Technik_pszczelarz_321[04].Z2.04

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Systemy utrzymania krów mlecznych i produkcja mleka

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Produkcja Ŝywca wieprzowego

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Produkcja Ŝywca wołowego

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć ucznia

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik, który właśnie otrzymałeś pomoŜe Ci w zdobywaniu wiedzy z zakresu

organizacji produkcji zwierzęcej.

W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne – wykaz umiejętności i wiedzy jakie powinieneś mieć juŜ
opanowane, by móc bez problemów przystąpić do realizacji tej jednostki modułowej,

−

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

−

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do osiągnięcia załoŜonych celów
kształcenia i opanowania umiejętności zawartych w jednostce modułowej,

−

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści,

−

wiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować

umiejętności praktyczne,

−

sprawdzian postępów,

−

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie materiału całej jednostki modułowej,

−

literaturę uzupełniającą.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

korzystać z róŜnych źródeł informacji,

−

charakteryzować klimat i mikroklimat Polski,

−

określać czynniki wpływające na rozwój produkcji zwierzęcej,

−

określać system identyfikacji zwierząt,

−

charakteryzować czynniki wpływające na wartość pokarmową pasz,

−

charakteryzować rodzaje pasz stosowanych w Ŝywieniu zwierząt,

−

określać pasze ekologiczne w Ŝywieniu zwierząt,

−

analizować koszty Ŝywienia zwierząt gospodarskich,

−

określać lokalizację i wymagania zoohigieniczne dotyczące budynków inwentarskich,

−

zastosować zasady higieny Ŝywienia i pojenia zwierząt,

−

określać znaczenie dezynfekcji, dezynsekcji i deratyzacji w pomieszczeniach
inwentarskich,

−

dostrzegać przyczyny chorób zakaźnych zwierząt gospodarskich,

−

określać zasady profilaktyki chorób zwierząt,

−

zastosować sposoby udzielania pierwszej pomocy chorym zwierzętom,

−

zaplanować wyposaŜenie apteczki weterynaryjnej w podręczne leki i materiały
opatrunkowe,

−

dostrzegać zagroŜenia związane z wykonywaną pracą,

−

zastosować zasady ochrony środowiska,

−

dobierać i zastosować odzieŜ ochronną oraz środki ochrony osobistej do określonych
prac.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

charakteryzować znaczenie gospodarcze chowu bydła, trzody chlewnej oraz drobiu,

−

określić cechy pokroju bydła,

−

charakteryzować typy uŜytkowe oraz rasy bydła hodowanego w Polsce,

−

określić zasady chowu oraz Ŝywienia cieląt i młodego bydła,

−

charakteryzować technologię produkcji mleka,

−

przygotować mleko do sprzedaŜy,

−

ocenić jakość mleka na podstawie obowiązujących norm,

−

charakteryzować technologie produkcji Ŝywca wołowego,

−

zastosować sposoby zapobiegania chorobom bydła,

−

charakteryzować rasy świń i krzyŜówki międzyrasowe,

−

określić warunki utrzymania prosiąt i młodej trzody chlewnej,

−

obliczyć dawki pokarmowe dla loch,

−

charakteryzować technologie produkcji trzody chlewnej,

−

dobrać technologię produkcji trzody chlewnej do warunków gospodarstwa i obliczyć
efekty ekonomiczne,

−

zapobiec występowaniu chorób trzody chlewnej,

−

określić mierniki nieśności i dokonać wyboru jaj do wylęgu,

−

zaplanować Ŝywienie drobiu,

−

zapewnić właściwe warunki mikroklimatyczne dla drobiu,

−

obliczyć efekty ekonomiczne produkcji jaj i brojlerów,

−

zastosować sposoby zapobiegania chorobom drobiu,

−

wyjaśnić znaczenie chowu innych gatunków zwierząt,

−

rozróŜnić wady i zalety pokroju innych gatunków zwierząt,

−

rozróŜnić rasy i kierunki uŜytkowania innych gatunków zwierząt,

−

dobrać pasze i zapewnić optymalne warunki utrzymania innych gatunków zwierząt,

−

zastosować sposoby zapobiegania chorobom innych gatunków zwierząt,

−

obsłuŜyć podstawowy sprzęt i urządzenia stosowane w produkcji zwierzęcej,

−

zastosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpoŜarowej,
ochrony środowiska, bezpieczeństwa zdrowotnego Ŝywności oraz przepisy weterynaryjne
dotyczące produkcji zwierząt.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Systemy utrzymania krów mlecznych i produkcja mleka

4.1.1. Materiał nauczania

Warunki naturalne do produkcji mleka w Polsce są bardzo sprzyjające. Łąki i pastwiska

stanowią 20,2% uŜytków rolnych (Mały Słownik Statystyczny Polski 2004).

Krowy mleczne utrzymywane są w dwóch całkowicie odmiennych systemach: grupowo

lub na stanowiskach uwięziowych. Termin „utrzymywanie grupowe” równoznaczny jest
z terminem „chów wolnostanowiskowy”, obejmuje następujące rodzaje systemów
utrzymania:

−

boksy,

−

kombiboksy,

−

głęboka ściółka,

−

kojec samoczyszczący ze spadkiem.

Obory wolnostanowiskowe – utrzymanie grupowe

W systemie tym krowy mogą swobodnie poruszać się w pomieszczeniu. Wymienione

wcześniej systemy – boksy, kombiboksy, głęboką ściółkę oraz kojec samoczyszczący ze
spodkiem – dzieli się zazwyczaj na obszar wypoczynkowy, paszowy i udojowy według
pełnionej funkcji.

Rodzaje systemów utrzymania – podział według typu obszaru wypoczynkowego
Boksy

Obszar wypoczynkowy podzielony jest na boksy, które słuŜą jako miejsca

wypoczynkowe  dla  poszczególnych  krów.  Boksy  podzielone  są  przegrodami  chroniącymi
krowę i zaspokajającymi jej potrzebę indywidualnego dystansu. Otwór z przodu boksu (strefa
wstawania)  umoŜliwia  krowie  wysunięcie  głowy  podczas  wstawania  i  kładzenia  się.
Wygodne  podłoŜe  zapewnia  się  stosując  jako  materiał  ściółkowy  np.  słomę,  piasek,  itp.  lub
materac z materiałów syntetycznych.

Boksy są rozwiązaniem godnym polecenia. NaleŜy przewidzieć co najmniej po jednym

boksie  na  krowę.  Urządzenie  boksów  powinno  zapewniać  czysty,  suchy  i  odkształcalny
obszar  wypoczynkowy,  gdzie  krowa  bez  trudu  moŜe  się  kłaść  i  wstawać.  Krowy
charakteryzują  się  bardzo  silną  potrzebą  leŜenia.  Zachowanie  to  jest  więc  dla  tych  zwierząt
jednym  z  zachowań  preferowanych.  Wszystkim  krowom  naleŜy  zapewnić  moŜliwość
kładzenia  się  w  dowolnym  momencie  (z  wyjątkiem  pobytu  w  poczekalni  i  na  obszarze
dojenia).  Poziom  agresywności  i  częstotliwość  występowania  zachowań  anormalnych
wzrasta, jeśli liczba krów przekracza liczbę kojców. Boksy muszą być dostatecznie duŜe, by
krowy mogły się w nich bez przeszkód kłaść i wstawać. Muszą teŜ być na tyle wąskie, Ŝeby
zwierzęta  nie  mogły  układać  się  w  poprzek  boksu,  a  takŜe  po  to,  Ŝeby  stały  i  ciekły  nawóz
trafiał poza boks, i wreszcie dostatecznie długie, by słoma nie przedostawała się na korytarz
gnojowy.  Zbyt  krótkie  boksy  to  główna  przyczyna  niechęci  krów  do  korzystania  z  nich  oraz
trudności ze wstawaniem.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 1. Związek pomiędzy przyczynami, a konkretnymi urazami i chorobami [opracowanie własne]

Przyczyna

Choroba

Budynek

Otarcia i rany
Poślizgnięcie
Zapalenie płuc
Udar cieplny / odmroŜenia

System utrzymania ObciąŜenie kolan i pęcin

Urazy
Uszkodzenia ogona
Uszkodzenia wywołane kwasem na głębokiej ściółce
Choroby racic i nóg
Zapalenia wymienia

Korytarz paszowy Urazy szyi

Opuchlizna stawów
Choroby racic i nóg

Uwięź

Urazy wywołane uciskiem
Uszkodzenia strzyków
Poślizgnięcia

Tabela 2. Powierzchnia i wymiary boksów [opracowanie własne]

Szerokość* min
Długość ogółem (rzędy pod ścianą) min
Długość ogółem (rzędy podwójne)** min
Odległość przegrody piersiowej od tylnego progu ***, +/- 0,05
Odległość poręczy szyjnej od tylnego brzegu ****, +/- 0,05
Wysokość poręczy szyjnej, +/- 0,05
Spadek podłogi w boksie, +/- 0,05
Wysokość podłoŜa ponad poziomem korytarza spacerowego *****

1,20 m
2,60 m
2,45 m
1,75 m
1,70 m
1,10 m
5%
0,20–0,25

szerokość boksów przy stosowaniu przegród pełnych naleŜy zwiększyć o 10%,

dwa przylegające do siebie rzędy bez przegród pomiędzy nimi,

***

moŜe okazać się konieczne, jeśli spadek podłoŜa wynosi mniej niŜ 4%,

**** odległość mierzy się w poziomie,
***** wysokość podłoŜa ponad podłogą wraz z ewentualną warstwą ściółki lub materacem.

Kombiboksy

Kombiboksy pełnią podwójną funkcję obszaru paszowego i wypoczynkowego dla

poszczególnych krów. Kojce podzielone są przegrodami w celu ochrony zwierząt
i zaspokojenia ich potrzeby dystansu indywidualnego.
Kombiboksy nie są zalecane z niŜej wymienionych względów:

−

krowy w kojcu przesuwają się dalej ku przodowi i wypróŜniają się na ściółkę legowiska,

−

niewielki ruch zwierząt na obszarach spacerowych z podłogą szczelinową prowadzi do
zabrudzenia korytarzy,

−

krowy wprowadzają większe ilości nawozu do boksów,

−

niski brzeg z przodu powoduje znaczne straty paszy w boksie,

−

stosunkowo krótkie kojce wiąŜą się z ryzykiem urazów uciskowych,

−

krowy stojące nisko w hierarchii stada nie mają moŜliwości ucieczki.

Głęboka ściółka

Obory z głęboka ściółką charakteryzują się grupowym utrzymaniem krów na głębokiej

warstwie ściółki bez wydzielonych indywidualnych legowisk.

RozróŜniamy dwa rodzaje rozwiązań obór z głęboką ściółką:

1. zaścielony obszar wypoczynkowy i osobny obszar paszowy z podłogą szczelinową lub

pełną,

2. ściółka na całej powierzchni, regulowana przegroda paszowa.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Obszar wypoczynkowy z głęboką ściółką i osobny obszar paszowy to rozwiązanie

zalecane dla systemów utrzymanie krów mlecznych na głębokiej ściółce. Nie zaleca się
stosowania głębokiej ściółki na całym obszarze pomieszczenia.

Rozwiązanie to wymaga większej ilości ściółki w porównaniu z poprzednim, jeśli chce

się zapewnić krowom optymalną wygodę i czystość. Przy tak duŜej ilości paszy, jakiej
potrzebują krowy mleczne, stosowanie przegrody paszowej o regulowanej wysokości moŜe
okazać się trudne.

Zalety utrzymania na głębokiej ściółce:

1.  prawidłowo ścielone legowiska są ciepłe i wygodne,
2.  mniejsze ryzyko poślizgnięć i urazów kończyn,
3.  normalny przebieg kładzenia się i wstawania na podłoŜu z głębokiej ściółki,
4.  krowy wolą podłoŜe miękkie od twardego,
5.  krowy leŜą dłuŜej na głębokiej ściółce niŜ na twardym zaścielonym podłoŜu.

Wady utrzymania na głębokiej ściółce:

1.  duŜe zuŜycie ściółki,
2.  wyŜsze nakłady pracy na ścielenie, czyszczenie zwierząt i usuwanie obornika,
3.  oszczędność ściółki prowadzi do mocnego zabrudzenia zwierząt.

Kojec samoczyszczący ze spadkiem

Kojec samoczyszczący ze spadkiem ma na obszarze wypoczynkowym matę ściółki

o grubości około 0,2 m oraz podłogę wykonaną ze spadkiem. Krowy poruszające się po
obszarze wypoczynkowym powodują zsuwanie się warstwy ściółki na obszar paszowy, skąd
nawóz usuwany jest mechanicznie za pomocą zgarniacza.

Kojec samoczyszczący ze spadkiem nie jest zalecany dla krów mlecznych, poniewaŜ do

chwili  obecnej  nie  są  jeszcze  dostępne  ostateczne  wyniki  badań  doświadczalnych  tego
rozwiązania  w  warunkach  polskich.  PowaŜna  wada  tego  rozwiązania  wynika stąd, Ŝe trudno
jest osiągnąć dostateczne zsuwanie się maty ściółki przy jednoczesnym spełnieniu wymogów,
co  do  obszaru  wypoczynkowego  i  rozrzucania  ściółki;  skutkiem  jest  silne  zabrudzenie
zwierząt.

Obszar paszowy

W oborach wolnostanowiskowych paszę podaje się krowom zazwyczaj we wspólnym

korytarzu paszowym w pojemnikach i na drabinach. Ponadto pasze treściwe, ziarno i buraki
moŜna podawać przy zastosowaniu automatycznych stacji paszowych.

W oborach wolnostanowiskowych na pobieranie paszy przez krowę największy wpływ

mają następujące czynniki:

−

liczba automatycznych stacji paszowych,

−

liczba krów na jedno stanowisko Ŝywieniowe,

−

kształt przegrody paszowej,

−

podawana racja pokarmowa.

Zalecenia

Wszystkim krowom naleŜy stworzyć takie same moŜliwości pobrania takiej samej racji

pokarmowej.  W  przypadku  ograniczenia  ilości  podawanej  paszy  na  kaŜdą  krowę  naleŜy
przewidzieć co najmniej jedno stanowisko paszowe w korytarzu. Podstawowe znaczenie mają
tu  takŜe  przegrody,  dzięki  którym  krowy  dominujące  nie  mogą  odganiać  od  paszy  krów
słabszych.  Jeśli  na  jedno  stanowisko  paszowe  przypadają  dwie  lub  trzy  krowy,  zmniejsza  to
czas  pobierania  paszy  i  prowadzi  do  zachowań  agresywnych  na  obszarze  paszowym,  lecz
ilość  pobranej  paszy  i  przyrost  masy  pozostają  na  niezmienionym  poziomie.  Dotyczy  to
oczywiście Ŝywienia „ ad libitum” (do woli).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W przypadku Ŝywienia ograniczonego naleŜy zapewnić wystarczająca ilość miejsca, by

wszystkie  krowy  mogły  jednocześnie  znajdować  się  przy  Ŝłobie.  Zaleca  się  przewidzieć
o dwa  trzy  miejsca  więcej,  w  porównaniu  z  rzeczywistą  liczebnością  stada,  by  krowa
przybywająca  do  Ŝłobu  jako  ostatnia  mogła  znaleźć  przy  nim  dość  miejsca  dla  siebie.  Jeśli
dostępu do Ŝłobu nie moŜe uzyskać zaledwie kilka zwierząt, wywołuje to u nich większy stres
niŜ  w  sytuacji,  gdy  na  kaŜde  stanowisko  paszowe  przypadają  dwa  lub  więcej  osobników.
Liczba krów, które nie mogą od razu znaleźć miejsca przy Ŝłobie, musi zatem stanowić duŜą
część liczby krów stadzie (co najmniej 15 zwierząt).

Jeśli kaŜdej krowie w oborze wolnostanowiskowej podaje się indywidualnie dawkowane

dodatki  paszowe,  krowy  moŜna  wiązać  na  krótki  okres  podczas  podawania  paszy,  by  nie
zabierały  poŜywienia  innym  osobnikom.  W  ten  sposób  krowom  słabszym  i  pierwiastkom
zapewnia  się  moŜliwość  pobrania  racji  pokarmowej  bez  naraŜania  ich  na  napaść  ze  strony
stojących wyŜej w hierarchii.

W przypadku Ŝywienia „ad libitum” moŜna zalecić zbudowanie przegród pomiędzy

stanowiskami  Ŝywieniowymi.  Krowy  Ŝywione  „ad  libitum”  potrzebują  duŜo  swobodnej
przestrzeni  przy  stanowisku  Ŝywieniowym  i  w  korytarzu,  co  ułatwia  poruszanie  się  krów
pomiędzy obszarem wypoczynkowym a paszowym.
Nieograniczony  dostęp  do  wody  pitnej  o  wysokiej  jakości  jest  rzeczą  podstawowej  wagi  dla
wydajności mlecznej i zdrowia stada. Wysoko wydajne krowy spoŜywają w ciągu 24 godzin
do 100 litrów wody.

Wszystkim zwierzętom naleŜy zapewnić odpowiedni dostęp do wody pitnej lub

moŜliwość  innego  zaspokojenia  zapotrzebowania  na  płyny.  Sprzęt  stosowany  do  Ŝywienia
i pojenia  musi  być  zaprojektowany,  skonstruowany  i  umieszczony  w  taki  sposób,  by
minimalizować  ryzyko  zanieczyszczenia  paszy  i  wody  oraz  niekorzystne  skutki  walki
zwierząt o dostęp do karmideł i poideł (Dyrektywa Rady 98/58/EEC). Zaleca się stosowanie
poideł wszędzie tam, gdzie jest to moŜliwe, by zapewnić wystarczający dostęp do wody.

W systemie uwięziowym zaleca się zainstalowanie jednego poidła miskowego na

zwierzę. Jeśli w danym poidle przypadkiem zabraknie wody, krowa moŜe korzystać z poidła
sąsiedniego.

W systemach wolnostanowiskowych zaleca się zastapienie poideł miskowych

komorowymi. Na kaŜdą grupę zwierząt powinny zawsze przypadać dwa poidła komorowe.
Zapewnia to dostęp do wody takŜe dla krów o niŜszej pozycji w hierarchii.

Tabela 3. Wymagania co do przestrzeni i wymiarów stanowiska Ŝywieniowego [opracowanie własne]

Stanowisko Ŝywieniowe, wymagania co do przestrzeni

Metry

Tylny brzeg Ŝłobu, wysokość ponad poziomem podłoŜa obszaru paszowego*

0,50–0,60

Szerokość stanowiska Ŝywieniowego na 1 krowę +/- 0,05 m

0,70

Wysokość dna Ŝłobu ponad poziomem podłoŜa obszaru paszowego

0,15–0,20

Szerokość Ŝłobu od tylnego brzegu, mak.

0,60

Szerokość kwasoodpornej powierzchni Ŝłobu, min.

0,90

Wysokość górnej poręczy drabiny paszowej ponad stanowiskiem Ŝywieniowym, min

1,45

* Tylny brzeg powinien być wykonany z pełnego materiału, aŜ do dolnej poręczy bariery paszowej.

Korytarze spacerowe

Korytarze spacerowe w oborze wolnostanowiskowej wykorzystywane są jako ciągi

komunikacyjne i teren wybiegowy dla krów, a czasem takŜe jako przejścia dla pracowników.
Podłogi  korytarzy  muszą  wytrzymywać  nacisk  zwierząt,  maszyn,  itp.  Ponadto  korytarze  nie
mogą  być  śliskie,  nie  powodowały  wypadków  u  zwierząt  i  ludzi.  W  korytarzu  pomiędzy
boksami  moŜna  stosować  podłogę  szczelinową  lub  pełną.  Oczyszczanie  korytarzy  musi
zapewniać dostateczną czystość i suchość racic.

Powierzchnia wszystkich korytarzy nie moŜe być śliska. MoŜna stosować podłogę

szczelinową lub pełną. Korytarze, obszar paszowy oraz ewentualna poczekalnia razem tworzą

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

pozostawiony krowom do dyspozycji obszar spacerowy. Powierzchnia tego obszaru
(z wyłączeniem boksów) powinna wynosić około 4 m2 na krowę, co zmniejsza agresywność,
liczbę starć pomiędzy zwierzętami oraz liczbę zachowań anormalnych.

W oborach wolnostanowiskowych z wilgotnymi i zabrudzonymi korytarzami

powszechnie  występują  schorzenia  racic.  Podłogi  wilgotne  powodują  nasiąkanie  podeszwy
racicy  i  skóry  pomiędzy  jego  elementami.  W  ten  sposób  do  wnętrza  racicy  mogą  łatwo
przedostać się ciała obce i zarazki. Ponadto zwiększa to ryzyko rozprzestrzeniana się infekcji.
Gnicie  racic  u  krów  utrzymywanych  na  podłodze  pełnej  postępuje  szybciej,  oraz
występowanie  innych  schorzeń  racic  jest  częstsze  niŜ  w  przypadku  pomieszczeń  z  podłogą
szczelinową.

Przycinanie racic wszystkich krów dwa razy w roku ma istotny wpływ na dobry stan

racic.

Obszar dojenia

Obszar dojenia jest obszar, gdzie znajduje się krowa podczas dojenia oraz gdzie schładza

się i przechowuje mleko.

Obszar dojenia dzieli się na poczekalnię, wyjście, korytarz powrotny, basen do kąpieli

kopyt, obszar separacji oraz pomieszczenia na mleko słuŜące do schładzania
i przechowywania mleka oraz z urządzeniami do mycia.

Schładzanie i przechowywanie mleka odnoszą się zarówno do obór uwięziowych jak i do

wolnostanowiskowych.

Obszar dojenia powinien zapewniać krowie wygodę zarówno przed jak i podczas dojenia,

a takŜe bezpośrednio po jego zakończeniu.

Dojenie

Dojenie to najwaŜniejsza czynność gospodarstwie utrzymującym krowy mleczne.

Zarządzanie

dojeniem

celu

minimalizację

zatrucia

mleka

bakteriami

i zanieczyszczeniami fizycznymi.

Dojenie obejmuje wszystkie aspekty procesu szybkiego i skutecznego pozyskiwania

mleka od wszystkich dojonych krów przy jednoczesnej dbałości o zdrowie zwierząt i wysoką
jakość mleka.

Na obszarach, gdzie prowadzony jest dój, nie moŜna trzymać świń i drobiu. Dojarnia

i pomieszczenie  na  mleko,  jak  równieŜ  ich  wyposaŜenie,  muszą  być  tak  usytuowane
i skonstruowane,  by  wyeliminować  wszelkie  ryzyko  zanieczyszczenia  mleka  ponadto  naleŜy
je  zawsze  utrzymywać  w  czystości,  porządku  i  dobrym  stanie  technicznym.  Dezynfekcję
budynku  inwentarskiego  wraz  z  przyległościami  naleŜy  prowadzić  w  taki  sposób,  by  nie
stwarzać  ryzyka  zanieczyszczenia  mleka  środkiem  dezynfekcyjnym  bądź  innego  rodzaju
skaŜenia.

Przebieg dojenia

Stanowiska udojowe muszą być czyste, co pomaga uniknąć zakaŜenia mleka bakteriami

lub innymi zanieczyszczeniami.

Po wymyciu i dezynfekcji sprzęt i przybory stosowane przy dojeniu, obróbce,

przechowywaniu i transporcie mleka naleŜy wypłukać wodą pitną. Przybory i szczotki naleŜy
przechowywać w higienicznych warunkach. NaleŜy zapewnić moŜliwość identyfikacji
poszczególnych krów w stadzie.

Wszelkie prace, jakie mogłyby niekorzystnie wpłynąć na mleko, są zakazane

bezpośrednio przed dojeniem i podczas jego trwania.

Przed rozpoczęciem dojenia naleŜy oczyścić strzyki, wymię oraz w razie potrzeby

przylegające doń okolice pachwin, ud i brzucha krowy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przed przystąpieniem do dojenia poszczególnych krów dojarz powinien zbadać wygląd

mleka.  W  przypadku  stwierdzenia  jakichkolwiek  anomalii  fizycznych  mleko  eliminuje  się
z dostawy.  Krowy  cierpiące  na  kliniczne  schorzenia  wymion  doi  się  jako  ostatnie  lub  przy
uŜyciu osobnej dojarki, albo teŜ ręcznie, a ich mleko wycofuje się z dostawy. Płyny lub środki
w  aerozolu  do  pielęgnacji  strzyków  u  krów  w  okresie  laktacji  stosuje  się  wyłącznie  po
dojeniu.

Osoby zajmujące się dojeniem i dalszą obróbką mleka muszą posiadać odpowiednią

czystą odzieŜ ochronną. Bezpośrednio przed przystąpieniem do dojenia dojarze musza umyć
ręce, które następnie utrzymuje się w takiej czystości, jak jest to praktycznie moŜliwe podczas
całego dojenia. W tym celu w pobliŜu miejsca doju konieczne są odpowiednie urządzenia, by
osoby prowadzące dojenie lub dalszą obróbkę mleka mogły umyć ręce i ramiona.

Do chwili odbioru mleko przechowuje się w pomieszczeniu na mleko. Pomieszczeń na

mleko uŜywa się wyłącznie do czynności związanych z przemieszczaniem mleka i sprzętu
dojarskiego.

Sprzęt dojarski

W zakresie konstrukcji, instalacji, pracy i konserwacji sprzętu stosowanego przy dojeniu

naleŜy  przestrzegać  zaleceń  producenta  sprzętu  oraz  ogólnych  zleceń  obowiązujących
lokalnie lub w skali kraju. Instrukcją dostarczoną przez producenta naleŜy kierować się przy
uŜywaniu,  myciu  i  dezynfekcji  sprzętu  dojarskiego.  Sprzęt  i  przybory  stosowane  podczas
dojenia,  jak  równieŜ  wszystkie  ich  elementy,  naleŜy  zawsze  utrzymywać  w  odpowiedniej
czystości  i  dobrym  stanie  fizycznym.  Sprzęt  i  przedmioty  wchodzące  w  kontakt  z  mlekiem
muszą  być  wykonane  z  gładkich  materiałów  łatwych  do  mycia  i  dezynfekcji,  odpornych  na
korozję i nie przenoszących substancji do mleka. śaden z materiałów wchodzących w kontakt
z  mlekiem  nie  moŜe  powodować  jego  zanieczyszczenia.  Środki  myjące  i  dezynfekcyjne
naleŜy  tak  dobierać  i  stosować,  by  uniknąć  ich  niekorzystnego  wpływu  na  mleko.  Stosując
w pomieszczeniu  na  mleko  i  dojarni  środki  chemiczne,  pestycydy  lub  środki  czyszczące
naleŜy przestrzegać instrukcji producenta.

Tabela 4. Podstawowe cechy środków dezynfekcyjnych [opracowanie własne]

Skuteczny na

Zalecane stosowanie

Środek

Działanie

myjące

bakterie spory wirusy Szybkie

działanie

WraŜliwy

substancje

organiczne

czynnik

temperatura

śrący

Szkodliwy

dla

środowiska

Kwasy

nie

+(+)

–

< 2

> 5°C

+++

nie

Mocne
zasady

tak

(+)

+++

–

> 11

–

nie

Hypochlorit

nie

+++

–

+++

> 7

< 35°C

+++

nie

Chloraminy

nie

+++

–

+++

ca. 7

–

+++

nie

Jodofory

tak

+++

< 6

< 35°C

Fenol

tak

++(+)

–

(+)

> 8

< 40°C

–

tak

Związki
amoniaku

tak

+(+)

–

+++

ca.8

–

tak

Glutaraldehyd

nie

+++

–

> 7

> 5°C

–

nie

Kwas
nadoctanowy

nie

+++

< 6

> 5°C

nie

Utleniacz

nie

+++

< 6

> 5°C

nie

–  brak,
+  poziom niski,
++  poziom średni,
+++  poziom wysoki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Poczekalnia

Poczekalnia jest miejscem, gdzie przebywają krowy bezpośrednio przed dojeniem. Musi

ona zapewniać nieprzerwany i płynny dostęp dla kolejnych krów, gdy krowy juŜ wydojone
opuszczają stanowiska udojowe.

Powierzchnia poczekalni musi być wystarczająca dla grupy krów równej rozmiarowi

grup w danym systemie utrzymania. Zalecana powierzchnia w poczekalni na jedną krowę
powinna wynosić co najmniej 1,50 m

Krowy nie powinny pozostawać w poczekalni dłuŜej niŜ przez jedną godzinę. Trzymane

zbyt długo w poczekalni mają zbyt mało czasu na pobieranie paszy oraz wypoczynek, co
obniŜa ich komfort i produkcję mleka.

Rys. 1. Poczekalnia [1]

Rys. 2. Przykład poręczy ochronnej [1]

Wejście

Pomiędzy poczekalnią a stanowiskami udojowymi znajduje się wejście. Musi ono

zapewniać płynne i łatwe przechodzenie krów do stanowisk udojowych.

Przejście z poczekalni na stanowiska udojowe powinno być całkowicie otwarte, by

krowy widziały, co dzieje się w dojarni

Barierki lub zwęŜający się lejowato kształt przejścia zapewni przechodzenie krów

pojedynczo.

Otwarte przejście pomiędzy poczekalnią a stanowiskami udojowymi pomaga utrzymać

spokój w poczekalni.

Stanowiska udojowe

Krowy doi się na stanowiskach udojowych. Dojenie prowadzi się przy uŜyciu aparatu

udojowego, który jest zasadniczo zawsze taki sam, niezaleŜnie od typu dojarni.
Stanowiska udojowe mogą natomiast mieć róŜny układ, jak np.:

−

dojarnia „rybia ość”,

−

dojarnia równoległa,

−

tandem,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

dojarnia karuzelowa,

−

automat dojarski (AMS).
Podłoga na stanowiskach udojowych musi być przeciwpoślizgowa i łatwa do mycia.

Krowie naleŜy zapewnić moŜliwość zajęcia naturalnej pozycji podczas dojenia.

Na ogół krowy zachęca się do wejścia na stanowiska udojowe podając paszę treściwą

w pojemnikach. Jednocześnie skłania to jednakŜe krowy do pozostawania na stanowiskach po
wydojeniu.

Rys. 3. Część wejściowa dojarni [1]

Rys. 4. Wolne przejście dla krów w dojarni [1]

Podanie paszy treściwej naleŜy uwaŜać za warunek wstępny nakłonienia krów do

poddania się dojeniu w automatach dojarskich. Gotowość do wejścia na stanowiska automatu
dodatkowo wzrośnie, jeśli podawana pasza będzie smaczna.

Pojemniki na pasze treściwe w dojarni muszą być łatwe do mycia.

Dojarnie
Dojenie w grupach
Rybia ość

Dojarnia rybia ość jest typem dojarni najczęściej spotykanym w dojarniach

wolnostanowiskowych. Zapewnia ona dojarzowi bardzo dobry kontakt z dojonymi krowami.
Ustawienie krów przypomina układ rybich ości – zwierzęta stoją pod kątem 30 stopni
mierzonym od krawędzi kanału operatora.

Dojarnia równoległa

Dojarnie równoległe spotyka się najczęściej w większych stadach; zazwyczaj są one

powiązane z szybkim wyjściem. Dojarz ma bardzo ograniczony kontakt z krowami, stoją one
bowiem pod kątem 90 stopni (prostopadle) do kanału operatora.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Szybkie wyjście

Stanowiska udojowe łatwo jest opróŜnić, pozwalając wszystkim krowom opuścić je zaraz

po wydojeniu (szybkie wyjście) i przejść na korytarz powrotny. Szybkie wyjście najczęściej
spotyka się w tandemach i automatach udojowych; moŜna je takŜe zbudować w dojarniach
typu „rybia ość” (30 stopni) oraz równoległych.

Tabela 5. Porównanie wydajności i rozmiarów stada przy róŜnych typach dojarni [opracowanie własne]

Liczba stanowisk

Rozmiar stada

Uwagi

Dojenie w grupach
Dojarnia ryba ość

zmienna

Dojarnia równoległa

zmienna

MoŜe mieć szybkie
wyjście lub pojemnik na
paszę

Dojenie indywidualne
Tandem

maks. 2x5

maks. 100

Indywidualne podejście
do krów

Karuzelowa
– operator wewnątrz

zazwyczaj 22–36

min. 120

Karuzelowa
– operator nazewnątrz

zazwyczaj min, 32

min. 180

Nieprawidłowe wymiary
bramki wejściowej
i wyjściowej obniŜają
wydajność

Dojenie automatyczne
Automat jednoboksowy

1 aparat udojowy

45–60

Automat wieloboksowy

2–4 aparaty udojowe

70–130

Urządzenie systemu
produkcji wpływa na
wydajność

Dojenie indywidualne
Dojarnia typu tandem

W tandemie krowy dojone są na indywidualnych stanowiskach udojowych. Dojarz ma

bardzo dobry kontakt z krową; kaŜdą z krów moŜna indywidualnie przygotować i wydoić.

Dojarnia karuzelowa – stanowisko operatora usytuowane jest wewnątrz. Dojarnia

karuzelowa obraca się podczas dojenia. Operator znajduje się wewnątrz obrotowego podestu
w miejscu, w którym krowy wchodzą na podest. Dojarnia karuzelowa – stanowisko operatora
usytuowane na zewnątrz podestu

Dojarnia rotacyjna obraca się podczas dojenia. Operator znajduje się na zewnątrz

obrotowego podestu.

AMS – automat udojowy, to specjalistyczny system dla gospodarstw mlecznych, gdzie

dojenie  kontrolowane  jest  automatycznie  przez  urządzenia  kontrolne.  Prawidłowo  działający
automat  obejmuje  zarówno  instalacje  do  zautomatyzowanego  doju,  jak  i  urządzenia  do
przechowywania  mleka,  a  takŜe  urządzenia  do  kontrolowania  ruchu  krów.  Pewne  aspekty
urządzenia  i  systemu  utrzymania,  metody  podawania  paszy,  systemy  wypasania  oraz
zarządzanie  stadem  stanowią  integralne  części  właściwego  zarządzania  automatem
udojowym, mają bowiem istotny wpływ na jego funkcjonowanie.

Część wyjściowa i korytarze powrotne

Część wyjściowa rozpoczyna się w miejscu, w którym krowa opuszcza stanowisko

udojowe i sięga aŜ do pomieszczenia, w którym przebywają zwierzęta lub do obszaru
oddzielenia, jeśli taki istnieje.

Najlepiej jest, gdy krowa moŜe opuścić stanowisko udojowe kierując się na wprost

(szybkie wyjście). Krowy nie powinny kłaść się bezpośrednio po dojeniu, kanaliki mleczne
w strzykach pozostają bowiem otwarte i naraŜone są na kontakt z drobnoustrojami ze ściółki.

Obszar manipulacyjny

Obszar ten słuŜy do kilkugodzinnego przetrzymywania krów wymagających

krótkotrwałych zabiegów, jak np. unasiennienia bądź zabiegów leczniczych.

Schładzanie i przechowywanie mleka
Do chwili odbioru, mleko przechowuje się w pomieszczeniu na mleko. Pomieszczenie to

moŜe być uŜywane wyłącznie do czynności związanych z przemieszczaniem mleka i sprzętu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

dojarskiego. W związku z prawidłowo prowadzonym dojem waŜne jest takŜe szybkie
schłodzenie mleka i jego właściwe przechowywanie w celu utrzymania wysokiej jakości.

Rys. 5. Przykład systemu chłodzenia z bankiem lodu [1]

Jakość mleka

Wymagania co do jakości mleka przeznaczonego do odbioru w celu przyjęcia do

dalszego przetwarzania w zakładzie mleczarskim powinny odpowiadać wymaganiom
odnośnie największej dopuszczalnej zawartości bakterii i komórek somatycznych oraz punktu
zamarzania.

W odniesieniu do surowego mleka krowiego przeznaczonego do spoŜycia przez

człowieka, a takŜe surowego mleka krowiego do produkcji wyrobów mleczarskich przy
zastosowaniu technologii nie obejmującej obróbki cieplnej jako etapu procesu produkcyjnego,
obowiązują dodatkowe wymagania co do obecności gronkowca złocistego.

Określana jest takŜe maksymalna dopuszczalna zawartość środków farmakologicznych.

Schładzanie mleka

Mleko naleŜy schładzać i przechowywać w pomieszczeniu wydzielonym, gdzie nie

prowadzi  się  innych  czynności  nie  mających  związku  z  przemieszczaniem  mleka  oraz
myciem  sprzętu  związanego  z  zabiegiem  dojenia.  Bezpośrednio  po  doju  mleko  naleŜy
umieścić  w  czystym  pomieszczeniu  wyposaŜonym  tak,  by  okres  przetrzymywania  w  nim
mleka  nie  wpływał  negatywnie  na  jakość.  Dwie  godziny  po  udoju  mleko  powinno  zostać
odebrane;  w  przeciwnym  przypadku  naleŜy  je  schłodzić do temperatury nie wyŜszej niŜ 6

w przypadku odbioru rzadszego.

Metody schładzania

RozróŜnia się dwie metody schładzania:

1. chłodzenie bezpośrednie,
2. chłodzenie pośrednie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Chłodzenie bezpośrednie

System chłodzący, w którym powierzchnię parownika stanowi dno i niewielka część

cian bocznych zbiornika, mająca bezpośredni kontakt z mlekiem. Parownik ma zazwyczaj

postać  dwóch  zespawanych  arkuszy  blachy  o  spiralnym  kształcie.  Innym  rozwiązaniem  jest
umieszczenie  rur  chłodnicy  w  dnie  i/lub  ścianach  bocznych  zbiornika.  Rury  powinny  być
starannie  zamocowane,  gdyŜ  zdolność  chłodzenia  zaleŜy  od  pełnego  kontaktu  z  elementem
chłodzącym.

Chłodzenie pośrednie

System chłodzący, który przenosi ciepło z mleka do chłodnicy za pośrednictwem środka

chłodzącego (bank lodu, magazyn lodu w kulkach).

WyposaŜenie magazynu mleka powinno spełniać następujące warunki:

−

zdolność utrzymania danej temperatury przechowywanego mleka do chwili jego odbioru,

−

konstrukcja z materiałów nie powodujących skaŜenia mleka,

−

prawidłowe mycie przed kaŜdym uŜyciem (zaleca się wymycie wyposaŜenia natychmiast
po odbiorze mleka),

−

wyposaŜenie w mieszadło.
Zbiorniki ogólne na mleko muszą odpowiadać normom międzynarodowym oraz mieć

jasne oznakowanie, stwierdzające ich przydatność wyłącznie do przechowywania Ŝywności.

Systemy schładzania mleka naleŜy regularnie poddawać zabiegom konserwującym

i przeglądom w celu zapobieŜenia awariom. Po opróŜnieniu, wymyciu i dezynfekcji zbiorniki
ogólne na mleko pozostawia się ze zdjętym korkiem do chwili ich uŜycia.

Typy zbiorników ogólnych na mleko:

−

zbiornik otwarty,

−

zbiornik zamknięty,

−

zbiornik typu silos.

Obory stanowiskowe

W oborach stanowiskowych krowy utrzymywane są na indywidualnych stanowiskach

uwięziowych z moŜliwością grupowego lub indywidualnego zwalniania. Wiązanie
przeprowadza się zazwyczaj indywidualnie, rzadziej grupowo. Dój krów odbywa się na
stanowiskach.

W porównaniu z systemem wolnostanowiskowym, system uwięziowy ogranicza

swobodę poruszania się i zachowania stadne krowy. Systemem zalecanym dla krów jest obora
wolnostanowiskowa. Nie zaleca się budowy nowych obór uwięziowych.

Dla zapewnienia dobrostanu zwierząt zaleca się codzienne stosowanie wybiegu, latem

zaś pastwiskowanie.

Dój krów odbywa się na stanowisku, za pomocą dojarki mechanicznej rurociągowej lub

bańkowej.

Dojarka bańkowa

Obsługiwanie dojarki bańkowej wymaga znacznej siły fizycznej szczególnie przy

transporcie mleka od stanowiska do przechowalni i przelewu go do zbiornika. Dojarka
bańkowa moŜe być stosowana tylko w małych nie planujących rozwoju gospodarstwach.

Dojarka rurociągowa

Wydajność dojarki rurociągowej moŜna zwiększyć mechanizując niektóre czynności, jak

np.: zdejmowanie aparatów udojowych, wstępny masaŜ wymienia, czy szynowy system
transportu aparatów udojowych. Przyjmuje się, Ŝe z pomocą dojarki bańkowej dojarz w ciągu
godziny moŜe wydoić 12–15 krów, a za pomocą dojarki rurociągowej 20–30 krów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tresery

Elektryczny treser (w kształcie litery U lub odwróconego T), umieszczony nad grzbietem

krowy zmusza ją do cofnięcia się na stanowisku tuŜ przed oddaniem kału bądź moczu.
Stosowanie elektrycznych treserów nie jest zalecane. Jeśli jednak metoda ta okaŜe się
niezbędna do utrzymania stanowisk w czystości, zaleca się włączanie treserów jeden lub dwa
razy w tygodniu. Tresera nie moŜna stosować w przypadku:

−

krów chorych,

−

krów okresie rui,

−

krów bezpośrednio przed wycieleniem.
Maksymalne napięcie powinno wynosić 3000 V (nie wolno stosować napięcia typowego

dla zwykłego płotu elektrycznego na pastwisku). Maksymalny impuls 0,1 dŜula. Wskaźnik
powinien sygnalizować włączenie tresera. Do ochrony krów przed niezamierzonym i ciągłym
raŜeniem konieczne jest automatyczne wyłączanie dopływu prądu po otrzymaniu przez
zwierzę czterech – pięciu następujących po sobie wstrząsów.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. W jakich systemach utrzymywane są krowy mleczne?
2. Jakie znasz rodzaje systemów utrzymania – dokonując podziału według typu obszaru

wypoczynkowego.?

3.  Jakie mają zalety poszczególne typy obszaru wypoczynkowego?
4.  Jakie wady mają poszczególne typy obszaru wypoczynkowego?
5.  Jakie  schorzenia  mogą  występować  u  krów  utrzymywanych  w  oborach  z  wilgotnymi

i zabrudzonymi korytarzami?

6.  Jakie elementy mają wpływ na higienę pozyskiwania mleka?
7.  Jaka jest dopuszczalna zawartość bakterii i komórek somatycznych w mleku?
8.  Jakie wymogi musi spełniać mleko przeznaczone do spoŜycia przez człowieka i przerobu

w przemyśle mleczarskim?

9. Jakie znasz metody schładzania mleka?
10. Jakie wymogi musi spełniać sprzęt słuŜący do pozyskiwania mleka?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wybór systemu utrzymania stwarzający krowom mlecznym najkorzystniejsze warunki

bytowe.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  obejrzeć rysunki, przeźrocza i projekty róŜnych rozwiązań systemów utrzymania krów,
2)  dokonać analizy poszczególnych typów obszarów wypoczynkowych,
3)  określić  dla  kaŜdego  rodzaju  charakterystyczne  cechy  w  budowie,  które  naleŜy  wpisać

w tabeli,

Typ obszaru

wypoczynkowego

Zalety

Wady

Uwagi

Boksy

Kombiboksy

Głęboka ściółka

Kojec samoczyszczący

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4) zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

rysunki foliogramy i projekty z róŜnymi rozwiązaniami utrzymania krów,

−

rzutnik.

Ćwiczenie 2

Postępowanie z mlekiem w gospodarstwie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zapoznać się z materiałami źródłowymi, projektami róŜnych rozwiązań pozyskiwania

mleka, obejrzeć film „Systemy utrzymania bydła”,

2)  prześledzić, jakie elementy mają wpływ na higienę pozyskiwania mleka,
3)  zapoznać się z wymogami dotyczącymi zawartości bakterii i komórek somatycznych,
4)  zapoznać  się  z  dodatkowymi  wymogami  dla  mleka  przeznaczonego  do  spoŜycia  przez

człowieka, a takŜe do produkcji wyrobów mleczarskich,

5)  zapoznać się z wymogami dotyczącymi zawartości środków farmakologicznych w mleku,
6)  rozróŜnić metody schładzania mleka,
7)  zapoznać się z obsługą sprzętu słuŜącego do pozyskiwania mleka,
8)  porównać  wcześniej  poznane  wymagania  ze  stosowanymi  w  oborze  krów  mlecznych

w gospodarstwie pomocniczym szkoły,

9) sporządzić notatki w zeszycie,
10) zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

materiały źródłowe, poradnik dla ucznia,

−

projekty róŜnych rozwiązań pozyskiwania mleka,

−

film „Systemy utrzymania bydła”,

−

odtwarzacz DVD,

−

zeszyty przedmiotowe,

−

przybory do pisania.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić jakie są systemy utrzymania bydła mlecznego?

2) określić charakterystyczne cechy obszaru wypoczynkowego?

3) rozpoznawać schorzenia u krów utrzymywanych w wilgotnych

i brudnych korytarzach?

4) określać elementy higieny pozyskiwania mleka?

5) charakteryzować metody schładzania mleka?

6) określać wymagania co do czystości mleka?

7) określać wymagania co do sprzętu do pozyskiwania mleka?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Produkcja Ŝywca wieprzowego

4.2.1. Materiał nauczania

winie cechuje szybkie tempo wzrostu. Masa ciała noworodka wynosi około 1,3 kg, ale

juŜ  w  wieku  3  tygodni  prosięta  osiągają  masę  około  5–6  kg,  zaś  po  ukończeniu  10  tygodni
około  20  kg.  W  okresie  tuczu  od  20  do  około  110  kg  zwierzęta  uzyskują  średnie  przyrosty
dobowe w granicach 750–800 g, choć u ras szybko rosnących mogą dochodzić do 1 kg. Masę
ubojową  100–110  kg  tuczniki  osiągają  w  wieku  165–180  dni.  W  ciągu  roku  moŜna
przeprowadzić  tucz  co  najmniej  dwóch  miotów  uzyskanych  od  jednej  lochy,
tj. wyprodukować około 2 tony Ŝywca wieprzowego

Na kształtowanie się ras świń hodowanych obecnie w Polsce duŜy wpływ wywarły rasy

zagraniczne,  importowane  do  końca  XIX  w.  Z  Anglii  i  Niemiec,  a  po  II  wojnie  Światowej
takŜe z innych krajów. Z Anglii sprowadzono do Polski rasy: wielką biała angielską, średnią
biała  angielską,  berkshire  oraz  świnię  walijską  uszlachetnioną  przez  landrace  (duńską
i szwedzką);  z  Niemiec  –  niemiecką  białą  szlachetną  i  niemiecką  białą  uszlachetnioną
krajową;  ze  Szwecji  -  szwedzką  krajową  (landrace),  z  Holandii  -  landrace.  Poza  tym
sprowadzono w celach eksperymentalnych niewielką liczbę świń rasy pietrain – z Belgii.

Polskie rasy świń

Wielka biała polska – świnie tej rasy stanowią większość pogłowia trzody chlewnej

w Polsce.  Formowała  się  ona  głównie  pod  wpływem  rasy  wielkiej  białej  angielskiej  oraz
niemieckiej  białej  szlachetnej,  nazywanej  u  nas  białą  ostrouchą.  KrzyŜowanie  tej  ostatniej
z rasą  wbp  i  przekształcanie  jej  na  typ  mięsny  rozpoczęto  juŜ  w  okresie  międzywojennym.
W latach  II  wojny  światowej  nastąpiło  dalsze  wymieszanie  tych  ras,  a  po  wojnie  nadal
zasilano  regionu  produkcji  Ŝywca  bekonowego  materiałem  wba  z  Anglii  i  Szwecji.  Ze
względu na duŜe podobieństwo pokrojowe i uŜytkowe obu tych ras od 1956 roku zarówno dla
nich jak i dla mieszańców wprowadzono wspólna nazwę: rasa wielka biała.

Współczesne świnie rasy wbp są duŜe, długie, mięsne, szybko rosną, późno dojrzewają

i odznaczają się dobrą płodnością. Masa ciała sztuk dorosłych nie utuczonych dochodzi do
300 kg i więcej, a prawidłowo Ŝywione tuczniki mięsne osiągają w wieku 7–8 miesięcy masę
100–200 kg. Szybsze odkładanie tłuszczu następuje dopiero po osiągnięciu masy ok. 100 kg.

Cechy pokroju świń rasy wbp są następujące: głowa średniej wielkości, lekka o szerokim

czole,  o  nieco  załamanym  profilu,  uszy  duŜe  lekko  pochylone  ku  przodowi;  tyłów  długi
i stosunkowo  szeroki,  grzbiet  długi,  równy,  zad  długi  i  szeroki,  bok  długi,  płaski;  szynka
długa,  szeroka,  głęboka,  dobrze  wypełniona;  umaszczenie  białe,  dopuszczalne  niewielkie
ciemne plamy pokryte jasnym włosem.

Rasa polska biała zwisłoucha (pbz) powstała przez krzyŜowanie miejscowych świń

długouchych  z  rasami  importowanymi,  gównie  niemiecką  białą  uszlachetnioną.  W  okresie
międzywojennym  oraz  w  pierwszych  latach  po  wojnie  była  to  świnia  o  mniej  szlachetnej
budowie  niŜ  wielka  biała  lub  biała  ostroucha  i  mało  przydatna  do  produkcji  bekonu  ze
względu na zbyt grubą i nierównomierną warstwę słoniny. Hodowano ją głownie w rejonach
o  słabszych  glebach  i  niŜszej  kulturze  rolnej,  poniewaŜ  miała  mniejsze  wymagania  co  do
Ŝ

ywienia niŜ inne rasy. Prowadzony od 1954 roku dolew krwi szwedzkiej landrace,

późniejszy import landrace z Anglii i Holandii oraz systematyczna praca hodowlana wpłynęły
na znaczne uszlachetnienie i przekształcenie tej rasy w kierunku zdecydowanie mięsnym.

Rasa pbz szlachetnością pokroju, a takŜe w zakresie uŜytkowości rozpłodowej i mięsnej

dorównuje rasie wbp. Obecnie jest to świnia długa, którą cechuje lekki przód, równy grzbiet

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

i płaski bok, dobre szynki i mocne kończyny, białe umaszczenie, z dopuszczalnymi ciemnymi
plankami jak u wbp.

Rasa puławska (puł.) powstała na początku XX w. W okolicy Puław w wyniku

krzyŜowania  miejscowej  prymitywnej  świni  ostrouchej  z  importowanymi  do  niektórych
majątków  berkshire.  Za  rasę  została  uznana  w  1935  r.  Cechowały  ją  łaciate  umaszczenie,
krótki,  wałeczkowaty  tułów,  krótkie  nogi,  mała  wyrostowość,  wczesne  osadzanie  tłuszczu,
wczesne dojrzewanie, małe wymagania co do warunków utrzymania i Ŝywienia; z wad niska
płodność. Reprezentowała typ mięsno – tłuszczowy. Po II wojnie światowej praca hodowlana
zmierzała do opóźnienia jej dojrzewania, zwiększenia jej wyrostowości, wydłuŜenia tułowia,
poprawienia  mięsności  i  płodności.  Stosowano  dolew  krwi  ras:  wielkiej  białej,  berkshire,
złotnickiej  białej  i  pstrej.  W  rezultacie  wyhodowano  nowy  typ  świni  puławskiej
odpowiadający  postawionym  zamierzeniom,  pośredni  między  świnią  tłuszczowo  –  mięsną
i mięsną.  W  warunkach  zmienionych  wymagań  runku  nie  zapobiegło  to  jednak  szybkiemu
kurczeniu się zasięgu tej rasy. Utrzymywana jest ona w niektórych gminach województw.

Rasy złotnickie, biała i pstra zostały wyhodowane pod kierunkiem prof.

S. Alexandrowicza w gospodarstwie doświadczalnym poznańskiej Akademii Rolniczej –
Złotniki. Pracę rozpoczęto w 1949 r. Materiałem wyjściowym były mieszańce prymitywnych
ś

wiń krajowych, przywiezione przez repatriantów z Wileńszczyzny na teren woj.

olsztyńskiego,  z  rasami  białymi,  głównie  wba.  Praca  nad  nimi  zmierzała  w  dwóch
kierunkach:  do  wyhodowania,  przez  dolew  krwi  szwedzkiej  landrace,  świni  bekonowej
o dobrej  wartości  uŜytkowej,  ale  o  mniejszych  wymaganiach  co  do  Ŝywienia  i  warunków
ś

rodowiska niŜ u podtypów bekonowych istniejących juŜ ras białych, - do wytworzenia przez

selekcję, bez dolewu krwi obcej, mięsnej świni ogólnouŜytkowej, nadającej się do chowu
w bardziej ekstensywnych warunkach Ŝywienia i utrzymania.

W wyniku prowadzonej pracy powstały: rasa złotnicka biała (złb) typu mięsnego, dająca

jednak gorszy materiał niŜ pozostałe nasze rasy ze względu na grubszą słoninę, zwłaszcza nad
łopatką; rasa złotnicka pstra (złp) typu słoninowego, prymitywniejsza niŜ biała, o pstrym ryju,
spadzistym zadzie, wysokich kończynach oraz słabo jeszcze wypełnionej szynce
i wolniejszym niŜ u ras mięsnych (pbz, wbp) tempie wzrostu.

Po okresie odchowu w warchlakarni, zwierzęta kierowane są do dalszej produkcji

w tuczarni

winie są gatunkiem zwierząt stadnych i dobrze czują się w licznej grupie. Im mniejsza

grupa, tym lepiej tuczniki znają się i tym bardziej są miedzy nimi zawiązane trwałe, społeczne
zaleŜności.  W  grupach  do  około  10–15  osobników  powstaje  z  reguły  stała  hierarchia
z jednym  przywódcą.  W  grupach  większych,  to  jest  15–40  osobników,  ustalenie  hierarchii
trwa dłuŜej i zwykle rządzą silne osobniki. W przypadku grup liczących ponad 40 osobników
nie  ma  jednego,  wyraźnego  przywódcy,  istnieje  grupa  osobników  dominujących
i ustępujących.  Pod  koniec  tuczu  jest  to  szczególnie  widoczne,  poniewaŜ  część  zwierząt
rośnie szybciej i zdobywa tym większą przewagę nad słabszymi osobnikami.

Do zachowań anormalnych naleŜy zaliczyć znęcanie się nad jednym osobnikiem przez

wszystkich albo większość członków grupy, obgryzanie ogonów, rany na karku,
spowodowane przez naskakiwanie przez silniejsze osobniki, wygryzanie przepukliny, zabawę
z własnym językiem, gryzienie rur. Najbardziej skrajnym zachowaniem jest kanibalizm.
Zalecenia:

−

zwierzęta przeznaczone do tuczu naleŜy dobierać tak, aby były wyrównane pod
względem masy ciała (róŜnice nie powinny przekraczać 10%),

−

zapachy mogą być wykorzystywane do dezorientowania hierarchii stada i pozycji
w grupie (np. dezodorant, przypalony olej lub mąka),

−

zwierzęta chore, notorycznie prześladowane, a takŜe zbyt agresywne naleŜy odizolować.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

w tuczarni naleŜy przewidzieć kojce na sztuki wymagające odosobnienia, tj. ok. 5%
miejsc,

−

tucznikom naleŜy zapewnić zbilansowaną dawkę pokarmową, zwracając szczególną
uwagę na mikroelementy i witaminy,

−

tuczniki naleŜy utrzymywać grupowo i zapewnić im zgodne z ich wymaganiami
minimalne parametry mikroklimatu oraz powierzchni Ŝyciowej,

−

tuczniki pozostawia się w nie zmienionym składzie do końca tuczu,

−

tuczników nie utrzymuje się na stanowiskach indywidualnych. Wyjątkiem są pojedyncze
osobniki, które są chore lub wykazują słabszy rozwój.
Tuczniki najbardziej są aktywne rano i wieczorem. Południe i noc są okresem

odpoczynku. Świnie bardzo długo przebywają w pozycji leŜącej. LŜejsze tuczniki leŜą około
18 godzin na dobę, cięŜsze nawet ponad 20 godzin. Na stanie i chodzenie u świń młodszych
przypada ponad 4 godziny, a u cięŜszych tuczników poniŜej 3 godzin. Młodsze tuczniki są
aktywniejsze ruchowo. WaŜną czynnością jest rycie i buchtowanie. Ta wrodzona cecha świń
staje się z wiekiem coraz waŜniejsza.

Prace w pomieszczeniach inwentarskich naleŜy wykonywać w okresie wzmoŜonej

aktywności zwierząt, poniewaŜ wtedy istnieje moŜliwość ich obserwacji. NaleŜy unikać
hałasów zwłaszcza nagłych. Nie naleŜy wpuszczać obcych osób do tuczarni.

Na pobranie paszy tucznik potrzebuje poniŜej 1 godziny na dobę. CięŜsze osobniki jedzą

szybciej i krócej niŜ lŜejsze, mimo, Ŝe pobierają więcej paszy. Średni czas pobierania paszy
oraz stania przez tuczniki przedstawiono w tabeli.

Tabela 6. Średni czas pobierania paszy oraz stania przez tuczniki [opracowanie własne]

Czas trwania (min.) w ciągu doby

Masa ciała w kg

pobieranie paszy

stanie

41–60

210

61–80

180

81–100

150

101–120

140

Przy organizacji karmienia oraz instalowaniu urządzeń do karmy naleŜy przyjmować

maksymalny  czas  pobierania  paszy  przez  zwierzęta.  NaleŜy  zapewnić  tucznikom  stały  lub
jednoczesny dostęp do karmy, aby uniknąć związanych z tym stresów, a w konsekwencji strat
w  przyrostach.  WaŜną  sprawą  jest  zapewnienie  zwierzętom  moŜliwości  indywidualnego,
niezakłóconego  przez  inne  osobniki,  pobierania  pokarmu.  MoŜna  to  uzyskać  stosując  na
pojedynczych  stanowiskach  Ŝywieniowych  osłony  na  uszy  i  oczy,  zasłaniające  od  innych
osobników.

Tuczniki produkują duŜe ilości ciepła, które oddają do otoczenia, w tym znaczną ilość

w postaci  pary  wodnej  z  wydychanym  powietrzem.  Ilość  wydychanej  pary  wodnej  między
tucznikami  o  masie  ciała  40  kg  i  80  kg  wzrasta  dwukrotnie.  Stąd  duŜe  i  zwiększające  się
zapotrzebowanie  na  wodę.  Tuczniki  piją  10–20  razy  na  dobę.  Częstotliwość  picia  wzrasta
w czasie  jedzenia  i  krótko  po  nim,  ale  zwierzęta  takŜe  piją  w  nocy.  Dlatego  tuczniki  muszą
mieć stały dostęp do wody odpowiedniej jakości i w wystarczającej ilości lub do innej cieczy,
która  moŜe  pokryć  zapotrzebowanie  na  płyn.  Poidła  smoczkowe  powinny  umoŜliwiać
ś

winiom dogodne picie tj. z lekko uniesioną głową. Poidła miseczkowe powinny być tak

zainstalowane, aby umoŜliwiały świniom picie z nich ze spuszczoną swobodnie głową.
NaleŜy takŜe zapewnić właściwe ciśnienie wody.

Ustalenie podziału funkcyjnego kojca

Kojec, uwzględniając naturalne zwyczaje świń, powinien mieć wydzielone części,

tj. gnojową, legowiskową i Ŝywieniową. Jeśli strefy te nie są określone konstrukcją kojca czy

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wymuszone  zabiegami  technologicznymi,  tuczniki  same  je  wyznaczają.  Na  oddawanie
odchodów  wybierają  najczęściej  miejsca  mokre,  chłodniejsze,  najniŜej  połoŜone,  w  pobliŜu
poideł  i  kanałów  gnojowych,  z  przeciągami  oraz  w  sąsiedztwie  z  innymi  kojcami.  Część
legowiskowa musi być ciepła, sucha i wygodna, aby zwierzęta czuły się bezpiecznie.

Zalecenia:

−

zwierzęta muszą mieć przestrzeń umoŜliwiającą swobodne poruszanie się, kładzenie,
leŜenie i wstawanie,

−

część legowiskowa musi być zawsze sucha i czysta, pozwalając na odpoczywanie
wszystkich osobników grupy technologicznej jednocześnie,

−

w przypadku powtarzających się walk między zwierzętami naleŜy zwiększyć
powierzchnię kojca albo zmniejszyć liczebność grup technologicznych.
Zwierzętom naleŜy stworzyć moŜliwości zajęcia. Świnie są inteligentne i towarzyskie.

Jeśli  nie  mają  zajęcia  w  okresie  swej  aktywności,  wpływa  to  negatywnie  na  ich
samopoczucie.  Mogą  pojawiać  się  zachowania  anormalne  –  nadmierne  interesownie  się
wyposaŜeniem  kojca,  skutkiem  czego  następuje  dewastacja  urządzeń,  niszczenie  pasz,
marnotrawstwo wody. Zwierzęta przejawiają nadaktywność w stosunkach społecznych.

Zalecenia:

•

tucznikom naleŜy stworzyć moŜliwość zajmowania się przedmiotami absorbującymi ich
czas i wypełniającymi ich naturalną potrzebę rycia,

•

zwierzęta powinny mieć przedmioty zarówno do manipulacji, jak i do zabawy,

•

naleŜy zmieniać rodzaj przedmiotów, aby nie doprowadzać do spadku zainteresowania
nimi,

•

lepsze są przedmioty wiszące, poniewaŜ nie ulegają zabrudzeniu. Zwierzęta niechętnie
zajmują się przedmiotami zabrudzonymi i o brzydkim zapachu,

•

przy chowie bezściołowym naleŜy wstawić do kojca zasobnik na słomę lub siano, czy teŜ
rozdrobnione i odpylone wióry,

•

moŜna  podawać  ściółkę  z  długiej  słomy,  suche  i  odpylone  trociny,  trawę  albo  kiszonkę
z całych  roślin  (kukurydzę,  trawę  2-3  garście  na  10  zwierząt  dziennie),  drewno  do
obgryzania,  umieszczone  ruchomo  na  ścianie,  róŜne  piłki  (gładkie  lub  karbowane)  lub
nieuzbrojoną metalem oponę, wiszące łańcuchy.

Warunki mikroklimatyczne, takie jak temperatura i wilgotność powietrza, stęŜenie

szkodliwych  gazów,  zapylenie,  ruch  powietrza,  oświetlenie  mają  wpływ  na  zachowanie  się
zwierząt.  Przy  optymalnych  parametrach  tuczniki  zachowują  się  spokojnie  i  zgodnie,
pobierają  paszę  i  wodę  tylko  w  celu  zaspokojenia  swych  potrzeb.  Zbyt  niska  temperatura,
zwłaszcza  przy  ponadnormatywnej  wilgotności  zmusza  tuczniki  do  szukania  miejsc
cieplejszych. MoŜe spowodować to walkę o dostęp do lepszych miejsc legowiskowych. Zbyt
wysoka  temperatura  jest  przyczyną  walki o miejsca chłodne, a takŜe powoduje zmniejszenie
apetytu.  Przy  duŜym  stęŜeniu  szkodliwych  gazów,  zwłaszcza  amoniaku,  podtlenku  azotu
i siarkowodoru, moŜe dojść do obgryzania ogonów i uszu.

Zalecenia:

−

zapewnienie stałych, optymalnych warunków mikroklimatycznych. Niekorzystne są
zwłaszcza nagłe zmiany temperatury i przeciągi powodujące duŜą utratę ciepła
z organizmów,

−

w pomieszczeniach nie powinno być stref martwych czyli niewentylowanych,

−

nie dopuszczać do przeciągów.

Dawki pokarmowe dla tuczników

winie efektywnie wykorzystują pasze co jest istotne z ekonomicznego punktu widzenia.

Jest to wynikiem szybkiego tempa wzrostu przy niezbyt obfitym Ŝywieniu. Przyrostowi

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

dobowemu 700 g odpowiada zuŜycie około 37 MJ energii metabolicznej na 1 kg przyrostu
masy (około 3,5 kg mieszanki pełnodawkowej), zaś przy 800 g juŜ tylko 32 MJ energii
metabolicznej, czyli poniŜej 3 kg mieszanki.

Przed ułoŜeniem dawki pokarmowej dla tucznika najpierw naleŜy ustalić właściwie jego

zapotrzebowanie. Zapotrzebowanie to z jednej strony zaleŜy od masy ciała tucznika, z drugiej
zaś – od tempa wzrostu i rodzaju tuczu. Pomijając tucz słoninowy tuczników cięŜkich
(nieefektywny ze względu na duŜe zuŜycie paszy), w tuczu mięsnym (świnie młode, rosnące
do około 100–110 kg masy ciała) wyróŜnić moŜemy tucz intensywny i ekstensywny.

Tucz intensywny

Charakteryzuje się duŜymi dziennymi przyrostami (średnio powyŜej 700 g) i dobrym

wykorzystanie  paszy.  MoŜna  go  prowadzić  z  zastosowaniem  mieszanek  pełnodawkowych,
rzadziej  zestawów  paszowych  tradycyjnych  (wymagana  jest  wysoka  koncentracja  energii
w dawkach).  Tucz  ten  moŜna  uprościć  (nie  pogarszając  zasadniczo  wyników)  w  ten  sposób,
Ŝ

e zamiast podawania 2–3 mieszanek lub zestawów (tucz wielofazowy) w kolejnych okresach

tuczu podaje się tylko jedną średniobiałkową mieszankę. Dalsze upraszczanie moŜe polegać
na jednokrotnym zadawaniu paszy w ciągu dnia oraz zmianie wielkości dziennej dawki
pokarmowej raz w miesiącu.

Najprostszą formą tuczu intensywnego jest Ŝywienie do woli (ad libitum), podczas,

którego zwierzęta przez cały czas mają swobodny dostęp do paszy, pobieranej z odpowiednio
dostosowanych do tego celu autokarmników. Niekiedy przy tego rodzaju Ŝywieniu, w obawie
przed nadmiernym otłuszczeniem zwierząt, ogranicza się im na kilka tygodni przed ubojem
ilość pobieranej paszy.

Tucz ekstensywny

W odróŜnieniu od tuczu intensywnego, moŜna prowadzić w tych gospodarstwach,

w których znajdują się pasze gospodarskie, takie jak na przykład: ziemniaki parowane świeŜe
lub  parowane  kiszone,  otręby  oraz  zielonki.  Pasze  te,  z  wyjątkiem  ziemniaków,
charakteryzują  się  niŜszą  w  porównaniu  z  mieszankami  pełnodawkowymi  koncentracją
energii  w  suchej  masie,  stąd  przy  ich  zastosowaniu  w  dawce  naleŜy  liczyć  się  z  mniejszymi
przyrostami  zwierząt  (średnie  przyrosty  poniŜej  700  g  dziennie)  i  gorszym  wykorzystaniem
składników pokarmowych.

Po ustaleniu (na podstawie „Norm Ŝywienia świń” 1993) dziennego zapotrzebowania

danego tucznika na energię i określone składniki pokarmowe, układa się dawkę pokarmową.

Przykład. Tucznik o masie ciała 80 kg potrzebuje dziennie (przy załoŜeniu średnich

przyrostów  za  cały  okres  tuczu  800  g)  około  36  MJ  energii  metabolicznej,  440  g  białka
ogólnego,  350  g  białka  ogólnego  strawnego  i  23  g  lizyny.  W  dawce  dla  takiego  zwierzęcia
moŜna na przykład przewidzieć tylko jedną paszę, gdy jest to mieszanka pełnodawkowa, bądź
kilka  pasz,  których  wartość  pokarmową  naleŜy  odszukać  w  odpowiednich  tabelach  norm
Ŝ

ywienia trzody chlewnej. Ilość poszczególnych pasz w dawce powinna być tak dobrana, by

dawka  jako  całość  moŜliwie  optymalnie  pokryła  dzienne  zapotrzebowanie  tego  tucznika.
Obecnie  spotyka  się  wiele  programów  komputerowych  bilansowania  mieszanek  lub  dawek
pokarmowych  dla  tuczników.  Są  one  uŜyteczne  pod  warunkiem  uaktualniania  bazy  danych
w zakresie  wartości  pokarmowej  pasz,  a  takŜe  zapotrzebowania  na  składniki  pokarmowe
tuczników, zwłaszcza mieszańców ras mięsnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Z jakich zagranicznych ras powstały polskie rasy świń?
2.  Jakie znasz polskie rasy świń?
3.  Jakimi cechami odznaczają się polskie, współczesne rasy świń?
4.  Jakie zwyczaje Ŝyciowe mają świnie?
5.  Co rozumiesz pod pojęciem doboru zwierząt do tuczu?
6.  Jak naleŜy postępować ze zwierzętami przeznaczonymi do tuczu?
7.  Jak naleŜy Ŝywić tuczniki?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Rozpoznawanie polskich ras świń.

Sposób wykonania ćwiczenia.

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) obejrzeć rysunki, przeźrocza, fotografie róŜnych polskich i zagranicznych ras świń,
2) określić dla kaŜdej rasy świń charakterystyczne cechy w budowie, które naleŜy wpisać

w tabeli,

Lp.

Rasa świni

głowa

tułów

Szynka

Wbp

Pbz

puł.

Złb

Złp

3) zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

rysunki, przeźrocza, fotografie róŜnych ras świń,

−

rzutnik.

Ćwiczenie 2

Postępowanie ze zwierzętami przeznaczonymi do tuczu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  prześledzić materiały źródłowe,
2)  zapoznać się z zachowaniem świń w pomieszczeniach inwentarskich,
3)  zapoznać się z wymaganiami dotyczącymi dobrostanu świń,
4)  zapoznać się zapotrzebowaniem na pasze,
5)  dokonać  odpowiednich  notatek  dotyczących  czynności  związanych  ze  zwierzętami

przeznaczonymi do tuczu,

6) zaprezentować wyniki ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

materiały źródłowe, film „Systemy utrzymania trzody chlewnej”,

−

rzutnik pisma,

−

odtwarzacz DVD.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) charakteryzować polskie rasy świń?

2) określać kryteria decydujące o doborze świń do tuczu?

3) opisywać zwyczaje Ŝycia świń?

4) charakteryzować dobrostan dla świń przeznaczonych do tuczu?

5) określać potrzeby pokarmowe tuczników?

6) wskazywać sposoby wypełniania czasu świniom?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Produkcja Ŝywca wołowego

4.3.1. Materiał nauczania

Głównym celem opasu bydła jest uzyskanie dobrej jakościowo wołowiny. Dostępna na

krajowym  rynku  wołowina  pochodzi  od  zwierząt  ras  mlecznych  lub  uŜytkowanych
dwustronnie,  w kierunku  mięsno-  mlecznym  lub  mieszańców  z  rasami  mlecznymi.  Jakość
produkowanej  wołowiny  jest  róŜna,  zaleŜy  od  rasy,  warunków  utrzymania,  tempa  wzrostu,
systemu Ŝywienia, wieku przy uboju, a takŜe płci.

O wynikach opasu w ponad 70% decyduje prawidłowe Ŝywienie zwierząt. Powinno ono

odpowiadać  specyfice  procesów  trawiennych  zachodzących  w  przewodzie  pokarmowym
przeŜuwaczy,  zapewnić  maksymalne  wykorzystanie  składników  pokarmowych  dawki
i potencjału  genetycznego  zwierząt,  odpowiadać  oczekiwaniom  konsumenta  oraz  być
opłacalne  dla  producenta.  Rasy  mięsne  charakteryzują  się  większymi  rozmiarami
w porównaniu z przedstawicielami ras mlecznych w tym samym wieku a ponadto mogą mieć
rogi. Fakt ten naleŜy brać pod uwagę przy wymiarowaniu pomieszczeń dla zwierząt oraz ich
wyposaŜenia.

Tabela 7. Masę ciała róŜnych ras bydła mięsnego w wieku 200 dni i 365 dni [opracowanie własne]

Masa ciała, 200 dni [kg]

Masa ciała, 365 dni [kg]

Rasa

Buhaj

Jałówka

Buhaj

Jałówka

Aberdeen–Angus

293

259

518

389

Belgian Blue White Cattle

243*

223

450**

370*

Blonde d’Aquitaine

331

300

580

442

Charolais

310

280

559

444

Dexter

155*

134**

265*

224**

Grauvieh

331*

242*-

464**

423**

Hereford

276

246

507

378

Limousine

291

254

515

392

Piemontese

248*

254

428*

368*

Scotch Highland Cattle

192

176

285

248

Simmental

330

298

571

452

Mniej niŜ 25 zarejestrowanych pomiarów.

Nie więcej niŜ 5 zarejestrowanych pomiarów.

Tabela 8. Wiek i masa młodego bydła ras mlecznych (rasy duŜe) [opracowanie własne]

Wiek

Masa [kg]

Wiek

Masa [kg]

Dni Miesiące Jałówka Buhaj

Dni

Miesiące Jałówka Buhaj

0,3

300

250

400

330

270

440

360

290

480

100

110

390

310

520

120

150

450

340

150

190

510

380

180

170

230

570

410

230

190

270

630

450

240

210

320

690

490

270

230

360

750

530

Wymiary ciała bydła – wysokość w kłębie mierzy się w linii pionowej od najniŜszej

części racicy do górnego brzegu łopatek. Wysokość w krzyŜu mierzy się od najniŜszej części
racicy do najwyŜszego punktu krzyŜa. Obwód klatki piersiowej mierzony jest za łopatkami
w miejscu największego zwęŜenia. Całkowitą długość krowy mierzy się od czoła do kości

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 9. Zalecane wymiary obszaru paszowego i obszarów wypoczynkowych z głęboką ściółką dla bydła

mięsnego [opracowanie własne]

Obszar paszowy [m]

Szerokość pastwiska

paszowego

Krótki

Długi

Obszar wypoczynkowy

]

Krowy**, 600–800 kg

0,75–0,90*

1,80–2,00

3,20–3,60

1 m

/100 kg Ŝywej wagi

Odstawione cielęta i młodzieŜ
do 1 roku, 200–499 kg

0,50–0,60

1,40–1,65

2,40–2,80

2,5–3,5

MłodzieŜ powyŜej 1 roku,
300–699 kg

0,55–0,70

1,55–1,80

2,60–3,20

3,0–4,5

Młode buhajki, 200–599 kg

0,50–0,65

1,40–1,75

2,40–3,00

2,5–4

Buhaj zarodowy

0,75–0,90*

1,80–2,00

3,20–3,60

1 m

/100 kg Ŝywej wagi

min. 0,25 m otworu szyjnego, najlepiej regulowanego.

Podczas jesiennych wycieleń oddaje się 1,5 m

na krowę jako obszar potrzebny na budki dla cieląt

Mierniki uŜytkowości mięsnej bydła

W ocenie uŜytkowości mięsnej bydła moŜna rozróŜnić: ocenę przyŜyciową –

dokonywaną na Ŝywym zwierzęciu, oraz ocenę poubojową – dokonywaną po jego zabiciu.

Ocena przyŜyciowa

Obejmuje ona kontrolę przyrostów masy ciała, stopnia opasienia za pomocą tzw.

chwytów  rzeźnickich.  Kontrola  masy  ciała  prowadzi  do  stwierdzenia,  czy  zwierzę  Ŝywione
stosowaną dawką pokarmową właściwie przyrasta, oraz pozwala na szybkie usunięcie z opasu
sztuk  słabych,  charłaczych,  które  nawet  przy  obfitym  Ŝywieniu  dobrze  nie  przyrastają.  Opas
takich  zwierząt  jest nieopłacalny, a zbyt długie utrzymywanie ich w stadzie zwiększa koszty
opasu pozostałych sztuk.

Przy dłuŜszym opasaniu, kończącym się w wieku 12–18 miesięcy, przyrosty kontroluje

się waŜąc zwierzęta raz na miesiąc, a przy opasie krótszym – raz na 2 tygodnie. Zwierzęta
waŜy się na czczo, przed rannym opasem, a następnie oblicza przyrost masy kaŜdej sztuki
w okresie, jaki upłynął od poprzedniego waŜenia.

Wielkość przyrostu podzielona przez liczbę dni w okresie daje przeciętny przyrost

dzienny, obliczany w gramach.

Przy opasie intensywnym wymagany jest przeciętny przyrost dzienny wynoszący co

najmniej 1000 g., przy opasie mniej intensywnym 700–800 g. Zbyt niski przyrost całej stawki
zwierząt świadczy o wadliwym Ŝywieniu, które naleŜy natychmiast zmienić, natomiast niskie
przyrosty poszczególnych sztuk stanowią podstawę do wcześniejszego skierowania ich na
rzeź.

Prowadząc kontrolę pobranej paszy oraz kontrolę przyrostów, moŜna obliczyć zuŜycie

białka i jednostek pokarmowych na 1 kg przyrostu, a takŜe koszt Ŝywienia. Wskaźniki te
decydują o ekonomice opasu.

Ocena przyŜyciowa za pomocą chwytów rzeźnickich pozwala określić stopień

umięśnienia i odtłuszczenia zwierzęcia. Chwyty te, jak równieŜ masa i wygląd zwierzęcia
stanowią podstawę do zakwalifikowania go do odpowiedniej klasy, co warunkuje cenę
uzyskiwaną przez hodowcę za 1 kg Ŝywca.

Ocena poubojowa

Ocena ta polega na oznaczeniu wydajności rzeźnej oraz róŜnych wskaźników

charakteryzujących jakość uzyskanej tuszy i mięsa.

Po ogłuszeniu i ubiciu zwierzęcia skrwawia się je, a następnie zdejmuje skórę i patroszy,

usuwając  wszystkie  narządy  wewnętrzne  (oprócz  nerek  i  tłuszczu  okołonerkowego),
zewnętrzne  narządy  płciowe  i  wymię.  Z  kolei  odcina  się  głowę  oraz  kończyny  przednie
w stawach  nadgarstkowych,  a  tylne  –  w  stawach  skokowych.  To  co  pozostaje  –  a  więc  cały

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

tułów z nerkami i tłuszczem okołonerkowym, szyją i kończynami do stawów nadgarstkowych
i skokowych – nazywamy tuszą.

WyraŜony w procentach stosunek masy tuszy do masy zwierzęcia przed ubojem

nazywamy wydajnością rzeźną.

Czynniki wpływające na uŜytkowość mięsną

Spośród czynników wpływających na uŜytkowość mięsną bydła naleŜy wyodrębnić

czynniki dziedziczne. Wpływ ich uwidaczniają najlepiej róŜnice w uŜytkowości mięsnej
występujące między poszczególnymi rasami bydła.

Poszczególne rasy róŜnią się jak widać, wydajnością rzeźną, a takŜe udziałem mięsa,

kości i tłuszczu w tuszy. Trzeba przy tym pamiętać o róŜnicach międzyrasowych w masie
ciała, tempie przyrosty i szybkości dojrzewania, a więc o czynnikach, które równieŜ
wywierają wpływ na skuteczność opasania.

Zdecydowana większość europejskich ras bydła naleŜy do dwukierunkowego typu

uŜytkowego, wskazując zarówno dobrą mleczność, jak i zdolności opasowe. Wśród tych ras
znajduje się i nasze bydło czarno- i czerwono-białe, które jest doskonałym producentem
mięsa.

Inne podstawowe czynniki warunkujące uŜytkowość mięsną to: płeć, wiek, budowa ciała

i oczywiście Ŝywienie.

Wpływ płci na wyniki opasania uzewnętrznia się w róŜnej masie ciała osiąganej w tym

samym wieku przez buhajki, jałówki i wolce, ponadto w odmiennym tempie wzrostu,
wykorzystywaniu paszy, i składzie tuszy. RóŜnice te spowodowane są wpływem hormonów
płciowych. Najlepsze wyniki daje opasanie buhajków, gorsze – wolców (kastrowane buhajki),
a najgorsze – jałówki.

Męskie hormony płciowe stymulują wzrost zwierząt, wpływają dodatnio na syntezę

białka, wzmagają temperament i ruchowość, natomiast hormony Ŝeńskie oddziałują hamująco
na tempo wzrostu Buhajki osiągają najwyŜsze przyrosty masy ciała, najmniej się otłuszczają
i najlepiej wykorzystują paszę, co wyraŜa się niskim zuŜyciem białka i jednostek
pokarmowych na 1 kg przyrostu masy ciała. Jednym utrudnieniem w opasie buhajków jest
Ŝ

ywy temperament, uniemoŜliwiający swobodny wypas na pastwisku. Opasane buhajki

muszą być utrzymywane na uwięzi lub w kojcach o tak duŜej obsadzie, aby uniemoŜliwić im
wzajemne obskakiwanie się.

Jałówki osiągają gorsze przyrosty, zwłaszcza we okresie rui, i łatwo zapasają się,

odkładając znaczne ilości tłuszczu. W doświadczeniach nad efektami opasu buhajków
i jałówek do wieku 12 miesięcy jałówki wykazały o 24% niŜsze przyrosty masy ciała i o 34%
gorsze wykorzystanie paszy.

Opasane wolce zajmują pośrednie miejsce miedzy buhajkami a jałówkami. Pozbawione

męskich hormonów płciowych – przyrastają gorzej niŜ buhajki, zuŜywają więcej składników
pokarmowych  na  1  kg  przyrostu  i  łatwo  się  otłuszczają.  Wyniki  opasu  wolców  zaleŜą
w znacznej  mierze  od  wieku  zwierząt  przy  kastracji.  Wprawdzie  zabieg  ten  moŜna
wykonywać juŜ na miesięcznych byczkach, lecz trzeba pamiętać, Ŝe im późnij to nastąpi, tym
efekty  opasania  będą  lepsze.  Wczesna  kastracja  powoduje  zmiany  w  proporcjach  budowy
ciała: wolce są wysokonoŜne i wąskie, a ponadto wcześnie okładają tłuszcz i zuŜywają więcej
składników  pokarmowych  na  przyrost  niŜ  zwierzęta  kastrowane  później.  W  doświadczeniu
przeprowadzonym  na  10  parach  bliźniąt,  w  którym  kastrowano  1  buhajka  z  kaŜdej  pary,
stwierdzono, Ŝe w wieku 18 miesięcy buhajki waŜyły średnio 469 kg, a wolce tylko 419 kg.

Wpływ wieku na uŜytkowość mięsną bydła wiąŜe się z róŜną intensywnością przyrostu

tkanki  kostnej,  mięsnej  i  tłuszczowej  w  poszczególnych  okresach  Ŝycia.  U  młodych  cieląt
najintensywniej  rośnie  tkanka  kostna,  która  stanowi  u  nich  większy  procent  masy  ciała  niŜ
u sztuk  dorosłych.  W  miarę  upływu  wieku  cieląt  nasila  się  tempo  przyrostu  mięśni.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Intensywny przyrost mięśni trwa najdłuŜej u buhajków, a krócej u wolców i jałówek. Przyrost
tkanki  tłuszczowej  jest  u  młodych  cieląt  bardzo  nikły,  lecz  nasila  się  wraz  z  malejącym
tempem  przyrostu  mięśni.  U  sztuk  dorosłych  przyrost  masy  ciała  osiągany  jest  wyłącznie
dzięki  otłuszczaniu.  Najszybciej  tłuszcz  okłada  się  wokół  nerek,  a  w  dalszej  kolejności
między  mięśniami,  pod  skórą  i  wewnątrz  mięśni.  U  młodych  cieląt  znaczny  udział
w przyroście  stanowią  białka.  Z  czasem  udział  ich  maleje  a  wzrasta  udział  tłuszczu,  co
powoduje zwiększenie wartości kalorycznej 1 kg przyrostu.

Fizjologiczne uwarunkowane zwiększenie odkładania tłuszczu wywołuje daleko idące

następstwa  Ŝywieniowo-ekonomiczne.  Na  wytworzenie  1  kg  mięsa  potrzeba  ok.  14,65  MJ
energii  netto  paszy,  podczas  gdy  na  1  kg  tłuszczu  aŜ  35,59–37,69  MJ.  W  związku  z  tym
młode  cielęta zuŜywają mniej jednostek pokarmowych i białka na 1 kg przyrostu niŜ starsze
opasy  czy  bydło  dorosłe.  Orientacyjnie  moŜna  przyjąć,  Ŝe  na  1  kg  przyrostu  masy  ciała
3-miesięczne  cielęta  zuŜywają  3,5  jedn.  ows.  i  650  g  białka  og.,  12-miesięczne  opasy
7,5 jedn. owsianych i 1000 g białka, natomiast sztuki dorosłe aŜ 13 jedn. ows. i 1400 g białka.

Sztuki młode zuŜywają wprawdzie mniej składników pokarmowych na 1 kg przyrostu

niŜ dorosłe, muszą być jednak Ŝywione paszami wysokiej jakości, o odpowiednio wysokim
poziome białka, co zwiększa koszty tej grupy zwierząt.

Kolejnym czynnikiem, od którego zaleŜą wyniki opasu, jest pokrój zwierząt. Związek

między  budową  ciała  a  wynikami  opasania  wyraŜa  się  osiągiem  najlepszych  wskaźników
uŜytkowości  rzeźnej  przez  zwierzęta  wysokie  (lecz  nie  nadmiernie),  o  szerokim  zadzie,
grzbiecie  i  klatce  piersiowej.  Najmniej  odpowiednie  do  opasania  są  słabo  wyrośnięte  młode
zwierzęta  o  ostrym  kłębie,  wąskiej  klatce  piersiowej  i  zadzie.  Pośrednie  miejsce  zajmują
zwierzęta  niskie  i  szerokie.  Nie  osiągają  one  zbyt  duŜej  masy  końcowej  wcześnie  odkładają
tłuszcz i stosunkowo mało efektywnie wykorzystują paszę.

Wpływ Ŝywienia na uŜyteczność mięsną bydła zostanie szczegółowo omówiony

w następnym podrozdziale. NaleŜy podkreślić, Ŝe uŜytkowanie mięsne nie jest
marginesowym, lecz równie waŜnym kierunkiem jak uŜytkowanie mleczne, dlatego teŜ
Ŝ

ywienie, polegające na niezaspokajaniu potrzeb pokarmowych zwierząt lub na złym doborze

pasz w dawkach, powoduje małe przyrosty, wysokie zuŜycie składników pokarmowych na
jednostkę przyrostu oraz obniŜa jakość tuszy, a więc zmniejsza opłacalność opasania.

Technika opasania

Opas cieląt, który w mięsnym uŜytkowaniu ma marginalne znacznie, ze względu na małą

masę ciała i tuszy cielęta nie mogą odgrywać zasadniczej roli w zaopatrzeniu rynku w mięso,
dlatego naleŜy z tych względów ograniczyć ubój cieląt.

Opas cieląt prowadzi się do masy ok. 80 kg, którą powinno ono osiągnąć najpóźniej w 60

dniu Ŝycia. Najlepiej trawioną i wykorzystywaną przez nie paszą jest mleko, dlatego opas
cieląt prowadzony jest głównie na mleku, przy jednoczesnym podawaniu mieszanki treściwej
i siana. Pasze stałe powinny być skarmiane bez ograniczeń.

Opas młodego bydła moŜna prowadzić do uzyskania róŜnej masy końcowej np. 300, 400,

500  kg.  Opas  cięŜki,  czyli  do  450–500  kg  moŜe  być  intensywny  i  półintensywny.  Opasanie
intensywne  polega  na  skarmianiu  takich  dawek  pokarmowych,  które  zapewniają  przeciętne
przyrosty  dzienne  od  1000  g  wzwyŜ.  Osiągnięcie  takich  przyrostów  wymaga  skarmiania
sporych  ilości  mieszanek  pasz  treściwych,  dochodzących  do  4–5  kg  dziennie  w  końcowym
okresie opasania. Podstawową paszą w Ŝywieniu opasów to kiszonki: kukurydzy, z buraków,
z  zielonki  z  Ŝyta.  W  Ŝywieniu  opasów  stosuje  się  małe  ilości  siana,  poniewaŜ  jego  nadmiar
w dawce ogranicza pobieranie kiszonki i wpływa ujemnie na przyrost masy ciała. Nie zaleca
się  skarmiania  zielonek  z  powodu  niskiej  koncentracji  składników  pokarmowych  i  suchej
masy  a  więc  nie  zapewniają  wysokich  przyrostów  ciała.  W  celu  zapewnienia  duŜych
przyrostów niezbędne jest ograniczenie ruchu zwierząt poprzez trzymanie ich na uwięzi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Opasanie półintensywne polega na skarmianiu przez dłuŜszy czas głównie pasz

gospodarskich  i  małej  ilości  pasz  treściwych,  a  w  pewnych  okresach  mogą  one  nie
występować  w  dawce.  Opasanie  półintensywne  w  porównaniu  z  intensywnym  trwa  dłuŜej,
poniewaŜ  zwierzęta  mają  niŜsze  przyrosty,  lecz  jest  tańsze  z  powodu  mniejszego  zuŜycia
paszy  treściwej.  Opasanie  półintensywne  składa  się  z  dwóch  okresów.  Od  4  miesiąca  Ŝycia
rozpoczyna  się  okres  przygotowawczy  trwający  do  wieku  12  miesięcy,  a  następnie  okres
opasu  właściwego  do  wieku  18  miesięcy.  W  okresie  przygotowawczym  ogranicza  się
przyrosty do 600–700 g dziennie. Wykorzystuje się pasze gospodarskie – kiszonki i okopowe
w  zimie,  a  pastwiska  i  zielonki  w  lecie.  Paszę  treściwą  –  śrutę  zboŜową  skarmia  się  do
6 miesiąca  Ŝycia.  Siano  podobnie  jak  opasie  intensywnym  podaje  się  w  ograniczonych
ilościach.  W  okresie  opasania  właściwego  zwiększa  się  dawki  paszy  treściwej  i  przy  końcu
ogranicza  nieco  ilości  pasz  soczystych.  Do  opasania  półintensywnego  najlepiej  nadają  się
cielęta  urodzone  jesienią.  Okres  ich  odchowu  kończy  się  wczesna  wiosną,  okres
przygotowawczy trwa do późnej jesieni, a opas właściwy przypada na zimę.

Tabela 10. Zmiany w składzie przyrostu zachodzące u bydła wraz z wiekiem [opracowanie własne]

Skład przyrostu

3 mies.

6 mies.

18 mies.

4 lata

Woda %
Tłuszcze %
Związki azotowe %
Wartość kaloryczna
1 kg przyrostu, kcal

63,3
12,8
20,9

2397

46,3
34,8
18,6

4068

36,0
44,2
14,4

4120

8,4

83,8

2,8

8740

Opas sztuk dorosłych

Opasy dorosłe – to głownie krowy usuwane z hodowli ze względu na niską wydajność,

niepłodność,  wiek  czy  rozmaite  schorzenia.  NaleŜy  pamiętać,  Ŝe  niektóre  sztuki  lepiej
kierować  na  rzeź  bez  opasania,  gdyŜ  w  pewnych  wypadkach  opas  nie  da  spodziewanych
wyników,  czyli  zwiększenia  masy.  Poza  tym  krowy  chore  mogą  stanowić  zagroŜenie  dla
pozostałych sztuk w oborze.

Przy opasaniu bydła dorosłego powiększenie masy ciała odbywa się wyłącznie dzięki

przyrostowi  tkanki  tłuszczowej,  na  co  –  jak  wiadomo  –  zwierzę  zuŜywa  znacznie  więcej
energii  zawartej  w  paszy  niŜ  na  przyrost  tkanki  mięsnej.  Aby  opas  ten był opłacalny, naleŜy
krowę doprowadzić do takiej kondycji, aby mogła uzyskać 1. klasę Ŝywca. RóŜnica między 3,
a  2.  klasą  nie  jest  duŜa,  zatem  poniesione  nakłady  mogą  się  nie  zwrócić,  jeŜeli  zwierzę
podczas opasania podwyŜszy swą kategorię tylko o jedną klasę.

Przy opasaniu zarówno sztuk młodych, jak i dorosłych niezbędne jest uzupełnianie dawki

pokarmowej  składnikami  mineralnymi  i  witaminami,  których  niedobór  osłabia  tempo
przyrostów masy ciała. Zaleca się stosowanie mieszanki mineralnej Bovimix R zimą od 20 do
100 g, latem od 10 do 50 g dziennie. Dawki niŜsze stosuje się w Ŝywieniu dorosłych opasów
stosuje  się  przede  wszystkim  pasze  objętościowe,  jak  kiszonka,  wywar  ziemniaczany,
niewielkie  ilości  ziemniaków.  Pasze  te  naleŜy  w  miarę  moŜliwości  wzbogacać  dodatkiem
paszy treściowej. Dawka pokarmowa dla opasanej krowy moŜe składać się np. z:

−

35 kg kiszonki kukurydzy, 3 kg mieszanki treściowej i 4 kg słomy,

−

30 kg liści z buraków cukrowych, 30 kg buraków półcukrowych i 6 kg słomy jarej.
Opasanie sztuk dorosłych nie powinno trwać dłuŜej niŜ 3 miesiące.po okresie odchowu,

a największe pod koniec opasania. Bovimix i Polfamix R skarmia się z paszą treściową,
a jeśli brak jej w dawce, wówczas naleŜy skarmić z kiszonką.

Produkcja, spoŜycie i handel zagraniczny wołowiną w Polsce

W Polsce w okresie transformacji gospodarki rozpoczął się proces redukcji pogłowia

bydła, który utrzymywał się do 2004 r. O tendencji spadkowej w pogłowiu bydła
zadecydowały:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

zmiany strukturalne w mlecznym chowie bydła, polegające na zmniejszeniu liczby
dostawców, wzroście mleczności krów i poprawie jakości mleka,

−

brak wsparcia cenowego producentów Ŝywca wołowego,

−

osłabienie popytu krajowego na wołowinę, głównie pod wpływem konkurencji chudego
i tańszego mięsa drobiowego.
W wyniku działania wymienionych czynników, w latach 1990–2004, stan pogłowia

bydła  obniŜył  się  z  ok.  10  do  5,4  mln  sztuk,  w  tym  krów  z  4,9  do  2,8  mln  sztuk.  Skala
redukcji  pogłowia  była  zbliŜona  do  występującej  w  tych  latach  w  UE-15.  Produkcja
wołowiny  i cielęciny  zmniejszyła  się  z  856  do  344  tys.  ton  wbc,  a  jej  udział  w  produkcji
mięsa  z  ok.  24%  do  ok.  9%.  W  ciągu  15 lat uboje bydła zmniejszyły się prawie trzykrotnie,
a uboje  cieląt  tylko  o 1/3.  Uboje  cieląt  są  jednak  wciąŜ  wysokie,  gdyŜ  od  ponad  10  lat
wynoszą  ok.  1  mln  sztuk  i są  tylko  o  20%  mniejsze  od  ubojów  bydła.  WciąŜ  mamy  duŜy
potencjał  materiału  wyjściowego  do  produkcji  wołowiny.  Uboje  bydła  są  o  1/3  niŜsze  od
pułapu  premii  ubojowej  wynegocjowanej  z  UE,  a  uboje  cieląt  są  o  20%  wyŜsze  od  pułapu
premii uboju cieląt.

Tabela 11. Potencjał biologiczny produkcji Ŝywca wołowego [opracowanie własne]

Stan przyszły

Wyszczególnienie

Stan obecny

Pogłowie krów mlecznych

2 750

2 300

Innych

43,5

325,5

500

Liczba cieląt od krów mlecznych

2 200

1 840

od innych mamek

43,5

325

500

Cielęta – jałówki na remont

stada krów mlecznych

500

460

stada krów mamek

100

Ubój cieląt

990

480

Krowy brakowane mleczne

550

460

mamki

Ubój krów

552

500

540

Pozostaje do opasu

743

1 160

1 300

Produkcja Ŝywca w tys. ton

Cielęcego

krów a 550 kg

303,6

275

297

opasy (a 450 kg)

334

522

585

produkcja Ŝywca wołowego

637,6

797

882

Uwaga:
wariant A odpowiada pułapowi krów mamek

B odpowiada pułapowi premii ubojowej

Zahamowanie tendencji spadkowych w chowie bydła nastąpiło w pierwszym roku po

integracji Polski z UE. W czerwcu 2005 r. stan pogłowia bydła wyniósł 5482,3 tys. sztuk i był
o  2,4%  wyŜszy  niŜ  przed  rokiem.  Nastąpił  wyraźny  wzrost  pogłowia  młodego  bydła,
z 2225,3 tys.  sztuk  w  czerwcu  2004  r.  do  2386  tys.  sztuk  w  czerwcu  2005  r.  (o  7,2%).
Pogłowie  cieląt,  w  porównaniu  do  analogicznego  okresu  ub.  roku,  wzrosło  o  7,2%  i  bydła
opasowego  w  wieku  1–2  lat  o  6,7%.  Produkcja  wołowiny  i  cielęciny  w  2005  r.  moŜe
wzrosnąć do 368 tys. ton.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 12. Pogłowie bydła, produkcja i spoŜycie mięsa wołowego w Polsce [opracowanie własne]

Rok

Pogłowie

bydła

w mln szt.

w tym

krowy

Produkcja

mięsa

wołowego

i cielęcego

w tys. ton

SpoŜycie

mięsa

wołowego

w kg/osobę

Uboje

bydła

w tys. szt.

Uboje

cieląt

w tys. szt.

Urodzenia

cieląt

w tys. szt.

1990

10,0

4,9

856

16,4

3492

1488

4382

1991

8,8

4,6

710

15,6

3181

1351

4051

1992

8,2

4,3

546

12,6

2655

1218

3885

1993

7,6

4,0

458

11,4

2483

1127

3564

1994

7,7

3,9

422

9,0

2280

1080

3482

1995

7,3

3,6

419

8,7

2021

1018

3267

1996

7,1

3,5

435

8,6

1993

1015

3197

1997

7,3

3,5

446

8,3

1964

997

3175

1998

7,0

3,5

473

8,1

1962

1120

2841

1999

6,6

3,4

423

7,8

1701

1106

2558

2000

6,1

3,1

381

7,0

1530

1038

2304

2001

5,7

3,0

342

5,5

1334

1011

2204

2002

5,5

2,9

319

5,2

1230

974

2190

2003

5,5

2,9

355

5,8

1343

987

2287

2004

5,4

2,8

350

5,3

1254

960

2236

2005

5,5

2,8

368

4,0

1244

991

2235

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie znasz rasy mięsne bydła?
2.  Czym róŜnią się poszczególne rasy w wyglądzie zewnętrznym?
3.  Które rasy osiągają największą masę w wieku 200 i 365 dni?
4.  Jakie znasz mierniki uŜytkowości mięsnej bydła?
5.  W jaki sposób dokonuje się oceny przyŜyciowej?
6.  W jaki sposób przebiega ocena poubojowa?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Rozpoznawanie ras mięsnych bydła.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  obejrzeć rysunki, przeźrocza, albumy z rasami mięsnymi krów,
2)  zapoznać się z eksterierem poszczególnych ras,
3)  określić charakterystyczne cechy w budowie kaŜdej z ras,
4)  wykonać notatki z krótkim opisem kaŜdej z ras,
5)  zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

fotografie, rysunki, foliogramy, albumy, poradnik dla ucznia,

−

rzutnik.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Poznawanie mierników uŜytkowości mięsnej bydła.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  prześledzić elementy składające się na ocenę przyŜyciową,
2)  zwrócić uwagę na przyczyny usuwania sztuk bydła z opasu,
3)  przeanalizować terminy dokonywania pomiarów masy ciała,
4)  obliczyć przeciętny przyrost dzienny,
5)  określić wydajność rzeźną,
6)  narysować na schematycznym rysunku krowy chwyty rzeźnickie,
7)  zapoznać się ze wzorem na wydajność rzeźną,
8)  zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

rysunki, foliogramy, schematy sylwetki krowy,

−

rzutnik.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) wymienić rasy mięsne bydła?

2) opisać rasy osiągające największą masę w wieku 200 i 365 dni?

3) opisać mierniki uŜytkowości mięsnej bydła?

4) scharakteryzować ocenę przyŜyciową?

5) opisać ocenę poubojową?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.
2.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
3.  Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi.
4.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
5.  Test  zawiera  20  zadań.  Do  kaŜdego  zadania  dołączone  są  4  moŜliwości  odpowiedzi.

Tylko jedna jest prawidłowa.

6. Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.
7. Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie

na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

8. Na rozwiązanie testu masz 30 min.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Poziom agresywności i częstotliwość zachowań anormalnych u bydła wzrasta, jeśli

a)  liczba krów przekracza liczbę kojców.
b)  liczba krów jest mniejsza niŜ liczba kojców.
c)  liczba kojców i krów nie ma znaczenia.
d)  liczba kojców jest równa liczbie krów.

2. Spadek podłogi w boksie wynosi okoł:

a)  2%.
b)  3%.
c)  5%.
d)  7%.

3. Jedną z wad utrzymania krów na głębokiej ściółce jest

a)  duŜe zuŜycie ściółki.
b)  ryzyko poślizgnięć i urazów kończyn.
c)  fakt, Ŝe krowy wolą podłoŜe miękkie od twardego.
d)  fakt, Ŝe krowy leŜą dłuŜej.

4. W oborach wolnostanowiskowych na pobieranie paszy przez krowę największy wpływ

mają
a)  liczba automatycznych stacji paszowych.
b)  rodzaj obszaru wypoczynkowego.
c)  osoba obsługująca.
d)  czystość i higiena w oborze.

5. Wysoko wydajne krowy spoŜywają w ciągu 24 godzin

a)  do 150 l wody.
b)  do 100 l wody.
c)  do 50 l wody.
d)  do 75 l wody.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. W systemie uwięziowym zaleca się zainstalowanie jednego poidła na

a)  na zwierzę.
b)  na dwa zwierzęta.
c)  na dwa, trzy zwierzęta.
d)  na trzy, cztery zwierzęta.

7. Zalecana powierzchnia na jedną krowę w poczekalni powinna wynosić co najmniej

a) 0,75 m

b) 1,0 m

c) 1,50 m

d) 2,0 m

8. Mleko po udoju, jeŜeli nie jest od razu odbierane naleŜy schłodzić do temperatury

a)  nie niŜszej niŜ 6°C.
b)  nie wyŜszej niŜ 9°C.
c)  nie wyŜszej niŜ 10°C.
d)  nie wyŜszej niŜ 6°C.

9. Tresery moŜna stosować w stosunku do

a)  krów chorych.
b)  krów w okresie rui.
c)  krów bezpośrednio po wycieleniu.
d)  młodych buhajków.

10. Najszybciej stała hierarchia w grupie świń do tuczu ustala się, gdy liczy ona

a)  10–15 osobników.
b)  ponad 40 osobników.
c)  mniej niŜ 10 osobników.
d)  powyŜej 20 osobników.

11. RóŜnice w masie ciała świń przeznaczonych do tuczu nie powinny przekraczać

a)  2%.
b)  5%.
c)  10%.
d)  15%.

12. Tuczniki są najbardziej aktywne

a)  w nocy.
b)  rano i wieczorem.
c)  w południe.
d)  pora dnia nie odgrywa roli.

13. Średni czas stania przez tuczniki o masie 101–120 kg wynosi

a)  35 minut.
b)  40 minut.
c)  45 minut.
d)  50 minut.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Organizacja produkcji zwierzęcej

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem: