. Z 
daleka szare sześciany wyglądały jak stos klocków wpisujących w róŜową płaszczyznę 

(właśnie płaszczyznę a nie — sklepienie) nieba geometryczne figury tak róŜne od subtelnych 
form świata roślinnego, Ŝe Ŝywa koronka młodych topoli, którymi wysadzona była 
obwodnica, wyglądała jak nieudolny sztuczny twór niewidzialnego projektanta. 
RóŜnokolorowe światełka przypominały tablicę rozdzielczą jakiejś gigantycznej maszyny 
cyfrowej: pałąki tramwajów i trolejbusów krzesały snopy iskier, w witrynach wiły się 
niebieskozie-lone Ŝmije neonów, na mokrym asfalcie rozmazywały się smugi czerwonych, 
Ŝółtych i zielonych świateł sygnalizacyjnych. Po raz pierwszy od długiego czasu Szy- 
142 
Szyha upił się miastem. Marzeniem Charłana było przywieźć kiedyś obie ciotki i z triumfem 
pokazać tym pro-wincj uszkom swój łup — podbite przez siebie miasto. WciąŜ jednak 
odkładał tę chwilę: raz okazją miało być oblewanie nowego mieszkania, kiedy indziej — 
wesele. Wreszcie ciotki zjawiły się, ale na cmentarzu... 
—  No, jak tam twój nowy nabytek? — zahuczał dobrodusznie dyrektor. 
—  Nadzwyczajnie! Patrzy i podziwia — odparł z u-smjechem Andrij. 
—  Aha. Zdaje się, Ŝe przyjedziemy w samą porę. 
Nadziemne stacje metra wypełniał tłum. Na tonące we mgle perony co kilka sekund wpełzał 
sznur wagoników, wsysał w siebie tłum i wiózł na drugi brzeg Dniepru. Tam czekała jeszcze  
większa ciŜba. Z auta mogłem   obserwować  morze  głów   wlewające   się  do wagonów 
wbrew wszelkim prawom pojemności naczyń. Napchane do granic wytrzymałości wagoniki 
znikały w gardzieli tunelu. Na ulicach było więcej niŜ zwykle samochodów   osobowych,   
jakby   wszystkie   zwęszyły okazję, by wyrwać się ze swoich blaszanych i drewnianych 
klatek. Warczący potok sunął w stronę stadionu potykając się co chwila o zakorkowane 
skrzyŜowania. Mecz! Po raz pierwszy brałem udział w tym nowoczesnym karnawale nie jako 
obojętny widz, ale pełnoprawny uczestnik. Czułem to samo, co cały ten podniecony, Ŝądny 
igrzysk tłum — przynajmniej tak mi się zdawało. Obaj, i ja i tamten gówniarz wiszący na 
stopniu tramwaju, czekaliśmy na to samo piłkarskie misterium. A więc dzisiaj, mimo iŜ w 
komfortowym samochodzie, jestem bliŜej mas niŜ przedwczoraj, ściśnięty jak śledź w 
trolejbusie. 
143 
—  No jak, Andriju, nasi  wygrają? — zdławionyr z emocji głosem spytał dyrektor. 
—  Wygrają, szefie! — zapewniłem pośpiesznie, a po chwili powtórzyłem z przekonaniem: 
— Wygrają! 
Nie miałem ochoty wdawać się w dłuŜszą konwersację. Teraz kaŜde moje odezwanie 
powinno być starannie wywaŜone i pełne treści. 
—  Od razu na stadion? — spytał kierowca. 
—  Najpierw skoczymy do mnie — odparł miękko dyrektor. — Pasujemy moją dzierlatkę na 
kibica. 
Wyjąłem chusteczkę i przetarłem spocone dłonie. Minęliśmy zatłoczony Chreszczatyk i po 
chwili zatrzymaliśmy się przed domem szefa. Heorhij Wasylowycz pobiegł na górę, a ja 
szybko włoŜyłem gruby sweter — prezent od matki. W swetrach zawsze było mi do twarzy, 
najwaŜniejsze zaś, Ŝe czułem się w nich jakby bezpieczniej — jak w pancerzu. Wsunąłem 
kotkowi do pyszczka kawałek domowej słoniny i oparłem się wygodnie starając się rozluźnić 
napięte nerwy, by tym łatwiej wcielić się w nową postać, którą za chwilę przyjdzie mi 
odegrać. Zycie to teatr i kaŜdy odtwarza jakąś rolę. Po chwili wysiadłem i zacząłem 
spacerować po chodniku — zamyślony, samotny, wysokie czoło zorane zmarszczkami, 
nerwowo  zaciśnięte szczęki... 
Z bramy wyszła Wika, za nią — szef. Wika miała na sobie lekką jesienną pelerynę o 
oryginalnym kroju, na głowie kokieteryjnie zawiązała chustkę. Biała, nieruchoma twarz 
przypominała porcelanową lalkę. Miałem wraŜenie, Ŝe Wika niesie tę twarz ostroŜnie, jakby 
bala się ją upuścić i rozbić: z uwagą patrzyła pod nogi. Podeszła do mnie i wtedy stał się cud: 

duŜe oczy nagle rozbłysły światłem, twarz nabrała Ŝycia, niczym ekran włączonego 
telewizora. Czekałem w napięciu, co się na tym ekranie ukaŜe. Tajemniczy kineskop 
wyemitował radość. 
144 
—  Cześć! — skinęła głową jak staremu znajomemu i podała mi białą wąską dłoń. 
Pochyliłem się z szacunkiem i ucałowałem jej rękę. 
—  Dobry wieczór, Wiko! 
Zaśmiała się. Nie wiem dlaczego wzruszyło mnie to, ale natychmiast moje oblicze znów 
przyoblekło się w powagę. śadnych emocji — opanowanie, trzeźwość. Zresztą, uspokoiłem 
się, to dobrze, Ŝe ona mi się podoba: moja gra będzie bardziej przekonywająca. Na początek 
przydałby się komplement. Lecz obok juŜ zjawił się szef. 
—  Wsiadać, młodzieŜy, bo się spóźnimy! 
—  Nasze mikrofony zainstalowane są na stadionie kijowskiego „Dynama". Piłka noŜna to 
najpopularniejsza u nas dyscyplina sportu — Wika dowcipnie parodiowała sprawozdawcę 
radiowego. — Piłką pasjonują się wszyscy: kosmonauci, pisarze, hutnicy, dyrektorzy i 
zwyczajni ludzie pracy. Pod nami, na centralnej trybunie, widzimy zasłuŜonego działacza 
naszej przodującej nauki, laureata licznych nagród państwowych i resortowych. Co mogło 
sprowadzić na stadion siwowłosego naukowca? Oczywiście chęć podziwiania słynnego 
skrzydłowego Anatolija Kryza — to nazwisko zna cały sportowy świat! To właśnie Anatolij 
jest autorem powszechnie znanego powiedzenia: „Z nauką to ja zawsze zdąŜę, a piłka to 
młodość!" Ale oto uwaga, właśnie przy piłce Anatolij Kryz: wspaniale drybluje, mija trzech 
obrońców, wpada na pole karne. (Państwo słyszą, co się dzieje na trybunach?) Bramkarz 
rzuca mu się pod nogi, siwowłosy profesor takŜe zrywa się i krzyczy, widzę tylko poruszające 
się usta, piłka, jak wystrzelony z armaty pocisk, przelatuje tuŜ nad poprzeczką! Profesor łapie 
się za głowę. Wyrównanie wisiało na włosku, no cóŜ, piłka jest okrągła, to jest sport, proszę 
państwa... 
145 
—  Wspaniale! — zawołałem z zachwytem. — Urc-J dzona aktorka! — W tym momencie 
wzrok mój padł] na tłusty kark szefa i dokończyłem spokojniej: — Cho-1 ciąŜ jako 
prawdziwy kibic protestuję... 
—  Kpi sobie... — poskarŜył się Heorhij Wasylo-j wycz. — śadnego szacunku dla starszych. 
Nie to, co za moich czasów. Pamiętam, ojciec bardzo lubił walki! kogutów. Zajdzie, bywało, 
do sąsiadów, podpoją ko-1 guty i dalejŜe je na siebie napuszczać. Nie było wy-1 padku, 
Ŝebym kiedy odwaŜył się choćby mruknąć!] Wiesz ty, trzpiotko, Ŝe dobrą piłkę nawet 
ministrowie! lubią? 
—  No, papciu, nie złość się na swojego kartofelka! Posłuchaj lepiej, jaka heca dziś była! Po 
wykładach wchodzi na salę Siomoczka, ty go znasz, papciu, mąŜ Hanny Sydoriwny, stawia' 
teczkę na stole i mówi: „Dziewczynki, wiecie, Ŝe dziś zaliczenie?" „Wiemy, Semenie 
Iwanowyczu!" „Umiecie coś?" „Troszkę, Semenie Iwanowyczu!" „A wiecie, Ŝe dziś 
decydujący mecz?" „Wiemy!" „A więc odwołuję kolokwium, a jutro na cześć naszego 
historycznego zwycięstwa wszystkim dam zaliczenie!" A my na to chórem: „Górą nasi! Górą 
nasi!" 
Prawdziwego człowieka wyróŜnia nie dyplom czy stanowisko, ale posiadanie lub 
nieposiadanie zasad, mawiał Wielki Konstruktor. Phi, odpowiadałem, jeden facet, zresztą 
nasz wspólny znajomy, chciał mieć chociaŜ jedną zasadę, wobec tego ślubował nie chodzić na 
obiady do teściowej. 
Swego czasu miałem aŜ cztery zasady: nie piłem czarnej kawy, nie opowiadałem kawałów, 
czytałem tylko kryminały i grałem wyłącznie w wybijanego. Pet-ro wybijanego nienawidził: 
nie miał w sobie tej elastyczności, umiał tylko brać, dialektyka poddawania się partnerowi, 
aby w ten sposób uzyskać zwycięstwo, była 

146 
mU całkowicie obca. Przypominały mi się moje genialne zagrania (w pracy urządzałem 
czasem symul-tanki na sześciu szachownicach) i ostrzyłem sobie zęby. Wprawdzie teraz 
miałem grać tylko na dwu szachownicach — przeciwko szefowi i Wice — ale przeciwników 
nie wolno było lekcewaŜyć. Zwłaszcza Wiki. Cały wysiłek skierowałem na nią, jakbym łowił 
kapryśną falę radiową: przyjemne podniecenie oczekiwanym widowiskiem, delektowanie się 
własnym dowcipem, młodością, nawet dźwiękiem głosu — i podświadomą niechęcią, jaką 
rybka z akwarium Ŝywi do bezkresnego oceanu. W pobliŜu stadionu rzeka ludzi płynęła juŜ 
całą szerokością ulicy. Przysunąłem się do Wiki i szepnąłem: 
—  Tłum jest jak morze; człowiek opuszcza się na dno, ale w głębi duszy obawia się, czy aby 
batyskaf wytrzyma, prawda? 
Wika spojrzała na mnie swymi wyłupiastymi oczyma: 
—  To moŜe ja, wydelikacona pokojowa roślinka, ale pan... 
—  Ze mnie naprawdę taki wilk-samotnik... — u-śmiechnąłem się tajemniczo — przypadkiem 
zamieszany w gatunek homo sapiens. Pojedynczych ludzi nawet lubię, ale tłum napełnia mnie 
wstrętem. 
—  A czyŜ tłum nie składa się z ludzi? 
—  Więcej niŜ tuzin osób to koniec indywidualności, jest tylko tłum. Prawo przechodzenia 
ilości w jakość... — pytlowałem bezczelnie, jakbym całe Ŝycie strawił na filozoficznych 
rozmyślaniach. 
—  W Ŝadnym podręczniku nie spotkałam się z takim ujęciem. 
—  Prawdy trzeba szukać w Ŝyciu, nie w ksiąŜkach. Dopiero to jest dowodem siły. Pani ma 
umysł zbyt dociekliwy, by poprzestawać tylko na ksiąŜkowej mądrości. 
—  Co pan moŜe o tym wiedzieć? 
—  Trudno mówić o wiedzy, to raczej wyczucie. GdM ktoś nie jest komuś obojętny... 
—  JuŜ   znaleźliście   wspólny   język,   młodziaki? —J wtrącił się Heorhij Wasylowycz. — 
Nie zawracaj chłoJ pakowi głowy swoim bajdurzeniem. No, Andriju, razi dwa, trzy... jaki 
będzie wynik?                                      1 
—  Dwa do jednego! — usłyszałem swój głos, zanirtJ zdąŜyłem zebrać myśli. I unikając oczu 
Wiki, juŜ nid tak pewnie, dodałem: — Oczywiście dla nas. 
Charłan prawie  zawsze potrafił dokładnie przewi-l dzieć wynik waŜnego spotkania. Ja 
zawierzyłem swoJ jej intuicji. Petro trawił nad tą arytmetyką całe wie-, czory:  wertował  
prasę,  sporządzał  tabele,  wykreślał] grafiki. Kiedyś przyszedł mu do głowy pomysł na opo-l 
wiadanie science-fiction: gdzieś za granicą jakiś drobny gryzipiórek nagle odkrywa w sobie 
niezwykłe zdolności — potrafi przewidzieć wyniki rozgrywek piłkarskich, co więcej — jego 
prognozy w niepojęty sposób wpływają na przebieg wydarzeń na boisku, on juŜ nie 
przepowiada, lecz dyktuje, staje się boŜyszczem kibiców, w końcu sam zaczyna wierzyć, Ŝe 
jest bóstwem, zapoczątkowuje nową religię, w której symbolem zjednoczenia staje się piłka, 
jednak pewnego dnia fanatycy druŜyny, którą skazał na przegraną, rozszarpują idola.. Petro 
przemyślał wszystko do najdrobniejszych szczegółów i tylko brak talentu nie pozwolił mu 
przelać 
tego na papier. 
Zostawiliśmy samochód w jakiejś bocznej uliczce! i daliśmy nura w ludzki potok wlewający 
się w bramęj stadionu. Przez chwilę dyrektor i kierowca zostali z tyłu, by kupić program, a 
my z Wiką wysforowaliśmy! się naprzód. Druga taka okazja nieprędko mogła si" zdarzyć. 
148 
— Co pani robi po meczu? MoŜe przeszlibyśmy się po mieście? 
Wika nie odpowiedziała. Zewsząd dolatywało szuranie podeszew o mokry asfalt. „Iwan, 
Iwan! — wolał ktoś. — Jaki masz sektor?" Heorhij Wasylowycz juŜ przeciskał się do nas. 

OkrąŜyliśmy tuŜ przy siatce pół stadionu, znaleźliśmy nasz sektor i nagle ujrzałem 
prahnimaka. 
Siedział w tym samym rzędzie co my, tylko trochę dalej, ale widać było, Ŝe gdy atak skieruje 
się w stronę lewej bramki, znajdę się w polu jego widzenia, a zatem, w myśl reguł gry w 
wybijanego, będę musiał umiejętnie i nie zwracając niczyjej uwagi grać teŜ przeciwko 
zastępcy. I właśnie ta trzecia szachownica wymagała szczególnej koncentracji, bo takiego 
Prahnimaka jeszcze nie widziałem. Chuda twarz pobladła, skóra na policzkach napięła się, 
splecione dłonie obejmowały kolano; cały zdawał się wyciosany z dębowego pnia i 
przytwierdzony do ławki. Zaciśnięte wargi tworzyły wąską kreskę — przez cały mecz nawet 
się do nas m*e odezwał; w przerwie zaciągał się chciwie, odpalając papierosa od papierosa. 
Gdy gra toczyła się na połowie przeciwnika i szef odwracał się ku mnie, zrywałem się z 
miejsca i wymachując rękami ryczałem wraz ze stutysięcznym tłumem: „Gola! Gola!" Gdy 
pod naszą bramką robiło się gorąco, dyrektor rozluźniał krawat i szarpał koszulę pod szyją: 
„Co za durnie! Rozpędzić tę bandę!" Kiedy nasi atakowali, zaciskał na kolanach spocone 
dłonie i dygotał, jak lokomotywa pod nadmiarem pary: „No, dalej, chłopaczkowie złoci, 
synkowie kochanieńcy!" Tu przypominał sobie o moim istnieniu i mrugał do mnie wesoło: za 
mało mu było własnych emocji, chciał jeszcze nasycić się moimi. „Brawo!" — wołałem, uka- 
149 
Ŝując mu uśmiechniętą połowę twarzy, drugim okiem łowiąc chmurny wzrok Prahnimaka. 
Męcząc się tak między młotem a kowadłem, musiałem jeszcze pamiętać o Wice, która 
szeroko otwartym* oczyma śledziła kipiący wokół wulkan namiętności. 0<1 czasu do czasu 
uśmiechałem się do niej niepewnie, jakbym prosił o wybaczenie mojej słabości: w końcu ja 
teŜ jestem człowiekiem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce, nawet sportowe pasje, choć wiem, 
Ŝe jak się tak przyjrzeć z boku — jest to co najmniej śmieszne. 
—  Obłęd... — szepnąłem do niej w przerwie, i głośniej, by takŜe Prahnimak usłyszał, 
dodałem: — CóŜ pani chce, Wiko, piłka to wielki teatr, który wyzwalaj u współczesnych 
głęboko skrywane namiętności. 
Bezbramkowy wynik utrzymywał się do ostatnich minut. TuŜ przed końcowym gwizdkiem 
piłka musnęła poprzeczkę naszej bramki, ześliznęła się i ugrzęzła w siatce. Stało się to tak 
nagle, Ŝe zaskoczony stadion i oniemiał i tylko westchnął cięŜko chmurą papierosowego 
dymu. Z górnych trybun rozległy się gwizdy, ludzie zaczęli wstawać i w milczeniu 
przepychać się ku wyjściu. Piłka jeszcze toczyła się po murawie, jeszcze sędzia dyktował rzut 
wolny i zmęczeni piłkarze robili mur przed bramką, ale myśmy się nawet nie oglądali — 
wiedzieliśmy, Ŝe wszystko skończone. W tłoku znalazłem się znów sam na sam z Wiką, 
widziałem ■ bliska jej przestraszone oczy. Pod nogami, jak jesienne liście, szeleściły gazety. 
—  Szkoda. Jakbyśmy wygrali, świeciłby się cały stadion, wszyscy robią wtedy pochodnie z 
gazet. Wy-j zwolona energia mas. AleŜ to ładnie wygląda. — Kątem] oka zauwaŜyłem 
szerokie plecy szefa i ciągnąłem dalej: — Uczucie, które bardzo trudno wyrazić słowami: 
jakaś wspólnota emocjonalna, coś głęboko demokratycznego, karnawałowego — zamyśliłem 
się. — Ale 
150 
0awet teraz, po dramatycznej poraŜce, czy nie odczuwa pani, Ŝe te tysięczne tłumy są jak 
jeden pulsujący bojem nerw? W Ŝałobie jest teŜ coś pięknego, Ŝałoba jednoczy — a to 
najwaŜniejsze... 
Krągłe zdania wyskakiwały ze mnie bez wysiłku. Ale ten smętny optymizm nie był szczery. 
Obiecałem szefowi, Ŝe wygramy, i teraz czułem się winny. Prawie nie patrzyłem, co się dzieje 
na boisku, zawierzyłem śleoemu losowi, nie kierowałem bitwą — i bitwa została przegrana. 
—  Wstąpimy do biura — ponuro burknął dyrektor, zatrzaskując drzwiczki. Jechaliśmy w 
milczeniu, zupełnie jakbyśmy wracali z pogrzebu. Nie miałem innego wyjścia tylko równieŜ 
siedzieć cicho i udawać, Ŝe nic się nie stało. 

—  Andriju — przed biurem szef zdecydował się naruszyć ciszę — niech pan z łaski swojej 
skoczy po wieczorną pocztę. 
Wziąłem walizkę, wsadziłem kotka do kieszeni i wysiadłem. Wartownik drzemał przy 
elektrycznym piecyku. Władczym tonem kazałem nakarmić i przypilnować Piotrusia, 
postawiłem w kącie walizkę, złapałem gazety i pobiegłem z powrotem. Widząc samochód 
zwolniłem i resztę drogi przebyłem niespiesznym, ale spręŜystym i zdecydowanym krokiem. 
Szef wziął gazety, mruknął coś pod nosem i samochód skoczył w gardziel ulicy. 
Przez chwilę patrzyłem za nim ze ściśniętym sercem, a potem omal nie roześmiałem się z 
radości: po drugiej stronie ulicy na chodniku stała Wika... 
 
ROZDZIAŁ   ÓSMY 
Wolno, ostroŜnie, jakbym wyciągał z sieci trzepoczącą się rybę, przeszedłem przez jezdnię. 
Wika zdjęła chustkę, odsłaniając zaczesane do tyłu włosy. Wysokie, wypukłe czoło 
dominowało nad całą twarzą. Trzy dni temu mógłbym naprawdę zakochać się w niej, nawet 
gdybym nie wiedział, czyją jest córką. Spuściłem oczy jak uczniak na pierwszej w Ŝyciu 
randce, gorączkowo obmyślając wstępne posunięcia: teoria wybijanego tutaj była zupełnie 
nieprzydatna — potrzebny był atak. Wilk ostrzył pazury o korzeń dębu... 
—  Chciałabym przejść się trochę. Prawie nie wychodzę na powietrze. JeŜeli ma pan chwilę 
czasu, proszę mnie odprowadzić. 
—  Jestem głęboko wdzięczny... — powiedziałem z 
lekką ironią. 
Spojrzała na zegarek i powoli skierowała się w stronę centrum. Wysokie obcasiki 
wystukiwały na cichej ulicy trwoŜne sekundy. 
—  Pan jest jakiś dziwny... Ale moŜe dlatego interesujący: nie naśladuje pan innych, nie 
powiela stereo- 
152 
typów. Tego nienawidzę. Ludzie spod sztancy zawsze są obrzydliwi, nawet jeśli mają 
maniery dyplomatów i białe chusteczki w kieszonkach modnych marynarek! Pan ma własną 
indywidualność. 
—  Proszę, tylko bez komplementów. Nie przywykłem — roześmiałem się chłodno. — Pani 
przesadza, Wiko. Nie jestem ani lepszy, ani bardziej skomplikowany niŜ inni. MoŜe czasem 
mi się tak zdaje, ale w rzeczywistości i ja mam na sobie fabryczny stempel i numer 
porządkowy. ChociaŜ, proszę mi wierzyć, nie chciałbym odzierać pani ze złudzeń. Złudzenia 
są w Ŝyciu równie cenne jak rzeczywistość... 
—  To nie złudzenie. Potrafię rozumować trzeźwo jak męŜczyzna, mama nieraz aŜ się boi. 
—  Ale pani jest rybką z akwarium, której się zdaje, Ŝe tam, za szklaną przegrodą, inne ryby 
mają krew gorętszą, a tymczasem i tu, i tam ta krew jest jednakowa, a jej temperaturę znamy 
od dawna. Za młodu wszyscy patrzymy na świat przez róŜowe okulary, dopiero potem 
zaczynamy przecierać oczy. Dialektyka, jak mówił świętej pamięci Petro Charłan. To był taki 
mój kolega. Czy nie lepiej cieszyć się tym pięknym wieczorem? Niedługo zaczną się deszcze, 
mgły, a dziś — gwiazdy jak jabłka... 
W dali zwisały z granatowego nieba rubinowe światełka wieŜy telewizyjnej. Uliczne latarnie 
rzucały na skwer delikatny zarys bezlistnych drzew. Gdzieś w pobliŜu spadł kasztan i stoczył 
się po pochyłości alejki, 
—  Ostatnie kasztany. Koniec jesieni. Jak u Basho*, prawda? — pierwszy raz od dłuŜszego 
czasu spojrzała na mnie. — Czasem  w pana  obecności robi mi się 
i 
* Matsuo Basho, mistrz haikai, wprowadził do tej tradycyjnej poezji japońskiej o treści 
komicznej treść liryczną; poezja znana i naśladowana wśród inteligencji kijowskiej. (Przyp. 
tłum.) 

153 
jakoś nieswojo. Jakby pan czytał w mojej duszy, od-kry wał to, co nie jest przeznaczone dla 
obcych oczuj Ostatnie kasztany... Czy pan kiedy pisał wiersze? 
—  Dzięki Bogu, nie. 
—  Nawet w latach młodzieńczych? 
—  Byłem zbyt leniwy. Wolałem wygrzewać się pod stogiem na wiosennym słoneczku. 
—  A ja pisałam. Tylko raz, kiedy byłam na wakacjach u dziadka. Rodzice wyjechali gdzieś 
za granicę, a mnie wysłali na wieś. Dziadek miał dom nad rzeką;] całymi dniami błąkałam się 
po nie skoszonych łąkach i pisałam sentymentalne wiersze; kiedyś zabłądziłam jak głupie 
cielątko... MoŜe byśmy wstąpili na koktajl? Na chwilkę, Ŝeby nawet nie zdejmować płaszcza. 
Nie gniewa się pan, Ŝe ja pierwsza to proponuję? Mam najwyŜej pół godzinki czasu: 
obiecałam ojcu, Ŝe za-| raz będę w domu. 
Bar przypominał szklaną klatkę przylepioną do ślepej ściany ostatniego domu na 
Chreszczatyku. W środ-j ku, jak zwykle po meczu, nie moŜna było szpilki we-1 tknąć, za to w 
powietrzu — siekierę powiesić, jak zwykła mówić matka, gdy ojczym po kolacji zaczynał 
ssać swoją fajkę. Niepewni, co robić, stanęliśmy w drzwiach: w tym momencie od stolika w 
rogu podnieśli się dwaj siedemnastoletni brodacze. Uprzedzając czekających przy barku 
klientów, zająłem miejsca. „Zupełnie jak wczoraj z tą taksówką..." — pomyślałem. 
Usadowiwszy Wikę przecisnąłem się poza kolejką i podniosłem dwa rozczapierzone palce. 
Barman znał innie z widzenia i szybko przyrządził to, co zawsze: sok pomarańczowy z 
koniakiem i kropelką likieru wiśniowego, do tego kilka kostek lodu. MłodzieŜ z kolejki 
popatrywała na mnie złym okiem. Miałem ochotę kłapnąć zębami, ale opanowałem się i tylko 
spojrzałem na nich wyzywająco. Do koktajlu wziąłem jeszcze kil- 
154 
ka   czekoladowych   cukierków   i krokiem   zwycięzcy wróciłem do stolika. 
Wika rozpięła płaszcz ukazując delikatną biel sweterka i zamyślona paliła. Ogieniek 
papierosa odbijał się w przezroczystej błękitnawej tafli; po drugiej stronie szyby lśnił 
światłami Chreszczatyk. OSZCZĘDNOŚĆ CZASU WARUNKIEM biegło przez cały fronton 
domu po przeciwnej stronie ulicy. Ostatnie słowo migotało i nie chciało się zapalić. 
SUKCESU, dopowiedziałem w myśli. Postawiłem koktajl przed Wiką. 
—  Według specjalnej receptury. Madę in Szyszyha! 
—  Pan jest tu jak u siebie... 
—  Dwa razy na tydzień przychodzę tu, zamawiam taki koktajl i słomkę i patrzę na wieczorny 
Chreszczatyk. 
—  Mama mówi, Ŝe to knajpa fryzjerów i kelnerów... 
—  Pani mama jest genialna. 
—  Nie chciałam pana obrazić... 
—  Czy wyglądam na człowieka, który się obraŜa, kiedy go nazywają kelnerem? Chwile, 
kiedy mogę tu przyjść i jestem w dobrym nastroju, zaliczam do najpiękniejszych w Ŝyciu. Nie 
muszę się spieszyć, nikt się nic przysiada, najwyŜej ktoś podejdzie przypalić papierosa. Tu 
nikt nikogo nie zaczepia, to prawdziwy azyl dla melancholików. Czas zatrzymuje się przed 
drzwiami, zostaje tam, za tą szklaną ścianą, na ulicy, rwącej jak potok zakuty w granitowy 
gorset... 
—  Za co pijemy? 
—  KaŜde za siebie. To do niczego nie zobowiązuje. 
—  Ja piję pańskie zdrowie. Zęby panu było dobrze nie tylko w tej szklanej klatce. 
—  Mnie juŜ nigdzie nie będzie dobrze — przesunąłem dłonią po twarzy, znacząco patrząc w 
oczy dyrektorskiej córce. — Ale co tam ja... Oby tylko pani było dobrze. Piję za to, Ŝeby pani 
się nie pomyliła w 
155 

wyborze— Ŝyciowej drogi, jak to się pisze w gazetach. 
—  Jaki pan dobry... 
Omal nie wybuchnąłem śmiechem, ale w porę spuściłem oczy. Przy okazji zerknąłem na 
zegarek: dochodziła jedenasta. Wika powoli sączyła koktajl. Wygrałem pierwszą partię, ale 
radosne fanfary byłyby przedwczesne. Figury znów zajmowały miejsca na szachownicy: tym 
razem grałem czarnymi. 
—  Nie wyobraŜa pani sobie, jak ja nienawidzę tej swojej dobroci! Dobrzy nigdy nie mogą się 
zdecydować i zawsze przegrywają. Ile ja musiałem czekać na szczęśliwy zbieg okoliczności, 
Ŝeby móc panią poznać! To śmieszne, prawda? 
—  Niech pan przestanie... — Wika odstawiła pucharek i połoŜyła chłodną dłoń na mojej 
rozpalonej ręce. Na chwilę przymknęła oczy i przyjaźnie uśmiechnięta pokiwała głową. — 
Niech pan tak nie mówi, dobrze? 
Ująłem ją za rękę. Jej twarz nagle pobladła, oczy się rozszerzyły. Chcąc ukryć swój triumf, 
pochyliłem się i musnąłem wargami jej palce. Zresztą rzeczywiście byłem wzruszony. 
Gwałtownie wyrwała rękę — juŜ bała się tego ognia, który wzniecało w niej moje dotknięcie. 
Petro chwalił się, Ŝe potrafi zdobyć kobietę wyłącznie dotykiem palców. Pośpiesznie 
zmieniłem temat. 
—  Jeśli jeszcze gdzieś chętnie bywam, to na koncertach w konserwatorium. Opera jest zbyt 
pompatyczna — w małej salce konserwatorium przewaŜnie jest pusto, czasem w pierwszych 
rzędach siedzi rodzina przyszłej sławy. Ludzie pędzą do pracy, potem jak najprędzej do 
metra, do tramwaju, do autobusu. Gonią do bibliotek, na lekcje, na wykłady, na mecze. 
Spieszą się do domu... A ja ostatni wychodzę z biura, nie lubię tłoczyć się w drzwiach, wolno 
przemierzam 
156 
ulice, zachwycam się niebem o zmierzchu, a potem w pustawej salce konserwatorium 
słucham Haydna... 
—  Ja znam wyłącznie takich, którzy wciąŜ się spieszą. 
—  Na przykład na mecz... 
—  Piłka noŜna jest jak skórzany worek dla boksera — rozładowuje nadmiar emocji. Zeszłej 
jesieni jeden nasz znajomy dostał zawału, jak „Dynamo" przegrało mecz. śona tragicznym 
głosem oznajmiała: „Padł na posterunku..." 
—  Pani jest mądra i umie pani patrzeć. Chyba nie będzie pani miała lekkiego Ŝycia... 
—  Wiem — odparła krótko, a oczy aŜ jej zwilgotniały z wdzięczności. 
„Kobieta lubi uchodzić za szalenie skomplikowaną — pomyślałem. — KaŜda wymyśla siebie 
i Ŝąda, Ŝeby wierzyć w te bajki..." 
—  Ale jeŜeli do pani rozsądku dodać odwagę i siłę woli... 
—  Od siedemnastego roku Ŝycia prowadzę samochód. 
Z trudem stłumiłem kpiący uśmieszek i z powagą pokiwałem głową. 
—  śyciem trudniej kierować miŜ samochodem. Ono, jak diabeł, kusi i zastawia pułapki. 
Sączyliśmy koktajl przez plastikowe słomki i patrzyliśmy sobie w oczy; czas płynął jak rzeka 
samochodów za szklaną ścianą. Wreszcie Wika odłoŜyła nie dopalonego papierosa: 
—  Na mnie juŜ czas. 
Szliśmy trzymając się za ręce. Miasto ucichło, ruch był mniejszy, nasze kroki odbijały się 
echem w stromych kanionach ulic. Niedaleko domu Wiki rozdzielił nas tłum wychodzący z 
kina. Ze złością przebiłem się przez ludzkie stado. Ale gdy chciałem znów ująć ją za 
157 
rękę, Wika roześmiała się, przyspieszyła kroku i wbiegła w podwórko. Zaśmiałem się 
nerwowo i rzuciłem się w pogoń; bieg upajał mnie bardziej niŜ alkohol. Gdy Wika dysząc 
cięŜko oparła się w końcu o drzewo, omal się nie zapomniałem: juŜ kładłem łapska na jej 
drŜących ramionach, ale szeroko otwarte oczy dziewczyny w porę mnie otrzeźwiły. 

Odetchnąłem głęboko chłodnym wieczornym powietrzem i wtuliłem wargi w jej rękę 
powyŜej przegubu, wkładając w ten pocałunek całą z trudem powstrzymywaną namiętność. 
—  Ty wariacie... — szepnęła i wbiegła w oświetloną bramę. 
—  Zadzwonię do ciebie. Jutro w południe. 
—  Nie trzeba... — odparła niepewnym głosem. 
—  Tak czy owak zadzwonię, wiesz o tym. 
Stałem pod jesionem i słuchałem, jak jej obcasiki stukają na schodach. Potem w oknie na 
piętrze zapaliło się światło. Zasłony rozsunęły się i na balkonie pojawiła się czarna sylwetka. 
—  Idź juŜ. Do jutra... 
—  Co tam szczebioczesz, mała? — rozległ się głos 
Heorhija Wasylowycza. 
—  Taki mały monolog, tatku — roześmiała się nieszczerze. — Piękna jesień. 
Pomachała mi ręką i zamknęła drzwi. Odwróciłem się niechętnie i wyszedłem na ulicę. 
Wdychałem głęboko cierpkie jesienne powietrze, uśmiechałem się do siebie, chwilami 
nuciłem coś pod nosem, to znów szczerzyłem zęby, jakbym za krzakami Ŝółtej akacji węszył 
jakąś zwierzynę. Po męczącym dniu chciałem się trochę odpręŜyć, odnaleźć siebie, ale juŜ nie 
mogłem się połapać, jaki jestem naprawdę — za szybko i za często musiałem zmieniać maski. 
158 
po kotka i walizkę mogłem iść na skróty, bocznymi uliczkami, lecz wybrałem Chreszczatyk. 
Po niedawnym deszczu powietrze było jak aksamit. Mijała mnie roześmiana młodzieŜ, ale 
dzisiaj dostrzegałem tylko kobiety: pod ramię ze swoimi męŜczyznami, a oni je obejmują, 
trzymają za ręce, uśmiechają się — jakŜe im zazdrościłem! W rozszczebiotanych 
gromadkach, samotne (ostroŜnie starałem się zajrzeć im w oczy, ale mijały mnie obojętnie), 
objuczone siatkami i torbami, wracające z drugiej zmiany, ze sprawunków, od fryzjera lub z 
restauracji. Zastanawiałem się, dokąd idą, czy na kaŜdą ktoś czeka, czy nie zrobiłyby lepiej 
wracając ze mną do pustego i nieprzytulnego mieszkania Petra. Ale one nie zwracały na mnie 
uwagi, znikały w bramach, w trolejbusach i autobusach, wsiąkały w tłum spływający 
schodami na stację metra. 
Namacałem w kieszeni dwukopiejkówkę i wszedłem do oszklonej budki. Po tamtej stronie 
nikt nie podejmował słuchawki, dopiero po długiej chwili odezwał się rozespany, trochę 
spłoszony głos: 
—  Mieszkanie prywatne... 
—  Dobry wieczór, to ja... 
—  Dobry wieczór. 
—  Obudziłem cię? 
—  Aha. Jutro cięŜki dzień, postanowiliśmy się wyspać. 
—  Przepraszam. Dzwonię, bo bardzo się za tobą stęskniłem. Wcześniej nie mogłem. Zostaw 
swojego Prahnimaka i przyjedź do mnie. 
—  Co pan... — Ołena starała się mówić obojętnie, ale w ostroŜnych słowach słychać było 
hamowaną czułość. — Dziś juŜ późno. I w ogóle nie wiem, jak będzie. Niedługo jedziemy z 
męŜem do Złotych Piasków. 
159 
—  Prahnimak jest? 
—  Oczywiście. MąŜ juŜ dwa lata nie miał urlopuj chcę wreszcie wyciągnąć go gdzieś na 
słońce. 
—  śebyś wiedziała, jak ja go nienawidzę! Przepra-j szam! Ale gdy pomyślę, Ŝe on tam jest z 
tobą i wyJ starczy  mu  tylko  rękę  wyciągnąć,   Ŝeby  cię   objąć..,! 
—  Proszę zadzwonić jutro. Po dziesiątej. Dobranoc..] 
Wyszedłem z budki. Wyobraźnia podsuwała mi obraą Prahnimaka obejmującego wspaniałe 
ciało Ołeny —j byłem bliski obłędu. Niedaleko metra przecięła mi droJ gę smukła 

dziewczyna o długich, lekko falujących wło-j sach. Odruchowo poszedłem za nią. Niebawem 
zauwaŜyła pogoń, ale nie dała nic poznać po sobie, tylko nieznacznie przyspieszyła kroku. 
Jak cień trzymałem! się tuŜ za nią. To juŜ wyglądało na prawdziwą pogoń,] ale na ruchliwej, 
jasno oświetlonej ulicy nie miałem] Ŝadnych szans. Nagle dziewczyna wskoczyła do 
ruszającego z przystanku trolejbusu, drzwi zatrzasnęły się ze szczękiem, trolejbus znikł za 
rogiem. 
Na gmachu poczty wybiła dwunasta. Trzeba jeszcze zabrać Piotrusia i walizkę z matczynymi 
prezentami.] Skręciłem na postój taksówek. 
W domu przede wszystkim wziąłem prysznic. Dłu-i go stałem w struŜkach zimnej, kłującej 
jak igiełki wody. Spokój, spokój za wszelką cenę — inaczej ze spania 1 nici. W rurach coś 
huczało, z kuchni dobiegało dener-j wujące miauczenie. Narzuciwszy szlafrok Charłana, da-j 
lem kotkowi kawałek domowej  pieczeni, ale Piotruś nawet nie powąchał mięsa. Zapach 
wędliny przypomniał roi, Ŝe jeszcze nie jadłem kolacji: pokroiłem mięso i zacząłem chciwie 
połykać. Oczy mi się kleiły. Kotek mio-j tał się między kuchenką gazową, stolikiem i 
wiadrem na śmieci; piskliwe miauczenie było jak lodowate kro-| ple monotonnie kapiące na 
głowę. 
160 
Popiłem mięso wodą z kranu i dałem nura do łóŜka. Ale gdy tylko zgasiłem, Piotruś wśliznął 
się do pokoju, piszcząc przenikliwie jak rozkapryszone niemowlę. Zapaliłem światło i 
wyrzuciłem go na balkon. „Nie przywykł do zamkniętych pomieszczeń — pomyślałem ze 
współczuciem — niech nocuje pod gołym niebem." Nie byłem na niego zły. Przeciwnie, ze 
wzruszeniem pokazywałem wąsatemu wsiokowi swoje mieszkanie, tak jak niedawno po 
drodze kazałem podziwiać światła wielkiego miasta. 
Piotruś podpełzł na brzeg balkonu, spojrzał na migoczące hen, w dole, uliczne latarnie i 
desperacko rzucił się w tył tuląc się do moich nóg. „No i co? Wysoko, szanowny panie? — 
powiedziałem z dumą. — To nie Pakuły..." I nie rozczulając się wróciłem do pokoju, 
zamykając za sobą drzwi. 
Ale zaledwie wśliznąłem się pod kołdrę (po zimnej kąpieli dostałem dreszczy), Piotruś 
wskoczył na parapet i drapiąc pazurkami w okno zaczął przenikliwie miauczeć. Nakryłem 
głowę poduszką — nic z tego. Rozeźlony wyskoczyłem z łóŜka, złapałem kotka za kark i 
wyrzuciłem na schody. Miauczenie trochę przycichło. Owinąłem się w kołdrę, ale o spaniu 
nie było juŜ mowy. Zapomniany świat — polna droga, las, jesienne pola, brązowe 
słoneczniki, zgrzybiałe chałupy, ciotka Charłana w wełnianej chustce narzuconej na fufajkę 
— wszystko to wypłynęło z zakamarków świadomości, prawie nierealne tu, na piątym piętrze 
nowoczesnego bloku... I nagle zrobiło mi się Ŝal Piotrusia. PrzecieŜ to takŜe cząstka tego 
wzruszającego świata. Zerwałem się i wciągnąłem spodnie. 
Byłem pewny, Ŝe gdy tylko otworzę drzwi, Piotruś zacznie się do mnie łasić. Ale kotek jak 
oparzony rzucił się w dół po schodach. Poszedłem za nim, wabiąc najczulej   jak mogłem,  ale  
w  panice  staczał  się  ze 
11 — Samotny wilk 
161 
stopnia na stopień, póki nie dopadł półotwartej bramy. Na dworze było czarno, tylko nad 
dalekim miastem niebo płonęło. „Głupie, śmieszne emocje..." — pomyślałem idąc wzdłuŜ 
bloku. Coś zaszeleściło na klombie, Ŝałośnie miauknęło koło szopy i ucichło. Przeszedłem 
przez podwórze i zrezygnowany przysiadłem na stosie desek. Znowu zostałem sam... 
Dopiero teraz uświadomiłem sobie, po co wlokłem z Pakuł to nieszczęsne stworzenie: 
pragnąłem towarzys-, twa, chciałem mieć kogoś, przed kim nie musiałbym! udawać. Czy 
ludzie odwrócili się ode mnie, czy teŜ ja! odwróciłem się od nich — w tej chwili nie miało to 
znaczenia. Charłan gardził mądralami, którzy wpatrują] się we własny pępek. „Analizować 
sytuację — nie du-! szę." Ale ja nie miałem juŜ siły niczego analizować,] chciało mi się spać. 

Nawet kotek mnie porzucił... Zgrzy-j tnąłem zębami. Powieki opadły mi na oczy, nie zdąŜy-i 
łem nawet odpędzić od siebie ponurych obrazów, któ-j ге podsuwała mi wyobraźnia. Zmorzył 
mnie sen... 
Wilk skrobnął łapą: asfalt był mokry i chłodny, ale w poduszeczkach pod pazurami coś 
dokuczliwie piek-; ło,  jakby pod spodem tliło się  torfowisko.  Wysokie ściany, betonowe 
słupki ze sznurami do suszenia bie-j lizny, nawet Ŝółtawe niebo — wszystko buchało Ŝa-| rem.  
Wewnętrzny płomień  rozpalał krew  w  Ŝyłach, wzbudzał niejasne tęsknoty. Zwierz zaczął 
coraz szyb-] ciej biegać w kółko po ciasnym podwórku, jakby chciał złapać w zęby własny 
ogon. Nagle zamarł i podniósł łeb: wiatr przyniósł dalekie wezwanie — przeciągły, gardłowy 
skowyt wadery. 
Wyszczerzył kły i potęŜnymi susami zaczął sadzić znaną od wczoraj drogą wzdłuŜ ogrodów 
działkowych, przez kartoflisko i ścierniska. Wadera stała na pagórku pod lasem i zadzierając 
pysk wyła do gwiazd. Stulił 
162 
uszy i gnał prawie nie dotykając ziemi łapami. JuŜ miał odpowiedzieć wilczycy radosnym^ 
skomleniem, ale nagle od lasu dobiegło czułe, melodyjne poszczekiwanie młodego wilczka i 
niebieskawy, podłuŜny cień przeciął mu drogę. Błysnęły ogniki ślepi. Wilczyca wyszczerzyła 
kły i przysiadła podwinąwszy ogon. 
Sierść na karku wilka zjeŜyła się. Warknął głucho, jednym susem przeskoczył rów 
oddzielający pole od lasu i stanął obok wilczycy. Wadera zastrzygła uszami na powitanie. 
Młodziak odskoczył i przywarował z głową na wyciągniętych łapach nie odrywając od 
wilczycy płonących ślepi. Wilk kłapnął paszczą, jednym skokiem dopadł młodego, przewrócił 
na grzbiet i z głuchym warczeniem, jakby upajając się własną siłą i bezbronnością tamtego, 
dobrał mu się do skóry. Podniecona wonią krwi wadera zaczęła okrąŜać walczących. W 
ostatniej chwili młodzik zdołał się wyrwać. Śmignął ze wzgórza, przesadził rów i rozpłynął 
się we mgle. Nikt go nie gonił. 
Podniecony bliskością wadery wilk przywarował, z napięciem śledząc kaŜdy jej ruch. Samica 
połoŜyła uszy po sobie, puszysty ogon zaczął leciutko chwiać się na boki. W głębi wilczego 
ciała wzbierała ognista fala, jeszcze chwila... 
W tym momencie z ukrytego w leśnych ostępach chutoru dobiegło pianie kogutów. Świtało. 
Z trudem podniosłem cięŜkie powieki: z szarej porannej mgły wyłonił się jakiś cień. Przede 
mną stał dozorca z potęŜną miotłą. 
— No i co, młody człowieku? Przebrało się wczoraj miarkę? 
W głowie rzeczywiście huczało mi jak po duŜym przepiciu. Bez słowa podniosłem się z desek 
i z trudem powlokłem na górę swoje obce, obolałe ciało. 
u»                                                                                  16S 
ROZDZIAŁ 
DZIEWIĄTY 
Obudziło mnie słońce. Owinąłem się w prześcieradło i mruŜąc oczy podszedłem do okna. W 
dole szarzało pole upstrzone niebieskimi i zielonymi domkami. Pod drzewkami owocowymi 
snuli się z grabiami i łopatami właściciele działek; bliŜej, koło pawilonu spoŜywczego, 
panował oŜywiony ruch. Po drugiej stronie ulicy taksówkarz zmieniał koło. Zerknąłem na 
zegarek: juŜ po dziesiątej! W pośpiechu chwyciłem ubranie, ale przypomniałem sobie, Ŝe to 
sobota, i wróciłem do łóŜka. Wieczorem czekała mnie cięŜka próba, czułem się jak alpinista 
przed wyprawą na szczyt, który trzeba zdobyć za wszelką cenę. Warto jeszcze trochę 
poleniucho-wać, zebrać siły. 
Mimo wszystko Wika nie była mi obojętna. MoŜei kiedyś będę mógł zrzucić maskę i ukazać 
swą prawdziwą twarz? Ona zrozumie i przebaczy, bo ostatecznie to wszystko robię ze 
względu na nią. Cel uświęca środki, a zwycięzców się nie sądzi. To juŜ nie Charłana — to; 

moje. Ale czy gdyby Wika nie była córką szefa, postępowałbym tak samo? Na pewno nie. 
Rodzina, jak 
164 
ustawiony przez wytrawnego fotografa reflektor, rzucała na nią światło, w którym 
dziewczyna prezentowała się wyjątkowo korzystnie. 
JuŜ  raz  omal   się  nie  oŜeniłem.   Jakieś  dwa  lata temu była u nas na praktyce studentka. 
Ciekawe, co się z nią teraz dzieje? Chyba naprawdę się jej podobałem, 0na teŜ wydawała mi 
się sympatyczna.  Jedynaczka, rodzice — zwykli architekci, ładne trzypokojowe mieszkanko i 
letniak nad Dnieprem, w planach — samochód. Wtedy nie wymagałem wiele od Ŝycia: ot, 
Ŝeby było zacisznie, ciepło i syto. Mógłbym uzyskać stałe zameldowanie w Kijowie, mieć 
dach nad głową, kolorowy telewizor — w dodatku przyszła teściowa piekła fantastyczne 
pieroŜki.  Przepadałem  za  słodkim  ciastem. Ale to było dawno — teraz nie ma jak mięso. 
ZłoŜyliśmy juŜ nawet papiery, gdy ni stąd, ni zowąd jej ojciec zaczął stawać dęba: nie 
zamelduje zięcia u siebie, niech młodzi wynajmą sobie jakiś pokój, niech tak jak on zaczynają 
od zera, trudności hartują. Jakby mi kto w łeb dał. Myśl, Ŝe przez kilka lat trzeba będzie z 
Ŝoną (a moŜe i dzieckiem?) wycierać cudze kąty, tyrać na kaŜdą filiŜankę, patelnię, pieluchę 
— działała trzeźwiąco: uczucia ulatniały się w katastrofalnym tempie. Na co mi to chomąto 
delikatnie nazywane Ŝyciowymi trudnościami? Niech juŜ lepiej zostanie jak było. Niewiele 
myśląc wziąłem urlop i zniknąłem na cały miesiąc. W biurze nikt nie wiedział o naszym 
romansie, dziewczyna skończyła praktykę i cała sprawa trawą porosła. 
Wika to co innego. Teraz tak łatwo się nie cofnę. Teraz nie szukam zacisza, pulchnych 
pieroŜków, nawet mieszkania i samochodu, potrzebny mi jest szczebel, z którego moŜna 
odbić się wyŜej, pole startowe do lotu w przyszłość. Psychologicznie bezbłędne: ani przyszły 
teść, ani teściowa (zwłaszcza ona) nie zgodzą się (co by powiedzieli znajomi?), Ŝeby zięć 
przez całe Ŝycie stał 
165 
przy rajzbrecie. Popchną wyŜej! Przy takich znajomościach... A Wiktoria? CóŜ — podnieca 
(faktycznie moŜe się podobać), ale gdy podniecać przestanie, będą inne „wiktorie", a ona 
umiejętnie będzie grać rolę Ŝony, potrafi to robić (przypomniał mi się wczorajszy wieczór w 
teatrze). Przy odrobinie szczęścia mogę zajść bardzo wysoko. Jeśli wtedy okaŜe się, Ŝe Wika 
jest tylko kulą u nogi, bez namysłu pozbędę się jej. Rakieta takŜe pozbywa się członu, który 
wyniósł ją na orbitę. 
Ale to juŜ jest analiza duszy, a trzeba analizować sytuację. Zacząłem układać drobiazgowy 
harmonogram dnia. 
Gdzieś na peryferiach świadomości przemknęła туя o Ołenie, ale nie mogłem pozwolić sobie 
na sentymenty. Prahnimak. Ten nawet w wolne dni zjawia się w biurze — trzeba się tam 
pokazać, zademonstrować swoją pracowitość. Zadzwonić do Wiki i nalegać na spotkanie: 
psychologiczna obróbka przed wieczornym przyjęciem; grać dawnego Szyszyhę plus 
odrobina Petra Charłana, plus opętanie Wielkiego Konstruktora; saldo: znakomite widoki na 
przyszłość. Między randką z Wiką a wieczornym przyjęciem trzeba wpaść do Jurka — dziś 
jego ślub, juŜ dawno zapraszał mnie z tej okazji na uroczystą kolację. Mam w perspektywie 
lepszą wyŜerkę, ale Ŝyczenia złoŜyć trzeba. Wpadnę na minutkę i coś zmyślę, pilną pracę czy 
coś w tym rodzaju, byle wyglądało prawdopodobnie. Wcześniej trzeDa wpaść na dawne 
mieszkanie i bodaj przejrzeć tę ksiąŜ-czynę, którą mi poŜyczył... 
Na razie — tu serce uderzyło mi mocniej — poczytam sobie swój wczorajszy nabytek: 
biuletyn biura zamiany mieszkań. 
Czułem się jak ogar, co zwęszył zająca. Albo jak wędrowiec, który nareszcie dobrnął do 
studni z kołyszącym się nad nią Ŝurawiem, czy poszukiwacz skar- 
166 

bów, którego kilof zgrzytnął na Ŝelazie, a moŜe jak zgłodniały wilk, gdy wychynąwszy z lasu 
zwęszył stado owiec. śadnej ksiąŜki nie czytałem z większym zainteresowaniem, nawet 
najlepszego kryminału! Ogłoszenia o duŜych mieszkaniach przebiegałem oczyma po kilka 
razy, w końcu nauczyłem się ich na pamięć. JuŜ wyobraŜałem sobie przeprowadzkę: oboje z 
Wiką przemierzamy kilometry lśniących parkietów, wychodzimy na słoneczne balkony, 
zamykamy obite brązową dermą drzwi, schodzimy po szerokich schodach (z przeszklonych 
dachów mŜy łagodne, rozproszone światło), w końcu wychodzimy na centralną ulicę 
śródmieścia (nie — centralne arterie są zbyt hałaśliwe, lepiej na jakąś cichą przecznicę albo 
wprost na Ogród Botaniczny). Potem wprowadzamy się: mieszkanie jest oczywiście tuŜ przy 
Teatrze Wielkim. Pod bramą stoi samochód, wsiadamy i jedziemy, dokąd — to juŜ nie miało 
znaczenia... Wzrok mój padał na nowe kuszące ogłoszenie — przenosiłem się do następnego, 
jeszcze przestronniej szego mieszkania: duŜy, rzęsiście oświetlony salon, Wika gra na 
fortepianie jakieś lekkie i miłe melodie... 
Słodkie marzenia przerwał dzwonek telefonu. Strząs-nąłem z siebie magię metrów 
kwadratowych, pięter, apartamentów i plącząc się w prześcieradle pobiegłem odebrać. W 
słuchawce zaszemrał głos Ołeny: 
—  Co robisz? Nie śpisz juŜ? 
—  Zamieniam mieszkanie — zaŜartowałem ponuro. 
—  A tak naprawdę? 
—  Przejrzałem referacik z onkologii — zreflektowałem się. — Problemy wczesnego 
wykrywania guzów złośliwych. Łamię sobie głowę nad zagadnieniem: socjologia a rak. 
Wesołe, prawda? 
167 
—  Ciągle martwisz się o całą ludzkość? 
—  Zarabiam na granitowy cokół pod pomnik. AlJ jestem skromny: mogę poprzestać na 
okazałym popiersiu ze zwykłego betonu. 
—  A ja jak prawdziwa kura domowa siedzę w kuchni i pilnuję ciasta. Wiesz, jak smakuje 
prawdziwy domowy tort? Myślisz, Ŝe ja tylko kochać się umiem? Nie bój się, Prahnimak 
poszedł po zakupy. Tylko się nie spóźnij wieczorem, chociaŜ dziś wszyscy uwaŜają, Ŝe to 
naleŜy do dobrego tonu. 
Dopiero teraz mnie olśniło. 
—  Przede wszystkim najlepsze Ŝyczenia w dniu twoi jej patronki... 
—  To ładnie, Ŝe pamiętasz. 
—  Mam nadzieję, Ŝe zobaczę cię jeszcze przed tyra całym jublem?  Chciałbym jakoś bardziej  
intymnie... 
—  Dziś występuję wyłącznie jako gospodyni. A poŜal tym przegadaliśmy z Prahnimakiem 
pół nocy: rozmawiasz z zupełnie inną kobietą. 
__ Rewaloryzacja walorów? 
—  Nie Ŝartuj! Zrozumiałam, Ŝe naprawdę jestem mu potrzebna. 
—  Mogłabyś mi tego oszczędzić... — hojnie zaprawiłem głos nutkami zazdrości. 
—  Głuptasie, dla ciebie stanowię tylko przelotną przygodę. Spotkasz inną i od razu o mnie 
zapomnisz. Kobiety to wyczuwają. A ja i Prahnimak przeŜyliśmy ze sobą pół Ŝycia. Nie 
Ŝałuję tego, co było między nami. Jestem ci naprawdę Ŝyczliwa. Przepraszam, ale ktoś ] 
dzwoni. Pewnie ze spółdzielni usługowej, mieli przy-1 słać kogoś do sprzątania. Cześć pracy, 
jak ty to mówisz... 
—  Cześć... — zacząłem, ale usłyszałem tylko szczęk odkładanej słuchawki. 
Zatarłem ręce... Wszystko szło jak po maśle. Przy- j najmniej  nie będzie jej  przykro,  jak  
zobaczy,  Ŝe  ja 
168 

i Wika... Nie daj BoŜe zrobić sobie wroga z kobiety! przy następnych spotkaniach będę 
współczujący i wyrozumiały: popatrz, jak się potrafię poświęcić, bylebyś ty była szczęśliwa... 
Telefon Ołeny poderwał mnie do działania — na cyrkowej arenie świsnął bat, zwierz spręŜył 
się do skoku przez płonącą obręcz. Zacząłem się ubierać. Biuletyn leŜał na poduszce — 
najlepsze chwile poranka minęły. Usiadłem przy stole i wynotowałem sobie z dziesięć 
adresów w centrum. Trzeba kuć Ŝelazo, póki gorące. Los jest kapryśny; Charłan nie raz się 
skarŜył, Ŝe czasami przez długie miesiące ma wraŜenie, Ŝe jego gwiazda ledwie się tli. 
Podkreśliłem adres kawalerki niedaleko Soboru Sofijskiego, dodawali do niej duŜy pokój we 
wspólnym mieszkaniu, a chcieli dwa samodzielne, ale w centrum. Na początek mógłby być 
nawet jeden pokój. Zapisałem sobie takŜe pięciopokojowe mieszkanie dwie przecznice od 
Teatru Wielkiego — rozdzielali się współlokatorzy, a moŜe jakaś duŜa rodzina. W 
ostateczności mógłbym wziąć dwa ładne pokoje we wspólnym, a nuŜ potem coś się trafi... 
Starannie dobierałem krawat, koszulę, skarpetki. Garnitur czarny, odświętny. W czarnym było 
mi teraz do twarzy. Przeszukałem szuflady, znalazłem spinki z agatu. Skarpetki wziąłem Petra 
— on zawsze miał dobry gust. Zarzuciłem na rękę szary płaszcz i stanąłem przed lustrem: 
wyglądałem jak ta lala — schludny, sympatyczny facet o inteligentnym wyrazie twarzy. 
„Baczki proste czy skośne?" — spytano mnie u fryzjera. „Proste" — powiedziałem 
stanowczo. Zazwyczaj takie pytania tylko mnie draŜniły i burczałem: „Jak pan uwaŜa..." 
Proste nosił Heorhij Wasylowycz. 
Była prawdziwa złota jesień. Zatrzymałem się chwilę przy Teatrze Wielkim, rozkoszując się 
gorzkawym kok- 
169 
tajlem chłodnego powietrza z błękitnymi spalinami] i wolnym krokiem udałem się w stronę 
Soboru SofijJ skiego. Uliczka za soborem była cicha i jasna. „Wice się tu spodoba" — 
pomyślałem. Wchodząc na drugie piętro poczułem, Ŝe jestem zdenerwowany: dłonie mi się 
spociły. Schody były szerokie, ciemnoczekoladowe! poręcze lamowane mosięŜną listewką, 
drzwi obite der-] mą. Czułem się, jakbym tu mieszkał od dawna. Wytar-] Jem ręce, 
zadzwoniłem. Otworzyła mi młoda kobietaj w sportowym dresie. Uśmiechnąłem się 
przyjaźnie: 
—  Przepraszam, ja w sprawie zamiany. 
—  Ale męŜa akurat nie ma. Lepiej, Ŝeby pan z nim porozmawiał. 
—  A czy mogłaby mi pani pokazać mieszkanie? — w moich oczach odmalowała się prośba. 
— Oszczędzi-] loby mi to powtórnej wizyty. 
—  Proszę. — Mój  wygląd zrobił swoje. — Tylko Ŝe okropny bałagan, dopiero wczoraj 
wróciłam z de-iegacji. Kuchnia — dziesięć metrów. Ciepła woda —I z  termy.   Pokój   
słoneczny,   dwadzieścia  dwa  metry, balkon od podwórza — recytowała jednym tchem, wi- j 
dać było, Ŝe nie jestem pierwszym słuchaczem. — A co pan ma w zamian? Interesuje nas coś 
w obrębie starego miasta, mąŜ jest artystą, do swojej pracowni ma stąd i kilka kroków. 
Proszę, niech pan siada. 
—  Zdaje mi się, Ŝe dojdziemy do porozumienia — odparłem sadowiąc się w fotelu. 
Na dywanie leŜała cienka czerwona obręcz. Pewnie przerwałem gimnastykę. Niemal 
obojętnie prześlizną- j łem się wzrokiem po jej zgrabnej figurce — głoWę mia- 1 łem zajętą 
czym innym. Na ścianach wisiały jakieś szkice, w kącie stała półka pełna ksiąŜek, kanapę 
okry-j wał kolorowy huculski liŜnik. „Nie pójdą na Ŝadną j dopłatę... — pomyślałem smętnie i 
zmarszczyłem czo- ;j ło. — Takich pieniędzmi nie skusisz." 
170 
Pokój rzeczywiście był ładny i słoneczny. W oknach wisiały firanki. Złocista plama słońca 
padała wprost na dywan. Kobieta przysiadła naprzeciw mnie przy okrągłym mahoniowym 
stoliczku; w jej lekko wyłupiastych oczach odbijała się jasna plamka balkonu. 

— Mam niedaleko bardzo ładne dwa pokoje, wysokie — trzy osiemdziesiąt do sufitu, sam 
korytarz dwanaście metrów. Pokoje nieduŜe, ale kaŜdy z osobnym wejściem... Na pewno się 
państwu spodoba. Okna wychodzą na skwer, powietrze jak na wsi. Sklepy w następnej 
przecznicy, na Chreszczatyk — dziesięć minut spacerkiem. Z teściową nie szło wytrzymać — 
postanowiliśmy się rozdzielić. W łazience i kuchni biała glazura. Okna duŜe, w pokojach 
jasno jak na ulicy. Parkiet nowiutki, niedawno lakierowany, wystarczy przejechać wilgotną 
szmatką i błyszczy jak złoto. Kandelabr... 
Moja fantazja była na wyczerpaniu. Zapisałem telefon i zacząłem zbierać się do wyjścia. 
Umówiliśmy się, Ŝe wieczorem zadzwonię i zaproszę ich do siebie, albo najpierw 
przyjdziemy razem z Ŝoną. Powiedziałem kilka komplementów pod adresem mieszkania, 
poŜegnaliśmy się. Schodząc na dół odniosłem wraŜenie, Ŝe mieszkam tu Bóg wie jak długo i 
juŜ mi się to trochę przejadło — warto poszukać czegoś nowego. 
Zatrzymywałem się przed co lepszymi domami, wybierałem mieszkanie, oceniałem ulicę, 
dzielnicę, podwórko i przez chwilę napawałem się szczęściem, a potem zbrzydzony i 
znudzony szedłem dalej, wchodziłem na następne podwórko... Czasem w najmniej 
spodziewanym miejscu odnajdywałem istne cacko — przewaŜnie nie znamy miasta, w 
którym Ŝyjemy. Jakieś oplecione dzikim winem ściany, balkony-loggie, bal-kony-galerie, 
okna, w których odbijało się niebo, okna--strzelnice, zaciszne wirydarzyki, podwórka-parki, 
ро- 
пі 
dwórka-place. Widoki zmieniały się jak w kalejdoskopie, trudno było się od nich oderwać, ale 
za chwilę moim oczom ukazywała się nowa mozaika ścian, okien i balkonów, równie złudna i 
równie nietrwała. 
Jedno z mieszkań na najwyŜszym piętrze miało bal-kon-monstrum, istne boisko do siatkówki. 
Poprosiłem gospodarza, by pozwolił mi tam wejść. Wymyty wczorajszym deszczem balkon 
był pusty i nieprzytulny, ale miasto naprawdę miałem u swoich stóp. Kiedyś w notesie Petra 
przeczytałem: „Przywidziało mi się, a moŜe przyśniło: stoję na czele zwycięskich wojsk, 
które szturmem wzięły miasto. śołnierze rozbiegają się po ulicach, przyprowadzają mi 
znamienitych jeńców i urodziwe branki — ich Ŝycie jest w moim ręku, są ledwie Ŝywi ze 
strachu. Ale ja juŜ mogę pozwolić sobie na wielkoduszność — zwycięŜyłem, miasto poznało 
moją siłę. Jestem miłosierny, jestem dobry, bo ja decyduję o wszystkim." Kiedy tak patrzyłem 
z góry na miasto, pomyślałem, Ŝe w tym, iŜ Charłan nie Ŝyje, zawiera się jakaś prawidłowość: 
rozsadzającej go energii i chęci Ŝycia brakowało mego rozumu. Nie wiedział, Ŝe zwycięzcy 
nie wolno spocząć na laurach — świat nigdy nie wybacza sukcesu. Litość dziś okazana jutro 
powstanie przeciwko tobie. Ja nie będę miał litości. Dla nikogo... 
Szkoda tylko, Ŝe urodziłem się przynajmniej tysiąc lat za późno. Wprawdzie Kijów takŜe nie 
był wtedy taki wielki: od dzisiejszego Wału Jarosława do Cerkwi Dziesięcinnej. 
Uśmiechnąłem się ігопісіпіє, bo dopiero stojąc na tym balkonie uświadomiłem sobie ogrom 
tego, czym chciałem zawładnąć: miasto rozpościerało się aŜ po horyzont, wygrzewało się w 
jesiennym słońcu jak dobroduszny wielkolud opasany wstęgą Dniepru. Ale ten wielkolud 
wciąŜ jeszcze rósł: jak okiem sięgnąć podpierały niebo rusztowania nowych budowli. Miałem 
wraŜenie, Ŝe śmieje mi się prosto w twarz, kpiąco, 
172 
ironicznie. Prawie uciekłem z balkonu, nie сЬ»сіаіещ nawet czekać na windę, gospodarzowi 
bąknąłem, Ŝe przyjdę jutro, i rzuciłem się po schodach w dó»}. Męczyło mnie pragnienie. 
Ani się spostrzegłem, jak nadeszła pora obiadu,. Wika pewnie niedługo wróci z wykładów. 
Wstąpiłem do restauracji i zamówiłem najdroŜsze dania, najlepszy koniak i papierosy. Nie to 
co Charłan: ten trzy ra.zy obracał w palcach kaŜdą kopiejkę, którą miał wy»dać na siebie. Nie 
znał, biedak, smaku Ŝycia, umiał się» tylko oblizywać. Nawet gdy wybraliśmy się gdzieś 
razem najbardziej wyszukane potrawy łykał pośpiesznie jak z menaŜki na poligonie... 

W holu wrzuciłem do automatu dwie kopiejki і nakręciłem numer. 
—  Słucham — zahuczał w słuchawce głos H^orhija Wasylowycza. 
—  Przepraszam — starałem się mówić base^n, nie chcąc, by szef mnie poznał. — Czy mogę 
prosić^ Wiktorię Heorhijiwnę? 
—  Wiktorio Heorhijiwno, telefon... Stuk obcasików. 
—  Słucham... — zaszemrał ostroŜny głos. 
—  To ja... Muszę się z tobą zobaczyć. 
—  Co pan, ja dopiero co z wykładów, ja... nie mogę. 
—  Cały dzień włóczę się po mieście i myślę tylko o pani. Niech mnie pani nie zmusza do 
powtarzana banałów. To by ubliŜało pani inteligencji. Muszę się г panią zobaczyć. W 
przeciwnym razie... 
—  Dzisiaj naprawdę nie mam czasu. 
—  ...w przeciwnym razie złoŜę pani wizytę w domu. Pani wie, Ŝe nie mam nic do stracenia, 
obojętne mi, co pomyśli Heorhij Wasylowycz. 
173 
—  Andriju... 
—  Nienawidzę pozy i mówię to, co czuję. Chciałbym, Ŝeby pani teŜ była ze mną szczera. Nie 
chce mnie pani widzieć — proszę nie przychodzić. Pani wie, jak trudno mi to mówić. Ale 
jałmuŜny nie potrzebuję. DołoŜę starań, Ŝeby na zawsze zejść pani z oczu. Zniknę, rozpłynę 
się, byle tylko pani była szczęśliwa, Wiko. MoŜe to brzmi trochę staroświecko, ale taki juŜ 
jestem, nie pasuję do tego syntetyczno-plastykowego stulecia... 
—  Która teraz godzina? 
—  Pięć po trzeciej. 
—  Zaraz ma przyjść krawcowa...ale... — w jej głosie słychać było wahanie. 
__ Czekam   za  godzinę  na   skwerku   koło   Złotych 
Wrót. Koło Złotych Wrót, za godzinę — powtórzyłem, jakbym wygłaszał jakieś zaklęcie.— 
Do zobaczenia. 
—  Ja nic nie obiecuję. __ Wie pani doskonale, Ŝe tak czy owak będę czekał. A więc do 
czwartej... 
I szybko nacisnąłem widełki. 
Wyszedłem z budki w kiepskim nastroju. Niby wszystko było w porządku. Zachowywałem 
się tak, jak to sobie obmyśliłem jeszcze w restauracji. Napomknąłem o swoich uczuciach, 
zdołałem ją zaintrygować. Ale słowa miłości są wytarte jak stare banknoty: bałem się albo po 
prostu nie potrafiłem ich uŜyć. Cała nasza rozmowa przez telefon zdała mi się sztuczna, 
jakbym zamiast pięknego bukietu ofiarował Wice wiecheć suchych badyli. To nie mogło 
budzić wiary, gładki frazes nigdy nie jest wykładnikiem uczucia. A poniewaŜ nie umiem 
wymyślić uczuć — wymyślam słowa. 
— Był zastępca? — zapytałem ot tak, Ŝeby coś powiedzieć. 
174 
—  Dziś nie przyszedł. 
Wziąłem pocztę, cisnąłem gazety na biurko sekretarki i poszedłem do gabinetu szefa. Trudno 
tu było oddychać, wartownik zamykał na noc lufcik — zalatywało cygarami i wodą kolońską. 
Szef lubił dobrą wodę i cygara: w domu nie pozwalano mu palić (wiadomo, serce), tutaj 
przynajmniej nikt go nie pilnował. Cygara leŜały w górnej szufladzie biurka w drewnianej 
skrzynce oklejonej reprodukcjami róŜnych medali, wyróŜnień, kaŜde owinięte w celofan. 
Rozsiadłem się w fotelu, nogi połoŜyłem na biurku (obcasami dotykałem czarnego 
rzeźbionego kałamarza; był to juŜ tylko rekwizyt, bo szef od dawna uŜywał wyłącznie 
długopisu). Zapaliłem hawańskie cygaro. Wonny dym zakołysał się w powietrzu. Było tak 
cicho, Ŝe słyszałem tykanie zegarka. Rozluźniłem mięśnie. 

Wszystko, co mówiłem do Wiki, było martwe i puste. Nad moją głową zwisał brzydki 
pseudonowoczesny Ŝyrandol, sufit zaczynał obłazić z farby, na ścianach teŜ widać było 
malutkie pęcherzyki. Na biurku sterczała bateria długopisów i leŜała aktówka. Przesunąłem ją 
obcasem na środek, bliŜej kałamarza, i połoŜyłem kopyta na tłoczonych w skórze 
wizerunkach. Ten rarytas wykombinował dyrektorowi Charłan; szef zawsze chodził z tą 
aktówką do zarządu. Postukałem w nią obcasem — dźwięk był głuchy, jakby grudki ziemi 
posypały się na trumnę Petra. 
Wszystko, co mówiłem do Wiki, było martwe i puste. 
Wielki Konstruktor miał rację z tą swoją bajeczką: wilcza skóra juŜ przyrosła do mego 
grzbietu. 
—  No cóŜ...przyszłam... 
Wika stała na chodniku. Wziąłem rozbieg, odbiłem się i jednym susem przeskoczyłem 
Ŝelazne ogrodzenie 
175 
i rosnące po drugiej  stronie ciemnoczerwone kanny. 
—  Co robisz, wariacie! — krzyknęła, gdy znienacka zjawiłem się obok niej, patrząc na nią 
rozpromienionym spojrzeniem. — Za kaŜdym razem jesteś inny. Człowiek nigdy nie wie, 
czego się moŜe spodziewać. 
—  WciąŜ się mnie boisz? 
—  Nie. Raczej...siebie. 
—  Dzisiaj jestem wcieleniem spokoju i pokory. Usiłuję rozgryźć siebie. 
—  Smakuje? 
—  Niespecjalnie. To ty jesteś winna. Nigdy nie miewałem takich napadów. 
—  Ja teŜ nie — odparła prawie ze złością. 
—  Masz wyrzuty sumienia? 
—  Nie, ale mam samochód. Wymyśliłeś juŜ, dokąd pojedziemy? Gdzie najlepiej podrywa się 
dziewczyny? 
—  Jesteś dziś zła, ale piękna. 
—  A wczoraj? 
—  Wczoraj teŜ byłaś piękna. 
—  ZdąŜyłeś się juŜ zakochać? Naburmuszyłem się. 
—  Przepraszam. Wiesz, jak musiałam zmyślać, Ŝeby się tutaj wyrwać? Mama śledzi kaŜdy 
mój krok. Sprawdza nawet licznik w samochodzie... 
—  Jutro piszę podanie do twego ojca i zaczynam szukać innej pracy. Nie chcę, Ŝeby mi ktoś 
zarzucał, Ŝe ja... jednym słowem... Ŝe z córką szefa... 
—  Jutro niedziela i tata jedzie na zające. 
—  To w poniedziałek. 
—  Po co robisz z siebie ofiarę? Mogę się załoŜyć, Ŝe nasze dzisiejsze spotkanie będzie 
pierwsze i ostatnie. 
—  Jesteś okrutna. 
—  Po prostu nie bawię się w sentymenty, jak niektórzy męŜczyźni dzisiaj. 
176 
Przeszliśmy przez jezdnię. Wika usiadła za kierownicą. Obszedłem samochód, chcąc usiąść 
obok niej, j wtedy zobaczyłem otwarte tylne drzwiczki. 
.— Po co mają być jakieś plotki... — Przekręciła kluczyk. Auto ruszyło. 
—  MęŜczyźni teŜ nie bawią się w sentymenty — powiedziałem. — Działają pod wpływem 
impulsu. Jak myślisz, co robiłem po telefonie do ciebie? Bez Ŝalu skreśliłem ostatnie osiem 
lat swojego Ŝycia. No, moŜe nie osiem — sześć. Zrozumiałem, Ŝe — jak pisał Her-cen — 
celem Ŝycia jest po prostu Ŝycie. Nie wiem czemu uświadomiłem sobie, Ŝe to, co ci dziś 
mówiłem... 

—  O, BoŜe! Kompleksów to ja mam dość na uniwerku! — przerwała mi Wika. — Byle 
błazen zaczepi cię na korytarzu i dalejŜe nudzić, jaki to on jest wewnętrznie skomplikowany. 
Myślałam, Ŝe przynajmniej pan jest męŜczyzną. 
Roześmiałem się w głos. 
—  Zakochanemu męŜczyźnie, jak pani raczyła ironicznie zauwaŜyć, trzeba czasem wybaczyć 
słabość. Prawdziwe uczucie to dla męŜczyzny coś na kształt niespodziewanej kontroli w 
sklepie: zamyka się i robi remanent. Czy to nie genialne? Przewrót w psychice... Jedźmy do 
DorohoŜyc. Tam dopiero musi być piękna jesień. — Mój głos wibrował szczerością. — 
Ostatnio nie wiedzieć czemu tęsknię do lasu. 
„No, jeŜeli tylko na tym się skończy, uda mi się wykręcić sianem — pomyślałem. — Po co 
było pić przy obiedzie i nabijać sobie głowę nie wiadomo czym? Char-łan to jednak geniusz: 
trzeba analizować sytuację, nie własny pępek. Gdy kierowca patrzy tuŜ przed maskę 
samochodu, wypadek murowany. Trzeba patrzeć przed siebie: minimum sto metrów." 
52 — Sairotny wilk 
177 
— Do DorohoŜyc! — poweselała Wika. — Strasz-? nie   długo   tam   nie   byłam.   Jest   tam   
taka   cerkiew Świętego   Cyryla.   Pamiętasz   te   anioły?   Coś   cudownego... 
„My, Charłanowie, Ŝyjemy lasem! — wrzeszczał Pet-ro, gdy, bywało, pociągnęliśmy sobie 
zdrowo i nikt nie nadstawiał ucha. — My, leśni ludzie... A w Pakułach mówią, Ŝe ci z lasu to 
nie ludzie." Pękaliśmy ze śmiechu. „Ale my, Charłanowie, do dziś jesteśmy poganami! —1 
grzmocił pięścią w chwiejny, plastykowy stolik. — Tysiąc lat chrześcijaństwa przewaliło się 
nad nami jak fala, a my nic. Jeszcze mój dziadek, gdy wybierał się do lasu, wkładał czystą 
koszulę, a w kaŜde święto stawiał na strychu kusztyczek gorzałki dla skrzata." I znów 
rŜeliśmy z zachwytu. 
Samochód posłusznie okrąŜył plac, przystanął przed Bramą Lwowską, jakby wahając się, czy 
opuszczać gro-dzisko, ale przynaglony zielonym światłem wyrwał do przodu. Kosmate 
objęcia lasu bezgłośnie zamknęły się nad nami. Z jarów wypełzały wieczorne cienie, od 
puszczy powiało jesienną wilgocią. 
„A były wokół grodziska lasy wielkie i bory..." — zacytowałem, ale z gardła nie dobył się 
Ŝaden dźwięk, jakby w samochodzie spoczywało tylko ciało, a dusza unosiła się gdzieś 
daleko, w zupełnie innej płaszczyźnie... 
Obejrzałem się bezradnie. Za tylną szybą rozbłysła na chwilę kopuła Cerkwi Dziesięcinnej, 
zamajaczył między drzewami kontur Zamkowej Góry. Droga schodziła coraz niŜej, las 
gęstniał, niebo zasnuwało się! mgłą, a w moim sercu kiełkowała radość lękliwa jeszcze i 
niepewna (byle promyk słońca mógł ją natychmiast zniweczyć); błogie przeczucie 
bezkresnego lasu (nie wypielęgnowanego parku, nędznego skweru czy zatłoczonego   Ogrodu   
Botanicznego,   nawet   nie   pod' 
178 
miejskich sosnowych lasków ale prawdziwego boru), po którym moŜna błąkać się miesiącami 
i nie zwęszyć nawet śladu człowieka. Tylko w cięŜki, zimowy czas, gdy wszystko tonie w 
śnieŜnych zaspach, miękkie łapy skradają się pod otoczone drewnianą palisadą warowne 
grodziszcze, nozdrza łowią zapach pieczonego mięsa, uszy nasłuchują wieści, które wiatr 
niesie z odległego uroczyska. 
—  A były wokół grodziska lasy wielkie i bory... — powtórzyłem z uporem. 
—  I byli ci, co na zwierza polowali... — uzupełniła Wika. 
Pokręciłem przecząco głową. 
—  Był ciemny prastary bór i głębokie jary, i strome wzgórza, i bajeczne doliny... 
—  Wokół grodziska — upierała się Wika. 
—  NiewaŜne... — wycofałem się przezornie. 
—  Ale oczy miałeś takie, jakbyś chciał się na mnie rzucić. Znów zaczynam się bać. 

Rozciągnąłem wargi w szerokim niby-uśmiechu. 
—  Swego czasu pasjonowałem się slawistyką. A poza tym dotychczas nie mogę oswoić się z 
miastem. WciąŜ czuję się jak nieproszony przybysz. Kijów jest olbrzymi Dziś patrzyłem na 
niego z wysoka i było mi trochę nieswojo... 
—  A ja mam wraŜenie, Ŝe go noszę w sobie — zaśmiała się. — Dobrze, Ŝe mama tego nie 
słyszy... 
—  To uczucie kobiety, która urodziła się i wychowała w mieście. Zazdroszczę ci. 
—  MoŜe byśmy poszli wreszcie odwiedzić moje anioły? 
Zostawiliśmy auto na skraju leśnej dróŜki wysypanej czarnym ŜuŜlem. Za drzewami bielały 
mury cerkwi. Wysokie ogrodzenie kończyło się stromym urwiskiem. 
179 
Daleko w dole wiła się asfaltowa nitka, po której pełzły dwie cięŜarówki. Trawiasty placyk 
cerkwi wyglądał jak dywan szczodrze nakrapiany rudoŜółtymi plamami opadłych liści. Z 
coraz większym trudem posuwałem się naprzód, zdawało mi się, Ŝe zapadam się w 
szeleszczący kobierzec. 
—  Nie chcesz wejść do środka? — spytała Wika odwracając się. 
—  Nie powiem, Ŝebym się rwał... — wzruszyłem ramionami. — Mojej leśnej naturze obce są 
mury, Szy-szyhowie zawsze woleli szukać Boga w lesie, w naturze — nie w kamiennych 
więzieniach. Pozostaliśmy poganami. Tysiąc lat chrześcijaństwa przewaliło się nad nami jak 
fala, a my nic. — Nie potrafiłem na poczekaniu wymyślić nic lepszego niŜ to, co kiedyś po 
pijanemu powiedział Charłan. — Poza tym cierkiew jest zamknięta — dodałem z ulgą. — Nie 
miałaś szczęścia. 
Powoli obeszliśmy budowlę wkoło i wróciliśmy do samochodu. 
—  Chciałam, Ŝebyś zobaczył te anioły. Lubię je. To nie Wrubel; tego wszyscy lubią albo 
przynajmniej udają, Ŝe lubią. One są na chórze: musiał je malować zwykły rzemieślnik, 
prymitywne, ale co za kolorystyka! Skrzydła czerwone jak ogień, w ręku — kula ziemska 
spowita niebieskawą mgłą. W cerkiewnym języku ma to jakąś inną nazwę. Naprawdę mnie to 
oczarowało: te jaskrawe skrzydła i błękitna ziemia z całym jej szaleń-j stwem, katastrofami, 
namiętnościami, wszystko na spokojnie wyciągniętej dłoni anioła wyrzeźbionego przez 
człowieka. 
Stromą, kamienistą drogą samochód piął się w górę. Drzewa były tu całkiem inne niŜ w 
mieście: jeszcze pyszniły się feerią jesiennych kolorów. Młode jesiony,, leszczyny, klony po 
drugiej stronie urwiska, dęby i hen, 
180 
na horyzoncie, dorohoŜyckie lasy — mieniły się gamą najdelikatniejszych kolorów od 
ciemnozielonego do purpurowoŜółtego. 
Wysiedliśmy z auta i poszliśmy na przełaj przez polanę. 
—  Masz czasem kolorowe sny? — spytała Wika. 
—  Nie. 
—  Ja teŜ dawniej nie miałam, a teraz mam. Ale takiego snu nie da się opowiedzieć. Człowiek 
się budzi i aŜ mu się chce płakać: wszystko jakieś takie szare. We śnie kolory są cudowne: 
czyste, pierwotne. A to-oie jak się ś.ii? Tak zwyczajnie? 
Wzdrygnąłem się. Nabrałem w płuca, pachnącego, aŜ gęstego powietrza i powiedziałem przez 
zaciśnięte zęby: 
—  Moje sny są czarne. 
Las wokół był iglasto-liściasty, nie bardzo gęsty. Ale w dolinie zieleń gęstniała, trudno było 
coś dojrzeć. Głębokie cienie ukradkiem wpełzły na zbocze. Tajemnicze ostępy, szybko 
nadciągający zmierzch, zapach gnijących liści, zmurszałego drewna, wilgotnej ziemi — 
wzywały, obiecywały wyzwolenie od męczących ludzkich namiętności i śmiesznych ludzkich 
póz, kusiły zacisznym legowiskiem. Bezmyślnie zrobiłem kilka kroków po miękkiej Ŝółtawej 

trawie polany, nogi niosły mnie coraz prędzej, jakbym staczał się w czarny przepastny jar, 
cudowna lekkość napełniała ciało, mięśnie zmieniały się w elastyczne spręŜyny... 
—  Andriju! 
To był głos człowieka. Mimo woli obejrzałem się i stanąłem jak szarpnięty niewidzialną 
smyczą. 
Polana przypominała staroświecki sobór: wysokie ciemnoniebieskie sklepienie nieba i róŜowe 
błyski witraŜy — słońce właśnie chowało się za drzewa. U stóp złocistego ołtarza jaśniała 
postać Wiki — szeroko roz- 
181 
stawione  oczy  jak  u Oranty*  w  Soborze  Sofijskim,] pobladła  twarz. MoŜe i mógłbym ją 
pokochać... Ale gąszcz wyciągał po mnie chciwe macki,  czarna noc wzbierała wokół jak 
wysoka, rozkołysana fali. Zrobiłem kilka niepewnych kroków i nagle zacząłem ucie-J kać — 
byle dalej od drzew, które ścigały mnie, orno-; tywały gałęziami, zatrzymywały. Dopadłem 
do dziewczyny i nogi mi się ugięły. Objąłem ją za kolana i ostatkiem tchu wyszeptałem: 
—  Ratuj mnie... 
—  Przed kim, Andriju? — spytała zdziwiona. 
Na mojej zbielałej jak płótno twarzy pojawił się cień uśmiechu: 
—  Nieźle zagrane, prawda? Przez chwilę wyglądałaś jak prawdziwa bogini... 
/ 
• Oranta — monumentalna mozaika w głównej nawie Soboru Sofijskiego w Kijowie 
przedstawiająca postać Matki Boskiej o modlitewnie wzniesionych rękach. (Przyp. tłum.) 
ROZDZIAŁ   DZIESIĄTY 
Zmykaliśmy w popłochu, ale las długo nie chciał wypuścić nas z objęć. Moje zdenerwowanie 
udzieliło się Wice, samochód pędził jak stepowy koń: drzewa, domy, latarnie rozmazywały 
się, tylko nieliczne czerwone światła sprawiały, Ŝe na chwilę wszystko wracało do swych 
normalnych kształtów. Ale juŜ za sekundę trudno było w to uwierzyć: oko łatwo 
przyzwyczajało się do niewyraźnego obrazu świata zza szyby pędzącego samochodu. Jeszcze 
nigdy nie jechałem przez miasto z taką prędkością; siedziałem sztywny, uczepiony kurczowo 
przedniego siedzenia, z trudem łapiąc równowagę na zakrętach. Przechodnie zmykali na 
chodniki, napotykane samochody ostrzegawczo błyskały те-,/ flektorami. Nie dojeŜdŜając do 
swojej przecznicy, Wika gwałtownie nacisnęła hamulec, opony zapiszczały Ŝałośnie, 
samochód zatrzymał się jak koń brutalnie zdarty wędzidłem. 
— Nie pojmuję, co się ze mną dzieje! Czuję się, jakby ktoś nagle otworzył drzwi i po 
zacisznej cieplarni zaczął hulać mróz. W tobie jest jakaś ciemna siła, chcę 
183 
od niej uciec i nie mogę, jak w tym koszmarnym śnie, gdy nogi odmawiają posłuszeństwa. 
—  A moŜe zaprzedałem się diabłu i to on cię omotał i popycha ku mnie? — zaśmiałem się 
chłodno. — Pamiętam, miałem takiego kolegę, który we wszystkim dopatrywał się jakichś 
diabelskich sztuczek. Wychodzimy kiedyś z restauracji, a on mówi: „Popatrz, zaraz podpiszę 
pakt z diabłem." Wbiega na skrzyŜowanie (od babci wiedział, Ŝe najłatwiej o czarta na 
rozstajnych drogach — tam dybią na swoje ofiary) i woła: „Hej, diable, jeśli istniejesz, 
przychodź, potargujemy się!" W tym momencie zatrzymuje się przy nim czarna' wołga z 
kwadracikami na drzwiach, ochrypły głos woła: „Na zamówienie jadę! Myślisz, Ŝe ciebie 
kolejka nie obowiązuje? Stawaj na końcu!" Facet był przekonany, Ŝe diabła spotkał... 
—  Stale tylko Ŝarty ci w głowie, a ja czuję, Ŝe coś jest nie tak, Ŝe to maska, pod którą 
ukrywasz swoje prawdziwe, ludzkie oblicze. Muszę zerwać ci tę maskę... 
—  Chyba razem ze skórą... — odparłem ponuro. 
—  O co ci właściwie chodzi? Czemu stanąłeś mi na drodze? Nie chcę, Ŝebyś dzwonił, nie 
chcę, Ŝebyś przychodził. Moi starzy wszystko mają juŜ zaplanowane: w przyszłym roku 
kończę studia, potem idę na aspiranturę i wychodzę za mąŜ. To bardzo porządny chłopak, 

znamy się od dziecka. Rodzice kupią nam spółdzielcze mieszkanie, obronię pracę i urodzę 
dziecko. Potem chcę robić habilitację. Gotów jesteś wszystko mi popsuć, jesteś jak zły duch, 
a ja, popatrz, wcielenie dobroci i niewinności — zaśmiała się. Poczułem się, jakby mi kto 
garść śniegu za kołnierz wsadził. — Do widzenia, wolę, Ŝeby mnie tu nikt nie spotkał. 
—  Do widzenia.  Będę wieczorem u Prahnimaków. Wysiadłem, przerzuciłem trencz przez 
ramię i lekko 
zatrzasnąłem drzwiczki. Wika stała oparta o błotnik, | 
184 
gruDy wełniany sweter i szare spodnie tworzyły ciemniejszą plamę na tle jasnej karoserii. 
Błyski tańczącej na wietrze latarni ukazały jej pełne winy i Ŝalu oczy; tak patrzy dziecko, 
które coś zbroiło. Przechodnie przyglądali się nam z zaciekawieniem. Nagle poczułem, Ŝe 
obejmują mnie szczupłe ramiona i coś mocno tuli się do piersi 
— Wybacz mi — szepnęła. 
DrŜącą ręką pogłaskałem ją po włosach zebranych na karku w gruby węzeł i jednym 
szarpnięciem oswobodziłem się z jej objęć. Niezły efekt, to musiało robić wraŜenie, poza tym 
bałem się, Ŝe się rozkleję. Л ja nie mogłem, przynajmniej na razie, pozwolić sobie na 
sentymenty. MoŜe kiedyś, później, gdy juŜ będę mógł być sobą, gdy pozbędę się tego 
czarnego omamu. Nerwowym krokiem zagłębiłem się w ciemną alejkę. Z tyłu głośno 
trzasnęły drzwiczki, samochód ruszył, od razu nabierając szybkości.            , 
To juŜ ostatni raz. Jutro będę inny: prawdziwy, dobry. Jutro pozwolę sobie na miłość, nie 
tylko na nędzne udawanie. Od jutra w moim głosie nie zabrzmi ani jedna fałszywa nuta, jutro 
powiem jej... Młodzi ludzie, którzy obsiedli parkowe ławki, odprowadzali mnie zdziwionym 
wzrokiem. Musiałem chyba mówić głośno do siebie. Ręce mi drŜały, głowa płonęła. Czarne 
czeluście parku przypominały las, przepastne ciemności, uczucie dziwnej tęsknoty i 
podstępne wezwanie z gęstwiny. „A jeśli jutro będzie juŜ za późno, Ŝeby się cofnąć?" — 
pomyślałem ze strachem. Znów stanęła mi w oczach polana zamknięta purpurowoŜół-tym 
sklepieniem, Wika w aureoli zachodzącego słońca... Lęk minął jak ręką odjął: dopóki ona tam 
jest, zawsze będę mógł obejrzeć się za siebie, zawrócić. A od 
185 
jutra będę miał juŜ same kolorowe sny. Na razie trzeba grać, kasa nie zwraca za bilety, lada 
chwila kurtyna pójdzie w górę. 
Uliczny zegar wskazywał prawie szóstą, a jeszcze nie miałem prezentu dla Ołeny. W salonie 
rękodzieła artystycznego wybrałem broszkę: na czarnym metalu w pozłacanej obwódce 
uśmiechała się zagadkowo dziwaczna scytyjska morda pół-zwierza, pół-człowieka. Maleńka 
blaszka kosztowała majątek, ale szastałem pieniędzmi, jakby jutro miał być potop; dla Lolki 
wybrałem najpiękniejsze kwiaty, za obłędną sumę wycyganiłem od barmana butelkę 
bananowego likieru, z taksówkarzem zaś umówiłem się, za suty napiwek, Ŝe zawiezie mnie 
pod dom Wielkiego Konstruktora i poczeka. 
Trudno powiedzieć, czemu mi tak było spieszno do Jurków. MoŜe czułem się winny? 
Mogłem przecieŜ po prostu posłać im telegram na ozdobnym blankiecie albo poczekać z 
Ŝyczeniami do poniedziałku. Po prawdzie to właśnie Wielki Konstruktor i Lolka powinni 
teraz starać się o moje względy. Jak by nie było — asystent dyrektora... A tymczasem to ja 
skakałem koło nich, jakbym chciał zmazać jakąś winę czy szukał usprawiedliwienia. 
Taksówka toczyła się ze staromiejskiej skarpy, czułem, Ŝe coś uwiera mi w duszy i jakby 
broniąc się przed tym, zacząłem wspominać swoje pierwsze spotkanie z Lolą. 
Wyglądała jak szare prowincjonalne gąsiątko, które jeszcze nie zdąŜyło się opierzyć. Miała na 
sobie beŜową sukienczynę z kołnierzykiem z białej mereŜki. Było to chyba takŜe na jesieni. 
Petro zadzwonił z sekretariatu (uwielbiał takie figle): „Mówi Charłan. Zabierz Wielkiego 
Konstruktora i zaczekajcie na mnie na dole. Jest okazja, Ŝeby się napić." 
186 

Słońce chyliło się ku zachodowi, w Parku Szewczenki palono suche liście — gorzkawy dym 
snuł się między drzewami. Usiedliśmy w letniej kawiarence. Znając petra, który miał zwyczaj 
robić tajemnicę z byle głupstwa, o nić nie pytałem. Jurko zerknął na zegarek: __ 
jak zwykle spieszył się, by słuŜyć ludzkości. 
Charłan przyniósł z bufetu wino, napełnił cztery szklaneczki. 
—  Najlepszy w tej porze roku jest Kahor — powiedział, opierając głowę na rękach. — Zaraz 
tu przyj<łzi.e moja znajoma, moŜna powiedzieć — sąsiadka. Mieszkała w sąsiedniej wsi, w 
jednym lesie grzyby zbieraliśmy, ale Ŝadne z nas nie wiedziało o istnieniu drugiego — 
usiłował się uśmiechnąć, choć twarz miał dziwnie skurczoną. — A oto i jej wysokość we 
własnej osobie. 
Lola juŜ z daleka uśmiechała się do Charłana, ale zobaczywszy nas spłoszyła się: nie 
podchodząc bliŜej powiedziała cicho: 
—  Dzień dobry. 
—  Patrzcie, jak się zawstydziła! — policzki Charłana takŜe lekko poczerwieniały, obiema 
rękami щ^і szklankę i zacisnął na niej palce. — I to, słowo daję, całkiem szczerze! Ak 
poznajcie się. My dwaj — pa_ kulanie, ten trzeci — przybłęda, geniusz, choć jeszcze nie 
doceniony przez świat. Wcielenie wszelakich cnót, ale dobry chłopak. O sobie zmilczę. No, 
wypijmy 2a historyczne spotkanie! 
—  Spieszę się na wykład — Lola nawet nie dotknęła szklanki. 
—  Słowo daję, stowarzyszenie niepijących! Ten nie pije, tamta nie pije. MoŜecie podać sobie 
ręce i razem ruszać na podbój wiedzy. A my z Andrijkiem pohulamy trochę! Co tam u ciebie? 
Krzywdy ci nie robią? Jakby co — tylko powiedz, juŜ ja ich załatwię. — I zwraca- 
167 
jąc się do nas, dorzucił: — Na razie urządziłem ją w firmie „Świt". Ale nasz stary juŜ mi 
obiecał, Ŝe ją do nas przyjmie; stale go podpuszczam: na tamtym świecie, mówię, będzie ci 
policzone, a to święte dziecko, drugiego takiego próŜno szukać. Lolik, opowiedz im, jak lo 
było z tym wstępnym. 
Lola siedziała ze spuszczonymi oczami, oszołomiona jego elokwencją. 
— Znów spiekła raka, słowo daję! Liceum skończyła z medalem, więc musiała zdawać tylko 
z jednego przedmiotu. Pech chciał, Ŝe dziewczyna, która siedziała obok, upuściła ściągaczkę 
wprost pod jej nogi. Egzaminator zobaczył to i pyta: „To pani własność?" Ona milczy. 
„Lepiej nie gubić, moŜe się jeszcze przydać w następnym roku." I wyrzucił ją za drzwi. 
Akurat siedziałem w parku, o tam, kibicowałem jednemu chłopakowi- z Pakułów, ojciec 
prosił, Ŝeby pomóc. Patrzę: dziecko wychodzi i w bek. Dałem jej wody, trochę oprzytomniała 
i mówi, co i jak. „Dlaczegoś nie powiedziała, Ŝe ściąga nie twoja?" — pytam. „Jak moŜna 
komuś szkodzić..." Omal nie padłem przed nią na kolana. „Jak ja się w domu pokaŜę? — 
mówi i znowu w bek. — Matka jest kierowniczką szkoły, zaraz usłyszę: ale się medalistka 
popisała!" Wtedy zacząłem myśleć, jakby ją poratować. Swojaczka przecieŜ... Załatwiłem jej 
zaoczne. No, czas na ciebie, Lola. Zadzwoń, jak ci leci. Jurko, ty do biblioteki? Odprowadź 
dziecko... 
Długo patrzył za nimi, potem jednym haustem opróŜnił szklankę. 
„Zwąchają się. Wspomnisz moje słowa..." 
I rzeczywiście. Ale teraz Petra juŜ nie ma, a ja jadę pokutować za grzechy... 
Otworzył mi Jurek w nieodłącznym czarnym swetrze, przepasany kuchennym fartuchem, z 
potęŜnym noŜem w ręku. 
188 
—  Nieźle witasz przyjaciół! — zaŜartowałem robiąc dobrą minę do złej gry, zupełnie jakby 
przez te trzy dni nic nie zaszło. — Ledwie człowiek stanie w progu 
—   od razu pod nóŜ! No, stary, gratuluję! Naprawdę się cieszę... 
Chciałem, Ŝeby to wyszło szczerze i naturalnie, ale nawet ja czułem w tym fałsz. 

—  A, to ty... Wejdź. Przepraszam, ręce mam w oleju. 
—  Teraz dopiero zdałem sobie sprawę ze swego fałszu. Głos Jurka był spokojny i 
opanowany. — Lola, mamy gościa... — wąskie usta wykrzywił uprzejmy niby-uśmiech. A 
moŜe to ja zrobiłem się przesadnie podejrzliwy? Dłonie faktycznie miał pomazane olejem; 
stojąc przy własnoręcznie skleconym stoliczku, kroił gotowane buraki. Maciupki przedpokoik 
był jednocześnie kuchenką. Mój odświętny garnitur, bukiet kwiatów i likier pasowały tu jak 
kwiatek do koŜucha. Pod niskim sufitem jeszcze kołysała się Ŝarówka, o którą Jurko zaczepił 
głową: po ścianach tańczyły fantastyczne cienie. W drzwiach stanęła Lola z przylepionym do 
twarzy uśmiechem, patrząc gdzieś ponad moją głową. 
—  Przestań się guzdrać, Jurko. Proś gościa na salony. Spodziewamy się kilku przyjaciół, 
właśnie szykowaliśmy małe conieco. 
Pokoik był miniaturowy, cztery kroki na trzy — wiem, bo sam pomagałem Jurkowi przenosić 
się na nową kwaterę. Wielki Konstruktor był zadowolony, bo chałupina stała dość daleko od 
innych budynków: moŜna było w ogóle nie spotykać się z gospodarzami i całymi dniami 
majsterkować na podwórzu. W oknach, dawniej zasłoniętych poŜółkłymi gazetami, teraz 
wisiały białe nylonowe firanki. KsiąŜki, które zawsze walały się po całym pokoju, były 
poukładane w zgrabną piramidę, na szczycie stały białe czółenka, które razem kupowaliśmy 
tydzień temu. Na stole leŜał obrus i sta- 
189 
 
ło  kilka   deserowych  talerzyków,  pośrodku  —  wino i kwiaty. 
—  Co znaczy kobieca ręka! Zawsze tu wyglądało jak w mnisiej celi! — wskazałem białe 
pantofelki. — Miłe złego początki, tak właśnie kończą najtęŜsze głowy — uśmiechnąłem się. 
MoŜe wyszło to nieco złośliwie, ale naprawdę nie miałem złych intencji. — Nie róbcie sobie 
kłopotu, wpadłem tylko złoŜyć gratulacje. Bądźcie zdrowi, duŜe szczęścia! Roboty huk, nie 
wiadomo, w co najpierw ręce włoŜyć, błagam starego, Ŝeby mnie przeniósł z powrotem do 
działu, ale gdzie tam! Trzeba ciągnąć ten kierat, póki się ktoś inny nie znajdzie... 
Nawet nie udawali, Ŝe chcą mnie zatrzymać. Jurko tylko powiedział: 
—  Siadłbyś choć na chwilę, wypijemy po jednym... Otworzył mój likier, wziął z parapetu 
trzy kieliszki, 
nalał. Lola wniosła jakieś tartinki z serem i szprot-kami. Stuknęliśmy się na stojąco. 
—  No to cyk! śeby wam się szczęściło... we wszystkim... — wychyliłem do dna. Czułem, Ŝe 
muszę się napić. 
—  I Ŝebyśmy zawsze byli ludźmi... — nagle powiedziała Lola. Wielki Konstruktor znacząco 
podniósł brew. Udałem, Ŝe nic nie widzę, i roześmiałem się. 
—  Biedny Charłan zawsze powtarzał, Ŝe w kaŜdym siedzi wilk i tylko czeka, Ŝeby 
wyszczerzyć kły. Oby nam sie to nigdy nie przydarzyło. Aha, przepraszam, nie przyniosłem 
ci ksiąŜki — odstawiłem kieliszek. — Nie mogłem się od niej oderwać. A dziś jeszcze 
wstępowałem na cmentarz, chciałem uporządkować grób Petra, potem włóczyłem się po 
mieście i tak jakoś zeszło. Nie mogę przestać o nim myśleć... Ale, mówię ci, lektura 
wstrząsająca. W poniedziałek podrzucę ci ją do pracy. Przedwczoraj przeglądałem nowości w 
bibliotece i znalazłem coś, co ci powinno sprawić frajdę, 
190 
bo to woda na twój młyn. Nowotwór u kobiety, ostatnie stadium, nikt nie dawał jej więcej jak 
dwa, trzy miesiące Ŝycia. Kobieta zostawia rodzinę, wyjeŜdŜa z miasta, rzuca wszystko — 
rzecz dzieje się za granicą — i jedzie nad morze. Wynajmuje kąt u jakichś rybaków, wokół 
tylko woda i niebo. Nie myśli o tym, co ją czeka, Ŝyje normalnie, pływa, opala się, pełny luz. 
Mija trzy miesiące, pół roku, rok... Wraca do miasta, lekarze łapią się za głowy: ani śladu 
raka! Masz pojęcie? W głowie się nie mieści! Jeszcze trochę i nawrócę się na twoją wiarę, 
słowo honoru. Rzucę wszystko i wezmę się za biologię! No, muszę lecieć. Cześć... 

Oboje skwitowali milczeniem mój nieskładny monolog. Na ganku poŜegnałem się jeszcze raz 
i dałem nura w ciemność. Jurko nie kwapił się mnie odprowadzać, ja takŜe wolałem, Ŝeby nie 
zobaczył czekającej taksówki. Zamykając furtkę, poczułem, Ŝe nogi się pode mną uginają: 
nagle uświadomiłem sobie, dlaczego słuchając mego tokowania Jurko zagryzał wargi: o mały 
włos nie parsknął mi w twarz. Dzień czy dwa przed śmiercią Petra on sam, Jurko, 
opowiedział mi tę historię! Niech to diabli! 
Jeszcze w taksówce trząsłem się ze złości. 
Dojechałem do Opery, a potem powędrowałem pieszo aŜ pod dom Prahnimaka. 
Otworzyła mi Ołena. Z przyjemnością zobaczyłem, jak nagle zmieniła się na twarzy: spod 
zdawkowej uprzejmości na moment wyjrzało wzruszenie i wielka czułość. 
—  To miło, Ŝe przyszedłeś! 
Zerknąłem na przymknięte drzwi do pokoju i zrobiłem ruch, jakbym chciał ją pocałować. 
Odsunęła się. 
—  Co ty, Andrijku! Zdejm płaszcz i wchodź dalej. Sięgnąłem do kieszeni, wyciągnąłem 
owiniętą w szary papier broszkę. 
191 
> 
- Wszystkiego   najlepszego,   Ołenko.   Niech  ci  się wiedzie! 
—  Dziękuję... — ujęła mnie za ręce i z wdzięcznością ucałowała w policzek. — Chcesz, 
zaraz włoŜę. Znakomicie pasuje do kolczyków. Och, cóŜ za morda! To będzie mój talizman 
przeciwko złym duchom. 
—  Przeciwko mnie... — zaśmiałem się. 
—  SkądŜe... Z tobą juŜ sobie,teraz sama poradzę. 
—  Jak uwaŜasz... 
Nie zwracając uwagi na to, co mówię, cały czas nasłuchiwałem głosów dochodzących z 
sąsiedniego pokoju. Zdawało mi się, Ŝe poznaję śmiech Wiki, stento-rowy głos dyrektora i 
dyszkant Prahnimaka. Intermedium z Ołeną wypadło raczej dobrze. W otwartych drzwiach 
pokoju stanął Prahnimak. Swobodnie, jak wytrawny bywalec salonów, podszedłem 
wyciągając rękę: 
—  Miło mi powitać pana w roli gospodarza, Ilio Denysowyczu... 
JuŜ wczoraj przygotowałem sobie to gładkie zdanie. Nic dodać, nic ująć: niebanalnie, 
dyplomatycznie, a zarazem bezpiecznie. Prahnimak uśmiechnął się kwaśno: 
—  Proszę, proszę dalej. 
Był równie uprzejmy, jak przed chwilą Wielki Konstruktor. Bezczelnie ująłem go pod ramię; 
na pierwszy rzut oka mogło się zdawać, Ŝe gospodarz eskortuje jakaś bardzo czcigodną 
personę. Ukłoniłem się wszystkim, nikogo specjalnie nie wyróŜniając. Siedząca przy barku 
Wika obrzuciła mnie krótkim spojrzeniem, w jej oczach zabłysło podniecenie, ale zgasło 
równie szybko, jak się pojawiło. Puściłem Prahnimaka i ostentacyjnie podszedłem do 
dyrektora. Szef stał otoczony wianuszkiem eleganckich starszych pań. Zobaczywszy mnie na 
moment spochmurniał, ale juŜ w następnej chwili kurze łapki wokół oczu zbiegły się w 
pogodnym uśmiechu. 
192 
ч 
Ojcowskim ruchem objął mnie i powiedział: 
—  Jak się masz, Andriju! Przedstaw się, proszę: to właśnie z nim przez dwa dni 
prowadziliśmy naszą biurową nawę przez burzliwy ocean Ŝycia... 
Skromnie spuszczając wzrok, z galanterią całowałem wyperfumowane dłonie pań. „Któryś z 
tych babonów to z pewnością matka Wiki — myślałem. — MoŜe to ta: przycięŜka, nie za 
bardzo zgrabna, ale twarz wyrazista, wraŜliwa." 

—  Oczywiście czytałeś dzisiejszy „Trud"? (Przytaknąłem pośpiesznie.) Jeszcze raz 
podkreślam — dyrektor podniósł palec i obrzucił nas pełnym szlachetnego oburzenia 
spojrzeniem — podkreślam, Ŝe to do niczego niepodobne, takie rzeczy trzeba bezwzględnie 
tępić. Problem postawiony prawidłowo i na czasie. Stada facetów przez sześć dni w tygodniu 
wysiadują stołki w jakichś psu na budę potrzebnych biurach, setki milionów państwowych 
rubli wyrzuca się za okno i nikt nawet nie pomyśli, czy nas na to stać. Ilio Denysowyczu, 
czytaliście tę notatkę Prosto z biura? — wołał przez cały pokój. — Niejeden długo się będzie 
w głowę skrobać! A jak tych z Ałma Aty załatwili! Bokiem im wyjdzie! Co za pomysł: 
samolotem chodniki z Moskwy sprowadzać, przeszło dziewięćset rubli sam transport! Przez 
takich mądrali człowiek kilku dodatkowych kilometrów przejechać nie moŜe — limit. 
Przeszło dziewięćset rubli! Rozbuchali się. Nie to, co my dawniej: parę ksiąg biurowych, na 
wierzch kawałek dykty i jest stołek. — Siateczka zmarszczek wokół oczu wygładziła się. — 
Pamiętacie, jak do was przyszedłem? Prosto ze wsi: w ręku koszyk, płócienna bluza, 
brezentowe spodnie... A jakeś na dworcu spał, pamiętasz? — zwrócił się do mnie. — Do 
końca Ŝycia tego nie zapomnę: jechałem dokądś słuŜbowo, pociąg odchodził w nocy.  Idę na 
dworzec,  patrzę — 
13 — Samotny wilk 
193 
nasz nowy współpracownik! Kosz sobie pod głowę podłoŜył i kima na podłodze. Milicjant 
próbuje raz, drugi — nijak dobudzić cię nie moŜe... 
—  Warto by to uwiecznić! — aŜ zarumieniłem się 
z emocji: to była myśl! — Trzeba napisać historię na- >| szego biura projektów. Staranne 
wydanie, ładny papier, dobra oprawa — w moich oczach błyszczał naiw- I ny zachwyt. Szef 
nie mógł tęgo nie zauwaŜyć. 
—  A  co!  Wszyscy  teraz  przychodzicie  na  gotowe. 1 A my musieliśmy  zaczynać od  zera.  
Weź się  za  to, Andriju. PoŜytecznego dzieła dokonasz. Faktów ci do- ;; starczymy —  
choćby  na  dziesięć  tomów.  Od  ponie- І działku wracasz do swego działu: zarząd ostrzega, 
Ŝeby zbytnio nie rozdymać etatów, nasz schemat organiza- 1 cyjny rzeczywiście nie 
przewiduje etatu asystenta. Sekretariat musi pozostać jednoosobowy. Pozbierasz fakty i 
zobaczysz, za rok piękny tom się uskłada. Przepisze się na maszynie i czytajcie, uczcie się... 
Odwrócił się ode mnie i z otwartymi ramionami po-я Ŝeglował na powitanie jakiejś nowej 
pary, która właśnie wpływała do pokoju. 
Na uginających się nogach podszedłem do barku. 
—  Zapalimy? — drŜącymi palcami sięgnąłem po pa-fl pierosy. 
■— Mama oka ze mnie nie spuszcza. — Wika wzięła papierosa i demonstracyjnie odłoŜyła z 
powrotem. —'l MoŜe na balkonie? 
Bezwolny i słaby, niczym posiwiały w bojach o Ŝy- 1 cie wilk, powlokłem się w stronę 
balkonu. Cios był niespodziewany. Zwierzowi pozwolono wyciągnąć się f na słoneczku, pod 
stertą zeszłorocznej słomy, i juŜ zaczęło mu się zdawać, Ŝe tak ciepło i zacisznie będzie 
zawsze. Przymknął ślepia — iw tym momencie padł strzał. Cała skonstruowana przez 
poŜądliwą wyobraź-Щ 
194 
nię budowla waliła się: wracałem do działu. Znowu to samo biurko, ta sama deska kreślarska. 
Na balkonie hulał przenikliwy wiatr i siąpiła mŜawka. Zdjąłem marynarkę i narzuciłem ją 
Wice na ramiona, ale nadal było mi gorąco. Na skwerku głucho szumiały topole. 
Wyciągnąłem obie ręce i w rozpostarte palce starałem się złowić wilgotne podmuchy niosące 
ze sobą woń prawdziwego lasu, gdzie nocami spod grubej warstwy mchu wyłaŜą szerokie 
kapeluchy grzybów, w zmurszałych dębowych pniach świeci próchno, słychać urywane głosy 
niewidocznych ptaków i szelest suchych liści. Wąskie ścieŜki słodko zalatują zwierzyną... 

—  Niepotrzebnie pan się zjawił, Andriju — zaczęła Wika. — Wyszłam z panem, bo muszę 
to powiedzieć. śałuję, Ŝe tam, przy samochodzie, dałam panu jakieś nadzieje. Ale to była 
tylko gra; jestem urodzoną aktorką! Tata nawet mówił kiedyś, Ŝebym zdawała do szkoły 
teatralnej... 
—  Za to ja biorę wszystko na serio. 
—  To takŜe złudzenie, Andriju. Mnie wszyscy zawsze psuli, mościli drogę dywanami, a ja w 
swojej łaskawości godziłam się po nich stąpać. Tak było od dziecka i tak jest dzisiaj. Nie 
przywykłam do przeciągów, faktycznie Ŝyję w akwarium — tu trafił pan w dziesiątkę. A pan 
jest mądry, odwaŜny, dumny, panu potrzebna jest całkiem inna dziewczyna... 
Nagłym ruchem, jak podrzucony spręŜyną, zwróciłem się do niej. Padająca z pokoju smuga 
światła wydobywała z mroku moją zdrętwiałą z bólu twarz. Tylko usta drŜały mi naprawdę. 
—  Wiko, cała ta gadanina przyprawia mnie juŜ o mdłości. Kocham cię, to wszystko! Nie 
przesadzam, szaleję z miłości. Spadło to na mnie jak lawina w górach. Najgorszemu wrogowi 
bym nie Ŝyczył. Ja... 
13» 
195 
Urwałem efektownie, w pół słowa. W samą porę: w drzwiach stała matka Wiki. 
— CóŜ to, młodzi, uciekacie od towarzystwa? Wiko, ty znów palisz... 
„Oni wszyscy są przeciwko mnie" — zagryzłem wargi. 
Przypomniało mi się, jak kiedyś Petro pół Ŝartem namawiał mnie i Wielkiego Konstruktora, 
Ŝeby zabawić się w rabusiów. W maskach, z dziecinnymi straszakami w rękach mieliśmy 
napaść na mieszkanie, gdzie Petro akurat spędzał Sylwestra (w bardzo czcigodnym gronie). 
Mieliśmy brać tylko biŜuterię i zegarki. (Petro miał taki masywny, złoty zegarek, lubił złoto, 
zawsze powtarzał, Ŝe gdyby mógł, nawet obcasy zrobiłby sobie ze złota.) Umówiliśmy się, Ŝe 
gdy tylko do niego podejdę, on mnie rąbnie, wtedy ja rzucę się do drzwi których miał 
pilnować Wielki Konstruktor uzbrojon w dwa pistolety, i obaj damy drapaka. Petro wyjdzi na 
bohatera i zbawcę... Gdyby tak teraz zagrać takieg śmiałka? (Wika rzuca mi się na szyję, 
nawet matka musi mnie uznać za swego, nawet Prahnimak...) CóŜ z tego: w całym mieście 
nie było faceta, któremu mógłbym zaufać. I na co mi rola zbawcy? To mogło odpowiadać 
Charłanowi — zawsze był małostkowy. Ja uosabiam myśl — kondensator energii: od 
drgnienia mojej myśli, od jej kaprysu zaleŜy, czy ten dom i Całe to ogromne miasto (jakŜe 
stało mi się ono obce ostatnio) rozsypie się w proch i pył. Och! Rzucić w te wypielęgnowane 
pyski: chcecie, Ŝebym był z wami, czy przeciwko wam? Albo uznacie mnie za swego, albo 
zginiecie! 
Stół zastawiono w pokoiku Prahnimaka. śelazne łóŜko zostało wyniesione na korytarz, biurko 
— od- 
196 
sunięte w kąt;  teraz królowały na nim dwa syfony i pękata karafka soku cytrynowego. 
Ze swoich odwiedzin u matki Szyszyha zachował wspomnienie szczodrych, prawdziwie 
wiejskich uczt, które wyprawiano na cześć miastowego gościa. W domu pachniały chrupkie 
pieczone gołąbki i kopiate michy — jakŜeby inaczej! — tłuczonych kartofli („piure" — jak 
mówiła matka), na gorącym smalcu skwierczała domowa kiełbasa z czosnkiem, jak malutkie 
słoneczka lśniły naleśniki z serem obficie polane masłem, pachniały młode ogórki ze 
śmietaną, pomidory, cebulka, drobno siekany koperek... Tutaj — nic z tych rzeczy. To było 
bogate, ale bardzo miastowe przyjęcie. W pierwszej chwili Szyszyha nie mógł oderwać oczu 
od mnóstwa talerzyków, widelczyków, noŜy i serwetek, podłuŜnych półmisków z rulonikami 
cienko pokrojonej szynki, róŜowego, jakby podświetlonego od spodu łososia i bałyka. W 
czworokątnych salatereczkach pysznił się czerwony kawior, kraby, niŜyńskie ogórki. Przy 
kaŜdym nakryciu stał maleńki jak naparstek, prawie przeźroczysty kieliszek na koniak, trochę 
większy na wino i pękaty pucharek na wodę mineralną. Ozdobą stołu była bateria win, 

koniaków i wódek. Andrij manewrował tak, Ŝeby usiąść koło Wiki, naprzeciwko królował 
dyrektor, szczelnie wypełniając sobą cały fotel. 
— Chrzaniku do szyneczki, co, Heorhiju Wasy-lowyczu? 
Ale do szefa nawet nie dotarły pełne rodzinnego ciepła słowa Andrija. Oczy całego stołu były 
zwrócone na dyrektora, wszyscy czekali na pierwszy toast. Szef siedział skupiony, jakby 
namyślając się, co powiedzieć. 
Wreszcie wstał (mały kieliszek ginął zupełnie w jego 
197 
białej  i wypielęgnowanej, ale wciąŜ ogromnej  chłopskiej łapie), za nim podnieśli się 
wszyscy. 
—  Towarzysze, przyjaciele! — jak zawsze w wyjątkowych chwilach głos Heorhija 
Wasylowycza był uroczysty, wzruszony. — Proponuję spełnić pierwszy toast za naszą 
gospodynię, która dziś tak jak zawsze jest dla nas uosobieniem tej piękniejszej połowy 
ludzkości, z której ta brzydsza czerpie natchnienie do wielkich czynów na trudnych drogach 
Ŝycia... 
Andrij pochwycił rozanielone spojrzenie Ołeny i na moment przymknął powieki, jakby 
jeszcze raz składając jej Ŝyczenia. 
—  śycie to wyczerpujący maraton i tylko dzięki kobietom moŜemy złapać drugi oddech — 
ciągnął dyrektor. — śycie... 
Ale Szyszyha juŜ go nie słuchał. Pochylił się do Wiki, która siedziała sztywno, uparcie 
omijając jego wzrok, i powiedział półgłosem: 
—  Ja piję za nas. śebyśmy zawsze byli razem — do śmierci. Choć ja nie wierzę w śmierć. 
Człowiek, który nie chcę umierać, nie umiera, przeistacza się tylko... 
Kątem oka dostrzegł podejrzliwe, nieprzyjazne spojrzenie rzucane przez matkę Wiki, w 
odpowiedzi przesłał jej łagodny, synowski uśmiech, wskazując oczami na kieliszek: pani 
zdrowie. Goście oklaskiwali toast, zgodnie wychylali kieliszki (Wika takŜe wypiła do dna) i 
raczyli się łososiem, rybimi wątróbkami, zagryzali ogórkiem i czerwoną bułgarską papryką. 
Szyszyha marzył tylko o jednym: najeść się samego kawioru, wrzucać go w siebie łyŜkami, 
czuć, jak chrzęści w zębach niczym porzeczki. Chcąc zwalczyć pokusę, a przy okazji pokazać 
się przed wszystkimi, Andrij wstał i podniósł kieliszek: 
198 
—  Szanowni państwo, przyjaciele! Pragnę tylko przyłączyć się do przepięknego toastu 
drogiego Heorhija Wasylowycza i wypić zdrowie pań. Bez nich świat straciłby ostatnie 
złudzenie szczęścia (nagle dostrzegł kpiący wzrok Prahnimaka i przypomniał sobie, Ŝe 
powtarza ulubiony toast Charłana — zastępca był na oblewaniu nowego mieszkania Petra). 
śyjemy tylko tak długo, jak długo Ŝyje w nas to złudzenie. Gdy ono umiera, Ŝycie staje się 
wegetacją. Staramy się jako pierwsi osiągnąć metę, bo na finiszu czeka pełne podziwu i 
zachwytu spojrzenie kobiecych oczu. Wznoszę toast za czarujące oczy naszych pań i za tych 
odwaŜnych, nieustępliwych męŜczyzn, którzy w Ŝyciu znają jedną tylko drogę — na szczyty! 
Nie czekając, aŜ Andrij skończy, Prahnimak wychylił kieliszek. DuŜo dzisiaj pił. Szyszyhę 
oklaskiwano głośno, choć nieskładnie. Heorhij Wasylowycz kilka razy złoŜył i rozłoŜył 
dłonie, markując oklaski. 
—  Dopiero teraz pojęłam, Ŝe póki nie wypowiem tego jednego jedynego słowa, będzie tak, 
jakby nic się nie stało — mówiła Ołena wpół leŜąc w fotelu. Twarz jej była spokojna jak 
rzeka w pogodny letni dzień. — Przez te ostatnie dni kilka razy miałam ochotę wyznać 
wszystko Prahnimakowi, ale on nawet nie chciał słuchać, wręcz zabronił mi mówić. Bo on 
jest mądry. Gdybym powiedziała choć słowo, wszystko rozpadłoby się bez ratunku. Człowiek 
moŜe podejrzewać, domyślać się, ale póki coś nie zostało nazwane, nic się nie stało — trochę 
kręciło się jej w głowie i powtarzała się, gubiła myśli. — Wczoraj, Andrijku, zrozumiałam, Ŝe 

on jest mój, Ŝe jestem mu potrzebna, Ŝe jeśli odejdę, wszystko dla niego straci sens. Miałeś 
rację, mówiąc... 
199 
—  Jestem zazdrosny — uśmiechnąłem się, obserwując Wikę, którą ktoś poprosił do tańca. 
—  I kto tu powinien być zazdrosny! Cały wieczór oczy za nią wypatrujesz. 
—  Daj spokój, Ołenko. Bawię się, Ŝeby nie zdechnąć z nudów. Jeśli tobie wolno bawić się 
Prahnima-kiem, to mnie — Wiką. 
—  Ty nie jesteś dobry, a ona to naiwne dziecko. Dziś mnie spytała: „Ołeno, czy ty dawno 
znasz Andrija?" „A co?" „Czasem się czuję, jakbym go znała od dziecka..." 
—  Myślisz, Ŝe się jej podobam? — sięgnąłem po papierosy, chcąc ukryć zdenerwowanie. 
—  W jej wieku łatwo popada się w entuzjazm. A z ciebie rzeczywiście emanuje jakieś 
szalone napięcie. Tylko Ŝe z tobą ona nie będzie szczęśliwa. Bo ciebie trudno nasycić. Prędzej 
czy później poświęcisz ją — tak samo jak mnie. 
—  Ołenko... 
—  MoŜe nie mam racji? 
Z chmury tytoniowego dymu wychynął Prahnimak. Stąpał sztywno, ale pewnie, jakby 
podłoga była z Ŝelaza i jakby miał magnes w podeszwach. Usiadł w fotelu obok Ołeny, 
obiema rękami ujął jej dłonie i połoŜył je sobie na czole. Poczułem się zbędny. Wstałem i 
wyszedłem na korytarz. 
Korytarz był pusty i nareszcie mogłem dać odpocząć swojej twarzy. MoŜe zawinił koniak, ale 
utrzymanie jej w ryzach wymagało dziś nie lada wysiłku. Przejrzałem się w lustrze. Zmiany 
widać było gołym okiem: szczęki jak-gdyby puchły od środka, nos się poszerzał, czoło 
zapadało się jak strzecha starej chaty. Energicznie wziąłem się do roboty. Pracowałem jak 
rzeźbiarz w glinie — palcami. Miętosiłem i na nowo formowałem   swoje   rysy,   które   
powoli   przybierały 
200 
zwykły wygląd. Z toalety doleciał szum wody. Czmychnąłem do kuchni — trzeba było trochę 
oprzytomnieć po męczącym zabiegu... 
Na kuchennym stole piętrzyły się puszki po konserwach i stos brudnych naczyń. Ale 
pierwsze, co zobaczyłem, to był kawior, a raczej resztka kawioru na dnie głębokiego talerza. 
Przytrzymując drzwi nogą w obawie przed nieproszonym gościem, wyciągnąłem się przez 
stół, jakbym w szkole na gimnastyce ćwiczył jaskółkę, palcami wpychałem kawior do ust i 
prawie nie Ŝując łykałem. Wykorzystując okazję twarz znowu wymknęła mi się spod kontroli, 
ale najpierw musiałem skończyć jeść. Dopiero kiedy wytarłem palce w ręcznik, mogłem 
znowu doprowadzić ją do porządku. W samą porę — w przedpokoju słychać było znajome 
kroki. Nadchodził dyrektor. Złapałem filiŜankę i odkręciłem kran. 
—  Co, Andrijku, ciebie teŜ suszy? 
Woda z pluskiem leciała do białego zlewozmywaka. Byliśmy sami w pustej kuchni, z 
przedpokoju takŜe nie dochodził Ŝaden szmer — chyba los zesłał mi taką okazję. 
—  Heorhiju Wasylowyczu, chciałem prosić pana o radę — głosik mój stawał się coraz 
cieńszy, a ja sam kurczyłem się i malałem w oczach. — Proszę się nie gniewać, ale pan jest 
dla mnie jak ojciec... 
—  Mów, Andrijku, co tam... 
—  Pamięta pan, jak mi pan kazał na razie zająć mieszkanie Charłana, a potem wszystko 
miało być załatwione jak trzeba. Gdyby pan szepnął słówko naszej radzie zakładowej... 
—  Coś ty, Andriju! Zupełnie jakbyś wczoraj zaczął u nas pracować. JakŜe ja mógłbym 
cokolwiek sugerować kolektywowi? U nas takie sprawy rozstrzyga się demokratycznie, wola 
kolektywu jest święta. To nie 
201 

mój sektor. Mówić rzeczywiście mówiłem... A komu i jak przekazać — to juŜ kolektyw 
zadecyduje, cały zespół. 
—  A jak będzie z historią biura? Kiedy człowiek tuła się po wynajętych kątach, dojeŜdŜa do 
pracy, duŜo nie napisze — sięgnąłem po ostatni atut. — Warto by uwiecznić... 
—  Damy, Andriju, wszystkim damy. Pomyślimy, naradzimy się. W najbliŜszych latach 
zarząd obiecał coś ze swojej puli — dyrektor wziął ode mnie filiŜankę, upił kilka łyków i 
wręczył mi ją z powrotem. Ręka zupełnie mi zdrętwiała. — Na razie sam widzisz, człowiek 
rodzinę zakłada, a mieszkać nie ma gdzie. Ot, twój przyjaciel... Myślę, Ŝe jemu przekaŜemy 
mieszkanie Petra, po sprawiedliwości — naleŜy mu się. 
Wilk był w matni. Wystarczyło tylko nacisnąć cyngiel. Zwierz poderwał się i uskoczył za 
stertę słomy. Jak okiem sięgnąć ścieliła się naga równina, uciekać nie było dokąd... 
Oparłem się 'o zlewozmywak i ze złym uśmiechem zerknąłem na dyrektora. 
—  No cóŜ, samiście chcieli, szefie. Po co było przypierać mnie do muru? Teraz przynajmniej 
wiem, co mam pisać. Napiszę wam taką historię, Ŝe panu i Prah-nimakowi w pięty pójdzie. 
MoŜe się pan szykować na emeryturę, Heorhiju Wasylowyczu. Ale nie na własną prośbę, z 
kwiatami i podziękowaniami, lecz na wniosek komisji dyscyplinarnej. Serdecznie mi pana 
Ŝal... 
Nie wiem, czy do dyrektora w ogóle dotarły ostatnie zdania. Oczy zaokrągliły mu się ze 
zdumienia i omal nie wyskoczyły z orbit; pijacka mgiełka z wolna rozwiewała się jak poranne 
mgły nad wodą. Dłoń o wyma-nicurowanych paznokciach zaczęła po omacku szukać klamki, 
wargi poruszały się bezgłośnie. Wszystko działo się jak w niemym kinie. W przyległym 
pokoju ktoś 
202 
wygrywał na pianinie skoczną, taneczną melodię. Dyrektor odkaszlnął i usiłował się 
uśmiechnąć: był to uśmiech pacjenta u dentysty, gdy wiertarka jest juŜ w ruchu. 
Przejechałem ręką po twarzy — znów miała obce rysy... 
Przepchnąłem się obok szefa, który ledwie powłóczył nogami, i poprosiłem Wikę do tańca. 
Nie wiedziałem nawet, co grają, markowałem tylko jakieś rytmiczne ruchy. 
—  Wychodzę! 
—  Zdenerwowałeś mamę. Nie wiem czemu boi się o mnie, musiała wziąć coś na 
uspokojenie. 
—  Wszyscy zmówili się, Ŝeby stanąć pomiędzy nami. Za nic mają intelekt, wartości 
duchowe. Ja jestem dla nich zerem, nie mam nawet doktoratu. 
—  Zadzwonię do ciebie jutro, chcesz? 
—  Jutm moŜe być za późno. 
—  Czemu za późno? 
—  Nie wiem. Boję się siebie. Jestem z tych, którzy z miłości są zdolni do wszystkiego. Po 
prostu zniknę. Moją kryjówką będzie las. Tam Ŝycie jest proste, zwierzęta nie kłamią. Jedne 
będą polować na mnie, ja będę polował na inne. Nawet tranzystor zostawię. W mroźne 
zimowe wieczory będę patrzył na księŜyc i myślał tylko o tobie... 
—  Nie mów tak, czuję, Ŝe zaraz się rozpłaczę... 
—  WciąŜ myślisz, Ŝe ja Ŝartuję. 
—  To raczej ja... 
—  Odprowadzisz mnie? 
—  Nie... Co sobie ludzie pomyślą? 
—  Zaraz wrócisz. Chcę się z tobą poŜegnać bez świadków. Idź pierwsza i poczekaj na mnie 
na schodach. 
203 
—  Mama ma rację. Z ciebie prawdziwy kusiciel. Tracę przy tobie wolę. Ale to juŜ ostatni 
raz. Słowo honoru. Daj mi papierosa, tylko tak, Ŝeby mama nie widziała. Wykradniesz mnie, 

prawda? To będzie bomba! Jaki krzyk się podniesie! Wiktorię wykradziono... Widzisz, śmieję 
się, choć tak naprawdę chce mi się płakać. Sama nie wiem czemu... 
Teraz dopiero mogłem skoncentrować się na swojej niesfornej twarzy. Stanąłem przed 
oszkloną szafką na ksiąŜki i patrząc na swoje odbicie zacząłem generalne porządki. Twarz 
była miękka jak plastelina, z łatwością poddawała się dotykowi palców, ale szybko traciła 
formę. Nadałem rysom skupiony, melancholijny wyraz i ostroŜnie, jakbym niósł pęknięte 
jajko, podszedłem do szefa. Wika juŜ się ulotniła, w uchylonych drzwiach stała jej matka; 
długa beŜowa suknia tworzyła ciemną plamę na tle jasno oświetlonego wnętrza. Goście znów 
gromadzili się wokół stołu. Heorhij Wasylowycz jeszcze nie przyszedł do siebie po 
niedawnym szoku. Siedział przy barku, zakrywając oczy dłonią. Usiadłem obok niego. 
Musiałem opowiedzieć mu o Charłanie. 
—  LekcewaŜyliśmy go. Tak naprawdę to zaczynamy cenić człowieka dopiero jak go nie 
stanie, dopiero na cmentarzu pojmujemy, kogo nam zabrakło. MoŜe nie? To była wielka 
indywidualność. Umiał trzymać się w karbach i nawet nie mrugnął okiem, gdy często-gęsto 
przychodziło mu stać na wietrze i łzy same napływały mu do oczu. Wyrósł ze swoich 
błotnistych Pakułów, jak młody zielony pęd przebija się przez Ŝwir i asfalt. Dał z siebie 
wszystko, ale w chwili, gdy udało mu się rozsadzić betonową ścianę, zły los go skosił. Kto z 
was wie, jak on obłędnie kochał Lolkę, a jednak poświęcił ją, oddał temu rachitycznemu 
świętoszkowi, by nic nie przeszkadzało mu piąć się w górę. Widziałem go w tamten wieczór, 
kiedy ich poznał ze sobą, siedzieliśmy po- 
204 
tern do rana. Złopał wódkę jak oszalały, koło północy nie zdzierŜył i rozpłakał się! Wiedział, 
Ŝe to juŜ koniec, Ŝe tamci są jak stworzeni dla siebie, od razu wszystko przewidział, ale nikt 
nie potrafił kochać tak jak on... 
Dławiła mnie bezsilna wściekłość. Zaśmiałem się ochryple, ale zanim zdąŜyłem dokończyć 
swoją historię, wyrósł przede mną Prahnimak. Poderwałem się, chcąc uskoczyć za fotel, ale 
spóźniłem się o ułamek sekundy: Ŝylasta ręka chwyciła mnie za gardło, w oczach zaczęła 
niebezpiecznie rosnąć zaczerwieniona spocona gęba zastępcy; miał jeszcze w sobie krzepę ten 
wiejski ćwok! Sine wargi rozwarły się z sykiem: 
—  Wilkołak! 
Szarpnąłem się w tył i zostawiając w zaciśniętej garści zastępcy krawat Charłana, dopadłem 
drzwi. W przedpokoju dogoniła mnie Ołena: 
—  Nie złość się, Andriju, sama nie wiem, co go napadło. Zobacz, jak ty wyglądasz! O BoŜe, 
przecieŜ ty zupełnie przypominasz... 
—  Wilka! — zaśmiałem się wyszczerzając zęby. Drzwi od pokoju otwarły się z trzaskiem i 
w progu 
stanął Prahnimak. Przekręciłem yale i wyskoczyłem na schody. Za moimi plecami głośno 
szczęknął zamek. Wika stała kilka stopni niŜej. Wyjąłem zapalniczkę Petra i podałem jej 
ogień. 
—  Co się tam dzieje? — spytała Wika zaciągając się głęboko. 
—  Ledwie wyrwałem się Prahnimakowi. Uczepił się jak rzep psiego ogona: napij się ze mną 
i napij. 
—  On taki gościnny. Lubię u nich bywać. 
—  MoŜe i gościnny, ale ja nie wytrzymuję takiego tempa. 
Wyszliśmy na podwórko. Noc była ciemna, burzliwa, wilgotne fale wichru staczały się z 
dachów i wpadały między drzewa. 
205 
—  W taką noc dobrze jest usiąść bliziutko obok siebie i słuchać, jak wyje za oknami — 
szepnąłem. 

—  Chcesz, Ŝebyśmy teraz uciekli? Ale czym? Gdzie wspaniały zaprzęg i niedźwiedzia 
burka? Nie ma rady, pozostaje prozaiczna taksówka. 
Wyszliśmy na ulicę, zza drzew migotało zielonkawe światełko taxi. 
—  Słuchaj, ja nie Ŝartuję: co by było, gdybyśmy zrobili wszystkim kawał i pobrali się? 
Czemu nic nie mówisz? 
—  PrzecieŜ sama juŜ sobie odpowiedziałaś, nie? 
—  Co się z tobą dzieje, Andrijku? 
Ni stąd ni zowąd przypomniał mi się czas, gdy jeszcze byłem człowiekiem wśród ludzi: przez 
chwilę poczułem się niewymownie szczęśliwy. 
Jestem inŜynierem w małej cegielni, to moja pierwsza samodzielna praca, nie znam jeszcze 
załogi. Jest schyłek lata, Dzień Budowlańca, kolektyw urządził wycieczkę do Kijowa. Po 
drodze skręcamy w las, rozścielamy brezent, panie wyciągają podróŜne zapasy, wychylamy 
po kieliszku, śpiewamy i tańczymy przy harmonii, ślizgając się na ciepłym igliwiu... 
Cudowne poczucie przyjaźni i miłości do ludzi. Kosmate łapy sosen na tle rozsłonecznionego 
błękitnego nieba. 
Albo... 
Oboje z Lolka pomagamy Wielkiemu Konstruktorowi przy ostatnich rysunkach jego 
najnowszego pomysłu. Za oknem noc, ślęczymy nad rajzbretami, z pokreślonych arkuszy 
wyłania się korpus przyszłej maszyny. Po raz pierwszy zazdroszczę Jurkowi, ale to twórcza 
zazdrość: daję z siebie wszystko, choć w zmęczonych oczach zaczynają wirować czerwone 
kręgi. Obiecałem, Ŝe pomogę, i pomagam. Wchodzi Charłan, jak zawsze waŜny i tajemniczy, 
nie chce powiedzieć, gdzie był, przysiada na rogu stołu i podpuszcza Wiel- 
206 
kiego Konstruktora, pół Ŝartem proponuje swoje współ-autorstwo. Postara się załatwić patent, 
oczywiście nie za darmo. Widać, Ŝe Jurka męczy ta gadanina, pierwszy raz jestem zły na 
Petra: „MoŜe byś się stąd zabrał?" Charłan wstaje i wychodzi bez słowa... 
—  Co z tobą, Andrijku? — tarmosi mnie Wika. 
—  Zdobądź się na odrobinę zaufania i o nic nie pytaj. Jutro będę czuły, szczery, jutro będę 
cię bardzo, bardzo kochał... 
Ale juŜ wiedziałem, Ŝe to jutro nigdy nie nastąpi, podobnie jak nigdy juŜ nie będzie wesołego 
pikniku pod kosmatymi łapami sosen, ani wieczoru we troje nad arkuszami kreślarskiej kalki, 
ani tej ufnej dziewczyny, którą mógłbym naprawdę pokochać. Nie będzie niczego, bo nie 
moŜna dwa razy wejść do tej samej rzeki, bo mogąc wybierać między człowiekiem i 
zwierzęciem, zabiłem w sobie człowieka. 
—  Taki jesteś tajemniczy, a mnie się śmiać chce, moŜe dlatego, Ŝe kręci mi się w głowie, a 
moŜe dlatego, Ŝe inaczej musiałabym się bać. Pamiętasz, była taka bajka o zaklętym 
królewiczu, któremu dopiero miłość dziewczyny przywraca ludzką postać? On był piękny i 
dobry, ale zaczarowany przez złe moce. 
—  Za późno, Wiko... 
Między drzewami jak wilcze oczy zabłysły dwie gwiazdy, zapaliły się na chwilę i 
natychmiast zgasły zakryte chmurami. Jakby w odpowiedzi na milczący zew, przyciągnąłem 
Wikę do siebie, objąłem i z całej siły wpiłem się w jej usta. Poczułem na języku słonawy 
posmak, ciemność zakołysała -się, widnokrąg przecięły czerwone błyski... PoŜądliwie 
poruszyłem nozdrzami węsząc upojny zapach krwi. Wika wyrwała się i odskoczyła... 
—  Kąsasz jak wilk... 
207 
i 
Jej słowa z trudem przebijały się przez spowijający mnie czerwony opar. Głowa mi pękała, w 
oczach wirowały purpurowe kręgi, pysk porastał sierścią, w opuszkach palców czułem świąd: 
przez skórę przebijały się pazury. 

Wilcza morda dotknęła policzka dziewczyny, białe kły złapały rękę, z łatwością przeniknęły 
przez grube palto i dotarły do Ŝywego, rozkosznie pachnącego mięsa. Dziewczyna jęknęła. 
Od skrzyŜowania, spod świateł sygnalizacyjnych nadbiegali ludzie... 
Szary cień rozpłaszczył się na chodniku, przywa-rował, nerwowe drgania przebiegały po 
grzbiecie, jeŜyły sierść na karku. Asfalt był twardy, gładki, pazury ślizgały się jak po lodzie, 
dokoła śmierdziało smołą i spalinami, miasto wytrzeszczało na zwierza niezliczone 
elektryczne oczy. Ludzie zbliŜali się. Niczego tak się nie bał, jak tych dwunoŜnych istot. W 
górze szumiały topole, niosąc wspomnienie lasu. Poderwał się, przesadził Ŝelazne ogrodzenie 
i pomknął środkiem jezdni, na której rozpędzone potoki samochodów tworzyły wąską 
przesiekę. Miasto pracowało, uczyło się, kochało, rodziło, tętniło codziennym Ŝyciem, ale 
jemu zdawało się, Ŝe z kaŜdego okna, z kaŜdej uchylonej bramy, ze wszystkich aut, 
trolejbusów i tramwajów wysuwa się ku niemu śmiercionośna broń. Strach mącił wzrok, 
przyćmiewał instynkt. Miasto przypominało gigantyczną pułapkę, która za chwilę miała się 
zatrzasnąć, więc gnał przed siebie wsłuchany w daleki zew puszczy. 
Na Placu Lwowskim, skąd rozchodziły się znajome drogi, na Hłyboczycię, Jar KoŜumiacki i 
dalej w pełne zwierza bory dorohoŜyckie, przysiadł na zadzie i zadarł łeb: z gardzieli wyrwało 
się długie, tęskne wycie. 
I ani jedna istota w ogromnym mieście nie odpowiedziała na to rozpaczliwe wezwanie.