11188

tytuł oryginału
Las Confesiones del Peregrino
koncepcja graficzna Michał Batory
zdjęcia na okładce
Joanna Góra Adam Gołębiewski
redakcja
Maria Wiernikowska Basia Stępień
korekta
ElŜbieta Kobyłecka
przygotowanie do druku
PressEnter
3 ;1 'vY i! %
 Copyright® 1999 by Juan Arias  Babel, Warszawa 2003. Ali rights reserved
Drzewo Babel
ul. Litewska 10/11 • 00-581 Warszawa drzewobabel@qdnet.pl
ISBN 83-918441-0-2
Juan Arias
Rozmowy z Paulem Coelho
wyznania pielgrzyma

przełoŜył
Marcin Małkowski
w ksiąŜce wykorzystano tłumaczenia Tadeusza Kubiaka, Marka Obarskiego i Bronisława Zielińskiego
Rozmowy nad zatoką Copacabana
Te rozmowy z Paulem Coelho prowadziliśmy w jego domu w Rio de Janeiro przy wspaniałej plaŜy 
Copacabana na początku lipca 1998, w gorączce Mundialu we Francji. Przerywały je tylko mecze, których 
pisarz nie mógł przegapić, bo obiecał komentować je dla prasy francuskiej.
Podczas naszych długich rozmów Coelho otworzył duszę i po raz pierwszy odsłonił bolesne chwile z 
przeszłości: przejście przez pustynię narkotyków, czarnej magii i satanizmu, szpital psychiatryczny, więzienie 
i tortury. Kiedy się Ŝegnaliśmy, powiedział, Ŝe pragnąłby nie mówić o swoim Ŝyciu przez następnych 
dwadzieścia lat.
W spotkaniach tych brała udział moja przyjaciółka, brazylijska pisarka i poetka Roseana Murray. Początkowo 
umawialiśmy się popołudniami, kiedy Coelho wracał ze spaceru po plaŜy, na który wybierał się zazwyczaj 
zaraz po przebudzeniu. Pisarz pracuje bowiem do późna w nocy, kładzie się spać o świcie, przesypia poranek, 
a popołudnie poświęca na spotkania z ludźmi, na przeglądanie stosów korespondencji, faksów, maili i na 
rozmowy telefoniczne nadchodzące z czterech stron świata.
Nasze pogawędki - prowadzone w jego sypialni z widokiem na plaŜ, obok komputera, na którym pisze 
wszystkie swoje powieści - często przerywały wiadomości, które nagrywano mu na automatyczną sekretarkę. 
Paulo nadstawiał wtedy ucha i w zaleŜności od tego, o co chodziło, wstawał, aby podnieść słuchawkę, lub nie. 
Raz powiedział nam: „Przepraszam was na chwilę, ale właśnie mi przekazano,
5
Ŝe otrzymałem faks od Borysa Jelcyna z zaproszeniem do Moskwy".
Pewnego popołudnia otworzył przy nas obfitą, jak co dzień, korespondencją. Zazwyczaj są to listy od 
nieznajomych, czasami bardzo długie, w których ludzie piszą o tym, co czują, gdy czytają jego ksiąŜki, zadają 
mu najdziwniejsze pytania albo otwierają się przed nim jak przed dobrym czarodziejem. Tego dnia, pośród 
tuzina innych, był takŜe list od brazylijskiego ministra obrony. Pisał, Ŝe przeczytał Podręcznik wojownika 
światła. „To nie jest normalne - stwierdził Co-elho. - Ludzie na stanowisku nie zadają sobie trudu, by pisać do 
mnie listy, choć często kiedy się spotykamy, mówią mi, Ŝe czytają moje ksiąŜki, jak na przykład Szymon Peres 
podczas ostatniego szczytu gospodarczego w Davos w Szwajcarii, gdzie zbierają się najtęŜsze głowy światowej
ekonomii".
Wspominając tamto spotkanie w Davos, na które z Brazylii zaproszono jedynie Coelho i ówczesnego 
prezydenta Fernanda Lnrique Cardoso, pisarz powiedział, źe „prawdziwy popis magii" dają dziś ekonomiści i 
finansiści, a nie zwykli, zawodowi magicy.
Widok morza w zatoce Copacabana, które wraz z wędrówką słońca po niebie przybierało coraz to inne 

Strona 1

11188

odcienie błękitu, sprawił, Ŝe Paulo bardzo często w naszych rozmowach przywoływał metaforę morza. 
Zawsze mówił po hiszpańsku, w języku, który kocha i którym świetnie włada. Autor Alchemika nie lubi 
półśrodków, jest raczej człowiekiem skrajności i namiętności, przywykłym do tego, co sam nazywa „dobrą 
walką". Nie unika polemik, choć cechuje go ogromna prostota, która sprawia, Ŝe nie ma w nim nadmiernej 
pewności siebie — umie słuchać i przyznawać się do błędów.
Pewnego popołudnia musieliśmy na godzinę przerwać naszą rozmowę, poniewaŜ przyjechała 
przedstawicielka jego brazylijskiego wydawnictwa z fotografem, aby zrobić zdjęcia do promocji powieści 
Weronika postanawia umrzeć. Coelho chciał, abyśmy uczestniczyli w tej sesji, podczas której uchwycono go 
we wszystkich moŜliwych pozach, nawet boso, siedzącego po turecku przed komputerem. Dla nas, 
obserwujących maestrię fotografa, stało się jasne, Ŝe będą to najlepsze zdjęcia Paulo, jakie do tej pory mu 
zrobiono. Dlatego wydawczyni zapytała: „No
6
i co my teraz zrobimy z poprzednimi?". Coelho odparł: „MoŜecie je wysłać do redakcji prowincjonalnych 
gazet". W tym momencie moja przyjaciółka, Roseana, zganiła go łagodnie: „Paulo, robisz dokładnie to, co 
świat zachodni robi z nami, wysyłając do nas swoje śmieci!". Coelho bez namysłu przyznał jej rację i poprosił, 
aby stare zdjęcia schowano do archiwum, a nowe teŜ wysłano na prowincję.
Parę dni później opowiedziałem o tym zdarzeniu teologowi Leonardowi Bof-fowi. Boff zawsze występował w 
obronie Coelho wobec jego krytyków, albowiem uwaŜa, iŜ w świecie tak beztroskim i obojętnym jego ksiąŜki 
rozbudzają umiłowanie tajemnicy i spraw ducha. Kiedy Boff dowiedział się o historii ze zdjęciami, stwierdził: 
„Zawsze ceniłem ludzi, którzy nie boją się przyznać do własnych błędów. To właśnie znamionuje wielkość 
duszy".
W ciągu ostatnich dni spotykaliśmy się wieczorami. Przyzwyczajony do pracy w porze, gdy inni idą spać, 
Paulo czuje się wtedy rześki jak ptaszek, jest nawet bardziej rozmowny. Przerywaliśmy dopiero wtedy, gdy 
zaczynały kleić nam się oczy, ale gdyby to zaleŜało tylko od niego, moglibyśmy przegadać całą noc. Był tylko 
jeden moment, kiedy pisarz zarządzał krótką przerwę: o północy. To dla niego rytualna pora, podobnie jak 
szósta wieczorem przed zachodem słońca. Prosi wtedy o kilka sekund ciszy na modlitwę.
W tych wieczornych rozmowach, bardziej intymnych i sprzyjającym zwierzeniom, uczestniczyły niekiedy inne
osoby. Często towarzyszyła nam jego Ŝona, Cri-stina, delikatna i dyskretna. W pewnej chwili Coelho 
powiedział do niej: „A teraz uwaŜaj, bo będę mówił o rzeczach, o których nawet ty dotąd nie słyszałaś. 
Postanowiłem wyznać wszystko, obnaŜyć się, tak aby wszyscy wiedzieli, kim byłem i kim jestem, Ŝeby nie 
tworzyli sobie o mnie fałszywych wyobraŜeń".
Nocą zwykle rozmawialiśmy w jadalni po przeciwległej stronie domu. Na stole zawsze było coś do 
przegryzienia, hiszpańskie przystawki, szynka, ser, a do tego wyborne włoskie wino. Wszystko to sprzyjało 
wyznaniom. 0 tej porze Ŝadne odgłosy świata zewnętrznego nie zakłócały naszego spokoju, milkły telefony, 
faksy i komputery. Wtedy dom oddychałciszą nieobecną w ciągu dnia, kiedy cały świat szturmuje 
najmodniejszego obecnie pisarza.
7
W jednym z tych wieczorów towarzyszyły nam trzy młode Hiszpanki: siostry Ana i Paula oraz ich 
przyjaciółka Maria. Ich ojcowie pracowali w jakiejś wielkiej korporacji w Rio de Janeiro, a one studiowały w 
Madrycie i na wakacje przyjechały do rodziców. Poznałem je w samolocie z Madrytu do Rio. Gdy tylko 
dowiedziały się, Ŝe będę pisał ksiąŜkę o Paulo Coelho, zabłysły im oczy. I kaŜda z nich pokazała mi powieść 
pisarza, którą właśnie czytała: Bridę, Piątą Górę i Na brzegu rzeki Pie-dry... W ich oczach wyczytałem, Ŝe 
marzyły o poznaniu go osobiście. Coelho, bardzo czuły na pewne znaki, zinterpretował to moje spotkanie jako
dobry omen dla zadania, które mieliśmy przed sobą.
Spotkanie pisarza z młodymi Hiszpankami było nie tylko pełne wzruszeń, ale takŜe bardzo bezpośrednie i 
szczere. Towarzyszył nam wtedy człowiek niezwykły — Mauro Salles, przedsiębiorca reklamowy, 
intelektualista, poeta, osoba otoczona w Brazylii wielkim szacunkiem. Paulo uwaŜa go za swojego ojca 
duchowego. Obaj razem z Ŝonami od lat świętują koniec roku w grocie w Lourdes. Mauro siedział między 
Hiszpankami, notował ich wypowiedzi, włączał się do rozmowy.
Pisarz i mag Coelho jest wierny pewnym rytuałom i wcale tego nie kryje. Tej nocy, kiedy zdecydował się 
poruszyć temat swoich bolesnych doświadczeń z czarną magią i satanistycznymi obrzędami, kazał zgasić 
światło i zapalić świece. „W ten sposób będzie mi łatwiej mówić o tych sprawach" - stwierdził. I nie musiałem 
wcale zadawać mu wielu pytań — sam opowiedział wszystko. Przypominało to trochę dialog z samym sobą i 
rozpamiętywanie dawnych ran.

Strona 2

11188

Napięcie i wzruszenie dosięgło szczytu, kiedy opowiadając o swoim duchowym przeŜyciu w obozie 
koncentracyjnym w Dachau, które miało całkowicie odmienić jego losy, wybuchnął płaczem. Po kilku 
chwilach ciszy, chcąc umniejszyć wagę tego wydarzenia, rzekł: „Chyba za duŜo wypiłem".
ZaleŜało mu, abyśmy zakończyli nasz długi wywiad w tym samym miejscu, w którym go rozpoczęliśmy, w 
jego sypialni z widokiem na plaŜę Copacabana skąpaną w łagodnych promieniach zimowego słońca. Kiedy 
spytałem go, czy uwaŜa się bardziej za maga czy za pisarza, odpowiedział: „Rzeczywiście, jestem teŜ
odrobinę czarodziejem, ale tak jak są czarodziejami wszyscy ci, którzy potrafią odczytać tajemny język rzeczy, 
szukając c
swojego własnego przeznaczenia".
Chciałem zachować nieformalny charakter tych przyjacielskich rozmów z pisarzem. Rozmów, które czasem 
przeradzałysięw polemikę, czasem zaś w spowiedź dzięki intymnemu nastrojowi, który się między nami 
wytworzył. W geście zaufania Paulo Coelho nie chciał czytać spisanego wywiadu przed publikacją, dając mi 
całkowicie wolną rękę. Dlatego jeŜeli gdzieś zaplątał się jakiś błąd, jest to tylko moja wina.
Z całego serca dziękuję Mauro Sallesowi - osobie, która bodaj najlepiej zna Paula Coelho - za wsparcie moralne
oraz wszelkie informacje, których z wielką szczodrością mi udzielił, abym mógł lepiej zgłębić bogatą i złoŜoną 
osobowość brazylijskiego pisarza.
A czytelników prozy Coelho, tych dawnych i tych nowych, chcę zapewnić, Ŝe to właśnie im przy kaŜdej okazji 
pisarz poświęcał najwięcej uwagi. Myślał o nich zawsze, gdy wydawał jakiś sąd albo odkrywał nieznaną 
stronę swojego bujnego i burzliwego Ŝycia. To oni są prawdziwymi bohaterami i odbiorcami tej ksiąŜki.
Kim jest Paulo Coelho?
Paulo Coelho, jeden z najbardziej znanych pisarzy na świecie, urodził się w dzielnicy Botafogo w Rio de 
Janeiro, dwudziestego czwartego sierpnia 1947 roku. Tego samego dnia, tego samego miesiąca i w tym samym
znaku Panny, co jego literacki idol, Jorge Luis Borges, choć oczywiście wiele lat później. We wczesnej 
młodości, gdy juŜ znał na pamięć wiersze Borgesa, postanowił poznać go osobiście. Wsiadł do autobusu w Rio 
de Janeiro i jechał czterdzieści osiem godzin do Buenos Aires. Po wielu perypetiach odnalazł pisarza, a kiedy 
stanął przed nim, nie powiedziałam' słowa. Spojrzał na niego, pomyślał: „Idole milczą", i wrócił do Rio.
Nie zaprzecza, Ŝe w jego ksiąŜkach jest wiele z Borgesa, poczynając od Alchemika, powieści, która przyniosła 
mu światową sławę. Bez wątpienia to właśnie przykład tego genialnego argentyńskiego pisarza sprawił, Ŝe 
niespokojny syn inŜyniera, Pedra Cueimy Coelho de Souza, i głęboko religijnej Lygii Araripe wbił sobie do 
głowy, Ŝe będzie pisarzem, wbrew woli ojca, który chciał, by został prawnikiem.
Paulo od dziecka marzył, by być artystą, co wcale nie cieszyło jego rodziców pochodzących z wyŜszych 
warstw klasy średniej. Bardziej interesował się twórczością Borgesa, Henry'ego Millera czy teatrem niŜ nauką. 
Rodzice wysłali go więc do najsurowszego gimnazjum jezuickiego San Ignacio w Rio de Janeiro. Nauczył się 
tam wprawdzie dyscypliny, ale stracił wiarę w Boga. Nie stracił jednak
  11

zamiłowania do literatury, o czym świadczy fakt, Ŝe wygrał tam swój pierwszy konkurs poetycki.
Ulegając woli ojca, który zaplanował dla syna karierę adwokata, zaczął studia prawnicze, ale szybko je 
porzucił. Rodzice postanowili wyleczyć syna z miłości do sztuki, zamykając go w szpitalu psychiatrycznym, z 
którego trzykrotnie będzie uciekał.
Kiedy w gorączce 1968 roku rodząsięruchy rewolucyjne i hipisowskie, Coelho nonkonformista, zawsze ciekaw
nowego, rzucasięw wir idei Marksa, Engelsa i Che Guevary. Chodzi na wiece i manifestacje uliczne. Działa w 
organizacjach lewicowych i ruchach pokolenia Peace and Love.
Właśnie wtedy zaczyna powątpiewać w swój ateizm i poszukuje nowych doświadczeń duchowych: sięga po 
narkotyki i środki halucynogenne, wstępuje do sekt i poznaje arkana magii, podróŜuje po całej Ameryce 
Łacińskiej śladami Car-losa Castanedy. Próbuje zarabiać jako aktor w teatrze, wyjeŜdŜa do Stanów 
Zjednoczonych. Gdy nie ma juŜ pieniędzy, pomagają mu hipisi.
Nie zdradza jednak swojej wielkiej namiętności - pisarstwa. Zdobywa pierwsze szlify jako dziennikarz, tworzy
alternatywne czasopismo „2001". Wprawdzie udaje mu się wydać zaledwie dwa numery, ale dzięki jednemu z
opublikowanych tam artykułów poznaje producenta muzycznego Raula Seixasa, dla którego napisze później 
setki tekstów piosenek. Tak przychodzi pierwszy wielki sukces. Raul Seixas zyskał międzynarodową sławę 
jako piosenkarz, a Paulo za zarobione pieniądze kupił pięć mieszkań. Jednocześnie pisze dla dziennika „0 
Globo" wydawanego w Rio de Janeiro, a w 1974 roku ukazuje się jego pierwsza ksiąŜka na temat roli teatru w 
nauczaniu.

Strona 3

11188

Są to dla niego takŜe najcięŜsze lata doświadczeń z czarną magią inspirowaną przez Aleistera Crowleya. Na 
stronach niniejszej ksiąŜki opowiada, jak stanął na skraju przepaści. Potem przyszło najgorsze.
Ocalał z tego piekła niemal cudem. Wtedy decyduje się połoŜyć kres narkotykowemu szaleństwu i czarnej 
magii, ustatkować się. Pracuje w kilku wytwórniach płytowych. W 1976 wyjeŜdŜa do Anglii jako 
korespondent kilku brazylij-
12
skich gazet. Tam z górą rok poświęca na pisanie swojej autobiografii. Jednak pewnego dnia gubi rękopis w 
jednym z londyńskich pubów i tak jego Ŝycie jest wciąŜ nieopisane.
Po trzech nieudanych małŜeństwach oŜenił się w 1981 ze swoją obecną towarzyszką Ŝycia, malarką Cristiną 
Oiticicą. Od tej pory dzieli z nią swój światowy sukces. Z Cristiną wybrał się w sześciomiesięczną podróŜ po 
świecie, która zaprowadziła ich do Niemiec. W obozie koncentracyjnym w Dachau przeŜył duchowe 
doświadczenie tak silne, Ŝe znów dokonał się zwrot w jego Ŝyciu i Paulo w wieku trzydziestu czterech lat 
powraca do wiary katolickiej swoich przodków. Wyrusza w drogę do Santiago de Compostela i w ciągu 
pięćdziesięciu pięciu dni przemierza na piechotę siedemset kilometrów szlakiem średniowiecznych 
pielgrzymów.
Z tej wędrówki będącej swoistym wtajemniczeniem rodzi się jego debiut literacki Pielgrzym. Po nim napisze 
Alchemika oraz kolejne powieści, które postawią go w dziesiątce najlepiej sprzedawanych autorów świata, 
budzącego tyleŜ miłości, co nienawiści.
Paulo Coelho mówi często Ŝartem, Ŝe starczy mu pieniędzy na trzy wcielenia, ale woli przekazywać co roku 
czterysta tysięcy dolarów ze swoich praw autorskich na rzecz fundacji jego imienia, prowadzonej przez 
Cristinę. Fundacja ta niesie pomoc porzuconym dzieciom z najbiedniejszych dzielnic Rio, starszym ludziom 
bez dachu nad głową, a takŜe wspiera tłumaczenia klasycznych autorów brazylijskich na inne języki oraz 
badania paleontologiczne w Brazylii, którą Paulo uwaŜa za najbardziej magiczny zakątek świata, bo jak 
twierdzi, nie istnieje tu róŜnica między sacrum i profanum, i nikt nie wstydzi się wierzyć w duszę.
13
Trudno spotkać prawdziwe recenzje literackie analizujące dzieła Coelho. Mało kto rozumie, Ŝe Paulo Coelho 
to ktoś więcej niŜ pisarz. To przede wszystkim zjawisko społeczne i kulturowe, które warto zbadać. Czasem 
jego czytelnicy w Hiszpanii pytali mnie, co mówi się o nim w Brazylii. Dlatego przed opublikowaniem tej 
ksiąŜki szukałem jakiejś recenzji, która nie byłaby ani nadmiernie pochlebna, ani nie ocierała się o śmieszność, 
jak ta: Tygodnik „Veja": «Co pan sądzi o twórczości Coelho?». Davi Arrigucci Junior: «Nie czytałem i nie 
podoba mi się». Znalazłem artykuł, dość chyba bezstronnie analizujący ten fenomen. Znany pisarz i 
dziennikarz Carlos Heitor Cony opublikował na łamach dziennika „Republica" w maju 1999 roku artykuł 
zatytułowany „Dlaczego Paulo Coelho?".
Podczas Targów KsiąŜki w ParyŜu miałem okazję przyglądać się osobiście niezwykłemu wydarzeniu 
literackiemu i wydawniczemu naszych czasów. Paulo Coelho osiągnął tak ogromne międzynarodowe uznanie 
oraz popularność, jakich kultura brazylijska nigdy wcześniej nie znała.
WciąŜ jeszcze istnieje liczne grono osób, które ma mu to za złe. Krytykują nie tylko jego sukces, lecz takŜe 
uwaŜają jego pisarstwo za mierne, merkantylne, po prostu za pseudoliteraturę.
Ja inaczej widziałbym to zjawisko. Nie naleŜę do osobistych przyjaciół pisarza i choć darzymy się wzajemnym 
szacunkiem, a nawet odnosimy się do siebie z Ŝyczliwością, nigdy podczas spotkania nie zamieniliśmy ze sobą
więcej niŜ pięćdziesiąt słów. Mimo to juŜ od dawna mam odpowiedź na nurtujące wszystkich pytanie 
dotyczące jego sukcesu.
W minionym stuleciu narodziły się dwie utopie, które rzekomo miały rozwiązać wszelkie problemy ciała i 
ducha. Marks i Freud, kaŜdy w swojej dziedzinie, stworzyli reguły, które wywarły wpływ na miliony ludzi, 
zaprzątniętych bądź myślą o sprawiedliwości społecznej, bądź, dzięki psychoanalizie, sprawiedliwości wobec 
samych siebie.
Na przełomie wieków rozpadają się dwa potęŜne totemy - stały bowiem na glinianych nogach. Marksowi nie 
udało się uniknąć poraŜki ustrojów, któ-
14
rym „patronował", nawet jeśli socjalizm jako taki wciąŜ pozostaje marzeniem ludzkości. Z kolei Freud jeszcze 
za Ŝycia był krytykowany, rozszarpywany, a jego następcy ogłosili schizmę, co otworzyło drogę do buntu. 
Dzieła Freuda traktowane są dziś raczej jako esej literacki, coraz mniej jako teoria naukowa.
Upadek obu tych utopii obnaŜył pustkę w duszy ludzkiej na koniec stulecia. i, jak to zwykle bywa, zwrot ku 
mistycyzmowi, w tym magii, był nieunikniony. I tu właśnie wkracza nasz czarodziej, który - z właściwą sobie 

Strona 4

11188

prostotą - przypomina świętych ze wszystkich epok i wszystkich religii, wypowiada słowa, jakie wszyscy 
pragną usłyszeć. Słowa te bowiem, w pewnym sensie, drzemią w duszy kaŜdego z nas.
Paulo Coelho odnalazł te słowa w księgach świętych i świeckich, w legendach Wschodu i opowieściach 
Zachodu. Przyrządził genialną miksturę Ewangelii z magią średniowieczną i nieznaną nam cudowną poezją 
wschodnią. Z prostotą człowieka, który nie narzuca niczego, przelał na papier swoje myśli i odczucia.
Wielu juŜ próbowało i nadal próbuje robić to co on, lecz nie osiągają podobnego sukcesu. Jeśli o mnie chodzi, 
to w Ŝyciu osobistym i zawodowym mam skłonność do strasznego pesymizmu, do negatywnego i dość 
okrutnego widzenia ludzkości, a zatem znajduję się na przeciwległym biegunie. Jednak Paulo Coelho wzrusza 
mnie i chciałbym pogratulować wszystkim, którzy podobnie jak on starają się - kaŜdy na swój sposób - uczynić
człowieka lepszym, a Ŝycie mniej nieznośnym.
Najmniej przychylni Coelho są zazwyczaj krytycy literaccy, którzy oskarŜają go, Ŝe nie umie pisać. Dlatego 
poprosiłem o wypowiedź jedną z wielkich pisarek brazylijskich, NelidęPińón, cieszącą się międzynarodową 
sławą. Jej ksiąŜki tłumaczone są na wiele języków. Do ubiegłego roku Nelida była przewodniczącą 
Brazylijskiej Akademii Języka i jej intelektualny prestiŜ jest niepodwaŜalny. Z Paulem Coelho uczestniczyła w 
dyskusji panelowej podczas Targów KsiąŜki w Barcelonie, Liber 1998.
15
Ja nie mam uprzedzeń estetycznych. Coelho i ja jesteśmy częścią tej samej sztuki, choć gramy zupełnie inne 
role. Jest to pisarz, którego twórczość przynosi zaszczyt mojemu krajowi. To człowiek ze wszechmiar godny 
szacunku, bardzo go podziwiam. Poznaliśmy się kiedyś na stacji benzynowej, tankując paliwo. Ukłonił mi się z
szacunkiem i jakby nieśmiało. Powiedziałam: „Paulo, nie masz ochoty pójść coś zjeść?". Tak się poznaliśmy. 1 
wyznam pewną tajemnicę: zamierzamy napisać razem ksiąŜkę. Mamy juŜ tytuł, ale pozwoli pan, Ŝe na razie 
go nie zdradzę.
Znak to język, alfabet, którego się uczysz, by móc porozumiewać się z duszą świata.
! ¦
Paulo Coelho to ktoś więcej niŜ pisarz, czego wielu krytyków literackich nie rozumie. Jest postacią o wielu 
twarzach, charakterystyczną dla końca dwudziestego wieku. Jego twórczość to coś więcej niŜ fikcja literacka, 
dlatego wywołuje gwałtowne emocje i kontrowersje, ale teŜ ma swoich Ŝarliwych wyznawców. Z tego 
powodu jego relacje z czytelnikami są równieŜ wyjątkowe. Mogłemsięo tym osobiście przekonać w Rio de 
Janeiro, w Centrum Kulturalnym Banco de Brasil. Coelho pojawił się tam w ramach cyklu spotkań z 
czytelnikami, Ŝeby przeczytać fragmenty swojej ksiąŜki zatytułowanej Piąta Góra, a następnie publiczność 
-jakieś tysiąc osób - zadawała mu pytania. To spotkanie, mimo protestów pisarza, przerodziło się w sesję 
psychoterapii grupowej. ChociaŜ pytania miały być przekazywane na kartkach, wbrew ustalonym regułom 
ludzie wstawali z miejsc, by rozmawiać z nim bezpośrednio, i wyznawali publicznie, w jaki sposób jego 
powieści odmieniły ich Ŝycie. Chcieli wiedzieć o nim wszystko. Gdy podchodzili do pisarza po autograf, 
obejmowali go ze łzami w oczach. Podpisywanie ksiąŜek trwało wiele godzin i obfitowało w osobliwe 
zdarzenia.
Sam Coelho uwaŜa, Ŝe jego Ŝycie koncentruje się głównie wokół pisarstwa. o to, by mógł pisać, walczył od 
wczesnych lat i sukces przerósł jego najśmielsze oczekiwania. Ale ten pisarz uwielbia zanurzać siew Ŝyciu, 
badać je, rozszyfrowy-
19
wać sekretny alfabet wszechświata, owe znaki - komunikaty wysyłane nam przez rzeczywistość.
Takim właśnie znakiem rozpoczęły się nasze spotkania w Rio de Janeiro. Pierwsze miało się odbyć pierwszego
lipca o drugiej po południu. Ustaliliśmy to sześć miesięcy wcześniej, ale gdy zjawiłem się pod jego domem, 
okazało się, Ŝe Paulo jeszcze nie wrócił ze swojego porannego spaceru po plaŜy. Tak jak mato w zwyczaju, 
poszedł napić się świeŜego mleka kokosowego i spotkać z ludźmi, którzy rozpoznawszy go, podchodzą, by z 
nim porozmawiać. Postanowiłem poczekać w pobliskim barze. Przyszedł z półgodzinnym opóźnieniem, 
uśmiechnięty, ale wyraźnie czymś zafrasowany. I zanim zdąŜyłem włączyć dyktafon, zaczął opowiadać mi o 
tym, co mu się przydarzyło i co jego zdaniem było takim właśnie „znakiem", zmuszającym do refleksji nad 
Ŝyciem. To wydarzenie okazało się na tyle waŜne, Ŝe poświęcił mu swój cotygodniowy felieton w dzienniku „0
Globo", zatytułowany „Człowiek leŜący na ziemi", który przytaczam poniŜej:
Był pierwszy lipca, pięć po pierwszej po południu. Jakiś człowiek około pięćdziesiątki leŜał na deptaku przy 
plaŜy Copacabana. Przechodząc tamtędy, rzuciłem na niego okiem i poszedłem dalej w stronę straganu, gdzie 
codziennie piję mleko kokosowe.
Jak kaŜdy mieszkaniec Rio de Janeiro, mijałem leŜących na ziemi męŜczyzn, kobiety i dzieci setki czy nawet 

Strona 5

11188

tysiące razy. Jako człowiek, który wiele podróŜuje, natrafiałem na taki sam widok niemal we wszystkich 
krajach, które zdarzyło mi się odwiedzić — od bogatej Szwecji po biedną Rumunię. Widziałem ludzi leŜących 
na ziemi w pogodę i niepogodę: podczas przenikliwych zim w ParyŜu, Madrycie czy Nowym Jorku, 
przycupniętych w pobliŜu gorących wylotów wentylacyjnych metra, pod palącym słońcem Libanu, na 
zgliszczach domów zniszczonych przez wojnę. Ludzie leŜący na ziemi -pijani, bezdomni, wyczerpani - to 
widok nieobcy chyba nikomu.
Wypiłem mleko kokosowe i musiałem zaraz wracać do domu, poniewaŜ byłem umówiony na wywiad z 
Juanem Ariasem, dziennikarzem z hiszpańskiego dziennika „El Pais". W drodze powrotnej zauwaŜyłem, Ŝe 
ten człowiek wciąŜ leŜy na ziemi, w ostrym słońcu, i Ŝe kaŜdy przechodzień zachowuje się dokład-
20
nie tak samo jak ja: zerka na niego ukradkiem i idzie w swoją stronę.
i tak się stało, Ŝe choć sam sobie z tego nie zdawałem sprawy, moja dusza miała juŜ dosyć tego widoku. Gdy 
zbliŜyłem się do leŜącego, coś silniejszego ode mnie kazało mi uklęknąć i spróbować go podnieść.
Nie reagował. Przechyliłem mu głowę i zauwaŜyłem ślady krwi na jego skroni. A jeśli to powaŜna rana? 
Otarłem mu krew rąbkiem podkoszulka i wyglądało, Ŝe to nic groźnego.
W tym momencie męŜczyzna wymamrotał: „Poproś, Ŝeby mnie nie bili". A więc Ŝył. Teraz musiałem tylko 
odciągnąć go ze słońca i zawołać policję.
Zaczepiłem pierwszego z brzegu przechodnia i poprosiłem, by pomógł mi przenieść rannego do pobliskiego 
cienia. Człowiek ten ubrany był w szary garnitur, niósł aktówkę i jakieś pakunki, ale odłoŜył wszystko na bok, 
aby mi pomóc - widocznie jego dusza równieŜ była zmęczona widokiem tej samej sceny.
Kiedy juŜ umieściliśmy rannego w cieniu, postanowiłem wrócić do domu. Wiedziałem, Ŝe niedaleko jest 
posterunek Ŝandarmerii, gdzie będę mógł prosić o pomoc. Ale zanim tam dotarłem, spotkałem po drodze 
dwóch policjantów. „Naprzeciwko takiego a takiego numeru leŜy pobity męŜczyzna - powiedziałem. — 
PołoŜyłem go w cieniu na piasku, trzeba by wezwać karetkę".
Policjanci zapewnili mnie, Ŝe zaraz się tym zajmą. W porządku, spełniłem swoją powinność. To byl mój dobry 
uczynek tego dnia! Problem oddałem juŜ teraz w ich ręce, to oni mieli sobie z tym poradzić. Zresztą musiałem 
się spieszyć, bo hiszpański dziennikarz pewnie juŜ na mnie czekał.
Nie uszedłem jednak nawet kilku kroków, kiedy zaczepił mnie jakiś obcokrajowiec i powiedział łamaną 
portugalszczyzną: „Ja juŜ mówiłem policji o tamtym człowieku. Ale powiedzieli, Ŝe jeśli to nie złodziej, to nie 
ich sprawa".
Nie słuchałem go dalej. 'Wróciłem do policjantów, przekonany, Ŝe będą wiedzieć, kim jestem, bo piszę do 
wielu gazet, czasem pojawiam się w telewizji. Uwierzyłem, Ŝe moja sława wszystko załatwi. „Czy jest pan 
jakimś wysokim urzędnikiem?" - spytał jeden z nich, gdy coraz usilniej nalegałem, aby udzielili pomocy temu 
nieszczęśnikowi. Najwyraźniej nie mieli pojęcia, kim jestem. „Nie, ale uwaŜam, Ŝe musimy działać 
natychmiast".
Stałem tam cały spocony, w podkoszulku poplamionym krwią, w szor-
21
tach ze starych dŜinsów z obciętymi nogawkami. Byłem dla nich zwykłym, anonimowym facetem, którego 
najmocniejszym argumentem jest dusza zmęczona oglądaniem ludzi lezących na ulicy. Dusza, którą przez 
wiele lat wystawiałem na próbę, nie robiąc dla tych ludzi nic.
I to właśnie wszystko zmieniło. Są chwile, kiedy nagle uwalniasz się od wszelkich zahamowań i lęków. Są 
chwile, kiedy twoje oczy mają inny blask i ludzie naprzeciw ciebie wiedzą, Ŝe tym razem wcale nie Ŝartujesz. 
Policjanci poszli ze mną na komisariat i zadzwonili po karetkę pogotowia.
W drodze powrotnej do domu rozwaŜałem w myślach trzy lekcje, jakie dostałem podczas tego porannego 
spaceru:
1.  Wszyscy moŜemy powstrzymać coś złego, kiedy mamy czyste intencje.
2. Zawsze znajdzie się ktoś, kto ci powie: „Jak juŜ zacząłeś, to skończ".
3. KaŜdy, kto jest głęboko przekonany o słuszności tego, co robi, posiada władzę wysokiego urzędnika.
Juan Arias
- Znaki, takie jak ten, który przydarzył ci się podczas dzisiejszego spaceru, umiejętność ich odczytania oraz ich 
rola w naszym Ŝyciu to temat, który często powraca w twoich ksiąŜkach. Ale jak rozpoznać, Ŝe chodzi o 
prawdziwy znak? Tak łatwo byłoby doszukiwać się ich w większości codziennych zdarzeń...
Paulo Coelho
— Masz rację. Gdybyśmy dostrzegali znaki we wszystkim, co nas otacza, łatwo popadlibyśmy w paranoję. Na 

Strona 6

11188

przykład w tej chwili widzę róŜę wyhaftowaną na torebce twojej przyjaciółki Roseany, a na ekranie komputera
mam właśnie obrazek świętej Teresy z Lisieux z róŜą. Mógłbym w tym zobaczyć jakiś bardzo konkretny znak 
poczucia jedności duchowej ze świętą Teresą, ale wtedy moŜna by zwariować, bo na widok papierosów marki 
Galaxy od razu zaczynałbyś myśleć o galaktykach. Nie oto chodzi.
— Czym w takim razie jest znak?
22
— Znak to język, alfabet, którego się uczysz, by móc porozumiewać się. z duszą świata, z absolutem, z 
Bogiem, jakkolwiek byśmy to nazwali. KaŜdy ma swój własny alfabet i uczymy się go na własnych błędach. 
Nasze poszukiwania duchowe są równieŜ indywidualną sprawą. Nie moŜna ich globalizować.
Moim zdaniem przez następne sto lat ludzkość będzie dąŜyć ku duchowości. Widzę, Ŝe juŜ dziś ludzie są 
bardziej otwarci na sprawy ducha niŜ w ubiegłym stuleciu. Zdaliśmy sobie sprawę, Ŝe slogan: „Religia to 
opium dla ludu" nie wytrzymuje próby czasu, tym bardziej Ŝe ci, którzy przy nim twardo obstawali, zapewne 
nigdy nie spróbowali opium. Kiedy zaczynamy odkrywać religijność, zanurzamy się w nieznane morze. A 
kiedy ogarnia nas lęk przed nieznaną głębią, szukamy pomocy u pierwszej lepszej osoby, która nam się 
nawinie. Dzieje się tak równieŜ dlatego, Ŝe potrzebujemy bliskości, styczności duchowej z innymi ludźmi. Ale 
zarazem musimy iść o własnych siłach, tak jak na pielgrzymkę. Rozpoczynasz ją po omacku, w ciemności, nie 
mając pojęcia, co odkryjesz, choć masz szczerą nadzieję, Ŝe odkryjesz jakąś ścieŜkę do siebie samego, do 
swojego przeznaczenia. I te tropy prowadzą nas przez przebogaty alfabet znaków, który pozwala przeczuć, co
trzeba, a czego nie naleŜy robić.
— Ale czy nie widzisz niebezpieczeństwa w tym, Ŝe dostrzeŜemy tylko te znaki, które chcemy zobaczyć, albo 
takie, które mogą sprowadzić nas z prawdziwej drogi? Skąd brać pewność, Ŝe to jest właśnie prawdziwy znak?
— Na początku nie wierzymy w nic albo prawie w nic, następnie zaczynamy wątpić, sądzimy, Ŝe się 
pomyliliśmy, potem wszystko wydaje nam się znakiem, ale dopiero duŜo później, kiedy ten sam znak 
napotykasz na swojej drodze wielokrotnie, choć wcale go nie szukałeś, dopiero wtedy zaczynasz rozumieć, Ŝe 
masz do czynienia z językiem, który wykracza poza rzeczywistość.
- Czy mógłbyś podać jakiś osobisty przykład czegoś, co przydarzyło ci się ostatnio i co zinterpretowałeś jako 
znak?
23
-Przed chwilą mówiłem o obrazku świętej Teresy z Lisieux, który mam w komputerze. MoŜe wam się to 
wydać dziwne, ale moja wiara w tę francuską świętą, zrodziła się z całego łańcucha znaków. Jeszcze do 
niedawna nie miałem z nią nic wspólnego. Przeczytałem jej ksiąŜkę i moje pierwsze wraŜenia były raczej 
niepochlebne - wydała mi się biedną histeryczką. Jednak z czasem zaczęła być dla mnie coraz waŜniejsza.
Wszystko zaczęło się w zeszłym roku, parę tygodni zanim poznałem ciebie w Madrycie. Wróciłem z Niemiec i 
poproszono mnie, bym został ojcem chrzestnym dziecka moich przyjaciół. Ksiądz, który odprawiał chrzest, 
podczas kolacji zaczął opowiadać mi o świętej Teresie i dał mi jej ksiąŜkę. Przy poŜegnaniu poprosiłem, by 
mnie pobłogosławił, poniewaŜ miałem przed sobą długie tournee po świecie. Kiedy udzielił mi juŜ 
błogosławieństwa, ukląkł i powiedział: „A teraz ty pobłogosław mnie". Ja?!" - spytałem zaskoczony. PrzecieŜ 
księŜa błogosławią ludzi, a nie odwrotnie, ale on nalegał i by nie sprawić mu przykrości, pobłogosławiłem go. 
I wtedy wszystko się zaczęło. Podczas Targów KsiąŜki ktoś zbliŜył się do mnie - zostawiłem ksiąŜkę od 
księdza w hotelu, bo nie lubię podróŜować objuczony jak wielbłąd, a zwłaszcza ksiąŜkami, które mnie nie 
interesują- i powiedział: „Mam dla ciebie wiadomość od świętej Teresy". Na marginesie powiem ci, Ŝe przyszła
taka chwila w moim Ŝyciu, Ŝe jestem wstanie uwierzyć absolutnie we wszystko. JeŜeli ktoś mi powie: „Chodź 
obejrzeć latające konie", idę. W pierwszym odruchu staram się obdarzać zaufaniem kaŜdego człowieka, choć 
— muszę przyznać -jestem nieubłagany dla kłamstwa i fałszu. Ale widziałem juŜ tyle cudów w swoim Ŝyciu, 
Ŝe kiedy tamten nieznajomy powiedział mi, Ŝe ma dla mnie wiadomość od świętej Teresy, uwierzyłem.
—Ale chyba musiało być coś jeszcze, abyś odebrał to jako znak, Ŝe ta święta odegra jakąś rolę w twoim Ŝyciu.
— Oczywiście, ale od tamtej chwili zacząłem odkrywać rzeczy, o których nigdy wcześniej mi się nie śniło. Na 
przykład dowiedziałem się od mojego ojca -tego samego,
24
który zamknął mnie w szpitalu psychiatrycznym, gdy byłem bardzo młody - Ŝe moja matka otaczała świętą 
Teresę szczególną czcią. Teraz powstaje francusko-ka-nadyjsko-amerykański film o moich podróŜach po 
świecie. Kiedy byliśmy w Japonii, kamerzysta mówi mi (a zaznaczam, Ŝe nigdy wcześniej o tym nie 
rozmawialiśmy): „Robię film o świętej Teresie, bo to moja ulubiona święta. Czy nie chciałbyś powiedzieć mi 
paru słów o niej? Wiem, Ŝe nie wierzysz w świętą Teresę, ale moŜe...". „Jak to nie wierzę w świętą Teresę?!" 

Strona 7

11188

-wykrzyknąłem. To właśnie są znaki. Opowiadam ci tę historię, aby wyjaśnić, Ŝe na początku znaki odrzucasz,
ale pojawiają się coraz częściej, mówią do ciebie twoim językiem, nie do pomylenia z Ŝadnym innym.
- A jeśli się jednak pomylisz i pójdziesz za fałszywym tropem? Czy nie istnieje ryzyko, Ŝe zmarnujesz Ŝycie?
-To sprawa delikatna. Według mnie największym niebezpieczeństwem nie jest wcale to, Ŝe mógłbyś się 
pomylić, podąŜając za znakiem, który okaŜe się fałszywy. Największym niebezpieczeństwem na drodze 
duchowych poszukiwań są guru, mistrzowie, fundamentalizm, to co nazwałem wcześniej duchową 
globalizacją. Kiedy ktoś mówi: Bóg to jest to albo tamto; mój Bógjest potęŜniejszy niŜ twój... Tak wybuchają 
wojny. Jedynym sposobem, by tego uniknąć, jest zrozumienie, Ŝe poszukiwanie drogi duchowej to osobista 
odpowiedzialność kaŜdego z nas, której nie moŜemy przerzucić na barki innych. Lepiej pomylić się, idąc za 
znakami, w które wierzysz, niŜ dopuścić, by inni decydowali o twoim losie. Co nie znaczy, Ŝe krytykuję 
religię. UwaŜam ją za bardzo istotną w Ŝyciu człowieka.
- Czym więc jest dla ciebie religia?
- Pojmuję religię jako sposób wspólnego oddawania czci. Mówię „oddawania ' czci", a nie posłuszeństwa. To 
dwie zupełnie róŜne sprawy. MoŜna czcić Buddę, Allacha, Boga, Jezusa, kogokolwiek. WaŜne jest, Ŝe w jednej 
chwili grupa ludzi łączy się z tajemnicą, czujemy się bardziej zespoleni, bardziej otwarci na Ŝycie i rozu-
!                                                                                                                              25
mieny, Ŝe nie jesteśmy samotni w świecie, Ŝe nie Ŝyjemy sami. Tym właśnie dla mnie jest religia, a nie jakimś 
zbiorem zasad i przykazań narzuconych przez innych.
- o ile się nie mylę, akceptujesz dogmaty wiary katolickiej, na którą się nawróciłeś parę lat temu.
-JeŜeli o dogmaty chodzi, to moglibyśmy długo dyskutować. Jesteś skłonny zaakceptować dogmaty tylko 
dlatego, Ŝe tego chcesz, a nie dlatego Ŝe ci je ktoś narzuca. Kiedy byłem dzieckiem, powtarzałem jak wszyscy, 
nie rozumiejąc: Ŝe Maryja poczęła bez grzechu, Ŝe Jezus był Bogiem, Ŝe Bóg jest Trójcą. Później poznałem 
teologie prawicowe, liberalne i jeszcze duŜo innych. To są formy zmienne i ewoluujące. Ja mam pięćdziesiąt 
lat, a dogmaty liczą wieki. Zdaniem Junga dogmaty są z pozoru absurdalne, ale stanowią przejaw najbardziej 
oczywisty, magiczny i zarazem genialny ludzkiej myśli, poniewaŜ dzieją się poza świadomością. Dzisiaj 
akceptuję dogmaty całkiem dobrowolnie i z całego serca, jakkolwiek absurdalne by mi się wydawały. Niejako 
nakaz, nie dlatego Ŝe mnie zmuszono, jak w przeszłości, tylko dlatego Ŝe staram się być pokorny wobec 
tajemnicy. W gruncie rzeczy wszystkie religie mają swoje dogmaty, będące paradygmatami najgłębiej ukrytej 
tajemnicy. UwaŜam, Ŝe to bardzo piękne. Fakt, iŜ czegoś nie pojmuję rozumem, nie oznacza wcale, Ŝe to nie 
jest prawdziwe, choć nadal pozostaje tajemnicą.
— Najgorsze jest to, Ŝe religie narzucają nam swoje dogmaty, wzbudzając strach przed wiecznym 
potępieniem.
- PrzeŜyłem to w młodości. Dlatego właśnie porzuciłem religię i stałem się ateistą. Przekonano mnie, Ŝe 
katolicyzm jest czymś najgorszym na świecie, kolejną sektą. Musiałem przejść długą drogę, zanim do niego 
powróciłem. Nie mówię, Ŝe katolicyzm jest lepszy czy gorszy nizinne religie, ale to są moje korzenie 
kulturowe, moja krew. Był to mój własny, całkowicie wolny wybór. Mogłem zwrócić się w stronę islamu, 
buddyzmu albo nicości. Ale czułem, Ŝe potrzebuję w swoim Ŝyciu
26
czegoś więcej niŜ ateizm, i wybrałem katolicyzm jako pewną formę obcowania z tajemnicą oraz z ludźmi, 
którzy wierzą w to samo co ja. I nie ma to nic wspólnego z księdzem, który odprawia mszę. Dogmat jest 
czymś, co wychodzi poza rytuał. A poszukiwanie tajemnicy jest poszukiwaniem wolności.
- Czy nie przeszkadza ci, Ŝe dogmaty, które akceptujesz jako przejaw obcowania z istotą boską, wyszły od 
instytucji, która stworzyła inkwizycję, bezlitośnie zwalczającą wszystkich nie akceptujących dogmatów?
-Tak, i z tego samego Kościoła, który ciągle jeszcze nie uznaje prawa kobiety do pełnego uczestnictwa w Ŝyciu 
eklezjastycznym.
- Instytucji, która tyle razy naduŜyła swej władzy i zniewoliła wiele ludzkich sumień.
-Tu w Ameryce Łacińskiej wiele od niej wycierpieliśmy, ale wam w Hiszpanii teŜ nie było lepiej.
- Więc mimo wszystko to nie jest dla ciebie kłopotliwe...
- Nie, bo umiem odróŜnić to, co jest esencją religii, od zachowań ludzi, którzy mogą być dobrzy albo źli i mogą
naduŜywać religii do własnych celów. Widzą religię jako grupę ludzi tworzących jedno Ŝywe ciało, w którym 
rozwija się zarówno to co podłe, jak i to co wzniosłe.
-JeŜeli dobrze zrozumiałem, zachowujesz z religii misterium i komunię wiernych.
(       -Tak. Interesują mnie ludzie, którzy wierzą w misterium, nie zaś ci, którzy cele-
brują tajemnicę i mogą być tego niegodni. Tajemnica jest ponad wszystkimi, któ-

Strona 8

11188

rzy ją celebrują. W przypowieści o dobrym samarytaninie Jezus gani zachowanie
lewity, który przechodzi obok rannego i nie zatrzymuje się. I odwrotnie, chwali sa-
27
marytanina, który pomaga nieszczęśnikowi. A w tamtych czasach lewita uwaŜany był za człowieka 
świątobliwego, natomiast samarytanin za bezboŜnika.
- UwaŜasz, Ŝe kaŜde poszukiwanie duchowe potrzebuje Kościoła jako instytucji?
- Nie. Wręcz przeciwnie, musisz uwaŜać, kiedy wstępujesz do jakiegoś Kościoła, by tam nie próbowano zdjąć z
ciebie odpowiedzialności za twoje czyny. UwaŜam tylko, Ŝe religia sama w sobie-a nie taka, jak sieją czasem 
przedstawia-nie stoi w sprzeczności z duchowym rozwojem jednostki. NajwaŜniejsze to oczyścić swoje 
wnętrze, pozbyć się tego co zbędne, nauczyć się Ŝyć tym co najwaŜniejsze, być zawsze w drodze. Pamiętam, Ŝe
w czasach hipisowskich mieliśmy mieszkania pełne plakatów, płyt, ksiąŜek, czasopism i najróŜniejszych 
bibelotów. Nie było tam wolnej przestrzeni. Dziś wyzwoliłem się od tego. Jak widzisz, mój dom jest bardzo 
duŜy, ale pusty. Zachowałem zaledwie kilka symbolicznych przedmiotów. Nawet moje ksiąŜki są ukryte, bo 
nie chcę wystawiać na widok publiczny tego, co w danej chwili czytam lub właśnie przeczytałem.
— Bardzo mnie intryguje waga, jaką nadajesz pustce. Jest taki piękny wiersz Lao-tsy:
Trzydzieści szprych jednoczy się w piastę koła, Pusty otwór sprawia, Ŝe staje się uŜyteczne. Lepimy naczynie z
gliny,. Dzięki pustce w środku moŜna go uŜywać. Wstawiamy drzwi i okna, budując dom. To pustka 
wewnątrz czyni go mieszkaniem. Korzyść jest z tego, co istnieje, A poŜytek z tego czego nie ma.
-Tak, to piękny wiersz. Ja równieŜ staram się dziś maksymalnie uprościć swoje Ŝycie, zatrzymać tylko to co 
najwaŜniejsze. Nawet kiedy podróŜuję, biorę ze so-bąjedynie to co niezbędne, aby czuć się swobodny i lekki. 
Budda zwykł mawiać: „Bardzo łatwo impotentowi składać śluby czystości, a biedakowi odrzucić bo-
28
gactwa". Ja wprawdzie nie ślubowałem czystości, ale z drugiej strony pomału odkrywam, czym jest Ŝycie i jak 
niewiele potrzeba, by Ŝyć szczęśliwie. PodróŜuję z niewielką walizką. I zdałem sobie sprawę, Ŝe ta maleńka 
walizka sprawdza się zarówno w długich, jak i w krótkich podróŜach. Nikt nie moŜe czuć pełni, dopóki nie 
nauczy się czynić w sobie pustki, jak to zawsze tłumaczyli wielcy mistycy wszystkich wielkich religii.
- Kładziesz duŜy nacisk na to, Ŝe człowiek musi podąŜać drogą ducha, obojętnie jaką, bo rzeczy materialne, 
choćby najbardziej poŜądane, nigdy nie wystarczą, by uczynić go w pełni szczęśliwym. Czy nie sądzisz jednak,
Ŝe czasami strach skłania nas do ucieczki w duchowość?
- Nie. A wiesz dlaczego? Bo we wszystkich epokach zarówno męŜczyźni, jak i kobiety wyruszali na 
poszukiwanie nieznanego. Zawsze pociągało ich to, co nie jest oczywiste, namacalne, materialne. Szukali tego 
na tysiące sposobów, czasem błądząc, czasem wbrew zdrowemu rozsądkowi.
- MoŜe dzieje się tak dlatego, Ŝe obszary poznane przez człowieka są coraz bardziej rozległe, więc stara się on 
badać za wszelką cenę to co nieznane.
-Właśnie. Chodzi o to, Ŝe czasem wpadamy w pułapkę kłamliwych utopii. Utopia marksistowska chciała 
zmienić wszystko, wywracając struktury społeczne do góry nogami i burząc kapitalizm. Nie udało się jej. 
Utopia freudowska uzaleŜniała wyleczenie duszy od powrotu do przeszłości. Inną jeszcze utopią jest 
konserwatyzm uznający, Ŝe wszystko da się rozwiązać, pozostawiając sprawy swojemu biegowi, w bezruchu, 
bez Ŝadnych zmian, ajeŜelijuŜ trzeba coś zmienić, to tylko na tyle, aby wszystko dalej było po staremu. I 
wszystkie te utopie XX wieku poniosły klęskę, a w kaŜdym razie w duŜej części.
- Jaka jest alternatywa?
29
— Wielkie poszukiwania, podróŜe do nieznanych miejsc, przez wzburzone morza najeŜone 
niebezpieczeństwami, zasadzkami, mistrzami i guru wszelkiego autoramentu, którzy usiłują narzucić nam 
swoją wizję świata i swoją wolę. Mówiłeś, Ŝe czasem ludzie zwracają się w stronę duchowości ze strachu, ale 
ze strachu ludzie takŜe potrafią leŜeć plackiem na plaŜy, nie próbując nic zmienić. Ludzkość znajduje się na 
rozstaju. Z jednej strony biegnie znana juŜ droga konserwatywna, ustalone zasady, reguły, nakazy prawne, 
religia jako prawny system postępowania. Z drugiej - ciemny, nieznany gąszcz, niewiadoma, nowe, 
prawdziwa kultura twórcza, pytania, na które jeszcze nie ma odpowiedzi, akceptacja Ŝycia jako wielkiej 
przygody duchowej.
-Jeden z twoich krytyków twierdzi, Ŝe w XXI wieku, w nowym tysiącleciu, nikt nie będzie potrzebował twoich
ksiąŜek.
-Tak się dziwnie składa, Ŝe dla mnie nie ma znaczenia, czy wiek się kończy, czy nie. To umowne. A zresztą za 
dwa lata juŜ nie będziemy mówić o końcu tysiąclecia, bo sami zobaczymy, Ŝe nic się nie zmieniło i wszystko 

Strona 9

11188

jest po staremu. Ci, co mnie krytykują, sądzą być moŜe, Ŝe zdarzy się coś szczególnego, a ja jestem pewien, Ŝe 
nic się nie stanie. Problemy z ostatniej nocy 1999 roku pozostaną aktualne takŜe pierwszego dnia nowego 
tysiąclecia, wszechświat będzie istniał dalej, a ludzie będą mieć te same obawy, te same nadzieje i tę samą 
ochotę, by szukać czegoś, co ugasi to pragnienie nieskończoności, które ich nie opuszcza od wieków i popycha
w nieznane.
W tym momencie przez niebo nad zatoką Copacabana przeleciał helikopter, ciągnąc za sobą ogromne 
ogłoszenie o otwarciu nowej stacji metra, które po piętnastu latach wreszcie dotarło do mitycznej plaŜy. Paulo 
powiedział, Ŝe poproszono go o pozwolenie na umieszczenie tam jednego zdania z jego ksiąŜki, ale nie zgodził
się, nie chcąc robić reklamy politykom.
30
- Wracając do tematu poszukiwań duchowych, czy rzeczywiście traktujesz je jak wielką przygodę?
-To wielka, ekscytująca przygoda. Weźmy przykład hiszpańskiej Grenady - miasta dla mnie magicznego. W 
1492 roku Grenada została zdobyta, a Boabdil, ostatni Maur, wygnany. Jaka mogła być następna przygoda? 
Przekroczenie cieśniny i Afryka, to wydawało się najbardziej rozsądne. Pewien człowiek, który widział 
poddanie się ostatniego Maura, powiedział: „Dlaczego Afryka? Afrykę juŜ znamy, chcę pieniędzy na podróŜ 
do Indii". Jakie Indie? Po co? Bo przecieŜ bardziej logiczna była Afryka. Ten człowiek, Krzysztof Kolumb, 
mimo wszystko nie zrezygnowałze swojej podróŜy- nie przełoŜyłtego na następny rok, nie zrobił tego teŜ rok 
wcześniej. Dokładnie w tym samym roku, w którym odbito Grenadę, dwunastego października 1492 roku ów 
człowiek dopływa do wybrzeŜy Ameryki i cały strumień energii Hiszpanii, który zgodnie z wszelką logiką 
miał popłynąć w stronę Afryki, raptem skierował się ku Ameryce.
-i dzięki Kolumbowi my tu dzisiaj jesteśmy.
-Być moŜe. Trudno ocenić, ale na pewno gdyby nie Kolumb, losy Hiszpanii potoczyłyby się inaczej. Jedno nie 
ulega kwestii, Ŝe to nie jakiś system polityczny czy wojskowa strategia zmieniły plany ówczesnych polityków, 
ale jeden człowiek, uparty ryzykant. Właśnie tacy ludzie zmieniają świat. To się zdarza w naszych czasach w 
małych i duŜych sprawach. Pewnie, Ŝe dziś trudniej jednemu człowiekowi odmienić losy świata. Ale gdyby 
zebrać do kupy wszystkich ryzykantów, którzy nie da-jąza wygraną, poszukują niestrudzenie nieznanych 
lądowi pozwalają się prowadzić energii ducha, zostanie osiągnięta masa krytyczna zdolna odmienić bieg 
rzeczy. Dziś jest więcej ryzykantów duchowych, niŜ się powszechnie sądzi. Wędrują przez nieodkryte lądy i to
oni w końcu, nie wiadomo jak i kiedy, raptem zmienią kierunek wiatru historii. Dlatego ja nie lubię tak bardzo
kierować się logiką, wolę filozofię paradoksu, która juŜ wiele razy wygrała ze wszystkimi logikami i 
oczywistościami.
31
- Czy moŜna w ogóle rozpoznać duchowych ryzykantów pośród tłumu tych, którzy zadowalają się kawałkiem
chleba powszedniego?
— MoŜna, w ich oczach świeci płomień entuzjazmu. Napisałem ksiąŜkę zatytułowaną Podręcznik wojownika 
światła. Mówię w niej o zwykłych ludziach wierzących w to co nieznane. Są mistrzami, nie będąc mistrzami. 
Prawda jest taka, Ŝe wszyscy bywamy i uczniami, i mistrzami wiele razy w ciągu tego samego dnia. Tak jak 
ten cudzoziemiec, który uprzedził mnie o zachowaniu policji wobec rannego męŜ-czyzny leŜącego przy plaŜy. 
On był moim mistrzem, bo sprawił, Ŝe uzmysłowiłem sobie, iŜ ja, jako Brazylijczyk, mogę coś poradzić. 
Wszyscy jesteśmy mistrzami dla innych. Wojownicy światła, nowi poszukiwacze przygód duchowych 
rozpoznają się nawzajem, bo choć są pełni wad, próŜności, poczucia winy jak wszyscy inni śmiertelnicy, mają 
jednocześnie coś, co ich róŜni, ów ogień w oczach. PrzeŜywają Ŝycie z zapałem, choć nie czująsięodmienni ani 
uprzywilejowani.
— To jest antidotum na defetyzm i samotność ogarniające współczesnego człowieka, który sądzi, Ŝe nie ma juŜ
miejsca na nic, co wykracza poza codzienność.
—Tak, bo wojownicy wiedzą, Ŝe nie są sami. Moje ksiąŜki są tak szeroko czytane
- czego wielu nie potrafi sobie wytłumaczyć - po części dlatego, Ŝe pomagają czytelnikowi rozpoznać siebie w 
poszukiwaniach duchowych. Bo pełne są znaków i choć o znakach mówię tylko w jednym akapicie 
Alchemika, to wszyscy doskonale rozumieją, o co mi chodzi.
- Dlaczego?
— Bo wszyscy podlegamy jednej wibracji. Pisarz jest tylko jeszcze jednym towarzyszem tej przygody, ale nie 
on przewodzi. Co nowego mówią moje ksiąŜki? Nic. Czym dzieląsięz moim czytelnikiem? Moim Ŝyciem, 
moim doświadczeniem. ToteŜ czytelnik z Japonii, który wyrósł w zupełnie innej kulturze niŜ moja, mówi mi: 
„JuŜ o tym

Strona 10

11188

32
- 
wiedziałem, nie umiałem sobie tylko tego uświadomić, ale uwaŜam, Ŝe mówisz o mnie". W powieści Weronika
postanawia umrzeć podjąłem temat szaleństwa i samobójstwa. Rękopis odbiłem w dziesięciu kopiach i dałem 
do przeczytania róŜnym osobom. I jakieŜ było moje zdziwienie, gdy dowiedziałem się, Ŝe kaŜda z nich miała 
w swojej rodzinie przypadek samobójstwa albo szaleństwa. Dostałem faks z Anglii: „Przeczytałam twoją 
ksiąŜkę. Oczarowała mnie. Jedyna chwila w moim Ŝyciu, I kiedy byłam daleko od Boga, wydarzyła się, gdy 
próbowałam popełnić samobój stwo, ale przeŜyłam. Amelia". OtóŜ Amelia pracuje ze mną od dwudziestu lat i 
nie [    miałem zielonego pojęcia, Ŝe kiedyś próbowała popełnić samobójstwo.
-Czyli pisarz jest katalizatorem doświadczeń innych ludzi?
-Tak, funkcja katalizatora polega właśnie na tym, Ŝe sam nie wchodzi w reakcję, aleją umoŜliwia, ułatwia, 
przyspiesza. Dzięki niemu inni odkrywają róŜne rzeczy. Chłopak studiuje prawo, ale nagle zdaje sobie sprawę,
Ŝe wolałby być ogrodnikiem. Dostaję tysiące listów od ludzi, którzy chcieliby zmienić pracę i poświęcić się 
uprawie ogrodu. Niektórzy się skarŜą, Ŝe ich rodziny uwaŜają, Ŝe * lepiej być inŜynierem, ale oni pragnęliby 
zajmować się ogrodem, być na świeŜym powietrzu, obcować z przyrodą.
-Wszystko to jest bardzo piękne. Ale czy nie zdarzyło się nigdy, Ŝe ktoś podąŜający za tym twoim przesłaniem 
poniósł klęskę?
-Tak, ja sam. - śartujesz!
-Więc teraz na serio. Tak naprawdę nie wysyłam Ŝadnych przesłań do nikogo. Po prostu opowiadam w moich 
ksiąŜkach to, co mi się w Ŝyciu przydarzyło. eJ mów,.ię, Ŝe to przydarzyło się mnie, ale wcale nie dodaję: zrób 
to samo. Nie.
o moich tragediach, błędach, tarapatach, o tym jak mi się udało z nich wykara-skać, ale nie twierdzę, Ŝe to jest 
rozwiązanie dla wszystkich, bo Ŝycie kaŜdego człowieka jest inne i niepowtarzalne. Gdybyśmy ustawili 
wszystkich ludzi na ziemi w jednym rzędzie, nie znaleźlibyśmy dwóch takich samych osób.
Nie wierzę w przesłania zbiorowe, wierzę w elementy katalizujące i zapalające. Na przykład próbuję 
przekazać, na podstawie własnego doświadczenia, Ŝe przegrać
i być pokonanym to nie to samo. Przegrywają ci, którzy nawet nie próbowali walczyć, a pokonani są ci, którzy 
byli zdolni do walki. I taka poraŜka nie przynosi wstydu. MoŜe być trampoliną do nowych zwycięstw. I jak 
trafnie to określa Jose Saramago w twojej ksiąŜce El amor posible, nigdy nie ma poraŜek ani zwycięstw 
ostatecznych, bo dzisiejsza poraŜka moŜe być jutrzejszym zwycięstwem.
- Mówisz, Ŝe jesteś wierzący. Kim jest dla ciebie Bóg?
- Doświadczeniem wiary. Niczym więcej. UwaŜam, Ŝe próba definicji Boga jest pułapką. Zadano mi juŜ to 
pytanie na spotkaniu autorskim i odpowiedziałem wtedy: „Nie wiem. Bóg nie jest dla mnie tym samym, czym 
jest dla ciebie", i publiczność zaczęła bić brawo. Właśnie to czują ludzie, Ŝe nie istnieje Bóg, który pasuje 
wszystkim, bo to jest bardzo indywidualne.
- Leonardo Boff zwykł mawiać, Ŝe Bóg to wielka namiętność.
- W tym sensie Bóg jest taki sam dla wszystkich, gdyŜ wszyscy jesteśmy zdolni doświadczyć i pojąć wielką 
namiętność.
- Kim jest w takim razie dla ciebie ateista?
- Według mnie problem nie tkwi w wierze. Znam ateistów, którzy zachowują się tysiąc razy lepiej niŜ wielu 
bardzo bogobojnych. Bo bywa, Ŝe wierzący ulegają pokusie, by stać się sędzią swojego bliźniego, tylko dlatego
Ŝe wierzą w Boga.
34

Dla mnie ateista to człowiek, który wyraŜa Boga jedynie poprzez swoje czyny. Czujemy się dziećmi Boga 
poprzez nasze czyny, a nie wyznanie wiary. „PokaŜ mi swoje czyny, a ja ci pokaŜę twoją wiarę", mawiał 
święty Jakub. Z drugiej strony my, którzy uwaŜamy się za wierzących, musimy przyznać, Ŝe nasza wiara 
zawsze jest bardzo krucha. Teraz sądzę, Ŝe jest we mnie duŜa wiara, a moŜe dziś w nocy ta pewność zniknie? 
Wiara to nie jest linia prosta.
*    - Sycylijski pisarz Leonardo Sciascia mawiał, Ŝe czasami wierzy w chodnik ulicz-ny, a kiedy przechodzi 
przez ulicę, juŜ w niego nie wierzy.
i
;     -Właśnie. RóŜnica jest taka, Ŝe człowiek wierzący jest przekonany, Ŝe istnieje I,    coś więcej, choć czasami 

Strona 11

11188

nie czuje tej wiary.
\
i    - Powiedziałeś kiedyś, Ŝe gdy łączysz się ze źródłem energii, czujesz przyjemność. Czym dla ciebie jest 
przyjemność?
:,    -To nie takie proste. Zajmowałem się kiedyś sadomasochizmem i dowiedziałem się, Ŝe czasem przyjemność
bierze się z bólu. Nie mam w zwyczaju uŜywać metafor. Borges twierdzi, Ŝe istnieją cztery prawdziwe 
metafory, ja uŜyję tylko jednej: dla mnie przyjemność to „dobra walka", to znaczy coś zupełnie odmiennego od
.    poczucia szczęścia, nie wiąŜę bowiem szczęścia z przyjemnością. Moje wyobraŜenię szczęścia jest bardzo 
nudne: to niedzielne popołudnie, kiedy nic się nie dzieje. W Podręczniku wojownika światła mówię o walce i o
bitwie, o entuzjazmie podjęcia batalii dla osiągnięcia czegoś, co da ci radość. Czasem przegrywasz, innym 
razem wygrywasz, niewaŜne, liczy się walka o osiągnięcie tego, czego pragniesz. Tak więc powiedzmy, Ŝe 
przyjemność to wszystko, co robisz z entuzjazmem: moŜe być w tym ból i cierpienie, ale to nie przekreśla tej 
podstawowej przyjemności, Ŝe wiesz, iŜ walczysz o to, co kochasz.
-A jednak wszyscy ludzie szukają takiego szczęścia, które uśmierzy ból.
35
—  Sądzę, Ŝe to pułapka. Szczęście to pytanie bez odpowiedzi, jak na przykład: „Kim jestem?". To nie są 
pytania uŜyteczne. Niemniej jednak ludzkość nie bez powodu strawiła tysiące lat na szukanie tego próŜnego 
szczęścia. Dla mnie szczęście to coś bardzo abstrakcyjnego. I tak naprawdę nigdy nie jestem szczęśliwy.
— Nawet wtedy, gdy wychodzi twoja nowa ksiąŜka, która znów sprzedaje się jak świeŜe bułeczki?
— Nawet wtedy. Oczywiście czuję radość. To chwila napięcia, wyzwania i to sprawia mi radość, bo jest 
owocem walki, którą prowadziłem z wielkim poświęceniem, ale szczęście — nie. Szczęściem byłoby 
powiedzieć sobie: „Brawo! Napisałem ksiąŜkę, która cieszy się powodzeniem. Sprawdziłem się jako pisarz. 
Mogę spać spokojnie". A to nie jest prawda. Jestem człowiekiem zadowolonym, mam swoje wzloty i upadki, 
wygrane bitwy i sromotne klęski, ale przyjmuję je zawsze z radością, z radością toreadora. Tak naprawdę 
uwielbiam corridę, choć wiem, Ŝe to okropnie niepoprawne politycznie.
—Ja za corridą nie przepadam.
— A ja tak. Bo jest to chwila, kiedy stają naprzeciw siebie, oko w oko, Ŝycie i śmierć. Tam nie ma miejsca na 
filozofowanie, bo jedno z nich zginie - byk albo toreador. Dlatego znawcy corridy mówią, Ŝe zarówno byk, jak 
i toreador musi odczuwać radość. Byk, który nie ma w sobie radości, nie nadaje się do corridy.
— Ale częściej umierają byki niŜ toreadorzy.
— To prawda, lecz czasami umiera teŜ toreador. On dobrze wie, zeza kaŜdym razem, kiedy wychodzi na 
arenę, ryzykuje Ŝycie, dlatego przed rozpoczęciem corridy modli się do Matki Boskiej. Kiedy w księgarniach 
pojawia się moja nowa ksiąŜka, to trochę tak jakbym wychodził na arenę — cieszę się, gdyŜ podejmuję
36
;     nowe wyzwanie, choć wiem, Ŝe to moŜe być niebezpieczne. Walczyłem o to, wy-
szedłem na arenę, wiedząc, Ŝe mogę zostać zwycięŜony, ukrzyŜowany, ale prze-pełnia mnie radość, Ŝe 
osiągnąłem to, co chciałem: stworzyłem nową ksiąŜkę.
I    Dla mnie Ŝycie jest jak corrida. Muszę ciągle ścieraćsięz bykiem swojej odpo-
|    wiedzialności i nigdy nie wiem, czy temu podołam. Wszystko to sprawia mi ra-dość, ale to nie jest 
szczęście.
-Czym w takim razie dla ciebie jest nieszczęście? Kiedy czujesz się nieszczęśliwy?
-W chwilach tchórzostwa, kiedy szukam zbyt łatwej drogi. Paradoksalnie, czuję sięnieszczęśliwy, kiedy 
szukam wygodnego szczęścia.
- UwaŜasz się za osobę kochającą, skrajności. W takim razie nie powinieneś równieŜ lubić harmonii zdobytego 
spokoju, skoro wolisz radość walki.
-Masz rację. Nigdy nie szukałem harmonii. Sądzę, Ŝe Ŝycie kończy siew chwili, kiedy przestajesz walczyć i 
mówisz: „Doszedłem". To byłoby szczęście, którego nie lubię i nie szukam. W całym swoim Ŝyciu czułem się 
tak dwa albo trzy razy, to znaczy w pełni szczęścia, nieruchomy, z uczuciem, Ŝe doszedłem do kresu drogi. 
Ale trwało to krótko, bo dobry Bóg bardzo szybko dawał mi kopniaka i znowu wprawiał mnie w ruch.
UwaŜam, Ŝe ludzie dzielą się na tych, co szukają świętego spokoju, i wojowników światła, którzy-jak to 
określał święty Paweł- uwielbiają walczyć, nie spoczywając na laurach zdobytego szczęścia. To ludzie, którzy 
lubią ciągłe wyzwania, starcia, poszukiwania bez końca. Wojownik światła jest jak toreador, który nie 
wyobraŜa sobie Ŝycia bez areny. śycie pisarza teŜ jest ciągłym wyzwaniem: iść na pierwszą linię ognia, 
naraŜać się i na gwizdy, i na owacje.

Strona 12

11188

-Gdybyś miał wytłumaczyć grupie młodych ludzi, kim jest Paulo Coelho, jak byś siebie opisał?
37
— Jako pielgrzyma, który przemierza drogę, co nie ma końca. Jako pielgrzyma, który wie, Ŝe istnieje skarb, 
zmierza w jego stronę prowadzony przez znaki, jak pasterz z Alchemika. Dla niego waŜne jest dojście do 
skarbu, ale kiedy dociera na miejsce, spostrzega, Ŝe juŜ nie jest taki jak przedtem, zmienił się, jest kimś innym. 
Droga i poszukiwanie hartuje cię i przeistacza. Ja ciągle szukam.
,;?*¦-*¦*;
Dzieciństwo i młodość Paula Coelho nie były łatwe, za to bogate w róŜnorodne przeŜycia, czasem skrajne i 
okrutne, jak szpital psychiatryczny i więzienie, gdzie był torturowany przez bojówki paramilitarne podczas 
dyktatury w Brazylii. Był młodym buntownikiem, gotowym na wszelkie nowe wyzwania, nieodrodnym 
dzieckiem sześćdziesiątego ósmego roku, czasu szaleństw i łamania utartych zwyczajów. Zawsze poszukiwał 
czegoś, co dałoby mu poczucie pełni, nie poddawał się rodzinnym czy społecznym konwencjom. Był 
zdeklarowanym nonkonformistą, zdolnym jednakŜe przyznać się do błędów lub wycofać się, gdy przebrał 
miarę. Jak wyznaje na kartach tej ksiąŜki, nigdy nie czuł nienawiści czy urazy do swoich rodziców, którzy 
trzykrotnie zamykali go w szpitalu psychiatrycznym. Jest przekonany, Ŝe zrobili to dla jego dobra.
Juan Arias
-Jakie było twoje dzieciństwo? Czy masz rodzeństwo?
Paulo Coelho
-Mam młodszą siostrę, jest inŜynierem chemikiem. Ja byłem najstarszym i najbardziej zbuntowanym 
dzieckiem w domu. Bardzo szybko odkryłem pewną Ŝyciową prawdę: jeŜeli jesteś najstarszy w rodzinie, 
cokolwiek by się działo, zawsze ciebie obwiniają, zawsze będziesz ofiarą. Na początku bardzo mi to 
przeszkadzało, bo oczywiście nie byłem za wszystko odpowiedzialny, aŜ pewnego dnia powiedziałem sobie: 
„A więc dobrze, skoro juŜ wszystkie winy zawsze zwalają na mnie, to przynajmniej będę robił, co mi się 
podoba". Tak zbuntowałem się przeciw niesprawiedliwości.
-Jakie są twoje pierwsze wspomnienia z dzieciństwa?
-To zabawne, ale mam parę wyraźnych wspomnień z bardzo wczesnego dzieciństwa. Mieszkaliśmy w 
Botafogo, przeciętnej dzielnicy Rio. I powiem ci coś, w co zapewne nie uwierzysz i czego ja sam nigdy nie 
mogłem sobie wytłumaczyć. Pytałem nawet lekarzy, czy to moŜliwe, czy zdarzało się coś takiego innym 
dzieciom. Pamiętam bardzo dokładnie, Ŝe zaraz po urodzeniu rozpoznałem moją babkę. Pamiętam, Ŝe 
otworzyłem oczy i powiedziałem sobie: „To jest moja bab-
41
cia". A przecieŜ dopiero co przyszedłem na świat.
- A jak wspominasz swoich rodziców?
- Ojciec był inŜynierem, pochodził z rodziny bardzo przywiązanej do tradycji; matka studiowała muzeologię 
na uniwersytecie. Mój ojciec jeszcze Ŝyje, ma bardzo dominującą osobowość i miał duŜy wpływ na matkę.
- Chodziliście na msze? Byliście typową katolicką rodziną?
- Pamiętam, Ŝe rodzice zmuszali mnie do chodzenia do kościoła co niedziela, a w ostatnich latach gimnazjum u
jezuitów chodziło się takŜe w piątki. Moje wykształcenie było absolutnie formalistyczne. Nie wiem, jak teraz 
jest u jezuitów, ale wtedy byli bardzo konserwatywni i surowi. Moja matka dość wcześnie przeŜyła kryzys 
wiary. Zaczęła interesować się bardziej otwartą teologią, mniej dogmatyczną. Nie była to jeszcze teologia 
wyzwolenia, ale bardzo blisko i to otworzyło jej oczy na wiele spraw, zaczęła kwestionować swoją wiarę. 
Poznała bardziej otwartych księŜy oraz środowisko archeologów i powoli zaczęła patrzeć na religię pod 
innym kątem, mniej sztywno i tradycyjnie. Działo się to w okresie, w którym nie byłem juŜ zbyt blisko 
rodziny.
- Teraz jezuici są raczej postępowi, zwłaszcza w krajach Trzeciego Świata.
- W tamtych czasach, niestety, uwaŜali się za armię Chrystusa. Dali mi świetne podstawy dyscypliny, ale takŜe
wywołali wstręt do religii, więc zupełnie się od niej oddaliłem. Dlatego, na znak protestu przeciw tamtym 
sztywnym, zamkniętym strukturom, kiedy tylko wyszedłem z jezuickiego gimnazjum — dokąd wysłali mnie 
rodzice, bo w szkole publicznej nie dawałem sobie rady - rzuciłem się w wir najbardziej skrajnych ugrupowań 
studenckich, a przede wszystkim niewierzących. I zachłysnąłem siępismami Marksa, Engelsa, Hegla.
42
- Czy byłeś niespokojnym duchem?
- Całkowicie. Po wielu nieudanych próbach, a szczególnie po strasznych doświadczeniach z czarną magią, o 
których jeszcze ci opowiem, stałem się ateistą.

Strona 13

11188

- Ale ostatecznie znów wróciłeś do katolicyzmu.
-Kiedy wróciłem do duchowych poszukiwań, byłem przekonany, Ŝe ostatnią rzeczą, do której się zwrócę, 
będzie katolicyzm, bo napawał mnie odrazą. Byłem święcie przekonany, Ŝe nie tędy droga, Ŝe katolicki Bóg 
jest prawicowy, nie ma kobiecego oblicza. To był Bóg surowy, pozbawiony miłosierdzia, współczucia, 
tajemnicy. Wtedy zacząłem eksperymentować z innymi religiami i sektami, przede wszystkim 
przychodzącymi ze Wschodu. Próbowałem wszystkiego co się dało: Hare Kriszna, bud-dyzmu, filozofii 
joginów, naprawdę wszystkiego. Do kościoła zacząłem regularnie chodzić dopiero po powrocie z pielgrzymki 
do Santiago de Compostela.
- Co studiowałeś na uniwersytecie?
- Studiowałem prawo, ale z obowiązku, zresztą nigdy go nie skończyłem. Do końca szkoły średniej mój 
odruch buntu był całkowicie stłamszony przez rodziców, społeczeństwo, środowisko. W tym okresie 
całkowicie zatrzymałem się w nauce, przez trzy lata nie mogłem skończyć szkoły średniej, nie umiałem się z 
niej wygrzebać, aŜ w końcu moja rodzina zapłaciła, Ŝeby dopuszczono mnie do egzaminów. Tak było. Ale 
kiedy juŜ wybuchłem, wybuchłem na dobre. Stało się to zaraz po tym, jak dostałem się na uniwersytet.
-A kiedy wybuchłeś, jak zareagowała twoja rodzina?
-Za pierwszym razem zamknęli mnie w szpitalu psychiatrycznym, jak wariata.
43
— Jak moŜna było zamknąć zdrowego na umyśle człowieka w szpitalu psychiatrycznym?
— Wtedy było to moŜliwe. W kaŜdym razie moim rodzicom się udało. Zamykano mnie zresztą trzy razy, bo 
zawsze uciekałem. Ten szpital jeszcze istnieje. Niedawno chciałem się dowiedzieć, jakie powody podali, aby 
zamknąć mnie z wariatami. I nie mogłem uwierzyć własnym oczom, bo powody były bardzo banalne. W 
karcie pacjenta napisano, Ŝe łatwosiędenerwuję, kłócę sięna tematy polityczne, mam trudności w nauce, moja 
matka uwaŜa, Ŝe mam problemy seksualne, jestem bardzo niedojrzały jak na swój wiek i kiedy czegoś chcę, 
staram się to osiągnąć za wszelką cenę, co sprawia, Ŝe reaguję coraz bardziej gwałtownie. I to wystarczyło, by 
zamknąć mnie w szpitalu.
— Jak się tam czułeś?
-Miałem wtedy siedemnaście lat i pragnąłem tylko jednego - pisać ksiąŜki. Właśnie zacząłem pracować jako 
reporter w pewnym dzienniku i przeczytałem całego Oscara Wilde'a. Byłem idealistą, w głębi duszy myślałem
sobie, Ŝe jak ktoś chce zostać pisarzem, powinien przejść wiele prób - szpital psychiatryczny, czemu nie? CzyŜ 
nie przytrafiło się to innym artystom, jak choćby Van Goghowi? Widziałem w tym część mojej własnej 
legendy, mojej Ŝądzy przygód. W szpitalu pisałem wiersze, ale w końcu uciekłem, bo było dla mnie jasne, Ŝe 
nie jestem wariatem: chciałem po prostu Ŝyć pełnią Ŝycia, tak jak mi się podobało. Niektórzy dziś sądzą, Ŝe 
dostałem się tam z powodu narkotyków. To nieprawda. Wtedy nawet jeszcze nie spróbowałem narkotyków. 
Moje próby ze środkami odurzającymi zaczęły się o wiele później, w wieku około dwudziestu lat.
—Jaką lekcję wyniosłeś z tej ekstremalnej sytuacji, kiedy przebywałeś wśród wariatów, choć sam wariatem nie 
byłeś?
44
- Będę z tobą szczery. Sądzę, Ŝe największym niebezpieczeństwem szaleństwa nie jest samo szaleństwo, lecz 
przyzwyczajenie się do niego. W szpitalu psychiatrycznym odkryłem, Ŝe mogę wybrać szaleństwo i spędzić 
całe Ŝycie nie pracując, nic nie robiąc i udając wariata. To była bardzo silna pokusa. W powieści Weronika 
postanawia umrzeć - w formie fikcji literackiej - opisałem część moich doświadczeń z tamtego okresu. JuŜ 
trzeciego dnia w szpitalu mówiłem sobie: „No dobrze. Przyzwyczajam się, nie jest wcale tak źle, a nawet 
całkiem wygodnie, na dodatek nie docierają tu Ŝadne problemy ze świata zewnętrznego". Panował tam taki 
spokój, jak w łonie matki.
-Jakie były twoje relacje z innymi pacjentami?
- Z wariatami? Wszyscy wydawali mi się normalni. Miewali napady szału, tak jak ty i ja w normalnym Ŝyciu. 
Trzeba przyznać, było kilku schizofreników, którzy stracili kontakt z rzeczywistością, ale moŜna ich było 
policzyć na palcach jednej ręki. Z resztą dyskutowałem o filozofii, o ksiąŜkach i w ogóle o wszystkim. 
Mieliśmy telewizję, mogliśmy słuchać muzyki i całkiem nieźle się bawiliśmy.
- A elektrowstrząsy?
-Nie były przyjemne, ale nie myśl, Ŝe duŜo czujesz. Jak mi to robili wiele lat później w okolicach genitaliów, 
kiedy zostałem porwany i torturowany, ból był przejmujący, poniŜający i haniebny. Naprawdę nie do 
wytrzymania. Istny koszmar!
- Pierwszy raz wypuszczono cię ze szpitala za dobre sprawowanie. Ale za drugim razem, według zapisków 

Strona 14

11188

szpitalnych, uciekłeś. Jak ci się to udało?
- Znalazłem się na dziewiątym piętrze, na oddziale zamkniętym, nie mogłem stamtąd wyjść, bo uznano mnie 
za niebezpiecznego wariata. Faszerowano mnie więc lekami - ogromną ilością leków - i poddawano 
elektrowstrząsom. Przeby-
45
wałem na tym oddziale prawie dwa miesiące, nie docierało tam słońce, od tego faktycznie moŜna było 
zwariować. Była tam winda, ale obsługiwał ją windziarz. Pewnego dnia wsiadłem do windy z jakąś grupą 
ludzi, zjechałem na parter, wyszedłem głównym wejściem i poczułem się niesamowicie wolny. To było jak z 
Kafki.
-To bardzo symboliczne - byłeś więźniem, ale tak naprawdę nim nie byłeś.
— To niezmiernie symboliczne. W jednym z opowiadań Kafki bohater staje przed bramą zamku i pyta: „Czy 
mogą wejść?". StraŜnik nie odpowiada, więc bohater odchodzi, a pod koniec Ŝycia wraca i pyta straŜnika: 
„Dlaczego nie pozwoliłeś mi wtedy wejść?", a straŜnik, który teŜ jest juŜ stary, odpowiada: „PrzecieŜ nie 
powiedziałem „nie". Ty pytałeś, a mnie nie wolno było mówić. Dlaczego nie wszedłeś?". To samo mnie 
przytrafiłosięw szpitalu psychiatrycznym. Jednak w końcu wsiadłem do windy, tak jak stałem, w piŜamie i 
kapciach, i po prostu wyszedłem. Byłem bez grosza przy duszy, nie miałem absolutnie nic. Poszedłem na 
piechotą do przyjaciela, dał mi gitarę i trochę pieniędzy. Odchodząc zadałem sobie pytanie: „Co ja mam teraz 
z sobą począć?". Wtedy zacząłem podróŜować i pracować dorywczo.
- Nie skontaktowałeś się z rodziną?
— Dopiero po dwóch miesiącach, kiedy juŜ było ze mną bardzo źle, bo nie miałem nawet najedzenie, 
zadzwoniłem do rodziców. Oczywiście powiedzieli mi, Ŝebym wracał jak najszybciej, Ŝe nie będą mi robić 
Ŝadnych wyrzutów, Ŝe tym razem nie zamkną mnie w szpitalu. Wysłali mi pieniądze na powrót, bo byłem 
bardzo daleko od Rio, i w końcu wróciłem. Ale kiedy upłynął rok, znowu zaczęli się mnie czepiać: „Paulo 
oszalał, teraz dla odmiany chce bawić się w teatr", bo moją nową pasją, oprócz pisarstwa, stałsięteatr. Znowu 
oddali mnie do szpitala i znowu uciekłem, ale tym razem uprzedzono windziarza, aby miał mnie na oku. Za 
drugim razem wykorzystałem wizytą u dentysty, bo mój lekarz doszedł do genialnego wniosku, Ŝe
46
z  powodu bólu zęba tracę panowanie nad sobą. Według niego nie pojmowałem, Ŝe ból pochodzi od zęba i 
dlatego byłem taki agresywny dla otoczenia. Wracając od dentysty, zwiałem.
Znów wyruszyłem w podróŜ i znów wróciłem do rodziny, bo nie miałem pieniędzy. JuŜ w progu 
powiedziałem: „Teraz naprawdę zwariowałem!", bo wtedy byłem juŜ sam przekonany, Ŝecośjestzemnąnietak, 
i nie chciałem więcej uciekać. Upłynęły jakieś dwa tygodnie, pogrąŜyłem się całkowicie w apatii, nie 
reagowałem na Ŝadne bodźce ze świata.
— To chyba teŜ nie było łatwe dla twoich bliskich?
— Prawdę mówiąc, w tamtej chwili nie myślałem o nich. Myślałem tylko o sobie. Zrozumiałem to dopiero 
później. Ale przydarzyło mi się coś paradoksalnego, co radykalnie miało odmienić moje Ŝycie. Pewnego dnia, 
pamiętam, siedziałem w swoim pokoju, miałem tam biurko, łóŜko, ubrania, wszystkie rzeczy, które kochałem, 
i raptem powiedziałem sobie: „Nie mogę tak dłuŜej Ŝyć". Straciłem juŜ wtedy pracę w gazecie, straciłem 
przyjaciół i musiałem porzucić teatr. Pomyślałem, Ŝe moŜe moi rodzice mają rację, Ŝe jestem naprawdę 
szalony. I po raz pierwszy zachowałem się jak prawdziwy wariat. Zamknąłem się u siebie i zacząłem wszystko
niszczyć: podarłem ksiąŜki, które tak kochałem, całą serię Sherlocka Holmesa, Henry'ego Millera, połamałem 
płyty, roztrzaskałem pamiątki. Rozwaliłem wszystko w drobny mak. Kiedy rodzice usłyszeli, jak 
systematycznie demoluję pokój, natychmiast zadzwonili do lekarza, który prowadził mnie w zakładzie 
psychiatrycznym, ale go nie było. Zadzwonili do innego psychiatry, doktora Fajardo, którego pamiętam 
bardzo dobrze, bo był to człowiek bez nosa, bardzo interesująca postać. Kiedy przyjechał, otworzył drzwi do 
mojego pokoju i ujrzał całe to pobojowisko, byłem pewien, Ŝe zabierze mnie prosto na oddział zamknięty. Ale 
jakieŜ było moje zdziwienie, kiedy spokojnie i z uśmiechem zapytał mnie: „Co się stało?". „Nie widzi pan? - 
odpowiedziałem. - Właśnie wszystko tu zdemolowałem". A on, niczym nie zraŜony, rzekł tylko: „To świetnie! 
Teraz, kiedy juŜ wszystko rozwaliłeś,
47
 moŜesz zacząć nowe Ŝycie. Zrobiłeś właśnie to, co powinieneś był zrobić, czyli zniszczyłeś negatywną 
przeszłość, aby móc zacząć nowe pozytywne Ŝycie". „Co teŜ pan wygaduje?" - wybąkałem do tego dziwnego 
psychiatry, który chwalił mnie za zniszczenie najukochańszych przedmiotów. Powtórzył wtedy: „Zrobiłeś 
właśnie to, co powinieneś był zrobić. Unicestwiłeś zmory przeszłości. Teraz twoje Ŝycie zaczyna się na nowo".

Strona 15

11188

— A jak zareagowali na to twoi rodzice?
— Byli bardzo wyrozumiali i zgodzili się z tym, co mówił ten osobliwy lekarz. Powiedzieli mi: „Teraz juŜ 
będzie dobrze, zaczniesz wszystko od początku, najgorsze juŜ za tobą. Pozbieramy wszystko, co zniszczyłeś, i 
wyrzucimy na śmietnik". Tamten człowiek uratował mnie, bo ja naprawdę stanąłem juŜ na skraju szaleństwa, 
a najgorsze było to, Ŝe się z tym pogodziłem, zrezygnowałem z walki o siebie.
— Utrzymywałeś kontakt z tamtym psychiatrą?
-Tamtego dnia na poŜegnanie powiedział: „Teraz ja zajmę się twoim leczeniem". Byłem u niego jakieś 
kilkanaście razy, aŜ wreszcie rzekł: „Od dziś musisz juŜ chodzić o własnych siłach. Praktycznie jesteś juŜ 
zdrowy. Wprawdzie trochę szalony, ale kaŜdy z nas ma w sobie odrobinę szaleństwa". I wtedy eksplodowała 
we mnie cała moc buntu. Powiedziałem sobie w duchu: jeŜeli nie ma znaczenia, Ŝe jestem trochę szalony, i jeśli
kaŜdy musi stawić czoło własnemu szaleństwu, to powinienem teraz nauczyć się Ŝyć pełną parą, robić 
wszystko, na co mam ochotę, niczego sobie nie Ŝałować. Straciłem wszystko - pracę w redakcji, przyjaciół, 
teatr, nawet dziewczynę, która zostawiła mnie, bo kiedy trafiłem do szpitala nie mogliśmy się widywać.
- Czułeś nienawiść albo urazę w stosunku do swoich rodziców za to, Ŝe cię wysłali do domu wariatów, mimo 
Ŝe nie byłeś chory?
48

- Nie, nigdy. Byli przekonani, Ŝe ich nienawidzą, ale to nieprawda. Wysłali mnie tam z miłości, wprawdzie 
miłości pokrętnej, dominującej, desperackiej, ale koniec końców z miłości. Nie zamknęli mnie w szpitalu z 
nienawiści czy dlatego, Ŝe chcieli się mnie pozbyć, tylko dlatego Ŝe chcieli pomóc mi w urządzaniu sobie 
dorosłego Ŝycia. Był to szalony akt rozpaczy, który dotknął bardziej ich samych niŜ mnie. Ale jednocześnie 
wszystko to dało mi moŜliwość stoczenia dobrej walki, stanięcia oko w oko z samym sobą.
- Kiedy niedawno odkryłeś prawdziwe powody, dla których rodzice zamknęli cię w szpitalu 
psychiatrycznym, jak zareagowałeś?
— Poczułem jedyny raz nienawiść i gniew przed paroma tygodniami, gdy przeczytałem w aktach szpitalnych,
dlaczego mnie zamknęli. I wściekłem się, bo podali przyczyny tak absurdalne, Ŝe aŜ trudno mi było uwierzyć. 
Ale paradoksalnie najbardziej odczuł to mój angielski wydawca, na którym skrupił się cały mój gniew. „Nie 
mogęjuŜ wytrzymać w tym podłym hotelu!" - darłem siąjak opętany. Zasypywałem go telefonami, 
niezadowolony z wyjazdu do Dublina, gdzie podpisywałem ksiąŜki i gdzie wziąłem udział w programie 
telewizyjnym, który mi się nie spodobał. Aten biedak, Bogu ducha winien, pytał tylko: „Dlaczego jesteś tak 
zdenerwowany?". Poszliśmy później do parku, wyjaśniłem mu wszystko i odzyskałem pogodę ducha. To był 
jedyny raz, gdy zareagowałem tak gwałtownie z powodu tamtej historii ze szpitalem. Ale naprawdę nie 
chowam urazy do rodziców. Przyrzekłem sobie, Ŝe nie będę przywoływał tego bolesnego doświadczenia, 
dopóki będą Ŝyć moi rodzice, a robię to teraz, poniewaŜ mama juŜ nie Ŝyje, a ojciec jest bardzo stary, choć w 
pełni sił umysłowych i kibicował mi wiernie przy wydaniu ksiąŜki Weronika postanawia umrzeć. Sądzę, Ŝe 
fakt, iŜ opowiedziałem tamtą historię, sprawił mu wielką ulgę. A jeszcze bardziej się ucieszył, kiedy 
dowiedział się z wielu listów, które do mnie napływają, Ŝe nie tylko on zrobił coś takiego swojemu dziecku, Ŝe 
to samo zdarzało się w wielu innych rodzinach.
49
- Czy twoi rodzice próbowali kiedykolwiek wytłumaczyć się przed tobą?
- Nie, nigdy nie próbowali, ale przeprosili mnie. Powiedzieli: „Wybacz nam, to był największy błąd naszego 
Ŝycia", ale nigdy nie wytłumaczyli mi, dlaczego tak postąpili. Jednak to dotknęło nas wszystkich, 
bojakmówijose Ortegay Gasset: Ja to jestem ja i okoliczności mojego Ŝycia". Bez wątpienia ucierpieliśmy 
wszyscy.
-i wtedy zostałeś hipisem?
- Tak. Ruch hipisowski był dla mnie nową rodziną, nową wspólnotą plemienną. Próbowałem dostać się na 
uniwersytet, ale to juŜ nie było to. I właśnie wtedy rzuciłem się w wir narkotyków i seksu. Jakiś czas sądziłem 
nawet, Ŝe jestem homoseksualistą, bo moja matka wbiła mi do głowy, Ŝe mam jakieś problemy seksualne. 
Pomyślałem, Ŝe aby pozbyć się wątpliwości, trzeba spróbować. I tak teŜ zrobiłem. Za pierwszym razem wcale 
mi się to nie spodobało, być moŜe dlatego, Ŝe byłem zbyt spięty. Upłynął rok, a ja ciągle miałem wątpliwości i 
znów spróbowałem. Tym razem juŜ nie byłem spięty, ale teŜ mi to nie przypadło do gustu. I wtedy 
powiedziałem sobie: do trzech razy sztuka, spróbuję ostatni raz i jeśli tym razem mi się takŜe nie spodoba, to 
znaczy, Ŝe nie jestem homoseksualistą. No i nie spodobało mi się. Miałem wtedy dwadzieścia trzy lata. W 
owym czasie grałem w teatrze, a w tym środowisku było wielu homoseksualistów, sądziłem więc, Ŝe ja teŜ 

Strona 16

11188

jestem, choć nie zdaję sobie z tego sprawy. I tak w końcu dowiedziałem się, na czym stoję.
- Uwolniony od tej obsesji, zacząłeś znowu pracować i podróŜować. Rozpierała cię młodość. Jak ją 
wspominasz?
- Zacząłem udzielać korepetycji kandydatom do szkoły teatralnej, grałem takŜe w przedstawieniach dla dzieci.
Były to prace dorywcze - przez dwa czy trzy miesiące w roku — które pozwalały mi przez resztę roku 
podróŜować, co wtedy
50
było bardzo tanie. Pamiętam, Ŝe nie znając angielskiego przejechałem przez całe Stany Zjednoczone i dotarłem 
do Meksyku za dwieście dolarów. W Stanach kupowałeś bilet autobusowy za dziewięćdziesiąt dziewięć 
dolarów i mogłeś jeździć po całym tym ogromnym kraju przez półtora miesiąca. Nie miałem pieniędzy na 
noclegi, więc spałem w autobusie osiem godzin i dojeŜdŜałem do jakiejś mieściny, o której nie miałem bladego 
pojęcia, ale było mi wszystko jedno, a w ten sposób poznałem wiele ciekawych miejsc. Jeździliśmy zawsze 
grupą, bo hipisi są bardzo solidarni. Wtedy kompletnie wsiąkłem w kulturę hippie.
- A co się stało z twoją pasją pisarską?
-W tamtym czasie nie pisałem, ale kiedy wróciłem do Brazylii, odkryłem prasę alternatywną, underground, 
zjawisko, które powstało za czasów dyktatury wojskowej. Nie była to prasa lewicowa, raczej coś dla tych, 
którzy szukali alternatywy nie mieszczącej się w Ŝadnym systemie: Beatlesi, Rolling Stonesi, Peter Fonda z 
amerykańską flagą i Easy Rider. To była klasyka amerykańskiej kultury pop. Moja ówczesna dziewczyna — bo
kobiety zawsze odgrywały waŜną rolę w moim Ŝyciu - miała mieszkanie, ale byliśmy bez grosza. Pewnego 
dnia zaczęliśmy szukać pracy. W jakiejś firmie, która mnie zatrudniła, stał powielacz, więc przyszedł mi do 
głowy pomysł, by załoŜyć czasopismo. Ukazały się wprawdzie tylko dwa numery, ale to zadecydowało o 
mojej przyszłości. Dzięki tej gazecie poznałem producenta muzycznego z CBS, Raula Seixasa, który był moim 
rówieśnikiem i wkrótce potem stał się sławnym piosenkarzem rockowym.
- W wielu środowiskach do dziś jesteś bardziej znany jako autor przebojów Seixasa niŜ autor powieści.
- Raul spytał, dlaczego nie piszę tekstów piosenek. On był częścią systemu, producentem wielkiej wytwórni 
płytowej, a my, hipisi, mieliśmy wiele uprzedzeń wobec wszelkich systemów. Iść pod prąd wszystkiego co 
ustanowione i bezpieczne
51

— to była nasza filozofia. Zdecydowałem się wtedy zrobić to zupełnie na zimno, bo wiedziałem juŜ, jak jest po 
obu stronach barykady. Raul był producentem Jer-ry'ego Adrianiego, piosenkarza śpiewającego bolera w stylu
Julia Iglesiasa, czego zupełnie nie trawiłem. Mówiłem sobie: „PrzecieŜ tego faceta nie da się słuchać!". A 
jednak, mimo moich uprzedzeń, okazał się ostatecznie człowiekiem wspaniałym, uroczym, naprawdę 
fantastycznym. Był kiedyś program telewizyjny Poeto, pokaŜ swoją twarz, w którym brali udział róŜni 
tekściarze brazylijscy i róŜni wykonawcy. Mój producent zapytał mnie, któremu wykonawcy powierzyłbym 
zaśpiewanie moich tekstów, a ja bez namysłu odpowiedziałem, Ŝe Adrianie-mu, bo naprawdę na to 
zasługiwał. Pamiętam, Ŝe Adrianiego bardzo wzruszyło to, Ŝe wybrałem właśnie jego. To był swoisty hołd dla 
niego, odegrał bowiem bardzo istotną rolę w Ŝyciu Raula i moim.
- Od tej chwili wiodło się wam znacznie lepiej.
-Bez wątpienia. Pomyśl tylko, pierwszy raz w Ŝyciu z dnia na dzień stałem się bogaty. Jednego dnia brakowało
mi na kino czy na restaurację, a następnego miałem czterdzieści tysięcy dolarów na koncie, istne szaleństwo! 
W pierwszej chwili pomyślałem, Ŝe zafunduję sobie sportowy samochód, ale ostatecznie kupiłem mieszkanie. 
Moi rodzice z powodu tej osobliwej zaleŜności, jaka zachodzi między pieniądzem i sukcesem, zaczęli mnie 
rozpieszczać. Miałem wtedy dwadzieścia cztery lata i mój ojciec pomógł mi w kupnie tego mieszkania. 
PoŜyczył mi jeszcze trzydzieści tysięcy dolarów, które zresztą zaraz mu zwróciłem, bo moja dobra passa 
trwała. Do tego stopnia, Ŝe w 1978 roku miałem trzydzieści lat i pięć mieszkań. Bywa, Ŝe na twojej drodze 
pojawiają się ludzie opatrznościowi niczym drogowskazy i całkowicie odmieniają twoje Ŝycie. Takim 
człowiekiem był dla mnie z pewnością psychiatra Fajardo, Raul Seixas, a później inna osoba, którą spotkałem, 
kiedy wyszedłem z więzienia. To zresztą znamienne, Ŝe nie instytucje, ale pojedynczy ludzie kierują twoje 
Ŝycie na dobre lub złe tory.
52—
- Byłeś takŜe więźniem politycznym. Czy to prawda, Ŝe porwano cię i torturowano?
-Tak. Trzy razy. U mnie wszystko zdarza się trzy razy. W Alchemiku, jeśli pamiętasz, jest takie przysłowie: 
„Wszystko, co zdarzyło się. raz, moŜe juŜ nie przydarzyć się nigdy więcej, ale to, co zdarza się. dwa razy, 

Strona 17

11188

zdarzy się na pewno i trzeci". Często tak właśnie patrzą na Ŝycie: to znaki i symbole, które pojawiająsięna 
mojej drodze. Tak naprawdę byłem więziony sześć razy, trzy razy w zakładzie psychiatrycznym i trzy razy w 
zakładzie karnym.
- Co było gorsze?
- Więzienie było po tysiąckroć gorsze. To było najokrutniejsze doświadczenie mojego Ŝycia, bo oprócz tego co 
tam przeŜyłem, po wyjściu na wolność byłem traktowany jak trędowaty. Ciągle słyszałem wokół siebie: 
„Lepiej się do niego nie zbliŜaj, siedział w więzieniu, na pewno nie bez powodu".
Więzienie to nienawiść, okrucieństwo, złowroga siła i całkowita bezradność. Pierwszy raz trafiłem tam prosto 
z kolacji, którą jadłem w gronie przyjaciół w stanie Parana i ktoś dokonał napadu na pobliski bank. Nosiłem 
wtedy długie włosy i nie miałem przy sobie dokumentów, a to wystarczyło, Ŝeby mnie wsadzić do pudła. 
Przetrzymali mnie tam przez tydzień, ale włos mi z głowy nie spadł.
-A kolejnym razem?
- To było powaŜniejsze i bardziej niespodziewane, bo wtedy juŜ pracowałem z Raulem. Byłem znanym 
autorem tekstów piosenek i zarabiałem krocie. Na dodatek byłem juŜ dosyć wtajemniczony w arkana czarnej 
magii i czułem się prawie wszechmocny. A jednak znów znalazłem się za kratkami.
- Dlaczego cię zatrzymano?
53
- Pamiętam, jakby to było wczoraj. Zaczęliśmy wtedy z Raulem hołdować utopijnej idei społeczeństwa 
alternatywnego. Podczas koncertu w Brasilii wygłosiłem parę słów na temat naszej wizji społeczeństwa i jak 
chcemy je zmienić. Wszystko to wydawało mi się dziecinnie niewinne. Byliśmy młodymi idealistami. Ale 
następnego dnia Raul otrzymał wezwanie na policję. Poszedł, ja z nim. Czekałem na korytarzu, kiedy jego 
przesłuchiwali. W pewnym momencie Raul wyszedł, nucąc pod nosem jakąś piosenkę. Poszedł zadzwonić i 
powiedział mi: „To o ciebie im chodzi, nie o mnie". Kiedy zbierałem się do wyjścia, zapytano mnie: „Gdzie 
idziesz?". „Napić się kawy" - odpowiedziałem. „Nie, nie, poproś kolegę, niech ci przyniesie". I juŜ stamtąd nie 
wyszedłem. Na początku nie przejąłem się tym zbytnio, bo miałem nawet romantyczną wizję wiezienia. 
Myślałem, Ŝe więzienie polityczne stanowi część naszej przygody.
- Czy twoi rodzice w jakiś sposób ci pomogli?
-Tak. Udało im się znaleźć adwokata, który mnie uspokoił i zapewnił, Ŝe nie zrobią mi krzywdy, Ŝe wszystkie 
te okropności na temat tortur, o których chodziły słuchy w czasach dyktatury, nie dotyczą mojej osoby. To 
działo się juŜ pod koniec reŜimu wojskowego w Brazylii i generał Ernesto Geisel zarządził właśnie polityczną 
odwilŜ. Istniała jednak ultraprawicowa frakcja twardogłowych, trzęsąca całą tą machiną wojenną, która 
rozprawiła się z partyzantką. Wiedzieli, Ŝe jestem jednym z zapaleńców, którzy naleŜą do społeczeństwa 
alternatywnego, i Ŝe nie mam nic wspólnego z partyzantką, ale mieli juŜ mało więźniów politycznych, bo 
prawie wszystkich wykończyli, więc musieli znaleźć nowych wrogów, aby usprawiedliwić jakoś swoje 
istnienie. Kiedy przyjechał mój adwokat, wypuścili mnie, bo zgodziłem się podpisać jakiś dokument, w 
którym przyznałem, Ŝe rząd nie jest odpowiedzialny za wydarzenia i tym podobne bzdury.
- Ale najgorsze przyszło dopiero później!
54
-Tak, tuŜ po wyjściu z więzienia pewne ugrupowanie paramilitarne porwało moją Ŝonę i mnie, kiedy 
jechaliśmy taksówką. Pokazałem im papiery, które podpisałem w więzieniu, a oni powiedzieli mi: „W takim 
razie to prawda, Ŝe jesteś partyzantem, bo nie wróciłeś prosto do domu". I dodali, Ŝe na pewno konspiruję w 
podziemiu ze swoimi towarzyszami z opozycji. Nikt nie wiedział, co się z nami stało. Dla mnie były to 
najgorsze dni w moim Ŝyciu. Lecz tym razem rodzice nie mogli mi pomóc, bo nawet nie wiedzieli, gdzie 
jestem.
- Gdzie was zawieźli?
— Nie wiem. Po moim uwolnieniu rozmawiałem o tym z paroma osobami i podejrzewamy, Ŝe to było gdzieś 
na ulicy Barao de Mezquita, gdzie znajdowały się koszary wojskowe otoczone ponurą sławą miejsca tortur, ale
nikt tego nie wie na pewno, bo pierwsze, co ci robią, kiedy cię porywają, to wkładają ci na głowę kominiarkę, 
która zasłania ci oczy. Zdejmowali mi ją tylko wtedy, gdy byłem sam. Moja rodzina nie miała pojęcia, gdzie 
jestem.
To nie było więzienie, państwo odŜegnało się od jakiejkolwiek odpowiedzialności - byłem zatrzymany przez 
jakieś ugrupowanie paramilitarne, tak przynajmniej twierdzili, i najbardziej bałem się, Ŝe przeniosą mnie do 
Sao Paulo, gdzie represje były jeszcze gorsze. Wielokrotnie rozmawiałem o tym z ojcem Betto, bo to był dla 
mnie horror. Powiedział mi, Ŝe najgorsze są zawsze pierwsze dni. Tak teŜ było ze mną.

Strona 18

11188

— Jak długo byliście z Ŝoną przetrzymywani?
- Przez tydzień, ale tam kaŜdy dzień wydaje się całym rokiem, bo jesteś całkowicie zagubiony, bezsilny, z 
nikim nie moŜesz zamienić słowa. Jedyną osobą, której twarz widziałem, był fotograf, bo musiał mi zdjąć 
kominiarkę, Ŝeby zrobić zdjęcie. No a tortury...
55
Paulo Coelho nie chciał szczegółowo opisywać tortur, by nie przeŜywać raz jeszcze najgorszych i najbardziej 
poniŜających chwil swojego Ŝycia. Podczas tortur miał zawsze na głowie kominiarkę. Ale wydaje mu się, Ŝe po
latach rozpoznał jednego ze swoich oprawców i Ŝe on takŜe rozpoznał swoją ofiarę.
- Co chcieli z ciebie wydobyć tymi torturami?
— Chcieli, Ŝebym sypał, co wiem o partyzantce w Bahii, a ja nie wiedziałem nic, nie miałem o niczym pojęcia. 
Ich technika była następująca: jeŜeli facet jest winny, musi szybko wyśpiewać, bo później przywyknie do 
tortur. W pierwszej chwili nie reagujesz. Pamiętam, Ŝe wywlekli nas z taksówki. Najpierw zobaczyłem hotel 
Gloria i ich broń, wszystko to działo się w ułamku sekundy. „Wyłaź!", wrzasnęli w kierunku mojej Ŝony i 
wyciągnęli jąza włosy. Spojrzałem na hotel i pomyślałem: „Zaraz zginę. Czy to nie głupie umierać, patrząc na 
hotel!?". Takie bzdury przychodzą do głowy w najtragiczniejszych chwilach. śonę wsadzili do jednego auta, 
mnie do drugiego. Dla niej było to z pewnością duŜo gorsze przeŜycie, bo straszyli, Ŝe ją zabiją, mnie nie. 
Związali mnie, naciągnęli mi kominiarkę na głowę i powiedzieli, Ŝebym siedział cicho, to ujdę z Ŝyciem. Ale 
jak mogłem być spokojny ze świadomością, Ŝe wiozą mnie do jakiegoś obozu koncentracyjnego, Ŝe będą mnie 
tam torturować! A ja nie mogłem, nawet gdybym chciał, powiedzieć im nic, bo nie miałem najmniejszego 
pojęcia o partyzantce.
Tu Coelho opowiedział mi bardzo intymny epizod, który do dziś nie daje mu spokoju. Któregoś dnia 
zaprowadzono go w kominiarce do ubikacji, gdzie w sąsiedniej kabinie była jego Ŝona. Rozpoznała jego głos i 
zapytała: „To ty Paulo? Jeśli to ty, powiedz do mnie coś, proszę". Wpadł w panikę i choć rozpoznał doskonale 
jej głos, nie odwaŜył się odezwać. Tak dowiedział się, Ŝe ona jest w tym samym więzieniu i zapewne jest tak 
samo torturowana jak on. Ale wtedy nie znalazł w sobie dość odwagi, by powiedzieć do niej choćby słowo i 
wrócił do celi. Paulo, z wilgotnymi oczami, wyznał 56
mi: „To było największe tchórzostwo, za które będę się kajać do końca Ŝycia". Kiedy juŜ oboje wyszli z 
więzienia, poprosiła go o jedno: aby nigdy juŜ nie wypowiedział jej imienia. i Coelho dotrzymał słowa. Zawsze
kiedy o niej opowiada, mówi o niej „moja Ŝona bez imienia".
i
Juan Arias
- Porozmawiajmy o twoim Ŝyciu prywatnym. Czy bronisz do niego dostępu?
Paulo Coelho
ak- Nie, ale najpierw trzeba zdefiniować, co dokładnie rozumiesz przez moje Ŝycie prywatne.
-To co jest poza twoim Ŝyciem publicznym, twoja intymność.
- Kiedy wracam do Brazylii, staje. się. raczej samotnikiem, nie dlatego Ŝe bronię dostępu do mojego Ŝycia 
prywatnego ani Ŝe mam coś do ukrycia- choć jak kaŜdy, mam swoje tajemnice, ale ukrywam je w sposób 
najbardziej jawny z moŜliwych, zgodnie z załoŜeniem, Ŝe najlepszym kłamstwem jest prawda. Robię to tak 
otwarcie, Ŝe zazwyczaj ludzie mówią, z niedowierzaniem: „To niemoŜliwe!".
- Czy uwaŜasz się za człowieka towarzyskiego?
- Nie. Jestem raczej niezbyt towarzyski. Uwielbiam swoją pracę, którą wykonuję z radością i entuzjazmem. 
JeŜeli mam wybrać się w podróŜ, podróŜuję; jeśli muszę wystąpić publicznie-co dla mnie jest najtrudniejsze-to 
występuję. JeŜeli chodzi o wywiady, sprawiają mi mniej kłopotu, bo przypominają zwykłą rozmowę, ale pu-
61
bliczne wystąpienia są dla mnie prawdziwą męczarnią.
- A te ciągłe podróŜe? PrzecieŜ więcej niŜ połowę roku jesteś w ciągłych rozjazdach po świecie.
-To prawda, Ŝe spędzam więcej czasu zagranicą niŜ tutaj, bo jak wiesz, dziś wydawca chce, by autor promował
swoje ksiąŜki. Prawdę mówiąc, te wszystkie podróŜe, hotele, lotniska przyjmuję jeŜeli nie z przyjemnością, to 
przynajmniej ze stoicyzmem, nie przeszkadza mi to - taka jest moja filozofia Ŝyciowa. Dzięki podróŜom mogę 
spotkać się osobiście z moimi czytelnikami, „zbadać ich puls", podzielić się z nimi moimi nadziejami i 
pomysłami. Podczas tych spotkań zdarzają się chwile naprawdę wzruszające. Lubię to i to mnie wzbogaca. A 
poza tym za kaŜdym razem poznaję interesujących ludzi, którzy zaczynają odgrywać waŜną rolę w moim 
Ŝyciu. Na przykład ty i ja spotkaliśmy się dzięki jednej z takich moich podróŜy do Madrytu, gdzie 
promowałem Piątą Górę.

Strona 19

11188

- DuŜo podróŜujesz, mimo Ŝe boisz się latać samolotem.
- Kiedyś bałem się, ale dzisiaj juŜ nie. Przeszło mi raz na zawsze w Avili, mieście świętej Teresy, wielkiej 
hiszpańskiej mistyczki. Doznałem tam bardzo silnego religijnego przeŜycia i wszystkie moje małe lęki, między
innymi strach przed lataniem, zniknęły. A skoro juŜ o tym mówimy, nigdy nie zapomnę pewnego lotu z 
czasów, kiedy jeszcze się panicznie bałem. Obok mnie siedziała pewna kobieta, która przez cały czas piła. W 
pewnej chwili patrząc na mnie, rzekła: „Proszę nie sądzić, Ŝe jestem alkoholiczką, po prostu umieram ze 
strachu". I zaczęła opisywać mi w najdrobniejszych szczegółach to, co mogłoby nam się przydarzyć, gdyby 
samolot raptem się popsuł i zaczął spadać. Opowiadała z takim przejęciem, z tyloma szczegółami, jak gdyby 
właśnie to przeŜywała. Temat strachu poruszyłem w powieści Piąta Góra.
62
- W takim razie jesteś człowiekiem, który niczego juŜ się nie boi?
— No nie, mam jeszcze swoje małe lęki, na przykład przed publicznymi wystąpieniami.
— A jak się zachowujesz w obliczu strachu?
-Jeśli mam być z szczery, zawsze bałem się wielu rzeczy, ale zazwyczaj okazywałem odwagę w obliczu 
niebezpieczeństw — to jedna z moich zalet. Strach nigdy mnie nie paraliŜował.

— Potrafisz go w sobie pokonać, czy po prostu go jakoś znosisz?
- Nigdy nie opanowuję strachu, lecz stawiam mu czoło. Opanować strach znaczy zwycięŜyć, a ja go nie 
zwycięŜam, ja z nim Ŝyję, ale nie pozwalam, by mnie sparaliŜował. I idę dalej. Odwaga to strach, który zmawia
modlitwy.
-A strach przed śmiercią?
— Nie boję się śmierci, bo juŜ wiele razy stałem z nią twarzą w twarz. W czasach gdy brałem narkotyki i 
oddawałem się czarnej magii, byłem przeświadczony, Ŝe zaraz umrę. Patrząc na to z perspektywy czasu sądzę,
Ŝe strach przed śmiercią albo przed tym, w jaki sposób będę umierał, nie miał nigdy duŜego znaczenia w 
moim Ŝyciu. Na przykład strach przed lataniem samolotem był nie tyle obawą przed śmiercią, ile strachem 
przed ciągłymi zmianami, przed zagubieniem.
- Kiedy przestałeś bać się śmierci?
- Po pielgrzymce do Santiago de Compostela. Doświadczając tam czegoś dla mnie ciekawego i waŜnego, 
przeŜyłem własną śmierć. Od tego momentu nigdy więcej nie obawiałem się śmierci. Teraz wręcz przeciwnie, 
myśl o śmierci wzbudza we mnie
63
wielką chęć Ŝycia. Bardzo pięknie mówił o śmierci Castaneda, i on teŜ jej się nie bał.
- Ale pewnego dnia śmierć przyjdzie po ciebie, jak po nas wszystkich. Jak dziś sobie wyobraŜasz śmierć?
-  W mojej pierwszej powieści Pielgrzym opisuję śmierć jako swoistego anioła, spokojną postać, która zawsze 
przy mnie stoi, odkąd odbyłem pielgrzymkę szlakiem jakubowym. Oczywiście jestem w pełni świadomy, Ŝe 
muszę umrzeć. Dlatego nie inwestuję w mnoŜenie bogactwa, inwestuję w samo Ŝycie. I sądzę, Ŝe tego właśnie 
brakuje naszej cywilizacji. Dopiero kiedy jesteśmy w pełni świadomi nieuchronności naszej śmierci, czujemy 
się w stu procentach Ŝywi.
- Zatem nie boisz się śmierci. A przegranej?
-Trudno mi pojąć, czym jest przegrana. Bez względu na to co się stanie w przyszłości, nie będę mógł uwaŜać 
siebie za kogoś przegranego, bo otrzymałem od Ŝycia duŜo więcej, niŜ oczekiwałem, rzeczywistość przerosła 
moje najśmielsze marzenia. A więc klęska — na pewno nie, ale mógłbym doznać poraŜki. A wtedy lizałbym 
rany i zaczynał wszystko od nowa.
- o ile wiem, obawiasz się, Ŝe po twojej śmierci ukaŜą się drukiem teksty, których nie chciałeś opublikować za 
Ŝycia.
-Tak, i w tej kwestii byłem bardzo stanowczy, gdy sporządzałem testament. Cały mój majątek zapisałem 
fundacji, o której ci wspominałem. W testamencie zastrzegłem takŜe, iŜ nie Ŝyczę sobie pod Ŝadnym pozorem, 
aby ktokolwiek opublikował coś, czego nie pozwoliłem opublikować za Ŝycia. Zresztą byłoby to trudne, bo 
zawsze ilekroć piszę jakiś tekst i postanawiam tego nie publikować, po prostu to niszczę, aby uniknąć 
niebezpieczeństwa, które czyhało na tylu pisarzy. Nie wydaje mi się przyzwoite, gdy teksty, których autor nie 
chciał publikować za Ŝycia,
64
są wydawane po jego śmierci. Chyba Ŝe taka by była ostatnia wola pisarza.
- Czy wierzysz w reinkarnację?

Strona 20

11188

-To co mnie naprawdę uspokaja, to fakt, Ŝe Ŝyję, a nie myśl o ewentualnej reinkarnacji. Nigdy nie zapominam 
o śmierci, trochę tak jakby siedziała naprzeciw mnie, przypominając w kaŜdej chwili: „UwaŜaj, rób porządnie 
to, co masz do zrobienia; nie zostawiaj na jutro tego, co moŜesz zrobić dziś; pozbądź się poczucia winy i 
nienawiści do samego siebie". Tak, śmierć jest najbardziej naturalną rzeczą, jaka moŜe nam się przydarzyć.
- Wracając do twojego Ŝycia prywatnego, co najbardziej przeszkadza ci w kontaktach z ludźmi?
- Przyjęcia, na których często muszę bywać. Kiedy są to ludzie ksiąŜki, wydawcy, księgarze, czuję się dobrze, 
ale nie znoszę być przedstawiany jakimś waŜnym osobistościom. Często jednak nie mogę odmówić, 
szczególnie gdy prosi mnie o to ktoś, kto bardzo mi pomógł. Nie odpowiada mi rola sławnej osoby. Muszę 
bywać na takich przyjęciach-czasami nawet całkiem nieźlesiętam bawię-ale zapewniam cię, Ŝe staram się ich 
unikać, jak mogę. Wolę zostać w hotelu i w spokoju poczytać ksiąŜkę lub zrobić cokolwiek innego.
- A kiedy jesteś tutaj w Brazylii, u siebie?
- Kiedy podróŜuję, Ŝyję w stałym napięciu, wydatkuję energię i dopiero tu, w domu ją w sobie odnawiam. 
Teraz ukazała się moja nowa ksiąŜka o Weronice i będę musiał znowu jeździć po świecie, ale gdyby nie to, z 
przyjemnością nie wychodziłbym z domu przez cały boŜy dzień. Dziś na przykład jestem zaproszony na ślub. 
Wysłałem prezenty, ale wszyscy juŜ wiedzą, Ŝe nie przyjdę, bo siedzę w domu. Bardzo się z tego cieszę, 
uwielbiam mój komputer i spacery po plaŜy.
65
- Umiesz być sam?
-  Umiem. Prawdą jest teŜ, Ŝe nigdy nie jestem zupełnie sam, bo zawsze obok jest Cristina, moja Ŝona, ale ona 
siedzi w swojej pracowni, naprzeciwko, a ja przed komputerem. Czasami nie rozmawiamy ze sobą całymi 
godzinami, ale kaŜde z nas czuje obecność drugiego. Bezgranicznie uwielbiam spacery po plaŜy Copacabana, 
którą mam tuŜ obok. Dla mnie taki spacer po wstaniu z łóŜka — niezbyt wcześnie, bo pracują do późna w 
nocy -jest rytuałem, którego nie mogę sobie darować. Lubię spacerować, spotykać się z ludźmi i robić 
wszystko jak najzwyczajniej.
- Chyba niełatwo ci Ŝyć zwyczajnie, od kiedy stałeś się dla wielu osobistością, do której nie ma dostępu.
- Ciekawe zjawisko, kiedy stałem się sławny, ludzie zaczęli mówić: „Wiem, Ŝe jesteś bardzo zajęty...". A to 
wcale nieprawda, nie jestem bardzo zajęty. „Nie masz czasu na nic i dla nikogo", i to teŜ nie jest prawda ani w 
moim przypadku, ani w przypadku dziewięćdziesięciu procent osób, które stały się sławne. Widzisz, dziś 
obudziłem się o dwunastej, bo chciałem obejrzeć mecz, następnie miałem długi wywiad, później zdrzemnąłem 
się chwilę. Nie mam nic specjalnego do roboty. Przygotuję felieton, bo wiem, Ŝe zbliŜa się termin oddania 
gazety do druku, ale od kiedy wróciłem do Brazylii dziesiątego czerwca, nic wyjątkowego jeszcze nie 
zrobiłem.
- Ale tak dzieje się nieuchronnie z wszystkimi sławnymi ludźmi. Traktuje się ich jak istoty z innej planety, 
które nie mają czasu oddychać.
-To tworzy barierę między mną i przyjaciółmi. Nawet najbliŜsi myślą, Ŝe coś się we mnie zmieniło i powoli 
zaczynają mnie traktować inaczej. A przecieŜ tak naprawdę nic się nie zmieniło. Niektórzy moi znajomi mówią
nawet: „Wolałem Pau-la z czasów, kiedy nie było wokół niego tyle szumu". Jak oni mogą tak mówić,
66
skoro ja ciągle jestem taki sam? Przeciwnie, teraz bardziej doceniam moich starych przyjaciół, bo wiem, Ŝe ich 
przyjaźni nie zawdzięczam sławie, bo przyjaźnili się. ze mną juŜ wcześniej, kiedy byłem nikim.
— Ale kiedy ktoś staje się osoba, medialną, trudno by nie był w ten sposób postrzegany nawet przez dawnych 
przyjaciół.
— Z pewnością, ale ja wciąŜ istnieją, a moją podporą są moje przyjaźnie. JeŜeli stracę kontakt z serdecznymi 
przyjaciółmi, ta równowaga zostanie zachwiana. JuŜ kiedyś mi się to zdarzyło, popełniłem ten błąd, kiedy 
pisałem teksty piosenek. UwaŜałem się za króla świata, zaczynałem mieć sławę, pieniądze, pracowałem w 
międzynarodowym koncernie fonograficznym i od razu zmieniłem przyjaciół. Mówiłem sobie: „Teraz jestem 
kimś i nie mam juŜ nic wspólnego z tymi hipisami i ich pomysłami". I co się stało? OtóŜ w dniu, w którym 
straciłem pracę, zostałem zupełnie sam. Ludzie, których uwaŜałem za moich nowych przyjaciół, przestali do 
mnie dzwonić, a dawnych teŜ juŜ straciłem. Wtedy powiedziałem sobie: „JeŜeli kiedykolwiek dostanę od Ŝycia
jeszcze jedną szansę, za wszelką cenę utrzymam wszystkie przyjaźnie".
-Udało ci się?
- Nie całkiem, lecz tym razem nie było w tym mojej winy, bo bardzo dbałem o to, by nie utracić przyjaciół z 
powodu czegoś tak ulotnego jak sława. Nie jest to jednak łatwe, bo to oni zachowują się dziś bardziej oficjalnie 
w stosunku do mnie, to oni stwarzają dystans. Na początku, kiedy pojawiał się w prasie jakiś artykuł o mnie, 

Strona 21

11188

wszyscy dzwonili, by mi powiedzieć, Ŝe go przeczytali albo Ŝe widzieli mnie w telewizji. Dziś rozmawiam z 
papieŜem, lecz nikt nie dzwoni, Ŝeby powiedzieć: „Widziałem cięŜ papieŜem".
- Zazdroszczą ci?
67

- Nie, nie sądzę, Ŝeby to była zazdrość, raczej wydaje im się, Ŝe stałem się nieprzystępny, Ŝe osoba, którą 
przyjmuje nawet papieŜ, nie moŜe utrzymać dawnych przyjaźni. Ale mylą się. Staram się zachować dziecięce 
spojrzenie na świat i właśnie to pozwala mi iść naprzód. JeŜeli to stracę, stracę cały mój entuzjazm. Dlatego 
lubię kontakty z czytelnikami, których spotykam podczas moich wypadów w głąb Brazylii. Brazylia to 
fantastyczny kraj. Jej mieszkańcy, szczególnie ci z prowincji, to ludzie otwarci, pełni godności, nie dają 
sięłatwo onieśmielić. A zauwaŜam, Ŝe sukces często trochę onieśmiela nawet najbliŜszych. Dlatego dziś została
mi garstka serdecznych przyjaciół, którzy nie pozwolili się onieśmielić, którzy mają być moŜe takie same 
problemy jak ja. Oni mnie rozumieją i nie oddalają się. Dziś jestem przystępny, a jeśli bywam nieprzystępny, 
to tylko wtedy, gdy chodzi o sprawy, które mnie nie interesują. Jednak zawsze, ilekroć tracę dawnych 
przyjaciół, zdobywam nowych. Być moŜe nie są to ci, którzy będą się wspinać ze mną na szczyt góry, ale w 
gruncie rzeczy są dobrymi przyjaciółmi, na których mogę liczyć.
- Jak się bronisz przed nieuchronną zazdrością, którą muszą wzbudzać twoje sukcesy, przede wszystkim u 
innych pisarzy?
- Przed zazdrością bronię się magicznymi zaklęciami. Tworzę zaporę ochronną, bo otwarcie z nią nie walczę. 
Moim zdaniem zazdrość jest najbardziej niszczycielskim z siedmiu grzechów głównych. Dlatego Ŝe zawistni 
nie mówią: „Chcę teŜ to mieć!", lecz: „Nie chcę, aby on to miał". To bardzo podłe, bo zawistni spychają świat w
dół. Wiem, Ŝe mogę zniszczyć się sam, Ŝe Bóg moŜe mnie zniszczyć, ale zazdrości się nie poddam. Zazdrość 
niszczy tylko tego, kto nosi ją w sercu jak jadowitego węŜa.
Przez całą burzliwą młodość Paulo Coelho działał w najbardziej lewicowych ruchach, był tak radykalny, Ŝe 
nawet Beatlesi wydawali mu się konserwatywni. Marzył o społeczeństwie alternatywnym, zgłębiał ideologię 
marksistowską. Przyszło mu za to drogo zapłacić: szpitalem psychiatrycznym, więzieniem i torturami.
Jaką ma wizję polityki i etyki dziś, kiedy jest juŜ człowiekiem spełnionym, o ugruntowanej sławie światowej, 
cenionym przez najbardziej wpływowych ludzi na kuli ziemskiej i uwielbianym przez czytelników? Cały czas 
uwaŜa się za „zwierzę polityczne", ale zarazem chce trzymać się z dala od pokusy jakiejkolwiek partyjności. W
głębi duszy pozostał romantykiem wierzącym, Ŝe tolerancja, uszanowanie tajemnicy i owej części szlachetnej 
magii, która kryje się w Ŝyciu kaŜdego człowieka, moŜe sprawić, Ŝe nasz świat będzie mniej nieszczęśliwy, 
mniej, okrutny i pełen marzeń, które pewnego dnia się spełnią. Dlatego uwaŜa, Ŝe w bezwzględnym świecie 
przemocy i niezaspokojonej Ŝądzy władzy trzeba za wszelką cenę chronić dziecko, które nosimy w sobie, nie 
zatracać niewinności, jeŜeli chcemy zrozumieć, kim jesteśmy i po co Ŝyjemy.
Juan Arias
— Mieszkasz tutaj, w Brazylii, choć przez połowę roku przemierzasz świat wzdłuŜ i wszerz. W tym 
rozwijającym się kraju, pełnym bogactw naturalnych, jest ciągle czterdzieści milionów biedaków Ŝyjących na 
marginesie społeczeństwa, pozostawionych całkowicie samym sobie. Przy nich wszyscy jesteśmy bogaczami. 
Zanim stałeś się sławny, miałeś sporo kłopotów finansowych. Teraz jesteś bogaty, zarabiasz miliony dolarów i 
mieszkasz we wspaniałym apartamencie w Rio de Janeiro, przy cudownej plaŜy... Na pewno wielu twoich 
czytelników chciałoby wiedzieć, jakie są twoje zapatrywania na politykę i etykę wobec wyzwań Trzeciego 
Świata.
Paulo Coelho
- Oczywiście moja wizja świata i polityki zmienia się z czasem. Poznałem róŜne skrajności, widziałem ich 
dobre i złe strony. W pewnym sensie wszyscy jesteśmy sierotami naszych marzeń o społeczeństwie bardziej 
sprawiedliwym, o które walczyliśmy i za które przyszło nam czasem słono zapłacić. Dziś jestem przekonany, 
Ŝe to nie wielkie ideologie odmieniają świat. Wiele z nich poniosło klęskę, a nowe, jeszcze groźniejsze mogą 
nadejść, sądząc po rozlicznych ruchach fundamentalistycznych, które się rodzą. WciąŜ czuję się człowiekiem 
zaangaŜowanym politycznie, lecz polityka, która wyłania się z moich ksiąŜek, burzy mury konwencji 
kulturowych, z których rodzi się fanatyzm.
71
Podobnie jak hiszpański filozof Fernando Savater wierzę, Ŝe najwaŜniejsza jest postawa etyczna kaŜdego z nas,
by społeczeństwo przyszłości było coraz mniej okrutne i coraz bardziej braterskie.
- Idąc tym tropem, jaka jest twoja osobista postawa?

Strona 22

11188

—Jestem przekonany, Ŝe dziś kaŜdy powinien zrobić coś na rzecz społeczeństwa. Dlatego głęboko wierzę w 
nową falę solidarności międzyludzkiej, która wzbiera na całym świecie, przede wszystkim wśród młodzieŜy. 
Aby nie pozostawać w złudnym kręgu dobrych chęci, chciałem zrobić coś konkretnego na miarę swoich 
moŜliwości i stworzyłem fundację nazwaną moim imieniem, która, mam nadzieję, mnie przetrwa.
— Jakie są jej zadania?
— Na początku muszę powiedzieć, Ŝe wszystkim zajmuje się moja Ŝona, Cristina. To ona czuwa nad tym, aby 
cele fundacji były skrupulatnie spełniane. Od samego początku chciałem, aby była to sprawa powaŜna i 
przejrzysta. Mam pięć celów: pomoc bezdomnym dzieciom w Brazylii i ludziom starszym, osamotnionym i 
bez środków do Ŝycia; tłumaczenie na języki obce klasycznych autorów brazylijskich, by świat poznał bardzo 
bogatą kulturę mojego kraju. Przede wszystkim chodzi tu o klasyków juŜ nieŜyjących, by uniknąć zbędnej 
zawiści i zranionej dumy. Czwarty cel to badania nad prehistorią Brazylii, niepisaną historią tego kraju, który 
tak kocham. Właśnie zastanawiamy się, w jaki sposób opublikować wyniki naszych badań. Skontaktowałem 
się juŜ w tej sprawie z naszym Ministerstwem Kultury, a takŜe myślałem nad rozpowszechnieniem tego w 
internecie. I w końcu piąty kierunek, jedyny, który zniknie wraz z moją śmiercią, bo jest to coś bardzo 
osobistego: postanowiłem spełniać Ŝyciowe marzenia, a nawet kaprysy, aleja sam decyduję, komu pomogę, a 
komu nie. MoŜe to być gitara, księgozbiór dla zapalonego miłośnika ksiąŜek albo pokrycie kosztów 
pielgrzymki do Santiago de Compostela, co sam przeŜyłem i co diametralnie odmieniło moje Ŝycie.
72
- Musisz być osaczony ze wszystkich stron!
— Rzeczywiście, w codziennej stercie listów lwia część to prośby. I nie ukrywam, Ŝe zgoda albo odmowa 
często zaleŜy od mojego humoru danego dnia. Daję się prowadzić intuicji. Całą resztą zajmuje się zarząd 
fundacji.
- Ile pieniędzy przeznaczasz na fundację? Bo słyszałem na ten temat niestworzone historie.
—Przeznaczam co roku trzysta tysięcy dolarów z moich praw autorskich. Z powodu mojego przejęzyczenia w 
wywiadzie, jakiego udzieliłem w zeszłym roku, urosło to do czterystu tysięcy. A skoro tak powiedziałem, Ŝeby
nie wyjść na kłamcę, przeznaczyliśmy dodatkowe sto tysięcy dolarów na zakup nowego domu dla 
porzuconych dzieci z faveli, bo dotychczasowy jest juŜ za mały. Obawiam się, Ŝe ta moja pomyłka będzie co 
roku kosztowała mnie sto tysięcy dolarów więcej.
— Dlaczego zdecydowałeś się ujawnić działalność twojej fundacji? Na początku nikt nic o niej nie wiedział, 
pracowaliście dyskretnie.
— To prawda, ale pewnego dnia ukazała się notka w jakiejś gazecie i dzięki niej odkryłem ze zdumieniem całą 
sieć cichej solidarności społecznej. Tysiące ludzi ofiarowało nam swoją pomoc. Takie rzeczy pozwalają ci 
pojednać się z rodzajem ludzkim, bo wtedy mówisz sobie, Ŝe wcale nie jest tak źle, jak sobie wyobraŜałeś. 
Odkryłem poza tym, Ŝe ta sieć cichej solidarności jest bardzo zróŜnicowana, bo łączy nie tylko młodych 
idealistów z ludźmi dojrzałymi, którzy chcą zrobić coś dla innych, choć często sami niewiele mają, ale takŜe 
bogatych przedsiębiorców, szefów wielkich firm. A wspólny dla nich jest entuzjazm, z jakim starają się zrobić 
gest naprawdę konkretny wobec najbardziej potrzebujących. I to na dodatek bez zbędnego szumu, jakby na 
paluszkach, jak pisze Ewangelia, tak by nie wiedziała twoja lewa ręka, co czyni prawa.
73
- A gdzie siebie sytuujesz na scenie politycznej?
-  UwaŜam się za człowieka polityki, choć nie człowieka partii. Traktuję moje ksiąŜki jako pewną formę 
polityki, bo nie tylko uświadamiam ludziom wiele spraw, opowiadając im o mojej Własnej Legendzie, o 
przebudzeniu pierwiastka kobiecego, o konieczności podarcia Podręcznika Dobrych Manier i zapłacenia ceny 
za swoje marzenia, to na dodatek ostrzegam ich przed fanatyzmem wszelkiego autoramentu, przed tymi, 
którzy usiłują zawładnąć ich sumieniem, przed fałszywym kultem nauki i przed hipokryzją pewnych 
polityków, którzy zamiast słuŜyć obywatelom, posługują się nimi, by zaspokoić swoje zachcianki.
-i nigdy nie kusiło cię, zwaŜywszy na otaczającą cię sławę, by zająć się polityką w jakiejś partii?
- Kandydować w wyborach? To mnie zupełnie nie interesuje. Polityka tradycyjna ma juŜ swoich liderów i 
popularnych przedstawicieli. Mnie interesuje polityka innego typu. Próbuję zburzyć mur pomiędzy 
społeczeństwem a władzą, połączyć fikcję z rzeczywistością- czy to nie jest przypadkiem polityka?
- Często podkreślasz, Ŝe uprawianie polityki oznacza takŜe robienie czegokolwiek dobrze i z entuzjazmem.
— Tak. Moja polityka to powtarzanie na wszelkie moŜliwe sposoby, Ŝe naleŜy iść przez swoje Ŝycie z 
entuzjazmem, Ŝe kaŜdy jest odpowiedzialny za własny los i nie powinien zdawać się z tym na nikogo, Ŝe w 
świecie pisarz, nawet najbardziej sławny, nie jest waŜniejszy od sprzedawcy orzechów kokosowych albo 

Strona 23

11188

policjanta, który czuwa nad twoim bezpieczeństwem na ulicy, choć temu pisarzowi moŜe się czasem 
wydawać-niesłusznie-Ŝe jest waŜniejszy od innych.
Dla mnie polityką jest próba zmiany tego, co ja nazywam „Akademią", to znaczy konwencjonalnej, skostniałej 
i biurokratycznej wiedzy, uwaŜanej za źródło jedynej
74
mądrości, za władzą dla wybrańców. Trzeba na nowo popuścić cugli kreatywności, oddać głos zwykłemu 
człowiekowi; uznać, Ŝe nie chcemy uprzywilejowanych mędrców, którzy wykorzystują tytuły i zaszczyty, by 
narzucać swoje wzorce innym. Sądzę, Ŝe tu pomoŜe internet, który wreszcie wszystkim da głos, choćby nawet 
miał on brzmieć fałszywie. o ile rządzący nie popsują internetu, przywłaszczając go sobie, powstanie 
doskonałe forum uniwersalnej dyskusji, z której nikt nie będzie czuł się wykluczony. MoŜe stworzyć zdrową 
anarchię, poza kontrolą tych, którzy mają władzę nad światem. Ale zapewne jest to kolejna utopia, w którą 
chcę wierzyć.
— A jeŜeli ktoś zapyta cię, jakie jest dziś twoje zdanie o nowych ruchach wyzwoleńczych Trzeciego Świata, 
takich jak na przykład Ruch Zapatystów w Chiapas w Meksyku albo Movimiento Sin Tierra [MST] - „ludzi bez
ziemi" w Brazylii, co wtedy odpowiesz?
— Zawsze mam jasne stanowisko. Nigdy nie wykręcam się od odpowiedzi, jestem za albo przeciw, ale nigdy 
nie milczę, zawsze się angaŜuję.
— W takim razie co powiesz o tych ruchach?
— To zaleŜy. W Zapatystach dostrzegam ich wątek romantyczny, ale nie znam ich zbyt dobrze. JeŜeli zaś 
chodzi o MST, który znam lepiej, przyznaję, Ŝe nie zawsze zgadzam się z nim, bo moim zdaniem czasem 
działa niekonsekwentnie.
Następnego dnia Paulo sam powrócił do tego tematu. Obawiał się, iŜ jego stanowisko mogło wydać się niezbyt
jasne dla czytelników, i martwiło go to.
— Powiedziałeś, Ŝe nigdy nie wykręcasz się od odpowiedzi na sporne kwestie polityczne, Ŝe nigdy nie robisz 
uników.
—To prawda, ale nie w tym rzecz. Od kiedy stałem się sławny, wszyscy chcą znać
75
moją opinię na kaŜdy temat, nawet najbardziej błahy, od śmierci księŜniczki Diany począwszy, na piłce noŜnej 
kończąc. JeŜeli chodzi o piłkę, to przynajmniej lubię ten sport i trochę się na nim znam, ale są rzeczy, o których 
nie mam zielonego pojęcia, a jednak jestem zmuszany wygłaszać o nich opinie. Podobnie z polityką. Polityka 
nie jest mi obca, poniewaŜ ona rządzi naszym Ŝyciem. Nie moŜna być politycznie neutralnym, bo to by 
znaczyło, Ŝe pozwalasz, aby inni decydowali o twoim Ŝyciu i twoich sprawach. Trzeba być aktywnym 
uczestnikiem. A ja przecieŜ nie jestem ani zawodowym politykiem, ani politologiem.
- Ale na przykład na temat ruchu MST nie jest tak trudno wyrobić sobie zdanie. Macie w Brazylii duŜo 
informacji na ten temat, chodzi mi raczej o to, w którą stronę zwraca się twoje serce.
- To nie tylko kwestia serca. Trzeba przemyśleć to zjawisko. Moim zdaniem ten ruch bardzo dobrze 
zapowiadał się w konkretnych akcjach. W Brazylii istnieją ogromne latyfundia, a więc to całkiem logiczne, Ŝe 
MST próbuje przejąć te tereny i stworzyć nowy ład społeczny. A jednak, prawdopodobnie z braku 
doświadczenia, robią oni rzeczy, które podobają mi się znacznie mniej. Na przykład zajmują cudzą własność, a
tego nie da się usprawiedliwić. Pod koniec zeszłego roku spotkałem się osobiście z liderem tego ruchu, Joao 
Pedro Stedile, na przyjęciu u przedstawiciela Unesco w Brasilii. Wydał mi się osobą bardzo rozsądną, ale 
sądzę, Ŝe wykorzystuje swoją gigantyczną władzę w sposób niezbyt trafny politycznie. Chodzi mi tu o 
tradycyjną politykę. Obawiam się, Ŝe moŜe on być manipulowany przez siły prawicowe, tak jak kiedyś 
partyzantka brazylijska stała się marionetką w ich rękach. Sądzę, Ŝe chłopi bez ziemi przesadzają w niektórych
kwestiach, co mnie smuci i niepokoi, bo to moŜe zaszkodzić demokratycznej lewicy, która umacnia się w 
kraju.
- Nie widzisz nic pozytywnego w tym ruchu?
-AleŜ widzę mnóstwo pozytywów, dlatego smuci mnie fakt, Ŝe mógłby być wy-
76
korzystany instrumentalnie z powodu swoich błędów. Ale najwyraźniej zaczyna tworzyć koalicję z innymi 
siłami politycznymi, i to dobrze. Zawsze trzeba zrównowaŜyć surowość pewnych ideologii ze współczuciem, 
aby wyczuć moment, w którym przyszło nam Ŝyć. PT, lewicowa Partia Pracujących Luiza Ignacia Luli, jest 
według mnie bardziej dojrzała. MST moŜe przydać się PT, pod warunkiem Ŝe nie straci poczucia politycznego 
realizmu.

Strona 24

11188

— W mijającym wieku było zbyt duŜo krwi, zbyt duŜo wojen. śyjemy w czasach przełomu, bardzo 
wzburzonych i niepewnych. Wiemy, Ŝe najbliŜsze lata nie przyniosą nic spektakularnego, jak sam juŜ 
powiedziałeś. Ale, jak twierdzi Sarama-go, zbliŜamy się do kresu pewnej cywilizacji. I nie jesteśmy w stanie 
odgadnąć, jaka będzie ta, która właśnie się rodzi. Z jakimi odczuciami Ŝegnasz tę epokę? Z obawami czy z 
nadzieją?
-Trudno tu prorokować. Mogę jedynie powiedzieć, Ŝe decydujące będzie to, co stanie się przez najbliŜszych 
pięćdziesiąt lat. One naznaczą nowe tysiąclecie. Wiele będzie zaleŜeć od tego, czy ludzie zechcą wejść na drogę
powaŜnych i gruntownych poszukiwań duchowych. Malraux juŜ powiedział, Ŝe przyszły wiek będzie 
wiekiem ducha albo go nie będzie. Inni twierdzą, Ŝe będzie wiekiem kobiecości. W przeciwnym razie istnieje 
niebezpieczeństwo, Ŝe wybuchnie bomba fundamentalizmu, który paradoksalnie, według mnie, będzie 
pozbawiony wiary.
—Jakie moŜe być antidotum na ten nowy fundamentalizm, który zaczyna nas zewsząd osaczać?
— MoŜe to się wyda banalne, ale trzeba zrozumieć, Ŝe poszukiwanie własnej drogi duchowej to poszukiwanie 
odpowiedzialności za własne czyny, bez przerzucania jej na mistrzów czy kapitanów statku. Trzeba 
kultywować ideę tolerancji, która mówi, Ŝe jest miejsce dla wszystkich w sferze religii, polityki czy kultury. śe 
nikt nie powinien nam narzucać swojej wizji świata. Jak mówi Jezus: „W do-
77
mu Ojca mego jest mieszkań wiele". Nie ma powodu, byśmy wszyscy gnieździli się na jednym piętrze, czy 
mieli te same poglądy. Bogactwo jest w wielości, w róŜnorodności. Inaczej to faszyzm! Fundamentalizm 
spycha nas w mroki najgorszego zacofania z przeszłości. Trzeba otwarcie głosić, Ŝe moŜna być ateistą, 
muzułmaninem, katolikiem, buddystą czy agnostykiem i Ŝe nie stanowi to Ŝadnego problemu. KaŜdy jest 
panem swojego sumienia. Jeśli nam się to nie uda, nieuchronnie wybuchną wojny, bo to znaczy, Ŝe będziemy 
postrzegać kaŜdego, kto jest odmienny, jako wroga, którego naleŜy zwalczyć.
- Czy w Davos ze wszystkimi wielkimi guru światowej ekonomii zastanawialiście się nad niebezpieczeństwem
globalizacji ducha?
- W Davos ze zdziwieniem stwierdziłem, Ŝe ci, którzy mają władzę ekonomiczną i polityczną, są takŜe 
zainteresowani kwestią nowej duchowości, związanej nie z fundamentalizmem, ale z wolnością ducha. Zrobił 
na mnie wraŜenie na przykład Szymon Peres, który opisał mi swój pomysł, jak zaprowadzić pokój na Bliskim 
Wschodzie. Powiedział, Ŝe trzeba „sprywatyzować" pokój, czyli uwewnętrz-nić go. To znaczy, Ŝe kaŜdy 
człowiek miałby pokochać pokój i uczynić z niego cel swojego Ŝycia. A to z kolei zakłada, Ŝe damy 
pierwszeństwo tolerancji przed nietolerancją. I najwaŜniejsze, Ŝe ta idea pochodziła z Izraela.
- Czego konkretnie boisz się najbardziej w tym wieku globalizacji?
— Niepokoi mnie, Ŝe idea globalizacji ekonomicznej rozciągnie się kiedyś na glo-balizację Boga. Tak jak 
przeraŜa mnie idea jednorodnej kultury stworzonej na miarę wszystkich, tak boję się idei jednego 
szablonowego Boga, dogmatycznie uznanego przez wszystkich, Boga nieosobistego, w miejsce tego, co kaŜda 
istota ludzka odkrywa - zaleŜnie od „koloru" swojego sumienia. Kultura i religia muszą wyraŜać 
duszęjednostki. Wspólnotę ludzi wierzących powinien tworzyć zbiór osób wolnych, oryginalnych i 
róŜnorodnych, obdarzonych własnym, indywidualnym
78
bogactwem duchowym. Wielkim niebezpieczeństwem rynku globalnego byłoby stworzenie kultury będącej 
uniwersalną kontrolą umysłów. Stąd do nowej formy nazizmu juŜ tylko mały krok.
- Mówisz wiele o walce, o bitwach, o wojownikach światła - to zresztą temat przewodni jednej z twoich 
ksiąŜek. Wielu ludziom wojownik kojarzy się raczej z wojną niŜ z pokojem. Jak określiłbyś prawdziwego 
wojownika światła?
- To bardzo proste. Na poziomie jednostki zaakceptować siebie samego jako osobę rozdartą wprawdzie przez 
lęki, lecz która mimo wszystko walczy z nimi i idzie naprzód w poszukiwaniu Własnej Legendy. Na poziomie 
społecznym: omijać z daleka wszelkie przejawy fundamentalizmu kulturowego, politycznego czy religijnego; 
unikać wszystkiego, co zakłada wykluczenie innych ludzi, a zwłaszcza tych, którzy róŜnią się. od nas, 
otworzyć się. z entuzjazmem na wszelkie formy nowej ekspresji, komunikacji międzyludzkiej, 
współuczestnictwa i—jeśli pozwolisz, choć to słowo wyświechtane — miłości.
- Przy jakiejś okazji, jeśli sobie dobrze przypominam, we Włoszech, wspomniałeś o „etyce ryzyka". Co to 
według ciebie znaczy?
- Dla mnie etyka ryzyka oznacza umiejętność odwaŜnego dąŜenia do celu, mimo Ŝe wokół nas słychać tylko 
głośne nawoływania do bezruchu. Społeczeństwo coraz mocniej narzuca nam ściśle określone normy 

Strona 25

11188

zachowania. Odwaga wyłamania się z tych reguł to właśnie ryzyko prawdziwego poznania, które zazwyczaj 
oznacza zerwanie z tradycyjnymi i przestarzałymi dogmatami. W tym tkwi mądrość szaleńca, która jest 
tematem jednej z moich powieści.
- Czy uwaŜasz, Ŝe nowe technologie i odkrycia naukowe mają skutki raczej negatywne dla rozwoju ducha?
79
— Nie. Co prawda, wiele osób myśli, Ŝe technika wszystkim zachwiała, Ŝe odebrała nam całe 
człowieczeństwo, ale ja w to nie wierzę i jest to jedna z niewielu rzeczy, z którymi się. nie zgadzam z 
Saramago, kiedy w wywiadzie z tobą mówi o swoich obawach przed nową technologią.
— On raczej skarŜy się, Ŝe nowe technologie nie są dla jego pokolenia, Ŝe urodził się zbyt późno. Trudno 
jednak nie przyznać mu racji, kiedy mówi, Ŝe listu elektronicznego „nigdy nie zmoczy niczyja łza".
-Moim zdaniem technika i zdobycze naukowe, od intemetu po telefon komórkowy i inne nowinki, które nas 
czekają, to naturalne dąŜenie ludzkości do wygody. WaŜne, abyśmy nie czcili tych wynalazków niczym 
boŜków i nauczyli się ich uŜywać jako narzędzi, które ułatwiają nam Ŝycie i pozwalają lepiej komunikować się.
z bliźnimi, nic więcej. Bo największym grzechem ludzkości jest brak komunikacji, samotność, kiedy czujemy 
się odrzuceni i niekochani, kiedy zapominamy, Ŝe zostaliśmy stworzeni, abyśmy się spotykali i przeglądali 
siew sobie nawzajem jak w lustrze. I wszystko, co ułatwia nam spotkanie i porozumienie, sprawia, Ŝe jesteśmy 
mniej nieludzcy i bardziej solidarni.
L
H
ii'
śeby poznać Paula Coelho, trzeba wiedzieć, jak istotną rolę w jego Ŝyciu i twórczości odgrywa pierwiastek 
kobiecy. Jak sam przyznaje w tych rozmowach, kobieta zajmowała i zajmuje do dziś najwaŜniejsze miejsce w 
jego Ŝyciu. On, który przede wszystkim stąpał ścieŜką wojownika światła, ścieŜką walki, w zgodzie ze swoją 
męską toŜsamością, pewnego dnia zapragnął odkryć kobietę w sobie. I w ten sposób poznał nowy rys swojej 
osobowości: współczucie, umiejętność poddania się Ŝyciu bez oporu. Było to równieŜ spotkanie z kobiecym 
obliczem Boga. Dziś ksiąŜek Coelho nie moŜna zrozumieć bez tej wizji kobiety i jej miejsca w nas i poza nami. 
Dwa jego dzieła: Brida i Weronika postanawia umrzeć mają w tytule imię kobiety, a w wielu innych postacie 
kobiece są pierwszoplanowe. Lecz powieść, która najlepiej chyba kreśli kobiecą stronę duszy, to Na brzegu 
rzeki Piedry usiadłam i płakałam, napisana z punktu widzenia kobiety.
Juan Arias
- Porozmawiajmy o kobiecej stronie twojej duszy, bo jestem przekonany, Ŝe wiek XXI będzie przede 
wszystkim wiekiem kobiet.
Paulo Coelho
-  I ja jestem pewien, Ŝe najbliŜsze stulecie będzie naznaczone obecnością kobiety w społeczeństwie. 
MęŜczyzna przeŜywa dzisiaj głęboki kryzys toŜsamości. Kobieta przynajmniej zdaje sobie sprawę, czego chce i
ile jej jeszcze brakuje do pełnej autonomii po wielu wiekach absolutnej dominacji męŜczyzn. JeŜeli chodzi o 
mnie, moŜemy mówić o dwóch rzeczach: o kobiecie w moim Ŝyciu i o kobiecie, która jest we mnie.
- Zacznijmy o tego, jaką rolę pełni twoim Ŝyciu kobieta.
- W pewnym sensie moim Ŝyciem całkowicie rządziła kobieca energia. Skoro mają być to szczere zwierzenia, 
wyznam ci coś bardzo osobistego, bardzo znamiennego w moich stosunkach z kobietami. Bo to, co 
przydarzyło mi się z moją pierwszą miłością, przydarzało mi się później ze wszystkimi kobietami, które 
spotkałem na swojej drodze, a takŜe z moją obecną Ŝoną, Cristiną. Był taki czas, kiedy bardzo chciałem zająć 
się teatrem. To była wielka pasja mojego Ŝycia, choć oczywiście najwaŜniejsze było zawsze pisanie. Nie miałem
wtedy ani grosza. Poza tym byłem skłócony z rodziną, która nie akceptowała moich ar-
83
tystycznych ambicji i oczekiwała, Ŝe zdobędę szacowny zawód adwokata, lekarza czy inŜyniera. I tak 
zamknęli mnie w szpitalu psychiatrycznym. Byłem czarną owcą w rodzinie, ale jak kaŜdy dobry wojownik nie 
dawałem za wygraną i nadal walczyłem o swoje marzenia — chciałem grać w teatrze. To był jeden z 
najtrudniejszych momentów w moim Ŝyciu, choć dzisiaj zdaję sobie sprawę, Ŝe tak naprawdę te próby 
hartowały mój charakter i siłę woli. To Ŝe dziś jestem pogodny, bez wewnętrznych konfliktów, zawdzięczam 
przede wszystkim tamtym bitwom z rodzicami, które mogły mnie zniszczyć raz na zawsze, ale dzięki Bogu 
mnie wzmocniły... Tak więc w tamtych czasach miałem zamiar grać w teatrze, ale nie bardzo wiedziałem, do 
kogo się zwrócić, i wtedy w moim Ŝyciu pojawiła się kobieta, a właściwie jeszcze dziecko. Ja miałem 
osiemnaście lat, ona siedemnaście. To, co się wtedy stało, wiele mówi o ludzkiej naturze, a w tym przypadku o

Strona 26

11188

naturze kobiety. W Brazylii bardzo hucznie świętuje się osiemnaste urodziny. Rodzice organizują wielkie 
przyjęcie, podczas którego solenizantka otrzymuje kosztowne prezenty od krewnych i przyjaciół. Fabiola, 
niebieskooka blondynka, była naprawdę śliczna i czekały ją wspaniałe podarki. To było jej pierwsze wielkie 
przyjęcie. Ja czułem się przy niej trochę niezręcznie, bo nie dość, Ŝe nie miałem grosza przy duszy, to na 
dodatek musiałem prosić ją o pieniądze na papierosy. Było mi naprawdę cięŜko.
- Zaprosiła cię na to przyjęcie?
-Nie, ale zrobiła duŜo więcej. W tajemnicy przede mną poprosiła rodzinę i przyjaciół, aby zamiast prezentów 
dali jej pieniądze. A potem przyszła do mnie i powiedziała: „Paulo, wiem, Ŝe od dawna marzysz o teatrze, 
więc będziesz grał. Na urodziny zamiast prezentów dostałam mnóstwo pieniędzy. Masz. Teraz moŜesz spełnić
swoje wielkie marzenie".
Myślałem, Ŝe śnię. Otworzyły się przede mną nowe horyzonty. Na początku Fabiola pomagała mi nawet w 
pracy. Minęło parę lat, stanąłem na nogi, zaczęło mi się nieźle powodzić. W międzyczasie rozstaliśmy się. AŜ 
pewnego dnia - praco-
84
wałem wtedy jako tekściarz i scenarzysta w telewizji Globo, najwaŜniejszej stacji telewizyjnej w Brazylii - 
Fabiola mnie odwiedziła.
- Chciała do ciebie wrócić?
— Nie. Poprosiła o przysługę, a ja jej odmówiłem. W tamtej chwili Bóg był świadkiem, na jakie dno 
niewdzięczności upadłem. Było tak: przyszła taka radosna i powiedziała: „Paulo, wiem, Ŝe nie zajmujesz sięjuŜ
teatrem, ale piszesz scenariusze dla telewizji, to cudownie!", i dodała: „Chciałabym cię o coś prosić. 
Dowiedziałam się, Ŝe twój szef jest właścicielem teatru, i pomyślałam sobie, Ŝe mógłbyś mnie z nim poznać, bo
chciałabym zostać aktorką". Powtarzała się moja historia z czasów, kiedy ja chciałem grać w teatrze, a ona 
pomogła mi w tym, rezygnując wielkodusznie ze swoich urodzinowych prezentów.
- CzyŜbyś zapomniał, ile ona dla ciebie zrobiła?
— Skąd! Jak mogłem zapomnieć? Po prostu stchórzyłem, bo nie miałem odwagi przedstawić jej szefowi. 
Odpowiedziałem: „Fabiola, nie mogę ci pomóc". Odeszła zasmucona. Wówczas myślałem tylko o sobie, ale po 
jakimś roku dotarła do mnie podłość, jaką jej wyrządziłem, i zacząłem się tego bardzo wstydzić. W głębi serca 
błagałem Boga o jeszcze jakąś okazję, by pozbyć się z wyrzutów sumienia.
-I dał ci ją?
-Tak, bo Bóg najpierw ukazuje ci to, co jest w tobie złe, a następnie daje ci moŜliwość poprawy. Tak się złoŜyło,
Ŝe Fabiola ostatecznie nigdy nie zajęła się teatrem i została rzeźbiarką. Odniosła sukces, bo rzeczywiście jest w 
tej dziedzinie fantastycznie utalentowana. Pewnego dnia, kiedy juŜ stałem się w Brazylii sławny, spotkaliśmy 
się w jakimś barze i powiedziała mi: „To wspaniałe, Paulo, swoimi ksiąŜkami odniosłeś triumf!". Poczułem 
straszny wstyd za to, co się wydarzyło w prze-
85
szłości, i patrząc jej prosto w oczy spytałem: „Co, ciągle jesteś dla mnie miła, chociaŜ zachowałemsięwobec 
ciebie jak łajdak?". Ale ona zdawałasięnie słyszeć tego pytania. Nawet nie musiałem jej prosić o wybaczenie. 
Uznałem wtedy, Ŝe szczyt wielkoduszności człowieka polega na tym, Ŝe on nie potrzebuje wybaczenia, 
poniewaŜ nigdy się nie obraził- a gdy wybaczasz, to znaczy, Ŝe czujesz się lepszy i upokarzasz tego, kto 
przeprasza.
- A więc nie dość, Ŝe ci wybaczyła, po prostu zapomniała o wszystkim, byś nie musiał czuć się poniŜony?
-Bez wątpienia. Ale dała mi kolejną szansę. „Nie wracajmy juŜ do przeszłości-powiedziała. — MoŜe to i lepiej, 
Ŝe nie zajęłamsięwtedy teatrem? Rzeźba daje mi wiele radości i satysfakcji, dlatego chciałam prosić cię. o 
jeszcze jedną przysługę". Strasznie się ucieszyłem i odpowiedziałem: „Proś, o co zechcesz, tym razem cię nie 
zawiodę". Wyznała mi, Ŝe marzy o tym, aby jej rzeźba stanęła na jednym z publicznych placów w Rio de 
Janeiro. „Fabiola, niewaŜne, ile to będzie kosztować — odrzekłem bez namysłu. —JuŜ teraz mogę ci obiecać, Ŝe
będziesz miała taki pomnik, zapłacę za niego i załatwię wszystkie niezbędne formalności, aby mógł stanąć w 
mieście".
-1 dotrzymałeś słowa?
-Tak. Rzeźba stoi na placu Nossa Senhora da Paz. Jeśli chcesz, moŜesz ją tam obejrzeć. Przedstawia dwoje 
dzieci, mnie i ją. Fabiola chciała, aby na pomniku było napisane, Ŝe to ja jestem ofiarodawcą. Ale kategorycznie
odmówiłem i powiedziałem: „Nie. Ja ci nic nie daję. To ty dałaś mi szansę odkupienia dawnego grzechu w 
stosunku do ciebie". To bardzo waŜna historia, która pozwala zrozumieć moje Ŝycie, dlatego ci ją 
opowiedziałem.

Strona 27

11188

— Tak naprawdę ta kobieta dała ci szansę, byś pogodził się z najlepszą, stroną
86
siebie samego i ujrzał swoje najgorsze strony.
-Tak czy inaczej, wszystkie kobiety, które przeszły przez moje Ŝycie, pojawiały się w momentach dla mnie 
kluczowych. Brały mnie za rękę, akceptowały mnie, powodowały zmiany w moim Ŝyciu.
-TakŜe twoja obecna Ŝona, Cristina?
-Ona takŜe. Jesteśmy razem od osiemnastu lat. Zachęcała mnie do pisania. Powiedziała mi pewnego dnia: 
„Chcesz być pisarzem? Więc będziemy podróŜować". Dzięki Cristinie przeŜyłem rzeczy niezwykłe, poznała 
mnie z interesującymi ludźmi, zawsze była wspaniałą towarzyszką, serdeczną przyjaciółką. A kiedy nadszedł 
sukces, nie pozwoliła, by woda sodowa uderzyła mi do głowy, i pomogła mi zachować prostotę. Zawsze szła 
ze mną ręka w rękę, nigdy nie walczyła przeciw temu, co dla mnie było waŜne, szanowała mnie, wspierała, 
zaszczepiała we mnie entuzjazm, ilekroć go traciłem, dodawała otuchy w chwilach słabości.
Jak wszystkie pary czasem się kłócimy. Obecnie spędzam prawie dwieście dni w roku z dala od niej, ale 
zawsze czuję jej bliskość, a ona z miłością zajmuje się fundacją i poświęca swojej pasji — malarstwu.
- Jak się poznaliście?
-W okropnym momencie mojego Ŝycia. Byłem wtedy jakby opętany przez diabła, związany z satanistami. 
Kiedy po raz pierwszy przyszła do mnie, na stole leŜała ksiąŜka o satanizmie. Zapytałem ją: „Co dziś robisz?". 
Odparła, Ŝe idzie na plac śpiewać z ewangelikami. Poszedłem posłuchać i całkowicie mnie oczarowała. Od 
tego momentu jesteśmy razem. Wie, Ŝe uwielbiam kobiety, ale nie zadręcza mnie, jest wierna swoim 
wartościom i przecieŜ jesteśmy juŜ tyle lat razem z miłości.
— A twoje poprzednie kobiety?
87
—Wszystkie były lepsze dla mnie niŜ ja dla nich. JuŜ ci wspomniałem o Fabioli. Moja pierwsza Ŝona Vera, 
Jugosłowianka, sporo ode mnie starsza - miała trzydzieści trzy lata, a ja dwadzieścia- nauczyła mnie 
najwaŜniejszych rzeczy w związku, od seksu po umiejętność dialogu. Moja druga Ŝona, kobieta bez imienia, 
została porwana wraz ze mną przez ugrupowanie paramilitarne i okazałem się wobec niej podłym tchórzem. 
Trzecia teŜ była dla mnie kimś bardzo waŜnym. Miała dziewiętnaście lat, a ja dwadzieścia dziewięć. Pracowała
ze mną w wytwórni płytowej Po-lygram. Choć wtedy uwaŜałem się za całkiem normalnego faceta, 
zachowałem się w stosunku do niej okropnie i wyrządziłem jej wiele zła. Taki byłem. Jednak bez tych 
wszystkich kobiet, o wiele dojrzalszych od mnie, byłbym nikim. Dziś jeszcze, oprócz Cristiny, dającej mi tak 
duŜe poczucie równowagi, we wszystkich moich zawodowych relacjach przewaŜają kobiety, od agentów 
literackich po wydawców. Kobiety są obecne w kaŜdej minucie mojego Ŝycia.
— MoŜe dlatego, Ŝe je dobrze rozumiesz. Nie wszyscy męŜczyźni budzą ten rodzaj miłości w kobietach. Ale 
jak jest z tą kobietą, która mieszka w tobie?
— Prawdę mówiąc, długo broniłem się przed kobiecą stroną mojej osobowości. Wojownik, którym jestem, 
woli toczyć bitwy, a to raczej rozwija poczucie męskości. Dlatego długo nie wiedziałem, co to współczucie, 
umiłowanie Ŝycia, aŜ do dnia kiedy odkryłem w sobie kobiecy aspekt, a on jest bardzo istotny, bo bez niego 
nigdy nie staniemy się prawdziwymi, spełnionymi męŜczyznami.
— Co sprawiło, Ŝe uświadomiłeś sobie potrzebę pierwiastka Ŝeńskiego?
- Przez całe Ŝycie walczyłem z przeszkodami, które stawały na mojej drodze, podejmowałem waŜne decyzje, 
jak choćby porzucenie z dnia na dzień narkotyków. Ale Ŝycie, czy tego chciałem czynie, narzucało mi swoją 
wolę. Nieraz złościłem się na siebie, plułem sobie w brodę, Ŝe nie wiem nic o Ŝyciu, Ŝe nie potrafię kierować 
swoim losem. Próbowałem więc się rozluźnić i Ŝyć chwilą. W tych rzadkich mo-
88
mentach, kiedy udawało mi sią poddać ufnie nurtowi Ŝycia, czułem sią lepiej, to było tak, jakby los prowadził 
mnie za rąką. Po czym te same problemy wracały, znowu musiałem brać sią w garść, podejmować decyzje, 
trzymać ster w raku - nie wystarczało mi poddanie sią biegowi rzeczy.
AŜ kiedyś po mojej pieszej pielgrzymce do Santiago de Compostela, która była dla mnie momentem 
zwrotnym, postanowiłem równieŜ przeŜyć to, co w RAM -bardzo starej tradycji duchowej sprzed piąciuset lat,
zrodzonej w łonie Kościoła katolickiego, do której przystąpiłem wraz z trzema innymi adeptami —znane jest 
pod nazwą „drogi kobiecej", choć niektórzy nazywają ją „drogą rzymską". Ma ona na celu ukazanie nam 
Ŝeńskiej strony naszej osobowości. Z tamtego doświadczenia narodziła sią moja powieść Brida. To historia 
pewnej kobiety, którą poznałem podczas tamtej wądrówki i której koleje losu są bardzo podobne do moich. W 
pewnym sensie Brida jest właśnie tą kobietą, której szukałem w sobie.

Strona 28

11188

- Dlaczego nazywa się tę drogę kobiecą?
- Bo w przeciwieństwie do tradycyjnej pielgrzymki do Santiago de Compostela, która kształtuje przede 
wszystkim silną wolą, opartą na dyscyplinie, wysiłku i wytrwałości, droga kobieca, wedle tradycji RAM, 
odkrywa i rozwija w tobie współczucie, budzi zadumą i poczucie bliskości ze źródłem Ŝycia, z ziemią. Droga 
do Santiago jest aktywniejsza, bardziej wojownicza. Dlatego zazwyczaj mówią, Ŝe jest bardziej „jezuicka", bo 
przecieŜ załoŜycielem jezuitów był światy Ignacy Loyola, były Ŝołnierz. Droga kobieca zaś jest bardziej 
kontemplacyjna, jakby po linii tra-pistów, którzy oddają sią medytacji i starają sią odkryć głąbiny ducha. To 
rodzaj religijności bardziej kobiecy niŜ religijność jezuicka. Trapiści bowiem duŜo pracują własnymi rąkoma, 
uprawiają ogrody, poświącając sią zarazem medytacjom. Jezuici są bardziej przedsiębiorczy i częściej 
uczestniczą w bitwach tego świata.
- Na czym dokładnie polega ta droga?
89
- Wielu ludziom moŜe się to wydać głupie, ale dla mnie było to siedemdziesiąt najwaŜniejszych, 
niezapomnianych dni Ŝycia. Kiedy wyruszasz w taką pielgrzymkę, musisz całkowicie zmienić swój punkt 
widzenia. PodąŜasz własnym rytmem i Ŝaden mistrz nie mówi ci, którędy masz iść. NajwaŜniejsze były sny. 
Bo czyŜ sny nie są od najbardziej zamierzchłych czasów częścią kobiecej duszy? A w ciągu dnia miałem jak 
najdosłowniej robić to, co mi się przyśniło.
- Czy musiałeś interpretować te sny?
- Nie chodziło o Ŝadną interpretację, tylko o wykonanie co do joty tego, o czym śniłeś. JeŜeli na przykład 
przyśnił ci się dworzec autobusowy, to powinieneś udać się na najbliŜszy dworzec i zobaczyć, co ci się tam 
przydarzy. Pewnej nocy śnił mi się mecz piłki noŜnej. Następnego dnia Brazylia miała grać z Danią. Pamiętam,
śniło mi się, Ŝe Dania wygrała 3:2. Kiedy oglądałem ten mecz na jawie i był juŜ remis 2:2, powiedziałem, Ŝe 
musi paść jeszcze jeden gol. I rzeczywiście, mecz zakończył się wynikiem 3:2, tak jak śniłem, tyle Ŝe dla 
Brazylii.
-A jeśli nic ci się nie śniło?
- Zawsze coś misie śniło. Podobnie się dzieje, gdy poddajesz się psychoanalizie. Wcale nie śni ci się więcej, po 
prostu lepiej pamiętasz swoje sny. Kiedy czasem oznajmiałem mojemu mistrzowi, Ŝe nic mi się nie śniło, 
odpowiadał: „Na pewno coś ci się śniło, zawsze coś się śni". Wtedy mówiłem: „Ale śnił mi się tylko jakiś 
warsztat samochodowy". A on na to: „A co ty byś chciał, Ŝeby ci się śniła Matka Boska? To szukaj teraz tego 
warsztatu i zobacz, co się stanie".
- Czy nigdy nie miałeś wraŜenia, Ŝe się pomyliłeś?
— Raz naprawdę się pomyliłem i omal nie przypłaciłem tego Ŝyciem. W moim śnie pojawiło się słowo Gez, 
które jest nazwą górskiego szczytu, ale równieŜ pewnej ka-
90
pliczki w pobliskim miasteczku. PoniewaŜ wydawało mi się, Ŝe to słowo odnosiłosiędo góry, więc tam 
poszedłem. To była bardzo trudna góra do wspinaczki i o mały włos nie złamałem tam karku. A chodziło 
jednak o kapliczkę o tej samej nazwie.
- W istocie pierwsze bóstwo w historii było rodzaju Ŝeńskiego. To Gaja, bogini płodności i 

Ziemia. MęŜczyźni, najczęściej wojownicy, z czasem zaczęli oddawać cześć męskiemu bóstwu. Wtedy kobietę 
zepchnięto na drugi plan, a Bóg przyjął postać surowego pana, wymierzającego sprawiedliwość, ferującego 
wyroki, spragnionego krwawych ofiar.
-Dlatego nie podoba misięsposób, w jaki religie skradły Bogu kobiece oblicze, oblicze współczucia, miłości 
doŜycia, ludzi i rzeczy. Tworzenie jest procesem kobiecym, powolnym, tajemniczym, związanym nie tyle z 
naszą maską, Ŝelazną logiką, ileŜ istotą kobiecości, bo przecieŜ kobieta jest obrończynią Ŝycia i nie kocha 
wojen, które zabijają owoce jej łona.
— Co nazywasz „kobiecym przebudzeniem"?
— To wyraŜenie nie ma nic wspólnego z seksualnością, tylko z twórczym myśleniem, wykraczającym poza 
konwencjonalną logiką. Jak wiesz, wielu pisarzy sięga po symbol kobiety, by uchwycić ów osobliwy mariaŜ 
intuicji z logiką, bliski marzeniom sennym. Według Ewangelii Ŝona Poncjusza Piłata miała sen sprzeczny z 
racjonalnym umysłem swojego męŜa, Poncjusz jej nie posłuchał i popełnił błąd. W dramacie Szekspira Juliusz 
Cezar Ŝona przyszłego wtedy cesarza ostrzega go przed niebezpieczeństwem, które sławetnego marcowego 
wieczoru czyhało na niego w Senacie. Ale Juliusz Cezar logicznie pomyślał, Ŝe kobieta nie moŜe mieć pojęcia o
politycznych zawiłościach sytuacji, w której się znalazł. I on równieŜ popełnił błąd.

Strona 29

11188

- Czy łatwo ci było odnaleźć w sobie pierwiastek Ŝeński?
91
— Nie, był to proces powolny i trudny, bo musiałem wyzbyć się. zasad stworzonych przez oficjalną wiedzę, 
która jest z zasady maską i gardzi przymiotami kobiety. Tak jakby w historii nie istniał Ŝaden inny filozof 
prócz Kartezjusza. A przecieŜ byli takŜe mistycy, oni nie patrzyli na świat jedynie przez pryzmat 
kartezjańskiej logiki, w której dwa i dwa zawsze daje cztery. Posługując się tylko logiką, tracimy kontakt z 
tajemnicą, z bogactwem świata wyobraźni. Dlatego tak bardzo jest mi bliska wschodnia filozofia paradoksu, 
która nie jest filozofią linii prostej, lecz koła, gdzie wszystko moŜe być i nie być jednocześnie, bo Ŝycie nie jest 
robotem z gotowymi odpowiedziami na wszystko. śycie jest nieprzewidywalne i w kaŜdym ułamku sekundy 
moŜe odmienić swój bieg.
- A propos „dwa plus dwa równa się cztery" w klasycznej matematyce, hiszpański filozof Fernando Savater 
powiedział mi: „Wzajemnych uczuć nie da się zmierzyć, a inteligencja operuje zawsze stałymi wielkościami, 
które moŜna policzyć. Dwa i dwa daje cztery w matematyce, podczas gdy dwa nieszczęścia i dwa nieszczęścia 
nie tylko dają cztery nieszczęścia, ale teŜ czasami sprawiają, Ŝe wyskakujesz przez okno".
— UwaŜam, Ŝe to wspaniałe zdanie.
- Jedno jest pewne, Ŝe nasza wiedza, zwłaszcza na zachodzie, a mniej w kulturach choćby afrykańskich, jest 
zasadniczo męska.
— Czasem potrzeba nam namacalnych symboli, aby lepiej zrozumieć i dlatego przemawia do mnie obraz 
gołębia i węŜa, czyli tradycja Ducha Świętego - waŜne jest nie tyle, by gromadzić, ile umieć odczytać ów język 
zbiorowej podświadomości, który nazywamy anima mundi. To właśnie jest język gołębia. Z drugiej strony 
istnieje kult gromadzenia, kult węŜa, klasycznie pojmowanej mądrości. Nie moŜemy zadowolić się tylko jedną 
bądź drugą, musimy pogodzić ze sobą obie - i logikę, i intuicję. Pewnie dlatego tak bliski mi jest wizerunek 
Niepokalanej z węŜem u stóp.
92
— Leonardo Boff w swojej ksiąŜce El aguila y la gallina [Orzeł i kura] przytacza pewną afrykańską baśń, która 
dokładnie ilustruje to, o czym mówisz. Orzeł jest tam częścią tajemnicy niebios, którą kaŜdy z nas nosi w sobie,
nawet jeśli o niej zapomnieliśmy, natomiast kura latająca tuŜ nad ziemią to konkret, logika kartezjańska, w 
której nie ma wiele miejsca na marzenia ani na to co nadprzyrodzone i nieprzewidywalne, ale to takŜe 
rzeczywistość, z którą trzeba się liczyć.
-Ta ksiąŜka Boffa jest cudowna, ale w Ewangeliach równieŜ moŜna znaleźć wiele podobnych przykładów, jak 
choćby chwila kiedy Jezus mówi, Ŝe przyszedł nie po to, aby znieść stare prawa, tylko po to by je wypełnić. 
Istotnie, czasem zdarza się, Ŝe szacunek i posłuszeństwo wobec prawa paraliŜują cię i nie pozwalają Ŝyć, z 
drugiej jednak strony nie moŜna pogrąŜyć się w całkowitej anarchii. Inny fragment Ewangelii, który bardzo 
lubię, to ten, w którym Jezus mówi do swoich uczniów, Ŝe gdy wejdą między ludzi, muszą być „roztropni jak 
węŜe i nieskazitelni jak gołębie". Dlatego musimy stąpać mocno po ziemi, być konkretni i obiektywni, ale 
jednocześnie umieć przyglądać się biegowi rzeczy, czerpać przyjemność z ich kontemplacji i starać się odkryć 
ów sekretny język, który przemawia bardziej do naszej podświadomości, do naszej kobiecej strony, niŜ do 
naszego rozsądku.
— Często mówisz o kobiecym sposobie myślenia. Co to znaczy?
—To przeciwieństwo tego, co zazwyczaj nazywamy kartezjańskim systemem myślenia. Myśleć w sposób 
kobiecy, to myśleć w sposób odmienny od klasycznej, męskiej logiki, która tak długo dominowała myśl, 
zwłaszcza zachodnią.
- dominuje do dziś. Mimo rozlicznych bitew, które kobieta stoczyła o swoją autonomię, wciąŜ przyznaje się jej 
zbyt mało miejsca w tym, co nazywasz Akademią, czyli w oficjalnej nauce. W Hiszpanii na przykład tylko raz 
kobieta objęła urząd rektora uniwersytetu.
93
— I pewnie sprawowała tę funkcję, kierując się kryteriami bardziej męskimi niŜ sami męŜczyźni.
— Tak jak wielkie kobiety w polityce, od Goldy Meir do Margaret Thatcher, które były bardzo męskie.
— I w tym cały szkopuł. Dlatego kobiecym systemem myślenia nazywam co innego. Kobieta nie pozwala 
wznosić murów między sacrum i profanum, to logika tajemnicy, tego co niepojęte, cudu. JeŜeli idziesz kobiecą 
drogą i przyśni ci się warsztat samochodowy, po przebudzeniu musisz go odnaleźć i sprawdzić, co ci się tam 
przydarzy. To całkiem pozbawione logiki, a więc bliŜsze temu co niewyraŜalne, nowe, co ma związek z 
najgłębiej skrywaną częścią naszego bytu. To właśnie dla mnie jest pierwiastek Ŝeński.
— Stwierdziliśmy, Ŝe wiek XXI będzie z pewnością kobiecy, bardziej „matriarchal-ny" niŜ poprzedni, bardziej 

Strona 30

11188

płynny. Jak sądzisz, jaka będzie w nim rola kobiety?
— Taka sama jak męŜczyzny. Bo ja nie mówię o kobiecie, tylko o kobiecym pierwiastku. Spójrzmy dla 
przykładu na to, co stało się z najbardziej śmiałymi ruchami feministycznymi: kobiety próbowały zdobyć część
władzy, ale po to by sprawować ją w ten sam sposób co męŜczyźni. Nie o taką kobiecość mi chodzi. Kobieta 
musi umieć utrzymać w równowadze swoją energię Ŝeńską i męską, tak samo męŜczyzna musi umieć 
utrzymać harmonię między tymi dwiema energiami, z których jest stworzony, męską i Ŝeńską.
- Chciałem zapytać cię o kwestię, o której męŜczyźni rozmawiają niewiele. Zgadzamy się, Ŝe my, męŜczyźni, 
skoro nie składamy się w stu procentach z pierwiastka męskiego, musimy rozpoznać w sobie kobiecą stronę. 
Ale ciągle nie przyjmujemy do wiadomości, Ŝe kobieta takŜe poszukuje męskiej cząstki, którą nosi w sobie, i 
wciąŜ pragniemy, by była coraz bardziej kobieca. Moim zdaniem to bardzo ego-
94
istyczne. Bo sądzimy, Ŝe my będziemy pełniejsi, jeŜeli odkryjemy naszą stronę Ŝeńską, podczas gdy kobiecie 
odmawiamy prawa do jej elementu męskiego. Stworzyliśmy społeczeństwo, w którym władza wymaga cech 
męskich, co automatycznie wyklucza kobietę z kierowniczych stanowisk. Czy to ci się wydaje sprawiedliwe?
- W zasadzie zgadzam się z tobą, tyle Ŝe ten problem nie jest ani twój, ani mój, tylko samych kobiet. 
Powinniśmy odrzucić ten wieczny paternalizm w stosunku do nich. Masz rację, jeŜeli my odkrywamy naszą 
kobiecość, to nic nie powinno stać na przeszkodzie, by i one odkryły w sobie własną męskość, choć 
wolelibyśmy widzieć w nich uosobienie czystej kobiecości. Ale to one muszą stoczyć tę bitwę. Muszą chwycić 
miecz i walczyć, nie moŜemy ich w tym wyręczyć. Jeśli potrafią walczyć, odkryją w sobie męską energię. 
Podobnie jak rozpętały kiedyś pierwszą rewolucję feministyczną, dąŜąc do zniesienia dyskryminacji i, 
przynajmniej w teorii, takiego samego dostępu do władzy jak męŜczyźni, tak teraz powinny rozpocząć drugą 
bitwę. Ale kiedy juŜ zdobędą władzę, będą musiały unikać sprawowania rządów na męską modłę, bo wtedy 
uda nam się jedynie zastąpić męŜczyznę kobietą, a cała reszta będzie po staremu.
Dlatego kiedy kobieta zajmuje wysokie stanowisko, musi zrobić wszystko, aby piastować je, nie zapominając o
swojej kobiecości, bo struktury społeczne są w duŜej mierze męskie. Kobiety muszą przełamać ten schemat, 
wprowadzając trochę Ŝeńskiej energii i na niej budować społeczeństwo, w którym współistniałyby elementy 
pozytywne zarówno ze świata męŜczyzn, jak i kobiet.
9
Zanim Paulo Coelho stałsięsłynnym pisarzem, znany był w pewnych kręgach jako mag, któremu 
przypisywano nadprzyrodzone moce, jak choćby wywoływanie deszczu. W naszej rozmowie zdecydował się 
wyznać wszystko na temat swoich bolesnych doświadczeń z magią. Porzucił ją, kiedy zrozumiał, Ŝe ociera się 
o bezmiar Zła i Ŝe ta droga prowadzi w przepaść. Coelho wciąŜ jednak wierzy w magiczny wymiar Ŝycia, bo 
uwaŜa, Ŝe wszyscy jesteśmy zdolni rozwinąć drzemiący w nas potencjał, a kaŜdy, kto tego pragnie, moŜe 
odczytać tajemny język, którym przemawia otaczający nas świat.
Juan Arias
- Czy nadal wierzysz w magiczny wymiar Ŝycia?
Paulo Coelho
-Całkowicie. Ale trzeba rozróŜniać pojęcie „magiczny" od „magii". Magia jest instrumentem, jej skutki są 
magiczne. Magia to narzędzie, jak młot, miecz, instrument. MoŜesz tylko magicznie się nim posługiwać.
-Ciągle czujesz się magiem? Wielu ludzi pamięta, Ŝe byłeś kiedyś magiem.
-Teraz teŜ jestem magiem, tak jak magiem moŜe być kaŜdy. Oczywiście szanuję duchową tradycję katol 
icyzmu, ale wierzę głęboko, Ŝe wszyscy posiadamy talenty, których w sobie nie rozwijamy, bo oficjalna nauka 
ich nie akceptuje, a o nas mówi „przesądni" czy jeszcze gorzej. Ja jestem człowiekiem, który podobnie jak mag, 
stara się rozwijać swoje uśpione moce, co wcale nie oznacza, Ŝe czuję się lepszy czy gorszy od innych.
Te nasze rozmowy to teŜ magia, bo odprawiamy pewien rytuał i tylko ode mnie zaleŜy, czy zechcą się 
otworzyć przed tobą i powierzyć ci moje tajemnice. W tej chwili jesteś nie tyle sobą, ile uosobieniem ciekawości
wszystkich moich czytelników. Jesteś tu, by zadawać mi pytania, to twoje zadanie. To samo robiłeś w swojej
99
ksiąŜce-wywiadzie z Saramago El amor posible. Kiedy ją czytałem, dostrzegłem wiele pytań, które chciałbym 
zadać jako czytelnik, aby poznać lepiej tego znakomitego portugalskiego pisarza. Takie rzeczy wydają mi się 
prawie święte, bo dotykają najintymniejszej sfery naszego ja.
- Miałeś takŜe do czynienia z niszczycielską czarną magią. Jak to wspominasz?
Nagle Coelho zapragnął zrobić przerwę. ZbliŜała się północ, a dla niego ta godzina między dniem a nocą jest 
święta i rytualna. W Ŝadnym innym momencie naszej rozmowy Coelho nie był bardziej spięty i niespokojny 

Strona 31

11188

niŜ wtedy, gdy zajęliśmy się kwestią czarnej magii. Był świadom, Ŝe zaraz wyjawi najwaŜniejsze i 
najboleśniejsze momenty swojego Ŝycia, i wiele go to kosztowało. Powiedział, Ŝe chce zgasić światło i zapalić 
świece. Tak teŜ zrobiliśmy.
— Świat magii jest mało znany. Twoi czytelnicy z pewnością chcieliby wiedzieć, co ci się przydarzyło.
— Spróbuję, wytłumaczyć ci to w chronologicznym porządku. Wykształcili mnie jezuici, którzy zaszczepili mi 
pewne pojęcie Boga. Dla mnie - nie wiem jak dla innych — było to bardzo złe przeŜycie, bo właśnie tam 
straciłem wiarę dzieciństwa. Próba narzucenia człowiekowi wiary to najlepszy sposób na to, by się zbuntował i
przeszedł na drugi biegun. Słyszałem, Ŝe Fidel Castro teŜ uczył się u jezuitów. Dla mnie bunt wobec 
narzuconej siłą edukacji religijnej oznaczał ucieczkę w marksizm. Właśnie wtedy zacząłem czytać Marksa i 
Engelsa. Był to czas dyktatury wojskowej w Brazylii i pewnie dlatego zacząłem sięgać po wszystko, co było 
wtedy zabronione, bez wyboru. Jedną z takich zakazanych lektur była literatura marksistowska, uwaŜana 
niemal za demoniczną. Czułem się ateistą, ale nie trwało to długo, bo miałem w duszy ciekawość pisarza i 
zacząłem zadawać sobie klasyczne pytania: Kim jestem? Co ja tutaj robię? Dokąd idę? Skąd przychodzę? Nie 
pamiętam dokładnie, ile miałem wtedy lat. Było to
100
mniej więcej w 1969 roku, kiedy ruch hipisowski z całym swoim ładunkiem mistycyzmu eksplodował w 
Brazylii.
- Z wielkim entuzjazmem przyjąłeś narodziny tego ruchu.
-Zadawałem sobie mnóstwo pytań. Na początku wydawało mi się, Ŝe była to jakaś ucieczka od rzeczywistości,
bo byłem przesiąknięty ideami marksistowskimi, chciałem walczyć o wolność, braterstwo i wzniosłe ideały. 
Tak naprawdę jednak było we mnie wiele sprzeczności, bo walczyłem o dyktaturę proletariatu, chodziłem na 
manifestacje, a zarazem uwielbiałem Beatlesów. Było coś we mnie, co wykraczało poza czysty marksizm i 
sprawiało, Ŝe na manifestacjach skandowałem: Sergeant Pepper's! Na dodatek uwielbiałem teatr.
- W istocie twoje poszukiwania były bardziej duchowe niŜ polityczne.
- Tak naprawdę bardziej pociągał mnie świat duchowości i właśnie tego świata szukałem po omacku we 
wszystkich kierunkach, byle dalej od mojej tradycyjnej religii. I tak dotarłem do kosmogonii hinduskiej, w 
którą wpadłem z całym impetem. Zacząłem recytować wszystkie mantry, jakie tylko wpadły mi w ręce, 
uprawiać jogę, medytację i co tylko miało jakikolwiek związek z duchowością Wschodu.
- Czy byłeś wtedy kawalerem?
- Nie, byłem juŜ po ślubie z pierwszą Ŝoną, która miała pieniądze, więc nie musiałem się o nic martwić i 
zajmowałem się tylko czytaniem. A czytałem najróŜniejsze rzeczy, od Poranka magów Louisa Pauwelsa i 
Jacques'a Bergiera po literaturę wywodzącą się z materializmu historycznego. Mieszkałem wtedy w 
hipisowskiej komunie i nagle przyszła mi do głowy pewna ciekawa refleksja. Myślałem tak: gdybym Ŝył w 
1928 roku, jechał samochodem i w pewnej chwili wyszedłby mi pod koła Hitler, a ja bym go niechcący 
przejechał, to czyŜ nie odmieniłbym losu milionów
101
ludzi, nie mając o tym pojęcia? A tymczasem zamknęliby mnie do więzienia za zabójstwo. Nikomu nawet do 
głowy by nie przyszło, Ŝe ta ofiara wypadku byłaby w przyszłości znienawidzonym Hitlerem, ja teŜ bym nie 
wiedział, Ŝe zabiłem potencjalnego ludobójcę i tak naprawdę odmieniłem cały ład społeczny, całą epokę, losy 
całego świata. Zacząłem się nad tym zastanawiać i powiedziałem sobie: To obłęd! Nie do wiary! W takim razie
musi być więcej takich rzeczy na ziemi, o których nie mamy pojęcia. Pod wpływem tych przemyśleń i 
mitologii hinduskiej szukałem nowych doświadczeń, tak jak wszyscy, którzy wkraczają na drogę duchową.
- Wtedy zacząłeś szukać mistrzów, którzy wtajemniczyliby cię w sferę ducha.
- No właśnie. W takiej chwili pokładamy całą naszą nadzieję i zaufanie w kimś, kto pewnego dnia bardzo nas 
zawiedzie, ale w początkowej fazie wydaje nam się waŜny i niezbędny, bo prowadzi nas za rękę przez 
labirynty i tajemnice Ŝycia. Przechodziłem od mistrza do mistrza, od sekty do sekty, wyznawałem wiele 
filozofii, aŜ wreszcie mój niepokorny charakter sprawił, Ŝe zacząłem szukać tego, co jest najbardziej radykalne,
co było najbardziej na lewo w lewicowym poszukiwaniu duchowości.
- Chciałeś odciąć się od swoich przyjaciół i szukać czegoś innego.
-  Tak, ale miałem jeszcze inny powód, który dziś wydaje mi się bardzo głupi: chciałem uwodzić kobiety, 
szokować, robić na nich wraŜenie swoją wiedzą tajemną. Rozglądałem się za tajną społecznością, która byłaby 
uznawana za najczarniejszą owcę. Dowiedziałem się o pewnej sekcie, której nie chcę teraz nawet nazwać z 
imienia. Powiedzmy, Ŝe była to społeczność dnia Apokalipsy. Miała ona wielkiego guru. Czytałem wszystko, 
co znalazłem na jego temat. Działo się to w okresie, kiedy próbowałem pisać i stworzyłem czasopismo 

Strona 32

11188

alternatywne. śeby jak najwięcej dowiedzieć się o tej osobie, poszedłem zrobić wywiad do czasopisma z kimś, 
kto miał wiele wiedzieć. Ku mojemu zdziwieniu zobaczyłem u niego ledwie kilka ksiąŜek. A sądziłem, Ŝe 
ludzie, którzy mają duŜą wiedzę, mają teŜ wielką bibliotekę.
102

W tym momencie Ŝona Paula wyjęła aparat, aby zrobić nam zdjęcie. Coelho poprosił, Ŝeby tego nie robiła: 
„Rozmawiamy o magii, a magowie twierdzą, Ŝe wizerunki mają niezwykłą moc. Na przykład Castaneda nie 
pozwalał się fotografować. Nie została po nim Ŝadna fotografia. Ja nie jestem Castaneda, ale...". Cristina mimo 
to chciała pstryknąć zdjęcie. Była noc i flesz nie zadziałał. „A widzisz - rzucił Paulo. - Mówimy o magii i 
zdjęcie nie wychodzi".
- Wróćmy do człowieka, do którego poszedłeś na wywiad. Miał ci opowiedzieć o sekcie uprawiającej czarną 
magię.
- Wydało mi się, Ŝe rozmowa z nim jest bardzo owocna, a te trzy czy cztery ksiąŜki, które miał, niezmiernie 
interesujące. Zapytałem go o autora, odpowiedział: Aleister Crowley. Była tam ze mną moja Ŝona, Ŝona bez 
imienia, i oboje wyszliśmy zafascynowani.
- Jaka wyglądała ta tajemnicza sekta?
— Było to stowarzyszenie, które zaczęło formować się na początku XIX wieku i stawiało sobie za cel „totalne 
poszukiwanie w totalnej anarchii", co dwudzie-stotrzyletniemu młokosowi mogło się wydać najwyŜszym 
ideałem. Napisałem później o tym ksiąŜkę, ale Cristina nie pozwoliła mi tego opublikować. Przeczytała tekst z 
duŜym zainteresowaniem, a kiedy doszła do końca, spojrzała na mnie wzrokiem Matki Boskiej z Aparecida, 
patronki Brazylii i rzekła: „Nie publikuj tej ksiąŜki, ona mówi o twoich doświadczeniach ze Złem". 
Odpowiedziałem: „AleŜ Cristina, to tylko tragiczne przeŜycie". Lecz ona nalegała: „To fascynujące, ale nie 
publikuj jej, bo mogłaby zostać źle odczytana". Więc wykasowałem tekst z pamięci komputera. Tamtej nocy 
nie zmruŜyłem oka. Następnego dnia poszedłem na obiad z moim wydawcą i powiedziałem mu: „Rzuć na to 
okiem, bo będziesz ostatnią osobą, która to przeczyta". Spojrzał na mnie jak na szaleńca, bo ksiąŜka miała juŜ 
iść do druku. Powiedziałem mu, Ŝe mam zamiar ją zniszczyć.
103
I tak teŜ zrobiłem. Zachowałem tylko jeden rozdział opowiadający o moim pierwszym spotkaniu z Raulem. 
Całą resztą wyrzuciłem.
-Jaki nosiła tytuł?
- Społeczeństwo alternatywne. Abyś lepiej zrozumiał moją ówczesną fascynację, muszę ci trochę opowiedzieć 
o samym Crowleyu. To bardzo dziwna postać w dziejach magii. Jeśli przyjrzysz się jego zdjęciu w internecie, 
zobaczysz oblicze Zła. Crowley był diaboliczną postacią o bardzo silnej osobowości. Pojawił się w Anglii w 
momencie, gdy klasyczna magia - z masonerią i innymi tajnymi stowarzyszeniami - popadła w dekadencję. I 
tu nagle zjawia się ktoś taki i mówi: „Koniec z sekretami!". Zaczyna publikować wszystkie ksiąŜki, które dotąd
krąŜyły w podziemnym obiegu, i zakłada swoją sektę z własnym systemem społecznym, politycznym, 
ideologicznym, który, jak kaŜdy system, ma swoją sztandarową księgę, jak Kapitał albo Biblia - Księgę praw, 
podyktowaną mu rzekomo przez anioła w Kairze. Jest to bardzo przejrzysta deklaracja zasad. Przedstawia 
teorię systemu władzy, którą moŜna by streścić tak: istnieją słabi i silni, a rządzi prawo dŜungli. Słabi są 
niewolnikami, silni mają władzę i wolność. Wszystko to napisane stylem niesamowicie solidnym, magicznym, 
mistycznym, jak zresztą cała twórczość Crowleya. Zafascynowany i lekkomyślny zarazem, zacząłem wcielać w
Ŝycie te nauki, z dobrym skutkiem.
Na stronie internetowej poświęconej Ateisterowi Crowleyowi moŜna przeczytać: „Postać enigmatyczna i 
powszechnie krytykowana, nie tylko w jego epoce, zdominowanej przez wiktoriańską moralność, która 
okrzyknęła go „najbardziej perwersyjnym człowiekiem świata". TakŜe w naszych czasach, wśród tych, co 
pretendują do miana znawców Człowieka i jego Systemu, imię Crowleya przywołuje aurę zła i perwersji, 
która niesłusznie czyni z niego czarnoksięŜnika, a wręcz, co jeszcze bardziej absurdalne, ucznia Szatana. 
Najczęściej jednak zapomina się w jego biografiach, Ŝe był człowiekiem szukającym rozwoju duchowego, Ŝe 
naprawdę był Magiem w najszerszym tego słowa znaczeniu".
104

- Wtedy ślepo wierzyłeś tamtej sekcie.
-Szczerze mówiąc, wierzyłem i nie wierzyłem, wierzyłem nie wierząc, choć trzeba przyznać, Ŝe mnie to 
uwiodło. Właśnie wtedy na mojej drodze pojawił się Raul Selxas, sławny piosenkarz, który miał tak ogromny 

Strona 33

11188

wpływ na moje Ŝycie. Wprowadziłem Raula do tej sekty. Nie stawiała Ŝadnych szczególnych wymagań, nie 
rządziły nią Ŝadne prawa, mogłeś być potworem albo aniołem, było tam miejsce dla kaŜdego. Panowała 
całkowita swoboda seksualna i intelektualna. Chodziło o to, aby doprowadzić doświadczenie władzy do 
granic ostatecznych.
- Nie przeraŜało cię to?
- Patrzyłem na to wszystko bez przekonania albo widziałem tylko strony pozytywne. W tamtym czasie byłem 
dość podatny na wpływy i widziałem duŜe zmiany w Ŝyciu moim i innych członków sekty. Dopiero później 
zacząłem zdawać sobie sprawę, Ŝe granica między białą magią a czarną jest czasem bardzo subtelna. Chodzi o 
to, Ŝe w czarnej magii próbujesz wywierać wpływ na losy innych. To jest właśnie ta granica, bariera i przepaść.
Jeśli pójdziesz do kościoła, zapalisz świeczkę Matce Boskiej i powiesz: „Chcę poślubić taką to a taką osobę" - to
w tym momencie zaczyna się juŜ czarna magia, chociaŜ jesteś w świątyni. JeŜeli natomiast pójdziesz na 
rozstaje dróg i złoŜysz ofiarę demonom, prosząc o zdrowie, bo się źle czujesz - to jest biała magia, bo nie 
starasz się panować nad innymi. Cała róŜnica polega na tym, czy ingerujesz w cudze Ŝycie, czy nie. Wszystko 
miało wtedy w moim odczuciu pełno znaczeń, jakbym widział symbole w ciągłym ruchu. Tak więc 
postanowiliśmy z Raulem oddać naszą muzykę w słuŜbę tej tajnej sekty. Między słowami pieśni ukryliśmy 
de-klaracjęjej zasad, docierające podprogowo do świadomości. Były to mantry całkowicie techniczne, 
precyzyjne, doskonałe, Zło bowiem bywa bardzo precyzyjne.
- Jak to się stało, Ŝe zaciąłeś widzieć w tym dominację Zła?
105
- Wtedy jeszcze nie widziałem Zła, raczej rewolucję, bo Crowley głosił początek Apokalipsy: „Ja jestem 
Ŝyciem, na które czekacie. Przybyłem, aby przeobrazić całe społeczeństwo". Wydawało mi się, Ŝe to jest w 
porządku i praktykowałem rytuały, choć nie wszystkie, bo nie chciałem rozstać się z pewnymi wierzeniami z 
dzieciństwa, jak anioł stróŜ czy święty Józef.
- Czy ta sekta była skrajnie antyreligijna?
- Tak, całkowicie. Ja takŜe byłem wtedy zagorzałym przeciwnikiem katolicyzmu i, jak juŜ ci mówiłem, 
porzuciłem wiarę moich rodziców, ale w głębi duszy nigdy nie wyrzekłem się pewnych elementów dawnej 
wiary.
- Kiedy zorientowałeś się, Ŝe ta sekta jest ucieleśnieniem zła?
- Pewnego dnia, tuŜ przed moim aresztowaniem (mam na to świadków, moŜesz zadzwonić i zapytać) byłem 
w domu, kiedy nagle zaczęło się ściemniać. Miałem coś konkretnego do zrobienia, juŜ nie pamiętam co. Moja 
Ŝona bez imienia gdzieś wyszła, więc byłem sam. Robiło się coraz ciemniej. Pomyślałem sobie, Ŝe to skutek 
uboczny pewnego narkotyku, który kiedyś wziąłem. Wtedy juŜ nie szprycowałem się ani nie brałem 
psychotropów, to był rok 1974. Sięgałem jeszcze czasem po kokainę.
- Co właściwie się wtedy stało?
-Byłjeszcze dzień, a wokół mnie zapadałzmrok. To była ciemność namacalna, fizyczna, a nie wytwór mojej 
wyobraźni. W pierwszej chwili pomyślałem, Ŝe umieram.
- Czy widziałeś coś w ciemności?
-Tak, bo nie zajmowała całej przestrzeni. Tak jakby nagle świeca na stole zaczęła dymić i ten dym wypełniał 
dom. To był czarny gęstniejący dym, który chwi-
106
lami przesłaniał mi cały widok, ale przede wszystkim mnie przeraŜał.
- Nie było innych zjawisk? Tylko ten dym?
- Najgorsze były dźwięki, których nie potrafię, ci opisać.
- Był jeszcze ktoś w domu, czy byłeś całkiem sam?
-  Byłem sam w moim własnym mieszkaniu, bogaty i zadowolony z siebie. Ale ta ciemność między podłogą a 
sufitem napawała mnie tak przemoŜnym lękiem, Ŝe wpadłem w panikę. Poczułem, Ŝe przyszło Zło. W 
pierwszej chwili zacząłem to łączyć z moimi wizytami u pewnej kobiety, do której chodziłem na seanse 
autosugestii.
-jak zareagowałeś na to dziwne zjawisko?
-Teraz juŜ nie pamiętam, czy to ja zadzwoniłem do kogoś z grupy, czy ten ktoś zadzwonił do mnie i 
powiedział drŜącym głosem, Ŝe zdarzyło mu się dokładnie to samo. Wtedy zrozumiałem, Ŝe to się dzieje 
naprawdę, Ŝe to nie halucynacje. Tamten człowiek znał sektę, lepiej ode mnie. Nie mogliśmy skontaktować się 
z naszym guru, bo nie miał telefonu-w Rio, w latach siedemdziesiątych, telefon był rzadkością. Byłem 
zagubiony i przeraŜony. Chciałem koniecznie coś zrobić, więc powtarzałem sobie uparcie: musisz o tym 

Strona 34

11188

zapomnieć, pomyśl o czymś innym. Zacząłem liczyć wszystkie płyty, jakie miałem w domu, a było ich wiele. 
Kiedy skończyłem liczyć płyty, zacząłem liczyć ksiąŜki, ale ciemność nie rozpraszała się ani na chwilę.
- Kiedy policzyłeś juŜ wszystko, co się dało, co zrobiłeś?
- PoniewaŜ strach ciągle mnie trzymał, powiedziałem sobie, Ŝe jedynym ratunkiem moŜe być pójście do 
kościoła, ale jakaś siła nie pozwalała mi ruszyć się
107
z domu, ciągle miałem poczucie, Ŝe śmierć nadejdzie lada chwila. Wtedy wróciła moja Ŝona, która naleŜała do 
tej samej sekty. Okazało się, Ŝe ona teŜ widziała te. czerń. I tak pomału dowiedzieliśmy się, Ŝe wszyscy 
członkowie owej sekty doświadczyli tego samego. Czułem obecność Zła, widoczną i namacalną. Tak jakby Zło 
mówiło: „Wzywaliście mnie i oto jestem".
- jak długo juŜ naleŜałeś do tej sekty?
- Około dwóch lat. Przypomniałem sobie, Ŝe w czasach kiedy braliśmy z Ŝoną sporo narkotyków, duŜą ulgę 
przynosiło picie mleka lub skrapianie twarzy zimną wodą. Ale w tamtej chwili ani ona, ani ja nie mieliśmy 
odwagi przejść przez tę okropny półmrok, Ŝeby dotrzeć do łazienki. W końcu jakoś się udało, skropiliśmy 
sobie twarze wodą i poczuliśmysięlepiej. Wzięliśmy prysznic, ale kiedy wyszliśmy z łazienki, wszystko było 
jak przedtem, ciemność ciągle zalegała w mieszkaniu, groźnie i tajemniczo. W tym momencie przypomniała 
się mi cała moja dziecięca religijność. I przestało być waŜne, czy umrę, a najwaŜniejsza była pewność, Ŝe ta 
dziwna energia istnieje naprawdę, Ŝe jest rzeczywista, wręcz namacalna.
- Czy podczas rytuałów tej tajemnej społeczności wzywaliście czasami Zło?
-Zawsze, ale rozumiejąc Zło jako bunt, niejako Zło samo w sobie. -To była sekta satanistyczna?
- W porównaniu z tym, co tam przeŜyliśmy, rytuały satanistyczne, które znałem bardzo dobrze, były niczym. 
Tamto było o wiele bardziej złowrogie.
- Groźniejsze niŜ Kościół Szatana?
i to znacznie bardziej, bo to była sekta o ściśle określonej strukturze, wyznają-108
ca jasno sformułowaną filozofię. Odprawialiśmy tam konwencjonalne rytuały magiczne, ale to było królestwo 
mocy w najczystszej formie. Czasami robiliśmy inwokacje Zła i uzyskiwaliśmy bardzo konkretne efekty, ale 
nigdy nie były tak rzeczywiste jak owa czerń, która zapanowała w moim domu.
— Do czego zobowiązywaliście się podczas tych rytuałów i inwokacji?
— Do niczego. Mieliśmy władzę absolutną. Diabeł igra z tobą tak samo jak kokaina, wmawia ci, Ŝe masz 
nieograniczoną moc. Kokaina daje ci to samo wraŜenie panowania nad światem, całkowitego bezpieczeństwa, 
ale to są tylko pozory. Prawda jest taka, Ŝe to ty jesteś niewolnikiem.
— Wróćmy do tamtego doświadczenia. Jak to wszystko się skończyło?
— Była sobota, około dziesiątej rano. W końcu wziąłem do ręki Biblię. Otworzyłem ją na chybiłtrafił i 
natknąłem się na akapit z Ewangelii, w którym Jezus pyta pewnego człowieka, czy ten wierzy, a on 
odpowiada: „Wierzę, ale zaradź mojemu niedowiarstwu". Przeczytałem ten werset i złoŜyłem sobie pewną 
obietnicę, taką samą jak później w kwestii narkotyków. Powiedziałem: „Kończę z tą sektą raz na zawsze". I 
wtedy wszystko znikło. Kiedy wiele lat później rozmawiałem o tym z moimi przyjaciółmi z sekty, 
dowiedziałem się, Ŝe wszyscy przeŜyli to samo co ja.
-Jak odszedłeś z tej sekty? Nie próbowano cię zatrzymać?
— Poszedłem porozmawiać z jednym z guru, a on tłumaczył mi, Ŝe to był mój rytuał inicjacyjny. 
Odpowiedziałem mu: „NiewaŜne, od tej chwili juŜ nie jestem jednym z was". Mojego mistrza wtedy tam nie 
było, więc wysłałem mu telegram. Oczywiście miałem kłopoty ze zredagowaniem tego telegramu, bo 
panowała wtedy dyktatura w Brazylii i wszystko było cenzurowane. W aktach tej tajnej sekty na pewno mają 
sporo na mój temat, moje listy, moje artykuły, tysiące innych rzeczy.
109
— Nigdy cię nie prześladowali, Ŝe odszedłeś od nich?
— Nigdy. Oczywiście naciskali na mnie, wmawiali mi, Ŝe jestem tchórzem, głupcem, Ŝe przekonamsięjeszcze, 
ile stracę. Ale nie byłem prześladowany. I nie wierzę w to, co czasem się podaje w telewizji, Ŝe sekty swoich 
byłych wyznawców nękają aŜ do śmierci. Po prostu nie wierzę.
- Niektóre sekty chyba jednak to robią.
- W szanujących się stowarzyszeniach są zadowoleni, kiedy jesteś z nimi, ale jeśli juŜ zdecydujeszsięodejść, nic 
się nie dzieje. Przynajmniej mnie nigdy nie prześladowano, a było to przecieŜ jedno z najniebezpieczniejszych 
tajnych stowarzyszeń.
- Mimo tych strasznych przeŜyć z czarną magią ciągle uwaŜasz się za maga. Nie obawiasz się, Ŝe to moŜe w 

Strona 35

11188

pewien sposób zaszkodzić twemu wizerunkowi?
- Nie, bo ja inaczej pojmuję magię. To siła, jaką posiada kaŜdy, przynajmniej potencjalnie. Być magiem to 
rozwijać zdolności poznawcze, których nie uznaje oficjalna nauka. Mag to zwykły człowiek, tyle Ŝe świadomy,
iŜ pod powierzchnią widzialnego istnieją inne światy, inne Ŝywioły, inne prądy. To, co się kryje pod pozorem 
rzeczy, ów sekretny język, którym przemawiają, jest niedostrzegalny, ale tak samo prawdziwy jak miłość, 
której teŜ nie moŜna dotknąć.
- Czy uwaŜasz ten wymiar magii za jakąś nadprzyrodzoną moc?
-Wręcz przeciwnie. Prawdziwym magiem jest ten, kto.jakpowiedziałjezus, walczy o jawność. Mag ma 
odsłaniać przed ludźmi to, co władza chce przed nimi zataić, obnaŜyć te kręgi, które posługują się tajemnicą, 
aby zawładnąć wolą innych, mamiąc ich fałszywą potęgą, która potrafi tylko niszczyć. W naszym 
społeczeństwie jest wielu ludzi, którzy zasłaniają się tajemnicą, aby przejąć kon-
110
trolę nad innymi. Dlatego ten ma więcej władzy, kto panuje nad informacją. Oglądałem raz w teatrze sztukę o 
rewolucji w jakimś kraju, gdzie ministrem kultury zostaje dotychczasowy cenzor, poniewaŜ on juŜ wszystko 
wie, wszystko kontroluje. Prawdziwy mag nie daje się zdominować kastom tych, którzy twierdzą, Ŝe 
posiadają całą wiedzę świata.
-Jedno jest pewne: wiele osób boi się magii.
i dobrze, bo magia moŜe być bardzo niebezpieczna. Porównałbym ją do energii jądrowej — zaleŜy do czego jej 
uŜyjesz. MoŜesz z niej zrobić bombę atomową albo prąd elektryczny. Nie kaŜda energia atomowa jest zła, tak 
jak i nie kaŜda magia. Trzeba umieć odróŜnić jedno od drugiego.
— Nie odpowiedziałeś jeszcze na jedno pytanie. Czy wierzysz w diabła?
— Wierzę w uosobienie sztucznego demona!
— Co chcesz przez to powiedzieć?
-śe jest diabeł- lewa ręka Boga, ale istnieje takŜe inny, będący wytworem zbiorowej podświadomości, która go 
ucieleśnia. Czym jest na przykład słowo? Uosobieniem myśli. Tak samo jak uosabiasz miłość, wymawiając 
słowo „kocham", moŜesz uosobić diabła, wzywając jego imię. Ale w chwili gdy w swoim Ŝyciu zapalisz 
światło, zniszczysz go, bo on ma tylko tyle władzy, ile sam mu dasz.
— Ty przecieŜ na własne oczy widziałeś uosobienie diabła.
— Bo przedtem sam mu dałem władzę nad sobą. Ale dziś nie ma juŜ władzy nade mną, bo mu jej odmówiłem. 
A teraz, Juan, porozmawiajmy o czymś innym...
L
Niektórzy przyjaciele Coelho próbowali ukryć jeden z najboleśniejszych rozdziałów Ŝycia pisarza: koszmar 
narkotyków. Albo starali się. to bagatelizować, jakby narkotyki były w jego Ŝyciu nic nieznaczącym epizodem.
On samsięz tym nie zgadza. Nie ma zamiaru wymazywać ze swojej historii tej ciemnej strony, która niemal 
doprowadziła go do śmierci, jak sam tu z niesamowitą szczerością opowiada. Wyszedł z tego doświadczenia 
tak bardzo wyczerpany, Ŝe jeszcze dziś ma bardzo konserwatywne poglądy w kwestii narkotyków i 
sprzeciwia się. nawet zniesieniu kar za ich posiadanie.
Juan Arias
— Co sprawiło, Ŝe definitywnie skończyłeś z narkotykami?
Paulo Coelho
— Narkotyków nie odstawia się z dnia na dzień. W moim przypadku wychodziłem z tego etapami. 
Najtrudniejszy okres, kiedy brałem przeróŜne narkotyki i środki halucynogenne, nawet te najsilniejsze i 
najgroźniejsze, to lata siedemdziesiąte. A rzuciłem je z wielu róŜnych powodów.
— Dlaczego jesteś tak bardzo przeciwny obecnej antynarkotykowej polityce informacyjnej?
— Bo na tym polu opowiada się straszne bzdury, zarówno jeŜeli chodzi o narkotyki, jak i o papierosy. 
Najgorsza rzecz, jaką moŜna zrobić, to je demonizować, przedstawiać je jako środki straszne, nieprzyjemne i 
bezsensowne. To moŜe doprowadzić tylko do tego, Ŝe całe pokolenie młodych ludzi rzuci się na narkotyki.
— Dlaczego?
- Bo wystarczy powiedzieć młodzieŜy, Ŝe narkotyki są złe, aby zaczęły ich fascy-
115
nować. Osobiście głęboko wierzę w siłę buntu, bez niego nie wyobraŜam sobie Ŝycia. A młodzieŜ buntuje się. 
dla zasady, niemal fizjologicznie.
- Dlaczego ty zacząłeś brać narkotyki?
-To był właśnie bunt, bo były zakazane, a wszystko co zakazane mnie fascynowało. Narkotyki były dla mnie i 

Strona 36

11188

dla pokolenia 68 formą protestu przeciwko rodzicom, jednym ze sposobów kontestacji. Zawsze popadałem w 
skrajności, nie cierpiałem półśrodków i, dzięki Bogu, nie zmieniłem się. Podpisuje się pod zdaniem z Biblii, 
które mówi: „Obyś był zimny lub gorący! A tak, skoro jesteś letni, chcę cię wyrzucić z mych ust". Po stokroć 
wolę być wojownikiem światła, walczyć, dlatego trudno mi przyjąć harmonię wszechświata. Najlepiej 
symbolizuje to słońce, które jest Ŝyciem i światłem, a wcale nie jest harmonijne. Jest wielką atomową eksplozją,
która cię zabije, jeśli się do niej zanadto zbliŜysz.
- A więc twoje wejście w narkotyki było przejawem buntu przeciwko zakazom i konwencjom krępującym 
ówczesne społeczeństwo. A dlaczego je rzuciłeś?
- Ze strachu. Zaszedłem juŜ daleko: kokaina, halucynogeny, LSD, pejotl, meskalina i jeszcze inne specyfiki. 
Odstawiłem najmocniejsze, zostałem przy kokainie i marihuanie. Jednak dziś dla mnie kokaina jest istnym 
szatanem, diabelską energią, która daje ci złudne poczucie wszechmocy, a tak naprawdę niszczy cię, 
odbierając ci zdolność do podejmowania decyzji.
- Wtedy nie zdawałeś sobie z tego sprawy?
-Nie, ciągle byłem na kokainie i nic się nie działo. o dziwo, nie działała na mnie jakoś specjalnie. To było 
fantastyczne, miałem wraŜenie ogromnej władzy i dobre samopoczucie.
116
-Jednak w końcu doprowadziła cię do silnej paranoi.
— Rzeczywiście, kiedy wyszedłem trzeci raz z więzienia, moja paranoja nasiliła się. do tego stopnia, Ŝe Ŝycie 
tutaj, w Rio de Janeiro, stało się dla mnie nie do zniesienia. Na ulicy miałem wraŜenie, Ŝe jestem śledzony, 
zdawało mi się, Ŝe mój telefon jest na podsłuchu. Pamiętam, jak podczas Mundialu w 1974 roku, gdy Brazylia 
grała z Jugosławią, pomyślałem, Ŝe wreszcie mogę spokojnie wyjść, ulice będą puste, bo wszyscy oglądają 
mecz, nawet wojskowi, i nikt nie będzie mnie śledził. Byłem zdesperowany i powiedziałem sobie: „Albo wyjdę
dziś, albo nie wyjdę juŜ nigdy".
-I wyszedłeś?
-Tak, i pamiętam, Ŝe ulice były całkowicie wyludnione. Rozglądałem się wokół i mówiłem do siebie: „Jeśli ktoś
mnie teraz śledzi, od razu go zauwaŜę". Lecz przyszło takie stadium paranoi, Ŝe to stało się nie do zniesienia. 
Postanowiłem wyjechać do Stanów Zjednoczonych, choć nie było to fair wobec moich bliskich. Tylko Raul 
pojechał ze mną do Nowego Jorku.
- Ale w Nowym Jorku takŜe brałeś narkotyki.
-Tak. Kokaina była modna, choć ja ciągle byłem na nią wyjątkowo odporny, jeśli oczywiście nie liczyć paranoi 
oraz poczucia nieograniczonej władzy. Ale w Nowym Jorku przeholowałem. Do dziś to świetnie pamiętam. 
Był to dzień dymisji Nixona, ósmy sierpnia. Miałem tam dziewczynę. Mieszkaliśmy w hotelu Village. 
Nafaszerowaliśmy się oboje kokainą. I wtedy po raz pierwszy, a brałem juŜ od roku, poczułem jej destrukcyjną
moc. Miałem niesamowity odlot. Później obejrzeliśmy ustąpienie Nixona i poszliśmy się przejść po Time 
Square, a stamtąd do dyskoteki. Kiedy wróciliśmy, o dziwo nie kochaliśmy się. Pamiętam, Ŝe moja dziewczyna
spała naga. Doczekałem do dziewiątej rano, nie mogąc zmruŜyć oka. I wtedy coś mnie tknęło. Powiedziałem 
sobie: „Jak tak dalej pójdzie,
117
kokaina mnie zniszczy". Wyjrzałem przez okno, ulica była pusta. To nie było nic konkretnego, tylko silne 
przeczucie, Ŝe idą prostą drogą do śmierci. Do tamtej chwili byłem spokojny i nawet jeśli widziałem, jak 
narkotyki niszczyły wielu moich przyjaciół, niewiele sobie z tego robiłem. Ale tamtego dnia zrozumiałem, Ŝe 
jeśli nie rzucę tego w diabły, skończę jak oni.
i rzuciłeś?
- Tak, złoŜyłem przysięgę, co zdarza mi się. rzadko: „JuŜ nigdy więcej nie wezmę kokainy". A z narkotykami 
naprawdę bardzo trudno powiedzieć: „Nigdy więcej". Przysiągłem przed moją nagą dziewczyną.
-i dotrzymałeś słowa?
- Do dzisiaj tak. Choć zdarzało mi się jeszcze później palić marihuanę. Ale kokainę rzuciłem na zawsze. Nie 
przysięgałem, Ŝe rzucę papierosy, i ciągle palę, choć wiem, Ŝe mi to szkodzi. Ale narkotyki to zamknięty 
rozdział. Dlatego ósmy sierpnia 1974 roku, dzień, w którym ustąpił Nixon, był bardzo waŜny dla mojego 
przyszłego Ŝycia.
- Ale później skończyłeś takŜe z marihuaną.
-Tak, kiedy byłem z Cristiną w Amsterdamie. Zdałem sobie sprawę, Ŝe po marihuanie mam zawsze te same 
objawy, w gruncie rzeczy nic wielkiego, Ŝe lepiej z tym skończyć. Od tamtej chwili, a był rok 1982, nie 
spróbowałem juŜ Ŝadnej niedozwolonej uŜywki.

Strona 37

11188

-Jak sądzisz, dlaczego dziś młodzieŜ tak szaleje za narkotykami?
-Z tego samego powodu co nasze pokolenie, choć jest moŜe i inny powód: bo dorośli przedstawiają je jako coś 
strasznego. Później młodzi paląjointa i zdają sobie
118
sprawę, Ŝe to wcale nie takie straszne, Ŝe seks jest po tym przyjemniejszy.
- Co naleŜałoby w takim razie mówić?
—śe narkotyki są niebezpieczne, właśnie dlatego Ŝe czujesz się po nich tak fantastycznie, wcale nie 
zauwaŜasz, jak powoli zŜerają cię od środka, niszczą twoją wolę, robią z ciebie automat niezdolny do podjęcia 
Ŝadnej decyzji, stajesz się niewolnikiem. Dlatego mówię, Ŝe są diaboliczne, bo są straszną pułapką, wielkim 
oszustwem. Kiedy Ŝyłem z tą kobietą, którą porwano i torturowano razem ze mną w jakimś wojskowym 
więzieniu, przez dwadzieścia cztery godziny na dobę faszerowaliśmy się czym popadło. Byliśmy po prostu 
wykolejeni. Jak gdyby nigdy nic przewoziliśmy do Stanów Zjednoczonych narkotyki w walizce. Było nam 
wszystko jedno, czy wsadzą nas do paki, czy nie, nie zastanawialiśmy się nad tym. Nie wiem, jak bym 
skończył, gdybym dalej szedł tamtą drogą. Prawdopodobnie tak jak niejeden z moich nieszczęsnych 
przyjaciół... Powtarzam, Ŝe kokaina to narkotyk diabła, bardzo niebezpieczny. Ale większość ludzi 
przemawiających do młodzieŜy nie ma pojęcia, o czym mówi, bo sami nigdy ich nie spróbowali. Dlatego ich 
propaganda jest nieodpowiedzialna i zakłamana.
Włącza się Cristina. Opowiada, Ŝe widziała ostatnio plakat kampanii antynarkotykowej, na którym ogromy 
jaszczur wkłada sobie do nosa człowieka i je jego mózg. A na innym plakacie w Anglii były rady dla tych, 
którzy nie potrafią rzucić - co zrobić, Ŝeby narkotyki jak najmniej szkodziły.
-Muszę to opowiedzieć mojemu znajomemu, który pracuje w reklamie. Nie moŜna oszukiwać młodych ludzi. 
Sądzę, Ŝe dzisiejsze kampanie informacyjne raczej zachęcają do narkotyków i napędzają nowych klientów.
- A co mówisz o narkotykach publicznie?
119
- Zawsze mówią, Ŝe jestem przeciw, bo na własnej skórze doświadczyłem, jak bardzo są groźne. I jestem w 
tym względzie konserwatystą: nie zgadzam się. na zniesienie kary za posiadanie narkotyków, choć moŜe się to
wydać sprzeczne, bo mówiłem wcześniej, Ŝe narkotyki najbardziej kuszą dlatego, Ŝe są zakazane. Mimo 
wszystko, po moich cięŜkich doświadczeniach, wolę, aby były zakazane.

W wieku trzydziestu czterech lat, porzuciwszy szaleństwa młodości, Paulo Coelho wyruszył w podróŜ ze 
swoją Ŝoną Cristiną, szukając nowej drogi duchowej. Podczas tej podróŜy, w najbardziej nieprawdopodobnym
miejscu, na terenie hitlerowskiego obozu koncentracyjnego w Dachau, doznał bardzo silnego przeŜycia 
duchowego, które na nowo pogodziło go z katolicyzmem. Musiało być ono bardzo silne, skoro opowiadając 
mi o tym prawie dwadzieścia lat później, Coelho wybuchnął płaczem.
Juan Arias
- Miałeś trzydzieści cztery lata, kiedy postanowiłeś wreszcie zostać osobą powaŜną i zrównowaŜoną.
Paulo Coelho
- Przeszedłem juŜ zbyt duŜo i popełniłem zbyt wiele szaleństw. Moja Ŝona bez imienia odeszła ode mnie. 
Miałem za sobą juŜ trzecie małŜeństwo, z Cecilią. W 1981 oŜeniłem się z Cristiną. Straciłem pracę w 
Polygramie, ale nie musiałem się martwić o pieniądze, bo byłem właścicielem pięciu mieszkań, a na koncie 
miałem wtedy siedemnaście tysięcy dolarów. Zacząłem znowu tęsknić za czymś nieokreślonym, co zniknęło z 
mojego Ŝycia, które przestało być moim Ŝyciem.
-i znów udałeś się w podróŜ.
-Właśnie. Powiedziałem do Cristiny: „Mam trzydzieści cztery lata i niedługo będę stary, zacznijmy Ŝyć, 
pojedźmy w świat szukać sensu Ŝycia, wróćmy do miejsc naszej młodości". Tak wyruszyliśmy w wielką 
podróŜ. Przejechaliśmy całą Europę wzdłuŜ i wszerz. Odwiedziliśmy między innymi kraje komunistyczne, 
gdyŜ w głębi duszy wciąŜ byłem socjalistą i chciałem poznać tę rzeczywistość z bliska. W Jugosławii kupiliśmy
samochód w ambasadzie Indii i wyruszyliśmy do Niemiec, gdzie mieszkała wtedy siostra Cristiny. Za 
mercedesa, którego normalnie nie moŜna tam
123
było kupić, zapłaciliśmy tysiąc dolarów - był w świetnym stanie, bardzo piękny, z dyplomatyczną rejestracją. 
To była fantastyczna podróŜ, pełna przygód. Dojechaliśmy do Bonn, gdzie mieszkała moja szwagierka, która 
właśnie urodziła córeczkę. Potem zatrzymaliśmy się w Monachium, bo zawsze ciekawiła mnie historia drugiej 
wojny światowej. Nigdy nie widziałem obozu koncentracyjnego, a bardzo mnie to interesowało. 

Strona 38

11188

Postanowiliśmy udać się do Dachau. Pamiętam, była niedziela i nie wiem dlaczego, poszliśmy do kościoła na 
mszę. Później dopiero pojechaliśmy do obozu. Zaparkowałem. Było kompletnie pusto, luty, zero stopni, 
mroźny wiatr wiał nam prosto w twarz. Weszliśmy. W muzeum nie było Ŝywej duszy, zaczęliśmy zwiedzać i 
w pewnej chwili poczułem jakieś wielkie wzruszenie.
— Rzeczywiście, kiedy pierwszy raz zwiedza się obóz koncentracyjny, człowiek czuje, Ŝe krew zamarza mu w 
Ŝyłach. Nigdy nie zapomnę wraŜenia w celi śmierci w obozie Auschwitz w Polsce.
— Ja to widziałem na filmach, ale one nie mają nic wspólnego z rzeczywistością, przejmującą i straszną. W 
jednym z baraków spotkaliśmy rodzinę, która straciła w obozie krewnego, i to mnie szczególnie poruszyło, bo 
o ile obóz był przeszłością, ta scena działa się na moich oczach. Zwiedziliśmy potem dom straŜników obozu i 
jeden mały barak. Wszystko to było przygnębiające. A gdy wyszliśmy, ogromny kontrast: po lewej stronie od 
bramy bujna roślinność, rzeka, po prawej dawne piece krematoryjne.
-Ja nie miałem odwagi wejść do krematorium. Dla mnie są to miejsca przeklęte, dowód na upadek ludzkości.
— Potworność! -wyrwał mi się okrzyk i moja wyobraźnia zaczęła pracować. Zamknąłem siew toalecie, Ŝeby 
zastanowić się, co się ze mną dzieje. Wpadające tam poranne światło było jakieś inne, piękne, całkowite 
przeciwieństwo wszystkiego wokół.
124
-Takie kontrasty w obozach koncentracyjnych wywołują dreszcze. Nie mogę zapomnieć, jak w Auschwitz, 
przy jednej z zardzewiałych rur, którą w tamtych straszliwych czasach musiała lecieć woda, wyrósł maleńki 
polny kwiat, być moŜe dzięki jednej kropli wody, która tam spadła.
- Kiedy wyszedłem z toalety, dochodziło południe. Poszliśmy z Ŝoną w stronę samochodu, który 
zaparkowałem w pobliŜu budki stróŜa. Na skraju Dachau są trzy kaplice: katolicka, Ŝydowska i chyba 
protestancka. Weszliśmy do kaplicy katolickiej, zapaliliśmy świeczkę i ruszyliśmy w drogę powrotną. 
Samochód stał daleko, było przenikliwie zimno. Kiedy tak szliśmy, rozległy się dzwony na Anioł Pański.
-Te same dzwony wzywały więźniów na apel...
-i wtedy odleciałem wyobraźnią bardzo daleko. Jako pisarz przywykłem tworzyć nastroje, widziałem baraki 
przepełnione więźniami, kaŜdą komórką ciała czułem to upodlenie człowieka. Szedłem, zmagając się z tą 
straszną wizją. W pewnej chwili zatrzymałem się i zobaczyłem napis na dachu straŜnicy: „Nigdy więcej...". Ta 
myśl, Ŝe to juŜ nigdy się nie powtórzy, uspokoiła mnie na chwilę, bo to niemoŜliwe, aby człowiek mógł jeszcze
raz dopuścić się takiego barbarzyństwa.
- Niestety nie miałeś racji.
-i raptem właśnie to do mnie dotarło, Ŝe wcale nie jest pewne, Ŝe to się nigdy nie powtórzy, bo juŜ się 
powtórzyło i będzie się jeszcze powtarzać. PrzecieŜ ja sam doświadczyłem na własnej skórze okrutnych tortur 
zadanych mi przez inną istotę ludzką, mojego bliźniego, byłem poniŜony i bezbronny. Myślałem o brudnych 
wojnach, o ludziach ginących wtedy w Salwadorze. Myślałem o matkach na placu Majowym w Argentynie, o 
wojskowych, którzy zrzucali niewinnych ludzi z samolotów, o bestialstwach i torturach w więzieniach 
dyktatorów.
125
-i zdałeś sobie sprawę, Ŝe człowiek ciągle jest tak samo szalony i podły.
-Poczułem rozpacz, bezsilność oraz całkowitą, beznadziejną daremność. Pomyślałem: ta cholerna ludzkość 
nigdy się niczego nie nauczy; jesteśmy skazani na powtarzanie tych samych błędów. To, cosięwydarzyło w 
Niemczech w latach czterdziestych, dziejesięteraz na moim kontynencie. Ale zarazem wydawało 
misięniemoŜliwe, aby człowiek nie wyciągnął Ŝadnej lekcji z przeszłości. I zacząłem powtarzać sobie to, co 
napisał kiedyś inny pisarz: „śaden człowiek nie jest samoistną wyspą". Gdzie ja to czytałem? W jakiej 
ksiąŜce?... I powolutku przypomniałem sobie cały akapit: JeŜeli morze zmyje choćby grudkę ziemi, Europa 
będzie pomniejszona... Śmierć kaŜdego człowieka umniejsza mnie". Kto to napisał?—zastanawiałem się. 
Tkwiło mi w pamięci jeszcze ostatnie zdanie: „Nie pytaj, komu bije dzwon: bije on tobie". Kiedy przyszedłem 
do siebie, stałem pośrodku obozu koncentracyjnego, dzwony dzwoniły wokół mnie i byłem wstrząśnięty, bo 
raptem zrozumiałem, jak w chwili olśnienia, Ŝe te wszystkie dzwony biją dla mnie.
Tu trzeba było przerwać nagranie, bo Paulo Coelho wybuchnął płaczem. Po kilku sekundach, jakby 
bagatelizując swoje wzruszenie, powiedział: „Przepraszam. Chyba za duŜo wypiłem".
I to nie był jakiś akt symboliczny, bo w chwili kiedy odkryłem, Ŝe te dzwony biją dla mnie, i zrozumiałem, Ŝe 
ja teŜ muszę zrobić coś, aby zatrzymać tę ohydę, tę straszną prawidłowość, Ŝe ludzkość nie wyciąga wniosków
ze swoich szaleństw, usłyszałem głos i zobaczyłem postać. Pojawiła się i znikła. Nie miałem czasu z nią 
porozmawiać, ale jej obraz został mi pod powiekami.

Strona 39

11188

— I co zrobiłeś?
- Wróciłem do samochodu, opowiedziałem tę historię Cristinie, popłakałem się, a następnego dnia o 
wszystkim zapomniałem. Znowu nie wiedziałem, komu bije
126
dzwon. Uznałem, Ŝe to było jeszcze jedno doświadczenie mojego Ŝycia. Upłynęły kolejne dwa miesiące, dalej 
podróŜowaliśmy. AŜ pewnego dnia w Amsterdamie postanowiliśmy spędzić noc w hotelu, który teraz juŜ nie 
istnieje, bo był nielegalny, ale za to bardzo tani i po prostu fantastyczny. Właśnie tam podjąłem decyzję, Ŝe 
przestaję palić marihuanę, a Cristina właśnie tam po raz pierwszy i ostatni wzięła LSD. Na parterze hotelu był 
bar. Piliśmy z Cristina kawę, kiedy ktoś wszedł i teŜ zamówił kawę. Pomyślałem: „Ja go skądś znam, tylko 
skąd?". Po chwili przypomniałem sobie, Ŝe widziałem tę osobę w obozie koncentracyjnym. Przestraszyłem się, 
Ŝe moŜe mnie śledzić w związku z wydarzeniami z 1974 roku, kiedy zajmowałem się czarną magią. 
Jednocześnie byłem ciekaw i pomyślałem sobie, Ŝe jeśli go nie zaczepię, odejdzie i juŜ nigdy go nie spotkam.
-i podszedłeś do niego?
-Tak, wstałem i powiedziałem: „Spotkaliśmy się dwa miesiące temu". Spojrzał na mnie i odpowiedział po 
angielsku: „Pan chyba oszalał?". „Nie, nie oszalałem, widziałem pana przed dwoma miesiącami". Byłem 
poruszony, bo stanęła mi przed oczami cała sytuacja z obozu koncentracyjnego. A zarazem bałem się, bo 
słyszałem, Ŝe sekty czasem prześladują swoich byłych członków, choć nigdy w to tak naprawdę nie 
wierzyłem. Wtedy on powiedział do mnie: „Usiądź!", i zaczął mi zadawać pytania. W czasie gdy mnie 
przepytywał, coraz bardziej utwierdzałem się w przekonaniu, Ŝe to on mi się ukazał w obozie.
-1 co ci powiedział?
- Powiedział: „MoŜe mnie widziałeś, istnieje przecieŜ coś takiego jak widmo astralne, bo raczej nie mogłeś 
mnie spotkać przedtem. Zdarza się tak po zaŜyciu środków halucynogennych". Poprosiłem, by nie odchodził, 
bo czułem podskórnie, Ŝe to opatrznościowa postać w moim Ŝyciu. On mówił dalej o widmie astralnym i w 
końcu rzekł: „Widzę, Ŝe masz jakieś problemy. Pracuję w międzynarodowej fir-
127
mie, mam na imiejean, chyba mogą ci jakoś pomóc, ale musisz mi szczerze powiedzieć, czy tego chcesz". 
Odpowiedziałem, Ŝe muszę się zastanowić. „Zawsze przychodzę tu na kawę o tej porze, jutro mi odpowiesz, 
masz dwadzieścia cztery godziny, nie więcej. Jeśli nie przyjdziesz, uznam, Ŝe nie chcesz mojej pomocy". Nie 
wiedziałem, czy ten człowiek chce mojego dobra, czy mojej zguby. Rozmawiałem z Cristiną, nie spałem całą 
noc. Czułem się całkowicie zdezorientowany.
- Co w końcu postanowiłeś?
- Zgodziłem się. I wtedy rozpoczął się nowy rozdział mojego Ŝycia i mój powrót do Kościoła katolickiego. 
Człowiek ten naleŜał do katolickiego zakonu RAM (od łacińskich słów Rigor, Amor, Misericordia - Surowość, 
Miłość, Miłosierdzie). To on opowiedział mi o całej historii zakonu, o jego symbolice zakorzenionej w Kościele.
Spędził wiele czasu w Watykanie. Od tego czasu zacząłem się interesować tą starą katolicką tradycją, tradycją 
węŜa. AŜ pewnego dnia pojechaliśmy razem do Norwegii i dał mi tam ten pierścień, który noszę, z 
dwugłowym węŜem. Zacząłem uczyć się języka symboli, nie jakiegoś chrześcijańskiego ezoteryzmu, lecz 
chrześcijańskiej symboliki.
- Czy Kościół akceptuje te nauki?
-To bardzo stara tradycja.
- Wstąpienie do zakonu RAM pogodziło cię z katolicyzmem. To zakon mało znany. Czy ma wielu członków?
- Adepci tego zakonu mało o nim mówią. Jest to zakon załoŜony ponad pięć wieków temu w łonie Kościoła 
katolickiego. Uczy języka symboli, przekazywanego głównie ustnie, ale to nic tajnego. RAM jest raczej 
praktyką sacrum, a nie jego teorią. Dlatego jest nas niewielu. W grupie jest zawsze czterech uczniów.
Wielu krytyków uparcie odmawia twórczości Paula Coelho wymiaru literackiego, ustawiając jego ksiąŜki na 
półce z poradnikami psychologicznymi lub z ezoteryką. Coelho zaś uwaŜa, Ŝe musi pisać prostym językiem, 
aby docierać do wszystkich czytelników. UwaŜa się za bajarza, a swoje ksiąŜki chciałby widzieć w księgarni w 
dziale literatury lub filozofii. Tym, którzy przyłapujągo na błędach gramatycznych, odpowiada z ironią, Ŝe 
niektórzy znawcy literatury znajdowali je nawet w Don Kichocie Cervantesa. Nikt nie zaprzeczy, Ŝe jest 
jednym z dziesięciu najlepiej sprzedających się pisarzy świata. Jego ksiąŜki rozeszły się w ponad trzydziestu 
milionach egzemplarzy, choć jego dorobek literacki obejmuje zaledwie kilkanaście tytułów. W ciągu paru 
latCoelho sprzedał więcej ksiąŜek niŜ Jor-ge Amado przez całe swoje długie Ŝycie. W tym rozdziale opowiada 
o swoim procesie twórczym - Ŝeby pisać, musi najpierw kochać się z Ŝyciem.
130

Strona 40

11188

Juan Arias
— Dlaczego czujesz potrzebę pisania?
Paulo Coelho
-Jedyny sposób dzielenia się miłością to praca, a moją pracą jest pisanie, tak jak pracą taksówkarza jest 
prowadzenie samochodu.
- Czy ktoś ci narzucił pisanie, czy to był twój wybór?
- Całe Ŝycie marzyłem o pisaniu. Zawsze do tego dąŜyłem, czasem wbrew rozsądkowi, nieraz błądząc, ale się 
nie zniechęciłem. To był mój świadomy wybór.
- Powiedziałeś kiedyś, Ŝe do pisania potrzebujesz połączenia ze źródłem energii. Co to znaczy?
- Lubię sięgać po pojęcia rodem z alchemii, będącej duszą świata, albo do podświadomości zbiorowej Junga. 
Łączę się z przestrzenią, w której zawiera się wszystko.
- Pisze o tym Borges.
131
- U Borgesa to się nazywa Alef, punkt gdzie zbiegają się wszystkie rzeczy świata. Alef pochodzi z kabały, to 
pierwsza litera hebrajskiego alfabetu. Jest punktem skupiającym wszystko w tym samym czasie. W 
opowiadaniu Borgesa, zatytułowanym właśnie Alef, pewien człowiek idzie ulicą, potyka się i upada. 
Bezwiednie trafia właśnie w taki punkt przestrzeni, gdzie widać wszystko naraz: wszystkich ludzi, lasy, rzeki, 
wszystkie wszechświaty.
- Czy tego właśnie doświadczasz, gdy piszesz?
-Jest taki moment w trakcie pisania, kiedy czujesz zmęczenie, ale mimo to piszesz dalej z powodu dyscypliny, 
jaką sobie narzuciłeś. W pewnej chwili, nie wiadomo kiedy i nie wiadomo jak, łączysz się z czymś, co sprawia 
ci przyjemność, jakby ze źródłem energii i wtedy czas zaczyna płynąć bardzo szybko. Sądzę, Ŝe w takim 
właśnie momencie twórczym człowiek łączy się z bliźnimi. śycie ma dla mnie waŜny wymiar symboliczny, bo
jesteśmy nie tylko istotami ludzkimi, lecz równieŜ swoistymi symbolami.
- Bardzo lubisz symbol wody.
- MoŜe dlatego Ŝe zawsze mam ją tutaj przed oczami, kiedy pracuję i odpoczywam: wspaniały Ocean 
Atlantycki i dostojną plaŜę Copacabana. Woda jest wyjątkowo symboliczna, to bowiem podstawa Ŝycia i 
tworzenia. W morzu dochodzi teŜ do konfliktu, wtedy powstaje fala, a to sprawia, Ŝe moŜemy odróŜnić morze
od lądu. I w tej strefie, czasem spokojnej, czasem wzburzonej, czasem zgubnej, zawiera się akt twórczy.
Szanuję tajemnicę. Wiem, Ŝe zdarzają się rzeczy, których nie rozumiemy, i trzeba uszanować tę tajemną sferę.
— Podobno czasami zaczynasz pisać coś, czego później Ŝałujesz i porzucasz tekst albo go niszczysz.
132
-  To prawda. Kiedy zaczynam pisać, nie wiem, czy robię dobrze. Piszę przede wszystkim dla siebie, bo jestem 
swoim pierwszym czytelnikiem. Kiedyś dawałem moje ksiąŜki do czytania innym przed publikacją. Teraz nie. 
Radzę sobie sam. I kiedy zdaję sobie sprawę, Ŝe to, co piszę, nie działa, porzucam to. Tak wydarzyło się 
ostatnio z ksiąŜką o Cyganach. W pewnej chwili po prostu przestałem ją pisać.
- Po czym poznajesz, Ŝe tekst nie działa?
- Stwierdzam, Ŝe nie jest szczery, Ŝe nie płynie. To się czuje.
- Jak wybierasz tematy do swoich ksiąŜek?
-Jestem pisarzem zaangaŜowanym politycznie, ale moje poszukiwania są głównie natury duchowej. Dlatego 
właśnie najwięcej o tym piszę. Był taki czas, kiedy uwaŜałem, Ŝe potrafię odpowiedzieć na kaŜde pytanie, ale 
teraz zdaję sobie sprawę, Ŝe to niemoŜliwe, a nawet śmieszne. Mógłbym wszystko wytłumaczyć, powołując się
na mistrzów czy guru, ale to nie wychodziłoby ode mnie. A przecieŜ ciągle jesteśmy sami dla siebie tajemnicą i
jednego jestem pewien: musimy dawać to, co w nas najlepsze. Tylko to moŜe nam dać prawdziwe spełnienie. 
JeŜeli w Ŝyciu nie kierujesz się szczerością, oszukujesz samego siebie i oszukujesz innych, lecz to jak kaŜde 
kłamstwo ma krótkie nogi, bo imperium zła teŜ się rządzi swoją logiką.
- Co sprawia, Ŝe piszesz nową ksiąŜkę?
-  Dam ci obrazowy przykład. Właśnie wróciłem z Japonii, gdzie przez wiele dni podpisywałem ksiąŜki. 
Widziałem tam bardzo pomysłowe urządzenie do płoszenia jeleni, które skojarzyło mi się z moim procesem 
twórczym. Urządzenie to składa się z wydrąŜonego w środku bambusa, który napełnia się wodą. Kiedy 
bambus jest juŜ pełen, woda wylewa się i spada na coś, co powoduje straszliwy łoskot, a to z kolei płoszy 
jelenie. To urządzenie stało się dla mnie symboliczne, bo my tak sa-
133
mo napełniamy się i w pewnej chwili musimy się tym podzielić. MoŜemy to nazwać miłością albo potrzebą 

Strona 41

11188

uczestnictwa w Ŝyciu, ale tak naprawdę, gdy robimy coś z entuzjazmem, czujemy potrzebę podzielenia się 
tym z drugim człowiekiem.
— A jak ty się „napełniasz"?
-To się dzieje poza moją świadomością, jakbym po akcie miłosnym z Ŝyciem zaszedł w ciąŜę i nigdy nie wiem, 
kto był ojcem. Przez dwa lata — tyle mniej więcej czasu zazwyczaj upływa między powstaniem jednej a 
drugiej ksiąŜki - nie robię nic, nic nie notuję, ale jestem całkowicie otwarty na Ŝycie. I w pewnej chwili coś 
wchodzi we mnie i mnie zapładnia. Wtedy przychodzi potrzeba pisania.
— A jak się orientujesz, Ŝe jesteś bliski „poczęcia"?
— Zaczynam czuć... moŜe nie złość, raczej pewne rozdraŜnienie. Wtedy mówię do siebie: czuję się pełny, 
brzemienny, gotowy do „wydania na świat".
— Czyli musisz być otwarty, aby przyjąć, a później spalić kokon, by odsłonić, co nosisz w sobie?
-To jest właśnie klasyczna formuła w alchemii, którą moŜna streścić tak: roztopić się i zastygnąć. Rozproszyć i 
skupić. Rozkurczyć i skurczyć. To tak jak z mechanizmem serca i tyloma innymi w przyrodzie.
— Czy w trakcie pisania waŜna jest dla ciebie dyscyplina, czy wolisz anarchię?
- Anarchię lubię kiedy indziej, ale przy pisaniu dyscyplina jest podstawą. To zdyscyplinowanie jest chyba 
jedyną pozytywną rzeczą, jaką wyniosłem z czasów mojej młodości, z gimnazjum jezuitów. Zazwyczaj kiedy 
siadam przed komputerem, Ŝeby zacząć pisać, ogarnia mnie straszliwe lenistwo. Mówię sobie: przecieŜ
134
juŜ napisałeś dość ksiąŜek, jesteś znanym pisarzem, czego ci trzeba więcej? To są oczywiście wybiegi mojego 
lenistwa. Początek jest zawsze trudny. Później historia zaczyna płynąć. A gdzieś tak w połowie ksiąŜki 
opuszcza cię juŜ ten początkowy entuzjazm i wiesz, Ŝe jeszcze daleko do końca. Właśnie wtedy wielu pisarzy 
się poddaje.
- Czy ty takŜe jak inni pisane masz jakieś manie w czasie pisania?
— o tak, mnóstwo. Na przykład kiedy zaczynam pisać, nie mogę przerwać nawet na jeden dzień, bo jeśli 
przerwę, tracę wątek i nie jestem w stanie pisać dalej. W podróŜy piszę w samolotach i hotelach. Dopiero w 
tym roku złamałem tę zasadę przy pisaniu ostatniej powieści Weronika postanawia umrzeć. Musiałem 
przerwać pracę na kilka miesięcy. Dzięki Bogu, udało mi się do tego wrócić, co oznacza, Ŝe w przypadku 
manii teŜ mogą być pewne odstępstwa od reguły. Inną moją manią jest to, Ŝe muszę pisać swoje ksiąŜki tutaj, 
w Brazylii, obok mojej Copacabany.
-  Co ciekawe, prawie wszystkie twoje ksiąŜki czerpią inspirację z Hiszpanii, a Ŝadna z Brazylii.
-To jeden z paradoksów. W dzieciństwie miałem nianię, Hiszpankę. Stąd chyba bierze się mój sentyment do 
Hiszpanii i cała moja wyobraźnia kieruje się w tamte strony. Akcja większości moich powieści toczy się w 
Hiszpanii. Ale do pisania potrzebuję pewnego dystansu i muszę być tutaj, choć dopadają mnie tysiące 
problemów. By tworzyć, potrzebuję zmęczenia codziennością. Inaczej mówiąc, czuję się Brazylijczykiem do 
szpiku kości i dlatego do pisania trzeba mi mojej Brazylii.
— Co oznacza dla ciebie być Brazylijczykiem?
-To znaczy Ŝyć w jedynej na świecie kipiącej mieszance ras i kultur, z wpływami afrykańskimi, japońskimi, 
europejskimi, indiańskimi. Ten koktajl tysiąca rzeczy
135
nauczył nas, Brazylijczyków, tolerancji dla świata ducha ze wszystkim, co magiczne i wyraŜa się poprzez 
symbole, przede wszystkim w muzyce, tańcu i poezji.
- W Europie juŜ nie ma tej tolerancji.
-Jest, ale zapomnieliście o niej. Cofnijmy się do historii, kiedy nomadzi zeszli z gór, aby zbudować pierwsze 
osady. Kto wybierał na nie miejsce? Czym się kierował? Nie kryteriami logicznymi, lecz magicznymi. Tak było
w czasach, kiedy Bóg jeszcze nie miał imienia ani konkretnego miejsca, bo towarzyszył ludziom w ich wiecznej
tułaczce. Politeizm i imiona Boga powstają wraz z pierwszymi osadami. Osada rodzi się, kiedy ludzie 
odkrywają rolnictwo i zaczynają rozumieć, Ŝe mogą się wyŜywić bez ciągłego przenoszenia się z miejsca na 
miejsce. Wtedy teŜ pojmują powolny upływ czasu, jaki jest potrzebny od zasiania ziarna do zebrania plonu. 
Taka teŜ jest moja mentalna podróŜ pisarza. W okresie pierwszego osadnictwa człowiek zaczyna odkrywać 
związek między aktem miłości i brze-miennością. Dopóki nie zrozumiano tego procesu, nie wiadomo było, kto
jest ojcem. Człowiek stopniowo zdawał sobie sprawę, Ŝe do kiełkowania, rodzenia i wzrostu potrzeba czasu.
- Ludzie wznoszą świątynie, a wokół nich się osiedlają.
- Pierwszy mur powstaje nie wokół miasta, lecz wokół świątyni. Tak rodzi się kasta kapłanów, władza 
świętości. Bóg ma juŜ imię i ołtarz, a część ludzi przywłaszcza go sobie. Zostało oddzielone sacrum - 

Strona 42

11188

świątynia, gdzie skupia się władza - od profanum, którym jest świat poza świątynnym murem.
-i ten podział przetrwał do naszych czasów.
-Zmienia się wprawdzie struktura miasta, zmieniają się środki transportu, systemy społeczne i rządy, ale 
symbol tego muru, tego podziału na sacrum i profa-
136

num jest wciąŜ aktualny. Podział ten burzy Jezus w Ewangelii. Do pewnej Samarytanki mówi on, Ŝe nadejdzie 
dzień, kiedy ludzie będą czcić Boga nie w świątyni tej czy tamtej, tylko „będą oddawać cześć Ojcu w Duchu i 
prawdzie". A w przypowieści o dobrym Samarytaninie wychwala go za to, Ŝe pomaga rannemu na drodze, 
mimo Ŝe Samarytanie byli ateistami, bezboŜnikami, a krytykuje lewitę, człowieka sacrum, świątyni.
Teraz wielu ludzi zaczyna rozumieć, Ŝe aby dostąpić misterium i zaszczepić je w nasze Ŝycie, trzeba zburzyć 
podział na sacrum i profanum. Gdy mur runie, sacrum i profanum wzajemnie się przenikną. I to właśnie 
dzieje się w Brazylii.
- Europtjczyey czują ty wastą inność.
- A wiesz dlaczego? Bo w Brazylii ta wielka mieszanka ras i kultur nie zostawiła czasu na wzniesienie muru 
wokół ołtarza. Do Bahfi afrykańscy niewolnicy przywieźli swoje rytuały i zmieszali się z chrześcijanami. Tak 
zrodził się ekumenizm, który wprawdzie nie zawsze się sprawdza, ale mimo wszystko jest lepszy niŜ 
dominacja jednej religii nad innymi. PoniewaŜ nie zbudowano tego muru, który oddziela sacrum od 
profanum, magię od rzeczywistości, misterium przeniknęło do wszystkich dziedzin Ŝycia. Sacrum wdarło się 
do profanum. Dlatego Brazylijczycy nie wzdragają się tak bardzo na sprawy ducha i akceptują kaŜde 
doświadczenie przesycone duchowością i tajemnicą. Nie wiem, czy zauwaŜyłeś, Ŝe druŜyna Brazylii to jedyni 
piłkarze świata, którzy wychodzą na boisko, trzymając się za ręce, aby przekazać sobie energię. Ronaldo 
zawsze jest na końcu tego pochodu i ma jedną rękę wolną, dotyka nią murawy boiska, by zaczerpnąć z niej 
energii z ziemi. Jeśli przyjedziesz do Rio na sylwestra, tu, na plaŜy Copacabana, ujrzysz niewiarygodne 
widowisko. Znajdziesz się wśród miliona katolików, ubranych na biało i rzucających kwiaty do morza, jak 
kaŜą dawne afrykańskie obrzędy. Tutaj wszystkie wierzenia współistnieją ze sobą, wierni i teologowie potrafią
godzić je bez wyrzutów sumienia. Dlatego mówię, Ŝe fakt bycia Brazylijczykiem ma duŜy wpływ na moją 
twórczość, bo tutaj wszyscy kierują się intuicją, nie wstydzą się
137
duchowości czy magii, są duŜo bardziej otwarci na paradoks niŜ na kartezjańską logikę. Są niezwykle ludzcy i 
otwarci na wszystko, co jest tajemnicą.
- Dlatego tutaj mieszkasz?
-Wybrałem Ŝycie w Brazylii, a konkretnie w Rio de Janeiro, które jest najŜywszym i najcudowniej 
niekonwencjonalnym miastem świata. JuŜ ci mówiłem, Ŝe jestem człowiekiem skrajności. William Blake 
napisał: „Droga skrajności wiedzie do pałacu mądrości". Wierzę w to. Dlatego kiedy piszę ksiąŜką, to „po 
brazylijsku", czyli z pasją. W Rio jest wiele spokojniejszych miejsc, pośród zieleni, aleja chcę mieszkać właśnie 
tu, w dzielnicy Copacabana. Tu, między morzem a lasem tropikalnym, zobaczysz silne kontrasty. Chodnik 
obok plaŜy jest czarno-biały, biedni i bogaci Ŝyją ciasno obok siebie. Są teŜ inne dzielnice mieszane, ale ta ma 
silną osobowość, która pasuje jak ulał do mojej natury i tutaj dobrze misiępisze.
- A propos sylwestra, spędzasz go w Rio?
- Mogę ci zostawić mój dom na sylwestra, bo my koniec roku spędzamy w grocie Massabielle w Lourdes. W 
1989 obchodziłem tam samotnie swoje urodziny i było to mocne przeŜycie. Odtąd postanowiliśmy z Cristiną 
spędzać ostatni dzień roku w grocie objawień. Jest tam zazwyczaj bardzo zimno, zbiera się nie więcej niŜ 
pięćdziesiąt osób, ludzi z najróŜniejszych stron świata i z najróŜniejszymi uczuciami, połączonych atmosferą 
prostej modlitwy. Za pierwszym razem bardzo mnie to poruszyło, Matka Boska niemal oczarowała mnie. To 
miałem na myśli, mówiąc ci o religii jako o wspólnym oddawaniu czci.
- A co robicie w sylwestra?
— Właściwie nic. Nie ma radości ani smutku, tylko pogoda ducha. Prawie zawsze pada. Zazwyczaj jemy 
skromną kolację w hotelowej restauracji, a następnie
138
wszyscy Ŝyczymy sobie szczęśliwego Nowego Roku. Tak obcujesz z bliska z tajemnicą wiary. Jednego roku 
pojechałem do groty rano. Jakiś męŜczyzna siedział tam i medytował. Kiedy wróciłem wieczorem, jeszcze tam 
był. MoŜe wypełniał jakieś śluby, nie wiem. W Lourdes w nocy, kiedy jest mało ludzi, wszystko jest 

Strona 43

11188

niesamowicie magiczne.
- Ale czy nie sądzisz, Ŝe dziś magia wyszła trochę z mody w społeczeństwie zdominowanym przez produkcję, 
konsumpcję, nowe technologie i globalizację rynku?
- Coś ci powiem, Juan, cała ta globalizacja rynku światowego, te wszystkie giełdy i tak dalej, to są dopiero 
prawdziwe czary. Najmagiczniejsze z magicznych. Bo nie powiesz mi, Ŝe dziś ekonomiści coś rozumieją. Są 
zagubieni, niezdolni do jakiejkolwiek prognozy, nic nie mogą zaplanować. Magia rynków światowych 
nadchodzi z giełd i wystarczy, Ŝe japońska dostanie kataru, by wszyscy nagle się pochorowali na śmiertelną 
grypę. Wszyscy ekonomiści podlegają skutkom magii, której nie umieją i nie mogą kontrolować.
Wszyscy ci guru, ci najwyŜsi kapłani ekonomii mają swoją religię, swoje dogmaty, swoje misteria, którymi 
Ŝonglują, by wywrzeć wraŜenie na biednych śmiertelnikach, lecz w rzeczywistości z tej magii giełd wychodzą 
nadzy, bez Boga.
- Zdaje się, Ŝe ty teŜ grasz na giełdzie.
— Bardzo rzadko. I zawsze przeciwstawiam się. maklerom i wprawiam w zakłopotanie mojego bankiera. 
Mówię mu na przykład: „Te akcje, które spadają, zaraz wzrosną". On odpowiada mi, Ŝe nie, a ja, Ŝe tak. A 
kiedy rzeczywiście rosną, on mnie pyta: „Skąd wiedziałeś?". Odpowiadam mu: „Mam kobiecą intuicję, a poza 
tym wiem, Ŝe jeŜeli tak bardzo spadły, to muszą wzrosnąć. Wy mówicie, Ŝe to niemoŜliwe, podajecie tysiące 
powodów, a ja znam po prostu odwieczny ruch morza, gdzie po odpływie następuje przypływ". Ot i 
wszystko. Oni gubią się w naukowych prognozach. My sądzimy, Ŝe oni wiedzą, ale ci wszy-
139
scy ekonomiści tak naprawdę nic nie wiedzą. To tak jak siły Dobra i Zła. Jeśli pewnego dnia siły Zła 
postanowią zdewaluować pieniądz w Brazylii i zrujnować jej gospodarkę, zrobią to i Ŝaden ekonomista nic tu 
nie poradzi, Ŝaden rząd tego nie zahamuje. Dlatego ja się w to nie mieszam, trzymam pieniądze na 
ksiąŜeczkach oszczędnościowych i juŜ.
- A więc wierzysz w Zło?
- Dobre pytanie. Wierzę w dwa rodzaje Zła: w zło naturalne i sztuczne. Jako mono-teista wierzę w Zło 
naturalne, które jest lewą ręką Boga, czyli w historie, które się przytrafiają. Zło sztuczne to sprawy, które 
stwarzamy sami i projektujemy w czasie, bo to jest świat symboliczny, który staje się rzeczywistością. Aby 
rozproszyć ciemności, wystarczy zapalić światło, bo przecieŜ nie moŜna zapalić ciemności.
-1 ty mówisz, Ŝe nie lubisz metafor!
- Pewne sprawy moŜna wytłumaczyć tylko poprzez obrazy. Ale wracając do Zła: nazywamy tak rzeczy, które 
się dzieją i nie moŜemy ich zrozumieć, choć głęboko ranią. Klasyczny jest przykład Hioba.
-  Nie uwaŜasz, Ŝe istnieje niebezpieczeństwo, Ŝe zaczniemy usprawiedliwiać cierpienie i niesprawiedliwość, 
zamiast zwalczać ich przyczyny?
-Zawsze istnieje takie niebezpieczeństwo i wszelkie poszukiwania duchowe niosą niebezpieczeństwo. Trzeba 
być czujnym. Ale zapewniam cię, Ŝe nie poznałem nigdy człowieka, który by szedł drogą duchową i 
usprawiedliwiał cierpienie, a nie starał się mu zaradzić w miarę swoich moŜliwości.
- Istnieją jednak ludzie, którzy szczycą się swoją duchowością, a w gruncie rzeczy nie robią nic, aby zmienić 
ten niesprawiedliwy świat.
140
-Nie naleŜy uogólniać. Kto zmienił moje Ŝycie? Ludzie, którzy oświecili mnie swoim przykładem, ale do tego 
musieli być widoczni i bez kompleksów pokazywać swoje cnoty. JuŜ Ewangelia mówi, Ŝe nie zapala się 
świecy, aby ją schować pod korcem, przeciwnie, stawia się ją na świeczniku, aby świeciła wszystkim. Ja takŜe 
widziałem straszne rzeczy w swoim Ŝyciu, spotkałem ludzi, którzy próbowali mną manipulować w sferze 
magii i ducha. Nawet ja sam w latach sześćdziesiątych próbowałem manipulować innymi. Ale przecieŜ ludzie 
nie są tacy głupi, jak sądzimy, i umieją odróŜnić tych, co prowadzą ich ku światłu, od tych, co zapędzają w 
ciemności. Parę dni temu widziałem w telewizji program o sektach. Boję się sekt, ale ten program był po 
prostu nie do przyjęcia. Wyglądało na to, jakbyśmy wszyscy byli maleńkimi dziećmi niezdolnymi do 
samodzielnego myślenia.
- Miliony ludzi czytają twoje ksiąŜki i pod ich wpływem zmieniają swoje Ŝycie. Czy to nie jest wielka 
odpowiedzialność dla pisarza?
— Poprzednia dygresja pomoŜe moim czytelnikom lepiej mnie zrozumieć, bo pisarz pisze o tym, co czuje i 
przeŜywa. Oczywiście czuję się odpowiedzialny, i to bardzo, bo widzę skutki moich ksiąŜek. A takŜe dlatego 
Ŝe jestem świadomy niejednego błędu, jaki popełniłem w Ŝyciu.
Wiem, Ŝe jestem sławnym pisarzem, tłumaczonym na dziesiątki języków, bardzo kochanym, ale takŜe 

Strona 44

11188

szkalowanym, nielubianym i wręcz znienawidzonym. Ale obecnym i Ŝywym. Pierwsze pytanie, jakie sobie 
zadajęjako pisarz, to czy jestem w zgodzie z sobą samym, i na razie sądzę, Ŝe tak. Poza tym jeŜdŜenie po 
świecie i opowiadanie po wielokroć w wielu róŜnych miejscach o tej samej ksiąŜce zmusza mnie do ciągłych 
przemyśleń nad tym, co napisałem.
- Czy nie przeszkadza ci to, Ŝe oprócz pisarza twoi czytelnicy widzą w tobie guru lub mistrza?
- To jest problem. Czasem niepokoi mnie ta cienka granica między pisarzem
141
a guru i zadają sobie pytanie, czy podołam wyzwaniu. To bardzo niebezpieczna mina. Do tej pory udało 
misięją omijać, ograniczającsięw mojej profesji pisarza, do tego co mam do powiedzenia w moich ksiąŜkach i 
zadziałało to jak katalizator.
— Federico Fellini, kiedy go pytano o wydarzenia minione bądź przyszłe, odpowiadał: „Wszystko juŜ 
powiedziałem w moich filmach".
— To bardzo ładne. Prawda jest taka, Ŝe do tej pory broniłem się, aby nie wypaść z roli pisarza. Pięć lat temu 
mogłem spędzać Ŝycie na prowadzeniu wykładów i konferencji, zarabiając w ten sposób krocie. W samej 
Brazylii sprzedałem sześć milionów ksiąŜek. Gdybym pobierał jednego dolara za udział w spotkaniu ze mną, 
zbiłbym fortunę. Ale nie zrobiłem tego.
— jak przyjmujesz krytykę swego stylu pisania?
— Krytycy takie mają zadanie i nam, pisarzom, bardzo pomagają. Nigdy nie czuję się osobiście uraŜony 
krytyką, bo świadomie piszę ksiąŜki w sposób bardzo zwyczajny, lekki i potoczysty, tak aby wszyscy mogli 
mnie zrozumieć. Dlatego czasem rozlegająsięoburzone głosy, Ŝe nie umiem pisać, Ŝe jestem zbyt prosty. 
Mniesięwydaje, Ŝe nie istnieje jeden sposób pisania. KaŜdy pisarz ma odrębną osobowość, indywidualność i 
kaŜdy pisze dla swojego odbiorcy. Z wielką miłością i czułością odnoszę siędo ludzi prostych, którzy są takŜe 
szczerzy i prawdziwi. To z nimisięutoŜsamiam. Nigdy nie przeciwstawiam się moim krytykom, a kiedy ich 
spotykam, jestem dla nich bardzo miły, nie z cynizmu czy z poczucia zwycięstwa, bo sprzedałem miliony 
ksiąŜek, tylko dlatego Ŝe jestem szczery.
— Za to bardzo się wściekasz na niektórych swoich wydawców.
-JuŜ ci tłumaczę dlaczego. Na początku nie miałem Ŝadnego doświadczenia 142
i podpisywałem kontrakty na tłumaczenia nie na dany kraj, ale na język. I tak moje ksiąŜki przyjeŜdŜały do 
Indii z Anglii czy Irlandii i chciano je sprzedawać po piętnaście dolarów, kiedy średnia cena ksiąŜki wynosi 
tam trzy dolary. A w tym kraju Ŝyje pięćset milionów mieszkańców. Sprzeciwiałem się. Wymusiłem, aby moje 
ksiąŜki były wydawane w danym kraju i sprzedawane po lokalnej cenie, Ŝeby nie były importowanym 
luksusem. Tak samo było tutaj w Ameryce Łacińskiej i w Afryce. Na przykład pokłóciłem się z moim 
portugalskim wydawcą, który wysyłał moje ksiąŜki do Afryki w cenie obowiązującej w Europie. I mówiłem 
mu: „Mario, jesteś socjalistą i nie wierzysz w Boga. Ja wierzę, ale twoje serce socjalisty musi zrozumieć, Ŝe nie 
moŜemy sprzedawać ksiąŜek w Afryce po tak wysokich cenach. Trzeba je tam drukować". I teraz mamy juŜ 
tanie ksiąŜki na przykład w Angoli czy na Wyspach Zielonego Przylądka.
- Dlaczego chowasz swoją bibliotekę?
—Mówiłem ci, Ŝe krępuję się pokazywać, co czytam czy przeczytałem. W 1973 roku miałem dom pełen 
ksiąŜek. Pewnego dnia, kiedy wróciłem z pracy, zobaczyłem, Ŝe półki mojej biblioteki zawaliły się pod 
cięŜarem ksiąŜek, i pomyślałem, Ŝe gdybym w tamtym momencie był w domu, niechybnie bym zginął 
przywalony ksiąŜkami. Przypomniałem sobie, jak Borges stawał przed swoją biblioteką i zadawał sobie 
pytanie: „Ilu z tych ksiąŜek nigdy nie przeczytam?". I zacząłem się zastanawiać: „Po co mi te wszystkie ksiąŜki,
skoro wiem, Ŝe i tak ich nie przeczytam? Na kim chcę zrobić wraŜenie?". I postanowiłem wtedy, Ŝe moja 
biblioteka nie przekroczy czterystu ksiąŜek, co i tak jest zbyt duŜo, gdybym chciałje kiedyś przeczytać jeszcze 
raz. I nie myśl przypadkiem, Ŝe trzymam je tutaj, w salonie, są gdzie indziej, zamknięte w szafie.
- Czy uwaŜasz, Ŝe w swoich ksiąŜkach przekraczasz jakieś granice?
- śeby być pisarzem, trzeba mieć trochę fantazji i umieć wykraczać poza granice,
143
łamać schematy przyjętych konwencji. Zawsze staram się. pogodzić rygor ze współczuciem, tak jak mamy 
odrobiną rozsądku, by nie robić pewnych głupstw. Ale przede wszystkim nie moŜna zabić tego dziecka, które 
nosimy w sobie. Sądzę, Ŝe moje ksiąŜki są czytane właśnie przez dziecko, które w nas mieszka. Dlatego piszę 
historie, które się podobają, nie redaguję rozpraw filozoficznych, nudnych wielkich teorii. Jeśli ktoś chce 
dowiedzieć się, co sądzę o Ŝyciu i ludziach, przeczyta ten wywiad. Po to rozmawiam teraz z tobą. Ale jeśli chcę
opowiedzieć o granicach szaleństwa i rzeczywistości, wtedy piszę powieść opartą na jakiejś ciekawej historii i 

Strona 45

11188

w niej jest wszystko. Ale ta historia mówi do dziecka w nas, bo to właśnie ono jest kapitanem dającym rozkazy
mózgowi i całej reszcie.
- Ktoś mógłby ci zanucić, Ŝe to poszukiwanie dziecka, które nosimy w sobie, jest obawą przed spotkaniem z 
naszą dorosłością.
- A co to jest ta dorosłość? Czym jest dojrzałość? Początkiem dekadencji, bo kaŜdy dojrzały owoc albo zostanie 
zjedzony, albo zgnije. Baćsiętego dziecka, które w nas Ŝyje? ToŜ to głupota! Kto z nas moŜe o sobie powiedzieć,
Ŝe dojrzał, jest w pełni dorosły, nie potrzebuje wiary w Boga i sam jest wzorem do naśladowania dla innych? 
Tylko szaleniec mógłby tak powiedzieć. Prawda jest taka, Ŝe podlegamy ciągłej ewolucji, dojrzewamy i 
rodzimysięw kaŜdym ułamku sekundy.
-Są teŜ tacy, co twierdzą, Ŝe niczego się nie boją.
-Właśnie. W jednej z moich ksiąŜek bohater pyta, co to jest odwaga. Odwaga to strach, który umiesięmodlić. 
Głęboko w to wierzą, bo ten, cosięnie boi, nie moŜe teŜ być odwaŜny. To wielki paradoks, bo jeślisięnie boją, to
wyskoczą przez okno albo nie cofnąsięprzed nadjeŜdŜającym samochodem. Człowiek odwaŜny odczuwa 
strach, ale nie dajesięzastraszyć, a to spora róŜnica.
- Kim byli twoi idole z młodości?
144
-Zasadniczo jeden muzyk John Lennon i jeden pisarz jorge Luis Borges. Byłem nim zafascynowany do tego 
stopnia, Ŝe aby poznać osobiście tego wielkiego Ar-gentyńczyka, pewnego dnia wsiadłem do autobusu z moją 
ówczesna dziewczyną i pojechałem do Argentyny. Jakimś cudem udało mi się. dowiedzieć, gdzie mieszka. 
Przychodzimy pod wskazany adres. Tam mówią nam, Ŝe siedzi przed hotelem obok domu. ZbliŜam się. do 
niego. On siedzi przy stoliku. Nie zmruŜyłem oka w podróŜy przez czterdzieści osiem godzin, tak chciałem z 
nim porozmawiać, ale kiedy stanąłem przed nim, zaniemówiłem. „Stoję przed swoim idolem, ale idole milczą"
— pomyślałem w duchu i nie odezwałem się ani słowem. Moja dziewczyna nie mogła tego zrozumieć. 
Wytłumaczyłem jej, Ŝe tak naprawdę pragnąłem zobaczyć tylko swój mit i udało mi się. Słowa były zbyteczne.
- Identyfikowałeś się z nim przez całe Ŝycie.
- Niewątpliwie. Borges miał ogromny wpływ na moją twórczość. Uwielbiam jego prozę i poezję. Czuję się 
dumny, Ŝe jesteśmy spod tego samego znaku - urodziłem się dwudziestego czwartego sierpnia jak on, choć 
oczywiście wiele lat później.
- Wolisz jego prozę czy poezję?
- Uwielbiam bez wyjątku wszystko, co napisał. Jego wiersze czytałem tysiące razy, wiele z nich znam na 
pamięć.
- Nie wierzę! Spróbujesz powiedzieć któryś?
- Proszę bardzo. MoŜe być sonet? Posłuchaj na przykład tego:
Nie będę szczęśliw juŜ. To nieistotne Chyba. Na świecie tym są inne rzeczy; Jakakolwiek chwila głębokości 
przeczy I wielkości morza. śycie jest ulotne
145
i choć godziny - długie, dźga ta szpica,
mroczna zagadka, co na nas czyhała,
Śmierć, to drugie morze, ta druga strzała,
Co ma nas uwolnić od słońca i księŜyca
Oraz miłości. Szczęście, coś mi dała
I zabrała, w proch będzie roztarte;
Co było wszystkim, nic nie będzie warte.
I tylko radość smutku mi została,
Ten marny zwyczaj, co mnie pcha ku górom,
na Południe, ku drzwiom pewnym i murom.
Coelho wyrecytował sonet zatytułowany 1964 [II] z tomu El otro, el mismo, bez błędu, bez zająknienia, w 
czystym dialekcie kastylijskim.
- Gdzie chciałbyś, aby stały twoje ksiąŜki w księgarni?
-Jedne w dziale literatury, inne filozofii, ale nie w ezoteryce. I mówię to bez wstydu i pruderii, lecz z dumą.
- jakim jesteś czytelnikiem?
- Moja relacja z ksiąŜkami jest niemal magiczna i tutaj teŜ mam róŜne swoje dziwactwa. Przede wszystkim 
czytam tylko te ksiąŜki, które sam kupię, nigdy nie te, które dostaję w prezencie. Codziennie dostaję 
kilkanaście ksiąŜek i nawet ich nie otwieram.

Strona 46

11188

- Ale w ten sposób moŜesz przegapić jakieś arcydzieło!
- JeŜeli to naprawdę dobra ksiąŜka, wcześniej czy później dowiem się o tym. Wtedy pójdę do księgarni i ją 
kupię. UwaŜam, Ŝe pisarz nie powinien dawać w prezencie swoich ksiąŜek. śaden szewc nigdy nie przysłał mi
butów, dlaczego
146
niby mam otrzymywać ksiąŜki?
- Nie mów mi, Ŝe nigdy nie zrobiłeś wyjątku. Na pewno kiedyś podarowałeś komuś swoją ksiąŜkę i 
przeczytałeś jakąś ksiąŜkę, którą ci ktoś przysłał. Sam pokazałeś mi list od ministra obrony Brazylii, w którym 
on dziękuje ci za ksiąŜkę Podręcznik wojownika światła, która bardzo mu się podobała.
- Oczywiście są wyjątki. W tym wypadku minister sam poprosił mnie o tą ksiąŜkę.
- ZałoŜę się, Ŝe przeczytałeś mój wywiad-rzekę z Jose Saramago Cl amorposible, który ci wysłałem.
- Przeczytałem, i to niejeden raz. Ale to co innego. Miałeś zrobić ze mną podobny wywiad, ale teŜ byłem 
bardzo ciekaw osobowości tak sławnego i cenionego pisarza jak Saramago. Podobnie zresztą było z twoją 
ksiąŜką Un Dios para el Papa. Nie wiedziałem nawet zresztą, Ŝe juŜ jest w księgarniach. Powiedziano mi o tym
w Madrycie, więc poprosiłem cię. o nią, bo chciałem poznać bliŜej papieŜa Wojtyłę. Ale zazwyczaj jeśli mam 
ochotę przeczytać jakąś ksiąŜkę, choćby przez wzgląd na autora, nie chcę jej dostać w prezencie. Wolę kupić.
-Ale fundacja twojego imienia czasami daje w prezencie ksiąŜki.
- To prawda, fundacja kupiła ostatnio dwanaście tysięcy moich ksiąŜek w celu ofiarowania ich bibliotekom w 
więzieniach, szpitalach i tak dalej. Wydawca zapytał mnie, czy ma sprzedać je po cenie produkcji, ale 
powiedziałem, Ŝe ma być to normalna cena detaliczna, jakbym je kupił w księgarni.
Naszej rozmowie przysłuchuje się jego mała siostrzenica. Coelho mówi, Ŝe kiedyś podarował jej Alchemika i 
pyta: „Przeczytałaś?". Siostrzenica kręci głową, Ŝe nie. Wujek udaje oburzonego: „Jak to! KsiąŜki twojego 
wujka
147
czyta cały świat, a ty jedna nie! Gdybyś kupiła tę ksiąŜkę za swoje kieszonkowe, na pewno byś ją przeczytała". 
Moja przyjaciółka, aby troszkę sprowokować Coelho, wręczyła mu po południu swój tomik poezji ze słowami:
„Daję ci tę ksiąŜkę, Ŝebyś ją wyrzucił do kosza". Coelho uśmiecha się, całuje ją i mówi: „Musisz mi ją 
zadedykować".
- Czy jesteś jakoś obecny w swoich ksiąŜkach?
-Tak naprawdę jestem wszystkimi postaciami z moich ksiąŜek. Jedyna postać, którą nie jestem, to alchemik.
- A to dlaczego?
- Bo alchemik juŜ wszystko wie, a ja wiem, Ŝe nie wiem wszystkiego. Oczywiście w Alchemiku jestem 
Pasterzem, Sprzedawcą Kryształów, a nawet Fatimą. W innych powieściach zawsze jestem głównym 
bohaterem. Nawet Bridą. W dwóch jestem całkowicie sobą: w As Valkirias i w Pielgrzymie. Bo większość 
moich ksiąŜek nie jest fikcją. To prawdziwe historie, które sam przeŜyłem. Nawet Weronika postanawia 
umrzeć, moja ostatnia powieść, to nic innego jak zbeletryzowana historia mojego trzykrotnego pobytu w 
szpitalu psychiatrycznym.
- Czujesz się pisarzem pielgrzymującym?
-  Wszyscy pisarze muszą być w ciągłym ruchu, przynajmniej wewnętrznie. Nie sądzę, aby Proust duŜo się 
przemieszczał fizycznie, ale on teŜ sporo podróŜował. Wszystkie wielkie klasyczne dzieła literatury to 
opowieści o wielkich podróŜach, od Biblii po Boską komedię, od Don Kichota po Iliadę. To zawsze 
poszukiwanie Itaki, zawsze metafora narodzin i śmierci, tej wielkiej podróŜy, którą musimy odbyć wszyscy, 
czy tego chcemy, czy nie.
01
Paulo Coelho ma miliony czytelników na wszystkich kontynentach i we wszystkich językach. Trudno 
powiedzieć, jacy są, bo są bardzo róŜni. Z tysięcy listów, jakie dostaje pisarz, nie wyłania się jeszcze dość jasny 
ich obraz. Wiadomo jedynie, Ŝe autor czuje się wobec nich raczej przyjacielem niŜ mistrzem, a przede 
wszystkim współtowarzyszem podróŜy. On z kolei ma pewien wgląd w uczucia, jakie budzi wśród 
czytelników, dzięki podróŜom po świecie. Odkrywa wówczas entuzjazm, jaki wywołują nie tylko jego ksiąŜki, 
ale sama jego obecność. W tym rozdziale opowie o kilku wzruszających, magicznych, zaskakujących 
spotkaniach.
juan Arias
- Porozmawiajmy o tym, kim są twoi czytelnicy.
Paulo Coelho

Strona 47

11188

-Musze, ci powiedzieć przede wszystkim, Ŝe mój związek z tą ogromną, anonimową masą jest bardzo 
intensywny, daleki od relacji mistrz-uczeń czy pi-sarz-czytelnik. To jak z przyjaciółmi, z którymi dzielę się 
czymś bardzo intymnym, tym co mamy wszyscy i co w nas najlepsze. Zobacz choćby ostatni list, jaki do mnie 
przyszedł. Jest bardzo dziwny. Młody chłopak przesyła mi zdjęcie, na którym jesteśmy obaj. Spotkaliśmy się 
na jakiejś promocji ksiąŜek w Anglii. To list bardzo kobiecy, ozdobiony rysunkami. Pisze, Ŝe uczy się 
portugalskiego, Ŝe w nocy śnią mu się anioły. Wysyła to zdjęcie, Ŝebym mu je podpisał. Ja nic nie pamiętam, 
ale on przypomina mi, gdzie się poznaliśmy i jak go to spotkanie poruszyło. Pisze mi teŜ o Alchemiku. Listów 
jak ten dostaję tysiące, czasem mają po osiem, dziesięć stron. Piszą do mnie przewaŜnie prości ludzie, bo 
waŜne osobistości z reguły nie mają na to czasu.
- Jak uwaŜasz, jesteś czytany częściej przez męŜczyzn czy przez kobiety?
- Na początku czytało mnie więcej kobiet, ale to się zmieniło. Kiedy zacząłem
151
spotykaćsięz czytelnikami, dziewięćdziesiąt procent audytorium stanowiły kobiety, dziesięć męŜczyźni. Teraz 
proporcje są sześćdziesiąt do czterdziestu. MęŜczyźni juŜ nie boją się okazywać emocji, stoją w kolejce po mój 
autograf tak samo jak kobiety. I sądzę, Ŝe pośród czytelników zachodzi ta sama proporcja. Ale nie wiem tego 
na pewno.
- Czy miałeś jakieś niespodzianki?
-Wiele razy. Czasem spotykam ludzi, których nigdy bym nie podejrzewał, Ŝe czytają moje ksiąŜki. Myślę, Ŝe 
moi czytelnicy naleŜą do bardzo róŜnych światów. Łączy ich wszystkich bardzo emocjonalny stosunek do 
mnie. Nie ma tutaj znaczenia, czy piszę dobrze, czy źle, rodzi się jakieś braterstwo, swoista wspólnota dusz. 
Kiedy czasem myślę o nich, jak wychodzą z domu, wsiadają do autobusu, wchodzą do księgarni i bywa, Ŝe 
stoją w kolejce po moją ksiąŜkę, jestem naprawdę poruszony.
-Jak sądzisz, dlaczego odniosłeś taki sukces?
- Kiedy ludzie czytają moją ksiąŜkę, na pewno mówią sobie: „Mógłbym napisać ją sam, ta ksiąŜka mówi o 
rzeczach, które znam, ale o których zapomniałem w natłoku codziennych spraw". To jest właśnie to, co 
nazywamy zbiorową podświadomością. Sądzę, Ŝe moje ksiąŜki łączą się z jakimś tajemniczym procesem 
twórczym, który wiele zawdzięcza kobiecej stronie ludzkiej duszy. A ta część w nas, która nie wznosi murów 
między sacrum i profanum, umie posługiwać się intuicją, magicznym wymiarem istnienia, na co dzień 
posługuje się paradoksem.
- Czy sądzisz, Ŝe jesteś dla młodych dzisiaj tym, kim Castaneda był dla pokolenia 68?
— W przedmowie do Pielgrzyma, mojego debiutu literackiego, cytuję Castanedę 
152
i utoŜsamiam Petrusa z Don Juanem, ale nie uwaŜam się za kontynuatora jego dzieła. Podczas mojej 
pielgrzymki do Santiago de Compostella odebrałem najwaŜniejszą w Ŝyciu lekcję: to, co nadzwyczajne, nie jest
przywilejem kilku wybrańców, lecz nas wszystkich, zwykłych śmiertelników. I jestem naprawdę, pewien, Ŝe 
wszyscy jesteśmy przejawem boskości Boga. U Castanedy przeciwnie, tylko wybrani mogą dotrzeć do 
tajemnicy, choć nadal pozostaje on moim idolem. Zawsze powtarzam, Ŝe odmienił moje Ŝycie. Kiedy umarł w 
kwietniu 1998 roku, napisałem o nim artykuł w dzienniku „0 Globo".
- Zdaje się, Ŝe pielgrzymka do Santiago de Compostela była bardzo waŜnym wydarzeniem w twoim Ŝyciu.
- W pewnym sensie było to dla mnie wydarzenie przełomowe. Na początku pielgrzymki myślałem, Ŝe tylko 
nielicznym wybrańcom dane będzie dotrzeć do tajemnicy ducha. Z tego powodu w połowie drogi przeŜyłem 
bardzo głęboki kryzys.
- Niektórzy wątpią nawet, czy naprawdę szedłeś przez tyle dni.
- Wiem o tym i niestety nie mam na to wpływu. Ale to znaczy, Ŝe nie przeczytali mojej ksiąŜki, gdzie 
opowiadam o tym niezwykle dla mnie waŜnym doświadczeniu, bo gdyby ją przeczytali, nie mogliby tego 
powiedzieć. Gdybym nie odbyłtej pielgrzymki, trudno by mi było opisać ją w najdrobniejszych szczegółach, 
dzień po dniu, a przede wszystkim niemoŜliwe, by wywołała takie zamieszanie w moim Ŝyciu. Tamto 
przeŜycie zetknęło mnie ze zwykłymi ludźmi, którzy okazali się bardzo mądrzy i udało im się przełamać moje
schematy myślowe. Pewnego dnia- nigdy tego nie zapomnę - w jakimś wiejskim barze spotkałem chłopaka, 
który był wprawdzie niewykształcony i zapewne nie miał pojęcia, kim był Proust, ale powiedział mi rzeczy 
tak fantastyczne o Ŝyciu, Ŝe osłupiałem. Inny nie odezwał się nawet słowem, ale okazał mi przyjaźń i pomoc, 
do jakiej ja nigdy nie byłem zdolny, pomimo całej mojej religijności, wiedzy i otwartości na sprawy ducha.
153
-1 wróciłeś odmieniony.

Strona 48

11188

-To była radykalna zmiana, o sto osiemdziesiąt stopni. I właśnie wtedy powstał w mojej głowie pomysł, by 
napisać o tym dla tych właśnie ludzi, których czasem uwaŜamy za ignorantów, a w których przecieŜ drzemią 
ogromne pokłady głębokiej mądrości. UwaŜałem się za pisarza, choć nigdy przedtem nie odwaŜyłemsiępisać. 
Wielką lekcją wyniesioną z tamtej pielgrzymki było zrozumienie, Ŝe największe piękno jest w prostocie. 
Dlatego mój dom, jak sam widzisz, jest urządzony wyjątkowo skromnie i prawie pusty. Dopiero tam, w kącie 
salonu, stoi kwiat. I jest piękny, bo wokół nie ma nic innego. Prostota jest największym pięknem.
- Potem długo mieszkałeś w Madrycie.
-  Przez kilka miesięcy i nie opuściłem chyba Ŝadnej corridy. To były bardzo szczęśliwe czasy. Po pierwsze, nic 
nie musiałem robić. Po drugie, nie miałem juŜ zamiaru stać się wybrańcem, nie twierdziłem, Ŝe cierpienie jest 
święte, Ŝe zawiłość to mądrość, a to co wyszukane - w dobrym guście. I juŜ ślepo nie wierzyłem w ten 
idiotyczny pogląd, Ŝe im bardziej coś jest trudne, tym waŜniejsze.
- Jeśli juŜ mówimy o zwykłych ludziach, czy wiesz, Ŝe konserwatywni teologowie katoliccy nie uznają 
objawień Matki Boskiej, z dość ciekawego powodu: gdyby miała coś do powiedzenia ludzkości, nie 
posługiwałaby się dziewczynami tak prostymi i niewykształconymi jak wizjonerki z Lourdes czy Fatimy.
— Tak jakbyjezus był wielkim mędrcem swoich czasów! Nie był. I aby głosić swoją prawdę, otoczył się nie 
mędrcami, lecz prostymi rybakami. Jest taka interesująca powieść science fiction zatytułowana Czarna chmura.
To opowieść o chmurze, która przemierza światy i i galaktyki, wysysając z nich całą mądrość. Chmura jest 
mądrością całkowitą i ma zamiar połknąć takŜe Ziemię. Człowiek
154
porozumiewa się. z chmurą i wyjaśnia jej, Ŝe na Ziemi istniejąjuŜ istoty rozumne, więc niech idzie sobie gdzie 
indziej. Lecz jeszcze inni ludzie proszą: Zanim odejdziesz, przekaŜ nam swoją wiedzę, gdyŜ jesteś taka mądra. 
Wybierz najmądrzejszego spośród nas i załatw to z nim. Czarna chmura łączy się. z mędrcem, który w wyniku
tego kontaktu dostaje wylewu krwi do mózgu. Ale zanim umiera, do szpitalnej sali wchodzi sprzątacz, i 
wtedy mędrzec mówi chmurze, Ŝe powinna przekazać swoją mądrość nie jemu, tylko właśnie temu 
sprzątaczowi.
- Dlaczego?
- Bo świat mędrca jest juŜ poukładany i spotkanie z chmurą mu ten jego świat przewraca do góry nogami. 
Natomiast człowiek prosty, kierujący się. zdrowym rozsądkiem, bez uprzedzeń, przejąłby nową wiedzę bez 
problemu i z radością. Czarna chmura Freda Hoyle'a, klasyczne dzieło literatury science fiction, bardzo pasuje 
do tego, co ci mówią o swoich czytelnikach. Piszą dla dziecka, które nosimy w sobie. Pełno jest fałszywych 
mitów o niewinności i dzieciach, tak jakby niewinność sprawiała, Ŝe ludzie są głupi. Nie, istnieje niewinność 
entuzjazmu, niespodzianki, przygody, którą najlepiej czują przede wszystkim dzieci. To właśnie chciał nam 
dać do zrozumienia Jezus w Ewangelii, kiedy mówi, Ŝe będzie uczył mądrości maluczkich, a ukryje ją przed 
mędrcami i moŜnymi tego świata. I to cała filozofia mojej twórczości.
- Powiedziałeś, Ŝe podczas twoich spotkań z czytelnikami na całym świecie zdarzały ci się rzeczy niezwykłe, 
czasem wręcz magiczne.
-i na szczęście mam świadków, którzy mogą to potwierdzić, bo inaczej nikt by mi nie uwierzył. Opowiem ci 
dwie takie historie. Raz miałem wykład w księgarni Books Ł Books, w Miami, na temat ksiąŜki Na brzegu 
rzeki Piedry usiadłam i płakałam, której bohaterką jest kobieta o imieniu Pilar. W pewnej chwili powiedziałem
tak: „Gustave Flaubert stwierdził kiedyś: Madame Bovary to ja". I dodałem: „Pilar to
155
ja". I jak zwykle podczas moich amerykańskich wykładów zacząłem czytać fragmenty ksiąŜki. Podczas lektury
usłyszeliśmy straszliwy łoskot, jakby się zwaliło coś cięŜkiego. Ale nie przerwałem czytania. Kiedy 
skończyłem, powiedziałem: „Zobaczmy teraz, co się stało". Okazało się, Ŝe z wysokiej półki spadła ksiąŜka. 
Podniosłem ją i nie mogłem uwierzyć własny oczom: to była Madame Bovary Gustave'a Flauber-ta. Mam tą 
ksiąŜkę tutaj. MoŜe ci to potwierdzić Michael Kapłan, właściciel księgarni, który zdumiał się najbardziej. Wiele
takich rzeczy mi się przydarza. Druga historia teŜ wydarzyła mi się Miami. Miałem wtedy tournee po Stanach 
Zjednoczonych, a zaraz stamtąd jechałem do Japonii. Nie przywykłem jeszcze do tych ciągłych podróŜy po 
świecie, a wtedy program ustalali wydawcy. Teraz robię to ja. Jeśli to moŜliwe, jeden miesiąc podróŜuję, jeden 
odpoczywam. W ten sposób nie jest to tak wyczerpujące. Zazwyczaj wydawca nie towarzyszy mi w podróŜy, 
jedzie ze mną ktoś inny, kto czasem nie ma nic wspólnego z wydawcą. W Miami była ze mną przedstawicielka
Harpera, Shelley Mitchell. Szliśmy do księgarni, gdzie miałem spotkanie autorskie. Była ósma wieczór. 
„Poczekaj chwilę -powiedziała Shelley-dam tylko całusa swojemu chłopakowi i zaraz wracam". Zostałem sam. 
Stany Zjednoczone to trudny kraj i ja na dodatek byłem zmęczony ciągłymi podróŜami. Przysiadłem gdzieś 

Strona 49

11188

trochę obraŜony, smutny, zgorzkniały i samotny pośrodku tego brzydkiego miasta i mówię do siebie: „Co ja tu
robię? Po co mi to? PrzecieŜ moje ksiąŜki sprzedają się dobrze i bez tego. Tęsknię za Brazylią, za domem". 
Zapaliłem papierosa i pomyślałem: „I jeszcze ta małpa zostawia mnie tu samego i jak gdyby nigdy nic idzie się
całować z narzeczonym".
-1 wyobraŜam sobie, Ŝe właśnie wtedy przydarzyło ci się coś niezwykłego.
— Przechodziły akurat trzy kobiety z dwunastoletnią dziewczynką. Mała odwróciła siew kierunku jednej z 
nich i powiedziała: „Czytałaś Alchemika?". Skamieniałem. Kobieta, pewnie mama tej dziewczynki, 
odpowiedziała jej coś, czego nie dosłyszałem, a dziewczynka upierała się: „Musisz koniecznie przeczytać tę 
ksiąŜkę, jest bardzo piękna". Nie wytrzymałem. Wstałem, podszedłem do nich i powiedziałem:
156
Jestem autorem Alchemika". Matka popatrzyła na mnie podejrzliwie i zawołała wystraszona: „Uciekajmy, to 
jakiś wariat!". Poszedłem do Shelley do sklepu, gdzie poszła ucałować ukochanego, i poprosiłem, Ŝeby 
wytłumaczyła tym paniom, Ŝe nie jestem wariatem. Udało nam się. je dogonić, choć zaczęły uciekać w 
popłochu. Shelley powiedziała im: „Jestem Amerykanką, a ten pan nie jest wariatem, tylko naprawdę autorem 
Alchemika". Wtedy dziewczynka z radością wyznała: Ja wto od razu uwierzyłam, ale one nie". Shelley 
powiedziała do niej: „Widzisz, to jest dobra lekcja na przyszłość. Daj prowadzić się swojej intuicji, bo nie 
zawsze mamy mają rację". Zaprosiłem je do księgarni. Przedstawiłem wszystkim dziewczynkę, 
opowiedziałem całą historię i poprosiłem o oklaski dla niej. Pamiętasz naszą rozmowę o znakach? Kiedy 
straciłem energię i entuzjazm, kiedy poczułem się pusty i wypalony, ta mała przyniosła mi znak z nieba, anioł 
posłuŜył się nią, aby dodać mi otuchy i przekonać mnie, jak waŜne jest, bym spotykał się osobiście z moimi 
czytelnikami.
— Co odpowiesz tym, którzy twierdzą, Ŝe nie moŜesz być dobrym pisarzem, bo budzisz zbyt wiele 
entuzjazmu wśród prostych ludzi?
— śe to jest faszyzm kulturalny. Ci intelektualiści mają usta pełne słów o demokracji i tolerancji, a w głębi 
duszy uwaŜają, Ŝe zwykli ludzie to idioci.
— Jesteś autorem znienawidzonym i kochanym. Czym jest dla ciebie miłość?
— To rodzaj magii, energia atomowa, która moŜe dać ci spełnienie lub rozerwać cię na strzępy. Miłość jest dla 
mnie najbardziej niszczycielską i zarazem najbardziej twórczą siłą na świecie.
Wielu czytelników Paula Coelho marzy, by go kiedyś spotkać, usiąść z nim przy jednym stole i zadawać 
tysiące pytań. Trzem młodym Hiszpankom: siostrom Pau-li i Anie Gómez oraz ich przyjaciółce Marii 
Chamorro, spełniło się to marzenie.
Poznałem je w samolocie z Madrytu do Rio de Janeiro, którym leciałem na rozmowę z Coelho. Paula studiuje 
architekturę, Ana psychologię, Maria pedagogikę. Co ciekawe, wszystkie trzy akurat czytały jego powieści i 
bardzo chciały poznać osobiście pisarza, którego tak podziwiają. W ten sposób zrodził się. ostatni rozdział tej 
ksiąŜki. W domu Coelho do późnej nocy siedziały trzy młode Hiszpanki, a takŜe Ŝona pisarza, Cristina, oraz 
jeden z najbliŜszych przyjaciół Coelho, Mauro Salles, poeta i bardzo znany w Brazylii intelektualista.
Pauli, przyszłej architektce, spodobało się rozplanowanie mieszkania pisarza. To co najintymniejsze, czyli 
łóŜko i stolik do pracy, pisarz ustawił w najpiękniejszej części domu z widokiem na zatokę, po drugiej stronie 
zaś, mniej reprezentacyjnej urządził salon.
Ana i Maria były zachwycone, Ŝe pisarz rozmawia z nimi tak bezpośrednio. Miały świadomość, jak bardzo 
dzielą ich wiek, doświadczenia Ŝyciowe i kulturowe róŜnice, ale Coelho nie dał im wcale tego odczuć. 
Wyznały potem, Ŝe to spotkanie bardzo je wzbogaciło, bo rozmowa przebiegała nie tylko na płaszczyźnie 
intelektualnej, ale przede wszystkim poruszyła bardzo głębokie emocje.
Paulo równieŜ był poruszony - nigdy jeszcze młodzi ludzie nie zadawali mu tak dociekliwych i szczerych 
pytań.
Paulo Coelho
- Nim zaczniemy rozmawiać, chciałbym coś wyjaśnić. Nie sądźcie, Ŝe mam gotową odpowiedź na kaŜde 
pytanie. Będziemy sobie gawędzić po przyjacielsku i wzajemnie się przy tym poznawać, zgoda?
Paula Gómez
- Paulo, ty tak dobrze znasz młodych ludzi. Jak wytłumaczysz, Ŝe młodzieŜ u nas, w Hiszpanii - nie wiem, jak 
to jest w Brazylii -jest zrozpaczona, nie wie, czego się trzymać, dokąd iść. Oczywiście, nie wszyscy, bo na 
przykład ja się tak nie czuję.
Paulo Coelho
- Skoro nie jesteś zrozpaczona, to co czujesz?

Strona 50

11188

Paula Gómez
- Czuję coś, co odnajduję w twoich ksiąŜkach i co powoli odkrywam. Wydaje mi się, Ŝe przychodzi taka 
chwila, kiedy odkrywamy siebie samego i zauwaŜamy, Ŝe mamy w sobie potencjał, który ujawnia się 
nieoczekiwanie w zetknięciu ze światem zewnętrznym. W takich chwilach czuję, Ŝe Ŝyję, czuję się wolna i 
szczęśliwa. Zadaję sobie wtedy pytanie, na ile twoje ksiąŜki są uniwersalne, bo nieraz, biorąc którąś z nich do 
ręki, odnoszę wraŜenie, Ŝe to list adresowany specjalnie do mnie.
161
Paulo Coelho
-Wszystko to, sądzę, ma związek z poszerzaniem świadomości. Opowiadałem Ju-anowi i Roseanie o tym, jak 
zostałem pisarzem. Kluczem do mojej pracy, oczywiście w ogromnym uproszczeniu, jest to, co w Alchemiku 
nazywam Własną Legendą. I choć wydaje się. ona tajemnicą, to jest właśnie racją naszego bytu. Czasem nie 
widzimy jej wyraźnie, więc próbujemy sprzeciwić się przeznaczeniu, a wtedy czujemy się słabi i tchórzliwi. 
Ale mimo to nasza własna historia toczy się dalej i uświadamiamy sobie, po co tu jesteśmy. Tak więc dla mnie 
poszukiwanie duchowe jest poszerzaniem świadomości. Na przykład kiedy bierzesz do ręki kieliszek wina, to 
tak jakbyś doznała nagłego olśnienia, bo z kaŜdym łykiem dociera do ciebie szum winnic, odgłosy winobrania,
gwar ludzi przy pracy... totalna świadomość wszystkiego. śycie przynosi mi właśnie to. I na tym się skupiam, 
by czerpać radość i entuzjazm, a nie Ŝeby się umęczać.
Paula Gómez
— I wtedy czujesz się naprawdę sobą?
Paulo Coelho
— Dokładnie tak. Myślę, Ŝe przez wieki zapisała się księga, która nigdy fizycznie nie powstała, a którą ja 
nazywam Podręcznikiem. To zbiór zasad, których musimy przestrzegać od pokoleń. Czasem nie wiemy 
nawet, dlaczego trzeba się nimi kierować, ale one po prostu są i bez względu na wszystko ciągle się im 
podporządkowujemy. JeŜeli na dwudziestej stronie tej księgi jest napisane: naleŜy iść na studia, zrobić 
dyplom, załoŜyć rodzinę między dwudziestym piątym a trzydziestym rokiem Ŝycia, a ty tego nie zrobisz, 
popadniesz w konflikt z całym światem.
Juan Arias
-Mówisz o systemie społecznym, który jest nam z góry narzucony.
Paulo Coelho
-Tak. 0 systemie narzuconym nam od pokoleń. PoniewaŜ księga ta nie jest zbyt 162
jasna, a na dodatek niewidzialna, walczymy z nią po omacku. KaŜdy młody człowiek zderza się z jej nakazami
i albo intuicyjnie walczy, albo się poddaje. Jeśli pogodzi się z nimi, zaczyna Ŝyć nie swoim Ŝyciem, lecz Ŝyciem 
swoich rodziców, rodziny, społeczeństwa, środowiska. ChociaŜ jestem optymistą, uwaŜam, Ŝe kiedy 
wpadniesz w głęboki kryzys, po nim nastąpi przemiana, bo docierasz do kresu wytrzymałości, padasz, 
podnosisz się i wracasz z nowymi siłami.
Juan Arias
-Twoja filozofia jest bardzo heglowska.
Paulo Coelho
— Bez wątpienia. Sądzę, Ŝe młodzi ludzie juŜ zdali sobie sprawę z istnienia Podręcznika i chcą go zmienić. 
Właśnie teraz jesteśmy w takiej fazie, choć jeszcze czasami Podręcznik wygrywa. Poprzednie pokolenie 
próbowało wyjść poza jego ramy przez sport, gimnastykę i cały styl yuppies. Obecne pokolenie jest chyba 
trochę inne. UwaŜam jednak, Ŝe poszukiwania duchowe są jednym z symptomów zdrowego buntu, który 
nadchodzi. Głęboko wierzę w uzdrowicielską moc religii, sądzę, Ŝe zbliŜamy się do punktu, w którym zdrowy
bunt wybuchnie z wielkim impetem.
Paula Gómez
— Mnie osobiście podróŜe pomogły się wyzwolić z nakazów tego Podręcznika.
Paulo Coelho
— Mnie takŜe, kiedy byłem w twoim wieku.
Maria Chamorro
- Piąta Góra oparta jest na historii biblijnej i na jej kanwie rozwijasz opowieść, w której zawierasz swoje 
przemyślenia, trochę tak jakbyś chciał utrzymać równowagę między tym, co ludzkie, a tym, co duchowe. 
MoŜe taki jest twój styl, a moŜe po prostu unikasz skrajności, by dotrzeć do wszystkich ludzi. Chcesz 
powiedzieć, Ŝe
163

Strona 51

11188

nasz los jest w rękach Boga, czy wymyślasz prostą historię tak, aby kaŜdy mógł zrozumieć, Ŝe Bóg jest 
ludzkością?
Paulo Coelho
— Przede wszystkim w Piątej Górze ukazuję nie tyle Boga, ile ciszę Boga. To chwila, kiedy Bóg milczy, a zdaje 
się mówić: „Pomogę ci, ale dopiero wtedy, gdy podejmiesz te decyzje, które masz podjąć".
Marta Chamorro
— Jasne, wszystko, co się w twoim Ŝyciu wydarza, bardziej wynika z twojej ufności niŜ z przypadku, bo w 
chwili gdy zaczynasz ufać, zaczynasz teŜ widzieć. Jeśli nie ufasz, masz zamknięte oczy. Dopiero gdy robisz 
krok naprzód albo dokonujesz wyboru, pojawiają się znaki i twoje Ŝycie nabiera sensu.
Paula Gómez
— Ale to znaczy zaufać czemuś, czego nie znasz...
Paulo Coelho
-... i nigdy nie poznasz.
Paula Gómez
— To po prostu działa. Dotarłam do punktu, w którym odnalazłam coś, co mnie uwalnia, uszczęśliwia. PodróŜ
była tu tylko iskrą zapalną.
Paulo Coelho
— W wielu ksiąŜkach poruszam temat podróŜy. Wiesz dlaczego? NaleŜę do pokolenia hipisów, którzy 
włóczyli się po świecie, chłonąc inne kultury. A w Ŝyciu człowieka podróŜ ma bardzo waŜny aspekt 
symboliczny. Kiedy podróŜujesz, to juŜ nie jesteś sobą, musisz być bardziej otwarta, bo wiesz, Ŝe zwiedzanie 
zabytków, muzeów czy kościołów nie jest prawdziwym przeŜyciem. Ja rzadko zwiedzam, tylko wtedy, gdy 
mam na to naprawdę wielką ochotę. Zgadzam się z Henrym Millerem, Ŝe to
164
nie to samo, kiedy ci mówią: „Nótre-Dame jest fantastyczna, musisz ją zobaczyć", a ty jedziesz zobaczyć tę 
katedrę, która rzeczywiście jest fantastyczna, i dochodzisz do wniosku, Ŝe tak naprawdę znalazłaś się w 
ParyŜu, bo cię ktoś do tego nakłonił. Ale jeśli nagle wyjdziesz zza zakrętu i natkniesz się na Notre-Dame, to 
zupełnie co innego. Katedra jest wtedy cała twoja, ty ją odkryłaś. Często w podróŜach odkrywamy prawdziwe
cuda, maleńkie kościółki, urokliwe zakątki, których nie ma w przewodnikach. PrzeraŜają mnie czasem te 
wszystkie przewodniki.
Juan Arias
— Ostatnio w Wenecji znaleźliśmy niesamowite miejsca, a przecieŜ byłem w Wenecji juŜ przedtem parę razy, 
tylko Ŝe zawsze zwiedzałem to miasto z przewodnikiem w ręku. Tym razem powiedzieliśmy sobie: pójdźmy 
gdzie nas oczy poniosą, i znaleźliśmy cudowne zaułki, ujrzeliśmy niesamowite sceny. Widzieliśmy na 
przykład staruszka, który musiał mieć z dziewięćdziesiąt lat, szedł zgarbiony pustą ulicą, a jego kroki słychać 
było tak, jakby były to kroki całej ludzkości, zmęczonej i pozostawionej swojemu losowi.
Paulo Coelho
— I o to właśnie chodzi, trzeba dać się ponieść z ufnością dziecka, Ŝe nic złego nie moŜe się nam przydarzyć. 
Wiesz, Ŝe z miastem poznanym w podróŜy połączą cię twoje przeŜycia i napotkani ludzie. Spodoba ci się jakiś 
kraj dlatego, Ŝe ludzie są tam mili, radośni, serdeczni, albo dlatego, Ŝe odkryjesz tam najpiękniejszą rzecz, jaką 
dotychczas widziałeś. Wiesz, Ŝe musisz być otwarty na ludzi, więc się otwierasz. JuŜ nie chroni cię twoje 
środowisko, jesteś istotą ludzką, a człowiek skazany jest na samotność, i choćbyś podróŜował z kimś jeszcze, 
jesteś zarazem zawsze sam. Tutaj, w Rio mam przyjaciół, spotykam się z nimi, spaceruję po plaŜy, zazwyczaj 
jednak widuję wciąŜ te same osoby, rozmawiam o tych samych sprawach. Natomiast kiedy jestem na Tajwanie
i ruszam w miasto, rozmawiam z pierwszą napotkaną osobą, dyskutuję z taksówkarzem, jednoczę się z 
innymi, choć na pierwszy rzut oka to okropne miejsce.
165
Juan Arias
- Mówi się, Ŝe podróŜe to najlepszy uniwersytet Ŝycia. MoŜesz czytać tony ksiąŜiek o jakimś mieście, ale 
dopiero gdy tam pojedziesz, przekonasz się na własne oczy, Ŝe wszystko, co czytałeś, na niewiele ci się zdało.
Paulo Coelho
- Zgadza się. Z dala od swojego środowiska tracisz pewność siebie i poczucie bezpieczeństwa, jesteś zagubiony
i zdany na pomoc innych. To takŜe część człowieczej doli: dać się prowadzić, jak w Alchemiku. MoŜesz być w 
podróŜy, ale ta podróŜ w duŜej mierze zaleŜy od ludzi, którzy pomogą ci odnaleźć drogę, choć twoja droga 
jest juŜ gdzieś zapisana.

Strona 52

11188

Masz kontakt z tym, co fizyczne i z tym, co metafizyczne, czego zbyt dobrze nie pojmujesz, tak jak nie 
rozumiesz wartości pieniądza, który przecieŜ jest tak zakorzeniony i waŜny w twoim Ŝyciu, a zarazem tak 
bardzo metaforyczny. W obcym kraju nie wiesz, co jest drogie, a co tanie, cały czas coś tam przeliczasz. Z 
drugiej strony musisz uprościć swoje Ŝycie, starasz się zmniejszyć cięŜar walizki, bo trudno taszczyć ze sobą 
własną próŜność. Ja sam, wiecznie między jednym lotniskiem a drugim, zabieram ze sobą tylko maleńką 
walizkę, bo wiem, Ŝe bagaŜ ciąŜy. Pewnego dnia zdałem sobie sprawę, Ŝe mógłbym spędzić resztę Ŝycia z tą 
właśnie jedną walizeczką.
Juan Arias
- Roseana przyjechała do Madrytu na trzy miesiące. Zdębiałem, kiedy zobaczyłem, Ŝe miała tylko bagaŜ 
podręczny.
Paulo Coelho
- Kiedy uprzytomnisz sobie, Ŝe to, co wziąłeś na trzy dni, starczy ci na trzy miesiące, podróŜujesz juŜ zawsze z 
małą walizką. Ta symbolika podróŜy porusza bardzo głębokie kwestie psychologiczne, dlatego we wszystkich 
religiach tak waŜna jest pielgrzymka i odrzucenie tego, co zbyteczne.
166
Juan Arias
-  W podróŜy musisz takŜe się wysilić, by zrozumieć, co ludzie do ciebie mówią w obcym języku.
Paulo Coelho
-To tak jak z bagaŜem. Kiedy podróŜujesz, jesteś zmuszony uprościć swoje Ŝycie, bo za parę dni zabraknie ci 
słów, aby rozmawiać z ludźmi. Ale to uproszczenie ję-zyka zmusza cię do uproszczenia wszystkiego, takŜe w 
sobie samym. Kiedy miałem dwadzieścia lat, przejechałem Stany Zjednoczone, znając ledwie parę słów po 
angielsku. Pod koniec podróŜy czułem się. duŜo prostszy, bo brakowało mi słów, aby dyskutować o wielkich 
problemach egzystencjalnych, i musiałem zredukować swój język do elementarza. I to naprawdę bardzo 
dyscyplinuje.
Maria Chamorro
- Znaki moŜesz spotkać tam, gdzie mieszkasz, ale często dopiero podróŜ albo silne przeŜycie pokazują ci to, 
czego wcześniej nie dostrzegałeś, choć zawsze miałeś to przed oczyma. Więc podróŜ to takŜe wstrząs.
Ani Gómez
- KaŜdy człowiek przeŜywa swój rozwój boleśnie. Kiedy byłam mała, bolały mnie nogi po prostu dlatego, Ŝe 
rosłam. Podobnie czuję się teraz, czytając twoje ksiąŜki. One mnie „bolą".
Paulo Coelho
-Jak to, ja ci sprawiam ból?
Ana Gómez
- Bo twoje ksiąŜki są dla mnie ciągłą konfrontacją z samą sobą. Widzę, Ŝe się rozwijam, ale ta zmiana czasem 
boli, dlatego nie tylko wzbogacam się, ale takŜe wyrzucam z siebie to, co zbyteczne.
167
Paulo Coelho
- To bardzo dobrze powiedziane. Świetnie wyraził to Conan Doyle w swojej pierwszej powieści kiedy doktor 
Watson spotyka Sherlocka Holmesa i dyskutują na temat jakiejś oczywistości, na przykład Ŝe ziemia jest 
okrągła, Sherlock Holmes okazuje zdziwienie i mówi: „Jak to?! Ziemiajest okrągła?!". „AleŜ oczywiście! - 
odpowiada Watson. - CzyŜbyś o tym nie wiedział?". „Nie. Nigdy o tym nie myślałem i zapomnę o tym czym 
prędzej, bo mój umysł nie moŜe tego przyswoić, ma ograniczoną pojemność!". A więc wiem, Ŝe ziemia jest 
okrągła, ale poniewaŜ nie przyda mi się ta informacja ani w Ŝyciu, ani w pracy, zapominam ją bardzo szybko, 
Ŝeby zarejestrować inne fakty, które są mi bardziej przydatne. Tak więc chodzi nie tylko o dodawanie, ale 
takŜe odejmowanie, jak choćby nakazów, które bezwiednie przyjęliśmy pod wpływem Podręcznika.
Paula Gómez
- Niektórzy ludzie nie lubią czytać ksiąŜek, które zmuszają ich do zastanawiania się nad swoim Ŝyciem, do 
stawiania sobie pytań kim są. To bardzo ludzki strach. Rzeczywiście, moŜe mnie boleć to, Ŝe idę naprzód, Ŝe 
przebudowuję całą moją hierarchię wartości. Osobiście wolę myśleć o sobie, Ŝe jestem zerem, ale dalej szukać, 
niŜ zamknąć oczy ze strachu, Ŝe jeszcze zobaczę w sobie coś, co mi się nie spodoba. Dlatego chciałam cię 
spytać, czy kaŜdy jest w stanie wyłamać się z Podręcznika?
Paulo Coelho
- Opowiem ci, co mi się przydarzyło podczas pielgrzymki do Santiago de Com-postella. Gdzieś po tygodniu 
czy dziesięciu dniach marszu, sam nie wiem, zacząłem dostrzegać w sobie wszystko co najgorsze i 

Strona 53

11188

najobrzydliwsze. Czułem się podły, miałem ochotę się mścić, no po prostu koszmar. Wtedy poszedłem do 
mojego przewodnika i powiedziałem: „Przemierzam tutaj świętą drogę, starając się dać z siebie to, co 
najlepsze, a zamiast zmienić się na lepsze, wychodzi ze mnie to co marne i nikczemne". Odpowiedział mi: 
„Tak jest teraz, później
168
zobaczysz światło. Na razie odkrywasz, jaki naprawdęjesteś. Jeszcze nie nastąpiła w tobie przemiana, ale po 
prostu zacząłeś o wiele wyraźniej widzieć małość twojego świata, a to zawsze rozjaśnia wiele spraw". Kiedy 
zapalimy światło i widzimy obrzydliwe pająki, gasimy czym prędzej lampę, Ŝeby tego nie oglądać. 
Przechodzimy przez bolesny proces wzrostu, bo najpierw widzimy wcale nie to co w nas najlepsze, tylko co 
najciemniejsze. Jasność przychodzi dopiero później.
Maria Chamorro
— Nie potrafimy siebie kochać, bo przecieŜ kiedy twierdzimy, Ŝe jesteśmy źli, to dowód na to, Ŝe brak nam 
miłości do siebie samych. Sądzę, Ŝe trzeba w sobie akceptować nawet własną małość, uświadomić sobie własne
słabości i pokochać siebie z całym dobrodziejstwem inwentarza.
Paulo Coelho
-Ja to widzę trochę inaczej. Wszystko jest w ciągłym ruchu i zawsze moŜliwa jest zmiana. Niemniej zwykle 
paraliŜuje nas poczucie winy. Widzisz coś, co chciałabyś mieć, a dręczą cię wyrzuty sumienia, bo uwaŜasz, Ŝe 
na to nie zasługujesz. Ja sam na początku naszej rozmowy powiedziałem: nie jestem nikim wyjątkowym, 
abyście nie sądziły, Ŝe macie do czynienia z mędrcem znającym odpowiedzi na wszystkie pytania, tylko ze 
zwykłym śmiertelnikiem. W ten sposób pomogłem wam i sobie. Chciałem, abyście nie miały mojego 
fałszywego obrazu i od pierwszej chwili zaakceptowały mnie takiego, jaki jestem. I na dodatek bez tego 
idiotycznego poczucia winy.
Maria Chamorro
- Ale zawsze wpierw akceptujesz samego siebie, a dopiero później pokazujesz się innym taki, jaki jesteś. Bo jest
wiele nakazów, które nas paraliŜują: tego się nie robi, tego się nie mówi, tamtego nie wypada...
Paulo Coelho
— Niewątpliwie.
169
Ana Gómez
— śeby zrobić ten krok, musisz przyjąć, Ŝe masz swoje prawa, Ŝe jako człowiek moŜesz wyjść poza ten 
Podręcznik.
Paulo Coelho
— I Ŝe to nie grzech. Jako katolik myślę często o pierwszym cudzie Jezusa, Ŝe nie był „politycznie poprawny". 
Nie przywrócił wzroku ślepcowi, zdrowia paralitykowi, tylko przemienił wodę. w wino. Rzecz bardzo 
przyziemna, świecka, doczesna - po prostu zabrakło wina. To nie było wcale niezbędne do zbawienia 
ludzkości, bynajmniej. Podczas wesela w Kanie Galilejskiej skończyło się. wino i Jezus zapytał sam siebie: „Co 
robić?". I nie zawahał się-. „Mam moc, aby przemienić wodę w wino, więc zrobię to". Na dodatek przemienił ją
w wyborne wino. Dla mnie tym symbolem chciał powiedzieć: Spójrzcie, chociaŜ przede mną bolesne chwile, ta
droga jest drogą radości, a nie cierpienia. Nieuniknione, wcześniej czy później i tak nas dopadnie, nie da się go 
ominąć, ale teŜ na siłę nie trzeba go szukać.
Juan Arias
— Błędem niektórych religii jest uznanie ofiary za cel sam w sobie. Zawsze mówię, Ŝe za kaŜdym razem gdy 
Jezus napotykał cierpienie, starał się temu zaradzić. Mógłby przecieŜ powiedzieć: Nie przejmuj się, cierp, a to 
cierpienie cię uszlachetni. Ale nie, on nie mógł znieść ludzkiego cierpienia i leczył wszystkie choroby, przede 
wszystkim wśród najbiedniejszych, bo oni są najbardziej pokrzywdzeni.
Paulo Coelho
- Całkowicie się zgadzam. Nie mogłem uniknąć wszystkich cierpień, jakich w Ŝyciu doznałem, ale teŜ ich nie 
poszukiwałem po to, by składać siebie na ołtarzu ofiarnym. Słowo „poświęcenie" nawiązuje do świętego 
obowiązku, ale dotyczy bardziej zaangaŜowania w to, co robisz. Są chwile, w których musisz zrezygnować z 
jednej rzeczy, aby wybrać inną, ale poświęcenie jako rezygnacja sama w sobie nie ma sensu.
170
Maria Chamorro
- Wydaje mi się, Ŝe najwaŜniejsze jest nie tyle poświęcenie, ile poczucie, Ŝe jest się kochanym. Wtedy wszystko 
się zmienia. Dla misjonarzy waŜna jest miłość, a nie poświęcenie.

Strona 54

11188

Juan Arias
- Wtedy to juŜ nie jest poświęcenie. Miłość pomaga znieść wyrzeczenia i zaakceptować drugą osobę, ale 
wynagradza cię tak szczodrze, Ŝe juŜ trudno to nazwać ofiarą. Znam księdza w Rio de Janeiro, który 
codziennie karmi czterystu Ŝebraków. On czuje się szczęśliwy. Oczywiście nie jest mu łatwo: szuka codziennie 
Ŝywności dla czterystu biedaków i Ŝyje razem z nimi. Ale nie mam wątpliwości, Ŝe czuje się naprawdę 
szczęśliwy, bo to, co dla kaŜdego z nas byłoby poświęceniem, dla niego nim nie jest, inaczej byłby masochistą.
Maria Chamorro
- Nie byłoby to zdrowe.
Juan Arias
-i nie czułby się szczęśliwy.
Maria Chamorro
- Kiedy coś mi nie wychodzi i usłyszę słowa: „Postaraj się! Zrób to jeszcze raz i zobaczysz, Ŝe ci się uda", 
próbuję tak długo, aŜ w końcu rzeczywiście mi się to udaje, ale gdy ktoś mi powie: „Jesteś do niczego!", 
poddaję się, bo jestem pewna, Ŝe zrobię to źle.
Paula Gómez
— Chciałabym jeszcze wrócić do podróŜy i poczucia wolności. Widzę w tym pewien szkopuł. W podróŜy dość
łatwo czuć się wolnym, odkrywać siebie samego; to cię wzbogaca, czujesz się tak, jakbyś był zakochany. 
Przeczytałam ksiąŜkę Francesco Alberioniego Kocham cię i podróŜ kojarzy mi się z narodzinami miło-
171
ści, która raptem uwalnia cię od wszelkich kłopotów. Ale problem zaczyna się, kiedy wracasz z podróŜy do 
codziennej rzeczywistości. Dla mnie najtrudniejsze jest to, Ŝe muszę Ŝyć z ludźmi, którzy nie odkryli jeszcze 
tego co ja, i to mnie spycha z powrotem w ramy Podręcznika. Z jednej strony byłabym zachwycona, gdyby i 
oni mogli odkryć to co ja, ale z drugiej - czy oni rzeczywiście muszą to odkryć?
Paulo Coelho
- Tak, to duŜy problem. Obserwuję coś takiego tu na plaŜy. Rano jest pusta, przychodzi matka z dzieckiem i 
siada, przychodzą chłopcy pograć w piłkę, później przychodzą ślicznotki, uwodzące na skąpe bikini. Następna
matka, która przyjdzie, nie usiądzie juŜ w pobliŜu tych dziewczyn, bo będzie czuć się trochę brzydka, ani obok
tych co grają w piłkę, bo przecieŜ z nimi nie zagra. Wtedy siada oczywiście obok tamtej matki, ich dzieci 
zaczynają się bawić. Piękni młodzieńcy siadają obok ślicznotek. PlaŜa zaczyna porządkować swój świat. 
Rozumiesz? I tak pomału zaczynają tworzyć się plemiona matek z dziećmi, plemiona ślicznotek, podrywaczy. 
Ale trzeba trochę czasu, aby wszystko znalazło swoje naturalne miejsce. Nie moŜemy tego zmienić. Matki z 
dziećmi są matkami z dziećmi, piłkarze chcą uprawiać sport i i daje im to wiele radości, to ich sposób czczenia 
Boga. Dlatego często mówię o wojowniku światła, o chwili gdy nagle odkrywam spojrzenie kogoś, kto jak 
przeczuwam, szuka tego samego co ja, mimo iŜ oboje jesteśmy niedoskonali. Mamy swoje kłopoty, swoje 
chwile tchórzostwa, ale czujemy teŜ, Ŝe jesteśmy zdolni coś zmienić, Ŝe jesteśmy w drodze. Nie chodzi o to, 
Paula, aby przekonać ludzi do swoich racji, tylko aby znaleźć tę osobę, która tak jak ty czuje się na świecie 
samotna i myśli podobnie. Czy wyraŜam się dość jasno?
Paula Gómez
- Problem w tym, Ŝe takich ludzi jest bardzo niewielu, a przynajmniej ja niewielu spotkałam.
172
paulo Coelho
- Są ich całe zastępy i co ciekawe, pisarz albo ksiąŜka bywają katalizatorem takich procesów. Jeśli przeczytasz 
ksiąŜki Henry'ego Millera czy Borgesa, zauwaŜysz, Ŝe coś cię z nimi łączy, poczujesz z nimi wspólnotę. Tak 
więc ksiąŜka, film, w ogóle sztuka posiada właściwości katalizatora, bo pomaga ci odkryć, Ŝe nie jesteś sama, 
Ŝe jest ktoś, kto myśli podobnie jak ty.
Juan Arias
- Na przykład widzisz kogoś w samolocie z pewną konkretną ksiąŜką i juŜ wiesz, Ŝe moŜesz z nim 
porozmawiać.
Faula Gómez
- Kiedyś jechałam pociągiem do Saragossy z moim ojcem i babcią, i usiadłam obok dziewczyny, która czytała 
Bridę. Poprzedniego dnia byłam na Targach KsiąŜki w Madrycie i wahałam się długo, czy kupić Piątą Górę, 
czy właśnie Bridę, i w końcu, nie wiem dlaczego, wybrałam Piątą Górę. Gdy siedziałam w pociągu, patrzyłam 
na dziewczynę, której nie znałam, na ksiąŜkę, którą trzymała w ręku, i myślałam: „Co za zbieg okoliczności, 
wczoraj przeglądałam akurat tę ksiąŜkę". Wreszcie nie wytrzymałam i jej o tym powiedziałam. „Ja teŜ się 

Strona 55

11188

wahałam między Piątą Górą i Bridą"- odrzekła. A ja na to: „Piąta Góra? Spójrz, mam ją tutaj w torbie". Na 
dodatek okazało się, Ŝe jest córką przyjaciółki mojej ciotki z Saragossy. Ja juŜ tylko się rozglądałam, gdzie jest 
ukryta kamera, bo byłam przekonana, Ŝe to wszystko musi być ukartowane.
Paulo Coelho
- Doskonale cię rozumiem, ja teŜ miewam wraŜenie, Ŝe ktoś filmuje to, co mi się przytrafia.
Paula Gómez
- Czasem zdarza mi się, Ŝe otwieram Biblię na chybił trafił i wydaje się, jakby przemawiała tylko do mnie. I 
pytam sama siebie: jak to moŜliwe?
173
Paulo Coelho
— To tak jakby anioł mówił ustami innych.
Juan Arias
-Ta historia z pociągu jest bardzo znacząca. Kiedy widzisz kogoś z ksiąŜką, którą lubisz, moŜesz bez problemu
nawiązać z nim rozmowę, bo wydaje ci się, Ŝe ten ktoś nadaje na tych samych falach co ty.
Paula Gótnez
- Studiuję architekturę i bardzo interesuję się sztuką. Mam wraŜenie, Ŝe sztuka współczesna skupia w sobie 
wiele namiętności i jeśli masz szczęście poznać jakiegoś malarza, odkrywasz, Ŝe obraz przekazuje wiele emocji 
współczesnych ludzi. Co sądzisz o sztuce współczesnej?
Paulo Coelho
- Sądzę, Ŝe sztuka jest zawsze manifestem pokolenia, przekładem uczuć tego pokolenia dla jego 
współczesnych. Oczywiście trzeba oddzielić to, co jest sztuką, od sezonowej mody. Historię moŜna opowiadać
na róŜne sposoby, a architektura naleŜy do najbardziej niesamowitych, bo opowiada długie dzieje ludzkości. 
Istnieje wiele teorii, wiele ksiąŜek o budowlach, w których odzwierciedla się cała ludzka wiedza. I to 
począwszy od piramid, poprzez katedry gotyckie, gdzie widać dokładnie, Ŝe chodzi nie tylko o wzniesienie 
gmachu. Odbija się. w nich Ŝycie epoki, są sposobem przekazywania wiedzy o świecie następnemu pokoleniu.
śycie jest jak karawana, która nie wie, skąd wychodzi ani dokąd zmierza. W czasie tej wędrówki rodzą się 
dzieci i słuchają historii babci, która widziała wiele ciekawych rzeczy. Później babcia umiera, dzieci stają się 
dziadkami, opowiadają o swojej podróŜy i umierają. Historia przekazuje potomnym doświadczenia naszego 
pokolenia, z serca do serca, sztuka zaś - Ŝe uŜyję pojęcia z alchemii - przekazuje kwintesencję rzeczy. Bo jak 
wytłumaczyć jaki był świat w 1998 roku, kiedy spotkali się pisarz, ma-
174
i-i
tarka, trzy studentki z Madrytu, dziennikarz, poetka, inny wielki poeta? Tego nie dasięwytłumaczyć. A 
tymczasem wyrazi to poezja, malarstwo, rzeźba czy budowla, której ty przekaŜesz swoje uczucia. Pewnego 
dnia twoje wnuki staną przed nią i zobaczą, co stworzyłaś jako architekt, i być moŜe, nie poznają całej historii, 
tak jak my nie wiemy dokładnie, kto zbierał winogrona na to wino, które pijemy, ale poczują, tak jak my, 
wielką przyjemność. To właśnie jest kwintesencja. Sztuka nie jest niczym innym jak przekazywaniem 
karawanie Ŝycia tego, co poznaliśmy. Jest duŜo przesady we współczesnej sztuce. Czasem ma ona niewiele 
wspólnego z prawdziwą sztuką, poruszającą serca, nie tylko tylko ogląda własny pępek.
Juan Arias
- Hiszpański filozof Fernando Savater mówił mi, Ŝe budujemy i pozostawiamy po sobie ślady, bo wiemy, Ŝe 
musimy umrzeć. Tak rodzi się cywilizacja. Zwierzęta, nieświadome swojej śmierci, nie zostawiają po sobie 
śladu.
Paulo Coelho
— MoŜe faktycznie z powodu tęsknoty za wiecznością mamy dzieci i stawiamy katedry, choć uwaŜam, Ŝe to 
coś więcej, bo inaczej artyści nie mieliby dzieci. Kiedy masz juŜ dzieci, wiesz, Ŝe pozostawisz po sobie trwały 
ślad i nie potrzebujesz tworzyć Ŝadnych innych. Sądzę, Ŝe zostawiamy po sobie to wszystko z potrzeby 
dzielenia się, bo kochamy Ŝycie. Nie dlatego Ŝe musimy umrzeć, tylko dlatego Ŝe jest w nas miłość, którą 
chcemy się podzielić. Kiedy miłość nas wypełnia, pragniemy natychmiast przekazać to innym i ta potrzeba nas
inspiruje.
Ana Gómez
- A takŜe potrzeba opowiedzenia o tym, bo pisarz jest po to, by opowiadał nam o Ŝyciu.
Paulo Coelho
-śeby przeŜywać Ŝycie. Otrzymujesz je, przekształcasz i dzielisz się nim. Jak po-

Strona 56

11188

175
wiedziałem w Pielgrzymie, „agape" to miłość, która wykracza poza siebie samą i właśnie tym trzeba się 
dzielić.
Juan Arias
- Skoro juŜ o tym mówisz, jak odróŜnić „agape" od „erosa"? W Pielgrzymie rozróŜniasz trzy typy miłości.
Paulo Coelho
- „Eros" to miłość między dwiema osobami, „filos" to miłość poznania, „agape" to miłość wykraczająca poza 
zwykły fakt, czy ktoś podoba mi się, czy nie. To miłość, o której Jezus mówi: „Miłujcie waszych nieprzyjaciół". 
Mogę_ miłować wrogów i symbolicznie ich unicestwiać bez litości. To jest moja własna prawda, mój sposób 
widzenia świata. Pojęcie antagonizmu rozumiem jako centrum tworzenia. śycie jest walką, ani dobrą, ani złą, 
po prostu walką, zderzeniem energii. Jeśli wykonuję jakiś ruch, to popycham ileś atomów czy cząsteczek 
powietrza, które z kolei poruszają następne i w ten sposób nawet najmniejszy mój ruch odbija się echem w 
najdalszym zakątku wszechświata. Wszystkie moje gesty, wszystkie słowa, które wypowiadam, wszystko, co 
myślę, jest skutkiem zderzenia róŜnych Ŝywiołów. To leŜy u podstaw stworzenia, w momencie znanym jako 
Big Bang, wielki wybuch, początek.
Kiedy miałem chyba osiemnaście lat, przeczytałem ksiąŜkę, która wywarła na mnie ogromny wpływ - 
Mahabharatę. To święta księga, klasyka literatury hinduskiej, coś jak Don Kichotd\a was, Hiszpanów. W tej 
epopei zawiera się cała historia Indii. Król zapisał w spadku królestwo bratankowi zamiast synowi. 
Oczywiście syn nie godzi się na to i ogłasza, Ŝe będzie walczyć. Bratanek przyjmuje wyzwanie. Wojna 
domowa jest nieunikniona. Ślepy król stoi na wzgórzu nad polem bitwy. Ruszają do boju dwie armie-jedna 
królewskiego syna, druga bratanka, kroczą wojska ze sztandarami, wojownicy uzbrojeni w łuki gotowe do 
strzału. W tym momencie pojawia się Bóg, aby przyjrzeć się bitwie. Generał jednego z wojsk wsiada do 
rydwanu bojowego, odłącza się od swoich ludzi, staje na środku pola bitwy, rzuca
176
łuk, strzały, odwraca się w kierunku Boga i mówi: „To straszne! Za chwilę rozpocznie się tutaj prawdziwa 
jatka, będziemy się zabijać, umierać. To jest wojna domowa, a przecieŜ po jednej, i po drugiej stronie są ludzie 
dobrzy i szlachetni. Mój mistrz jest po jednej stronie, moja matko po drugiej. To będzie rzeź. Więc ja nie mam 
zamiaru walczyć, składam się tutaj w ofierze". Bóg mu odpowiada: „Co ty wyprawiasz? Bitwa się zaczyna. To 
nie pora na wątpliwości. Jeśli los przywiódł cię tutaj, walcz. Teraz idź i zacznij się bić. Później podyskutujemy 
o reszcie, ale w tej chwili czeka cię bitwa". Tak więc Bóg mówi mu, Ŝe bitwa, jaką ma stoczyć, jest częścią ruchu
świata. To część odwiecznego konfliktu między wszystkimi siłami kosmosu.
Juan Arias
- Czyli pojmujesz świat jako bitwę?
Paulo Coelho
-Jeśli tę myśl doprowadzić do skrajności, wszystko jest konfliktem, nie w sensie złej walki, tylko dobrej walki, 
tego ruchu Wszechrzeczy. Kończy się podróŜ, wracasz do domu i pytasz: A teraz co? I rodzi się konflikt, ale to 
jest konflikt twórczy, bo pcha cię naprzód.
juan Arias
- Chcesz przez to powiedzieć, Ŝe nie moŜesz nie wybrać.
Paulo Coelho
— MoŜesz wybrać między dwiema klasycznymi drogami, medytacją albo dobrą walką, ale musisz wybrać. 
Jeśli jesteś mnichem trapistą, buddystą czy jakimś innym, zamykasz się w klasztorze i oddajesz medytacji. Ale 
jeśli jesteś człowiekiem czynu, zostaniesz jezuitą, który w duchu ma walkę. Musisz wybrać pomiędzy jogą 
działania a jogą bezruchu. Nie moŜesz zatrzymać się pośrodku, bo nie ma Dobra ani Zła, jak powiedział Bóg w
Mahabharacie, jest tylko ruch. A skoro jest ruch, często widzimy rzeczy raz z punktu widzenia Dobra, raz Zła.
177
Juan Arias
- Czasem jednak niełatwo odróŜnić siły Dobra od sił Zła.
Paulo Coelho
-  Kiedy toczysz bitwę, to oczywiste, Ŝe dostrzegasz siły negatywne, i walczysz przeciwko nim. W ksiąŜce Na 
brzegu rzeki Piedry... opisuje, coś, co przydarzyłosięmnie samemu. Byłem w Olite ze świetną hiszpańską 
przewodniczką z Saragossy i chciałem pójść do kościoła. Podszedłem, drzwi były otwarte, chciałem wejść do 
środka, ale jakiś człowiek przy drzwiach zatrzymał mnie: „Nie wolno". „Jak to nie wolno wejść?", zapytałem. 
„Nie wolno, bo jest południe i kościół jest zamknięty". Przeprosiłem go, wyjaśniłem, Ŝe przyjechałem z daleka 

Strona 57

11188

tylko na kilka dni, i poprosiłem, Ŝeby pozwolił mi wejść na parę minut. „Nie, nie moŜna, bo jest dwunasta. 
Kościół będzie otwarty dopiero od trzeciej". Niemal zacząłem go błagać, by dał mi się pomodlić przez chwilę, 
ale był nieprzejednany. Zbuntowałem się. „Jak to nie?! Wejdę na chwilę i pan będzie mnie pilnował". Bo nie 
było w tym Ŝadnej logiki, on przecieŜ siedział tam tak czy inaczej i nic nie miał do roboty przez kilka godzin. 
Ten człowiek był symbolem sytuacji, w której musisz powiedzieć „nie" prawu, władzy, autorytetom. Na 
drodze staje przeciwnik, a wojownik czy podróŜnik symbolicznie zabija go albo sam zostaje zabity, bo tamten 
moŜe być przecieŜ silniejszy. Wprawdzie zostałem poniŜony, ale lubię walkę.
Juan Arias
—To przypomina sytuację, gdy uczniowie Jezusa naruszyli święto szabatu, a Jezus gani faryzeuszy i tłumaczy 
im, Ŝe szabat został ustanowiony dla człowieka, a nie człowiek dla szabatu.
Paulo Coelho
- W grę wchodzą dwie energie. Jesteś nieubłagany, bo idziesz do przodu, nie bacząc na konsekwencje, 
ryzykujesz skok w przepaść z ufnością. Nie obraŜam tego człowieka, nie przeszkadzam mu w obiedzie, nie 
zatrzymuję go. Nie, to on nie pozwala
178
mi wejść, tylko dlatego Ŝe sądzi, Ŝe ma nade mną władzą. Z tym się nie zgadzam. Zapominam o prawie i 
zabijam go symbolicznie - wchodzę do kościoła.
Juan Arias
- Nie przypomina ci to sceny z Ewangelii, w której Jezus wymawia posłuszeństwo swoim rodzicom?
Paulo Coelho
- Niewątpliwie, Jezus często przeciwstawiał się Marii i Józefowi.
Juan Arias
—To szokuje wielu katolików.
Paulo Coelho
- I kiedy matka idzie do Niego, by z Nim porozmawiać, On odpowiada: „KtóŜ jest moją matką?".
Paula Gómez
- Kiedyś myślałam, Ŝe on odrzuca własną matkę i braci, ale teraz rozumiem, Ŝe jest to raczej otwarcie na 
innych, a nie odrzucenie.
Juan Arias
- Nie. Oznacza to, Ŝe muszę iść dalej swoją drogą, a ty nie moŜesz mi w tym przeszkodzić.
Paula Gómez
- Ale to takŜe otwarcie umysłu na innych. Z perspektywy naszych czasów moŜemy pomyśleć, Ŝe jeśli zwrócisz
się tak do swojej matki, jej się to nie spodoba, ale jeŜeli potraktujesz to jako otwarcie na ludzi, nie moŜe mieć ci 
tego za złe.
Juan Arias
- To właśnie mówi Paulo: musisz wybrać, musisz ruszyć w podróŜ, choćbyś miała
179
sprawić ból własnej matce. To nie znaczy, Ŝe jej nie kochasz. To jest konflikt między miłością do niej, której nie 
odrzucasz, a miłością do siebie samej, która kaŜe ci iść własną drogą. W tej trudnej konfrontacji musisz podjąć 
decyzję.
paulo Coelio
- Konflikt z rodziną jest kwestią kluczową. Często mówię, w swoich ksiąŜkach o tarciach z moimi rodzicami, 
którzy byli bardzo surowi. Jednak muszę im podziękować, bo oni teŜ mi się przeciwstawili i dali mi 
wykształcenie, starli się ze mną w dobrej walce.
Paula Gómez
— Mówisz, Ŝe trzeba Ŝyć kaŜdą chwilą. Istnieje droga, ale jest takŜe wiele rzeczy, które trzeba przeŜyć. Nie 
chodzi o to, by powiedzieć: pójdę tędy i zobaczymy, co się stanie. W kaŜdej sytuacji musisz zadecydować, czy 
wejdziesz do kościoła, czy nie. Sądzisz, Ŝe trzeba się przeciwstawiać za wszelką cenę?
Paulo Coelho
— Nie, ostre, totalne starcie moŜe potrwać jeden dzień, dwa, a potem opuszczacie siły. Dlatego w Piątej Górze 
kładę ciągle na szali rygor i współczucie. Są takie chwile, kiedy musisz powiedzieć „nie", i takie, kiedy musisz 
pozwolić się nieść i patrzeć, dokąd cię to zaprowadzi. To nie ma nic wspólnego z siłą twoich postanowień i nie 
oznacza braku decyzji. Decydujesz, kiedy pozwalasz się prowadzić, i decydujesz takŜe, kiedy się 
przeciwstawiasz. Ale podejmujesz decyzje, nie stoisz na rozstaju.

Strona 58

11188

Juan Arias
— We wszystkich religiach rozdroŜa uznawane są za miejsca święte.
Paulo Coelho
-Tak, począwszy od Merkurego, boga rozstajnych dróg. Tutaj, w Brazylii, jeśli wyjdziesz w piątek wieczorem, 
zobaczysz, jak składa się w ofierze jedzenie na skrzyŜowaniach dróg, bo tam właśnie, we wszystkich religiach, 
patrzą bogowie. 180
Maria Chamorro
- Niedawno rozmawialiśmy w domu o kosmosie i chaosie. Mówiliśmy, Ŝe chaos jest częścią kosmosu, co z 
kolei potwierdzałoby, Ŝe wszystko ma jakiś sens, nawet chaos. Tu, w Rio, gdzie na kaŜdym kroku napotkać 
moŜna ogromny kontrast między dzielnicami zamoŜnymi i favelami, bogactwo i nędza zderzają się ze sobą i 
mieszają. RozdroŜa, gdzie patrzą bogowie, są symbolem takich przełomowych momentów w naszym Ŝyciu. 
Wiesz, Ŝe na skrzyŜowaniu musisz podjąć decyzję: iść w prawo czy w lewo, choć jakaś siła trzyma cię w 
miejscu, bo boisz się nieznanego, bez względu na to czy jest dobre, czy złe. A nawet jeśli w końcu na coś się 
decydujesz, zawsze trochę Ŝałujesz, Ŝe nie poszedłeś w drugą stronę.
Paulo Coelho
-To właśnie jest problem, Mario. Wielu ludzi zadaje mi pytanie: A gdyby w twoim Ŝyciu zdarzyło się to czy 
tamto? W moim słowniku nie ma trybu warunkowego, nie ma słowa gdyby. Jest w nim nie wiem ile tysięcy 
słów, ale tego gdyby nie ma. To gdyby moŜe mnie zniszczyć, bo jeŜeli w jakimś momencie podjąłem decyzję, 
wybrałem drogę, to idę nią dalej i nie rozwaŜam, czy jest słuszna. Tak postanowiłem i juŜ. Jeśli zaczynam 
wzdychać: Ach, gdybym wtedy zrobił to czy tamto... -wszystko psuję.
Maria Chamorro
— Moim zdaniem choć moŜemy zdecydować, jaką iść drogą, to nigdy nie wiemy, czy jest ona dobra, czy zła. 
W takim razie moŜe wątpienie teŜ jest dobre?
paulo Coelho
— Wybacz, Mario, ale mówiłem teraz o ufności, a wątpienie nie ma z nią nic wspólnego. Wątpliwość pojawia 
się w momencie decyzji, ale wyklucza zaufanie. Rozumiesz? Mogę cię zapewnić, Ŝe do końca Ŝycia będziesz 
mieć wątpliwości. Ja zawsze miałem i z upływem lat mam ich coraz więcej, ale nie przeszkadza mi to 
podejmować decyzji. Wątpić nie znaczy dociekać, czy się mylę, czy mam rację. Podejmuję
181
decyzję, a później mogę to jeszcze raz przemyśleć. Z upływem lat zrozumiałem, Ŝe zawsze istnieje moŜliwość 
poprawy, zawsze jest jakaś druga szansa.
Maria Chamorro
- Czy mówimy o wątpliwościach przed podjęciem decyzji, czy juŜ po? To są wątpliwości, kryzysy, plątanina 
dróg. Jeśli nie udało ci się zrealizować jakichś planów, sprawy wymknęły ci się z rąk, to musisz dalej szukać 
albo wejść w starcie, które pozwoli ci odnaleźć drogę. Dlatego kryzys jest dobry.
Paulo Coelho
- Kryzysy zawsze są dobre, bo zmuszają cię do podjęcia decyzji.
Mauro Salles
- Chińczycy słowo „kryzys" tłumaczą jako szansa.
Paula Gómez
- Mój chłopak powiedział mi dokładnie to samo na lotnisku, kiedy wylatywałam do Rio, tylko nie uŜył słowa 
kryzys, ale kłopot: „Paula, Chińczycy słowo „kłopot" tłumacząjako szansa".
Paula Gótnez
- Mam przyjaciółkę Włoszkę, która niedługo przyjedzie do Rio. Powiedziała mi kiedyś: „Zawsze miałam 
obsesję na punkcie doskonałości, choć nie zdawałam sobie z tego sprawy. Często wprowadzałam ludzi w błąd 
i udawało mi się uchodzić za doskonałą. Wiesz, co to znaczy doskonałość, prawda?". Odpowiedziałam jej, Ŝe 
nie wiem. „Być doskonałym - odparła - to znaczy być całością. Człowiek nie moŜe być całością bez swojej 
ciemnej strony, ale musi utrzymywać między ciemną a jasną stroną równowagę. To znaczy być doskonałym". 
Takie podejście cię uwalnia, pozwala ci zaakceptować swoje człowieczeństwo, zobaczyć, Ŝe jesteś - jak mówiła 
Maria - chaosem i kosmosem zarazem.
182
Paulo Coelho
- Nawet Jezus się złości, kiedy ktoś mu mówi, Ŝe jest dobry. „Dlaczego Mnie pytasz o dobro? Jeden tylko jest 
Dobry" - odpowiada.

Strona 59

11188

Mauro Salles
- Paulo mówił o pielgrzymce, o drodze jako poszukiwaniu własnej toŜsamości. Pytam, czy chodzi o zadanie, 
które kiedyś wypełnisz, czy teŜ trwa ono wiecznie? Czy jest to zdarzenie czy proces? Za tym pytaniem kryje 
się sens lub bezsens pielgrzymowania.
Paulo Coelho
- Kiedyś starałem się odpowiedzieć na słynne pytanie: Kim jestem? Teraz nawet nie próbuję. To juŜ nie jest 
pytanie, to odpowiedź: Jestem. I od momentu kiedy jestem, nie mogę odpowiadać, muszę w pełni być. To 
samo powiedział Bóg, kiedy MojŜesz zapytał: „Jakie jest Twoje imię?" —„Jestem, który Jestem". Sądzę, Ŝe 
jesteśmy, i nic poza tym. I tu zaczyna się pielgrzymka. Dawniej miałem cele -moim zdaniem zawsze warto 
mieć jakiś cel, jakiś pomysł, organizować trochę swoje Ŝycie - ale teraz rozumiem, Ŝe sama droga jest wielką 
radością.
Mauro Salles
- To znaczy, Ŝe celem jest proces. Wielu ludzi frustruje się tym, Ŝe nie dochodzą do celu swojej pielgrzymki czy
drogi duchowej, bo nie rozumieją, po co naprawdę wyruszyli. Trzeba pamiętać, Ŝe my tu wszyscy czegoś 
szukamy, kaŜdy na swój sposób i powodowany innymi przyczynami.
Paulo Coelho
-Jest taki wiersz Kawafisa, świetnego greckiego poety - Itaka. Itaka to rodzinne miasto Ulissesa, do którego 
pragnie powrócić po wojnie. Zaczyna się tak: „Kiedy wyruszasz w podróŜ do Itaki, pragnij tego, by długie 
było wędrowanie...". A kończy tak: „Gdy dobijesz do tej wyspy, bogaty we wszystko, co zyskałeś po drodze, 
nie oczekuj wcale, by ci dała bogactwo Itaka. Itaka dała ci tę piękną podróŜ".
183Kiedy po siedemdziesięciu dniach marszu po raz pierwszy ujrzałem katedrę w Santiago deCompostela, to 
był wstrząs. Powiedziałem sobie: „Oto miejsce, do którego za wszelką cenę. chciałem dotrzeć, i koniec, teraz 
muszę podjąć decyzję". Do tej pory było jasne, Ŝe muszę pielgrzymować, a kiedy doszedłem do celu, 
pomyślałem: „I co mam teraz zrobić? Co mam począć z tą całą katedrą, z tym wszystkim?". Sens podróŜy 
zawarty jest w słowach Antonia Machado, hiszpańskiego poety: „Wędrowcze, nie ma drogi, drogą jest 
wędrowanie".
Mauro Salles
- Na pogrzebie Jacqueline Kennedy oczekiwano, Ŝe towarzysz ostatnich lat jej Ŝycia wygłosi uroczystą mowę 
pogrzebową. A on tylko przeczytał wiersz Haka, zacytowany tu przez Paula.
Paulo Coelho
— NiemoŜliwe! Nic o tym nie wiedziałem.
Mauro Salles
- Wcześniej rozmawialiśmy o rozstajach dróg, o „tak" i o „nie", czy iść naprzód, czy wstecz. Wydaje mi się, Ŝe 
najgroźniejszym uczuciem podczas drogi jest właśnie takie „być moŜe", które dopuszcza wahanie w miejscu, 
gdzie krzyŜują się drogi. Te słowa paraliŜują, przerywają podróŜ. Powiedziałeś, Paulo, Ŝe to nie ma nic 
wspólnego z wątpieniem, ale wielu ludzi sądzi, Ŝe to „być moŜe" jest formą działania. Jeśli chcemy 
wartościować wątpienie i ufność, to wątpienie jest dobroczynne, a „być moŜe" jest niedobre, bo unicestwia 
działanie.
Ana Gómez
- Największym dramatem człowieka jest konieczność wyboru, bo oczywiście wolałoby się mieć wszystko. Ale 
trzeba wybierać.
Paulo Coelho
— I tu zachodzi paradoks, bo kiedy wybierasz, masz wszystko, absolutnie wszyst-
184
ko. W chwili kiedy wprawiasz w ruch swoją moc podejmowania decyzji, wszystkie drogi zbiegają się w jedną 
drogę, tę, którą właśnie pójdziesz.
Ana Gumez
- Ale kiedy juŜ idziesz jedną drogą, to czy nie rezygnujesz z tego, co mogło ci się przydarzyć na drugiej?
Paulo Coelho
- Nie. I to nie jest metafora, to rzeczywistość. W Alefie Borgesa wszystkie drogi są tą samą drogą, ale musisz 
wybrać jedną, by ujrzeć po drodze wszystkie te, których nie wybrałaś. To metafora, bo nie musisz z niczego 
rezygnować. Droga, którą idziesz, zawiera w sobie wszystkie drogi.
A wracając do Jezusa, powiedział On: „W domu Ojca mego jest wiele mieszkań". Wszystkie drogi prowadzą 
do tego samego Boga. My mamy swoją drogę, to nasz wybór, ale tych dróg jest sto lub dwieście. StaroŜytni 

Strona 60

11188

mawiali, Ŝe jest osiem albo dziewięć sposobów umierania. Jeśli wybierzesz swoją drogę, to jest to twoja własna
historia, twój los, twoja legenda. Nie powinnaś iść drogą swojego ojca albo małŜonka, bo to nie są twoje drogi, 
i dotrzesz do kresu Ŝycia, nie doświadczywszy swojej własnej. Drogi innych nie zawierają twojej, ale twoja 
zawiera wszystkie inne. A teraz zjedzmy coś i napijmy się wina...
Pisarz był pod duŜym wraŜeniem tej rozmowy ze studentkami, która wciągnęła wszystkich innych gości. Po 
krótkiej przerwie na przekąskę — hiszpańską szynkę i ser oraz wyborne włoskie wino, które ktoś mu 
podarował — jeszcze trochę gawędziliśmy.
- Chciałabym cię zapytać, czy nie bałeś się opowiedzieć juanowi intymnych szczegółów ze swojego Ŝycia, które
pojawią się w ksiąŜce. To przecieŜ trochę tak, jakby cię ktoś obnaŜył.
185
Paulo Coelho
- Nie boję się nagości, wręcz przeciwnie. UwaŜam, Ŝe to obowiązek pisarza. Bardzo łatwo ukryćsięza jakąś 
ksiąŜką i stworzyć pewien obraz, który później się za tobą wlecze. PrzeŜyłem to juŜ w show biznesie: 
narzucono mi rolę sławnego faceta, odegrałem ją i co? Dwa, trzy lata później źlesięto dla mnie skończyło. 
Przyrzekłem sobie, Ŝe nigdy więcej nie będę grał roli idola. Jestem sławny, ale chcę być prawdziwy, nie chcę 
nosić masek.
Ana Gómez
- Musisz się przygotować, Ŝe to będzie szok dla wielu twoich czytelników.
Paulo Coelho
- Mam taką nadzieję. Jezus dobrze to ujął: „I poznacie prawdę, a prawda was wyzwoli". Poznanie Prawdy to 
jedyny sposób, by staćsięczłowiekiem wolnym. To właśnie daje mi ochotę do dalszego pisania. Opowiadanie 
Juanowi o całym moim Ŝyciu bez tajemnic moŜe nie jest politycznie poprawne w tej chwili, ale na dłuŜszą metę
ja będę się czuł bardziej wolny, a moi czytelnicy zrozumieją, Ŝe to jest moja prawda, i zaakceptują mnie 
takiego, jaki jestem, choć mój rozwój jeszcze trwa, wciąŜ jestem w ruchu.
Paula Góinez
- Czego szukasz w pisaniu?
Paulo Coelho
- Siebie samego. Przez całe Ŝycie, w kaŜdej jego chwili przechodziłem wewnętrz-ne przemiany i ciągle jeszcze 
nie całkiem siebie znam i rozumiem. Piszę takŜe, aby dowiedzieć się, kim jestem w konkretnym momencie 
pisania. Później przeistaczamsięi muszę napisać kolejną ksiąŜkę. W ten sposób mogę siędzielić moimi 
metamorfozami, moimi twarzami, moimi odcieniami. Dopóki jestem uczciwy i szczery wobec siebie - co nie 
jest wcale łatwe, to kwestia samodyscypliny
186
-moja osobowość przenika do ksiąŜek, które piszę, a jeśli tam jest, z pewnością będę potrafił przekazać poza 
słowami energię tej osobowości. MoŜe mój światowy sukces zawdzięczam jedynie temu, Ŝe przekazuję coś, co 
wykracza poza słowa moich ksiąŜek? Ale trudno mi to wytłumaczyć.
 .23
Paulo Coelho w Polsce:
Alchemik [listopad 1995]
Na brzegu rzeki Piedry usiadłam i płakałam... [listopad 1997]
Piąta Góra   [grudzień 1998]
Weronika postanawia umrzeć [maj 2000] Podręcznik wojownika światła [listopad 2000] Demon i panna Prym 
[październik 2002]
 [nakładem wyd. Świat KsiąŜki, marzec 2003]
w przygotowaniu:
Jedenaście minut [kwiecień 2004]
INSPIRACJE...
Alchemia Alchemika [październik 2001]
Wojciech Elchelberger w rozmowie z Wojciechem Szczawińskim                                                                                  
                                                                                                                                                                                                    
                                                                                                                                                                                                    
     ul

Strona 61