Microsoft Word - fortyfikacje.doc

Andrzej Olejko
FORTYFIKACJE LINII MOŁOTOWA

W  Encyklopedii  II  Wojny  Światowej  czytelnik  może  znaleźć  pod  hasłem
“fortyfikacje” – linię Mannerheima na granicy fińsko-rosyjskiej, linię Maginota
na  granicy  francusko-niemieckiej,  czy  na  pograniczu  bułgarsko-greckim  Linię
Metaksasa.  Pod  tym  hasłem  przeważnie  nie  funkcjonuje  nazwa  –  Linia
Mołotowa.  Układ  granicy  polsko-rosyjskiej  ustalony  został  na  podstawie
traktatu ryskiego  z  1921  r.,  lecz  wkroczenie  armii  radzieckiej  17.IX.1939 r.  na
terytorium  Polski,  określane  mianem „ciosu  w plecy”,  zmieniło  linię graniczną
pomiędzy  Polską  i  ZSRR.  Według  paktu  Ribbentrop-Mołotow  z  28.IX.1939  r.
granica pomiędzy Niemcami a ZSRR biegła linią rzek Pisa-Narew-Bug-San.

1. Nadsańska Linia Mołotowa
W  latach  1927-37  na  granicy  zachodniej  ZSRR  w  ramach  tzw.  „Linii  Stalina”
zbudowano 13 rejonów umocnionych, z których każdy miał długość 48-140 km
i głębokość od 1 do 2 km. Podstawową wadą tych umocnień było to, że były one
wyposażone  w  90%  w  broń  maszynową,  zaś  zaledwie  10%  obiektów  miało
wyposażenie  artyleryjskie.  W  latach  1938-39  rozpoczęto  budowę  dalszych  8
rejonów  umocnionych  wyposażonych  w  28  punktów  oporu.  Wg  stanu  z
1.VI.1941 r. w umocnieniach tych obsługę stanowiło 17080 żołnierzy. Budowę
dalszych  umocnień  kontynuowano  w  latach  1940-41,  kiedy  to  w  planach
pojawiło się dalszych 20 rejonów umocnionych wzdłuż nowej granicy pomiędzy
ZSRR, a Niemcami. Umocnienia te miały być w porównaniu z wcześniejszymi
nowocześniejsze.  Nowa  linia  umocnień  sowieckich  zyskała  tak  jak  jej  „starsza
siostra”  –  Linia  Stalina  –  swoją  nieformalną  nazwę:  miała  to  być  tzw.  „Linia
Mołotowa”.  Decyzja  o  jej  budowie  zapadła  26  VI  1940  r.  Licząca  4500  km
granica  pomiędzy  ZSRR  a  Generalnym  Gubernatorstwem,  stworzonym  przez
Niemców  na  ziemiach  polskich,  została  podzielona  na  trzy  okręgi  wojskowe  i
138  odcinków  budowy,  na  których  rozpoczęto  stawianie  ok.  2500  betonowych
schronów  bojowych.  Prace  budowlane  z  ramienia  armii  nadzorował  zastępca
Ludowego  Komisarza  Obrony,  marszałek  Borys  Michajłowicz  Szaposznikow.
Nowy  pas  fortyfikacji  granicznych  zaprojektował  specjalista  z  dziedziny
inżynierii wojskowej, generał lejtnant Dmitrij Michajłowicz Karbyszew. Rejony
Umocnione  tej  linii  budowano  według  nowych  założeń,  które  uwzględniały
doświadczenia  prowadzonych  w  Europie  walk,  oraz  ze  szczególnie  bolesnej
lekcji  z  dziedziny  sztuki  fortyfikacyjnej,  jakiej  udzielili  Armii  Czerwonej
Finowie  podczas  wojny  zimowej  (30  XI  1939  –  13  III  1940).  Straty,  jakie
poniosły  wówczas  radzieckie  jednostki  w  trakcie  przełamywania  Linii
Mannerheima,  skłoniły  dowództwo  Armii  Czerwonej  do  wnikliwego  zbadania
zdobytych  w  końcu  fińskich  fortyfikacji.  Eksplorację  umocnień  nadzorował
dowódca  7Armii,  komandarm  II  rangi  Kiryłł  Afanasjewicz  Mierieckow.
Wnioski  z  kontroli  umocnień,  a  nawet  próbki  betonu  wzięte  ze  zdobytych

PDF created with FinePrint pdfFactory trial version

http://www.pdffactory.com

fortyfikacji,  wysyłano  do  Moskwy.  W  ocenie  rozwiązań  konstrukcyjnych
szczególną uwagę zwrócono na wykonany z wysokiej jakości cementu („600”)
beton  oraz  ściany,  stropy  i  okopy  o  grubości  sięgającej  2  metrów,  co  czyniło
schrony  odpornymi  na  bezpośrednie  trafienie  nawet  203-milimetrowym
pociskiem.  Dwukondygnacyjne  obiekty  posiadały  odpowiednie  zaplecze,
umożliwiajace działania w stanie całkowitej izolacji. Nic więc dziwnego, że na
Linii  Mołotowa  zastosowano  bardziej  nowoczesną  technikę  fortyfikacyjną  niż
na  Linii  Stalina.  Rejony  umocnione  miały  osłaniać  ważniejsze  kierunki
operacyjne  i  tworzyć  rubieże  obronne  dla  rozwijających  się  do  działań
rosyjskich  wojsk.  Nowowybudowane  Rejony  Umocnione  składać  się  miały  z
głównego  pasa  obrony  z  fortyfikacjami  typu  stałego,  oraz  z  tyłowego  pasa
obrony typu polowego. Główny pas obrony tworzyły batalionowe węzły obrony
o szerokości od 6 do 10 km i głębokości od 5 do 10 km. Węzły składały się z 3-
5 punktów oporu, z których każdy dysponować miał 15, a nawet 20 betonowymi
schronami  bojowymi.  Znacznie  zwiększono  całkowitą  głębokość  Rejonów
Umocnionych (30-50 km w zależności od głębokości pasa przesłaniania; każdy
z  nowych  rejonów  miał  posiadać  dwa,  a  nie  jeden,  pasy  umocnień)  a  także
grubości  ścian  budowanych  schronów.  Między  rejonami  obrony  dopuszczane
były przerwy do 20 km. W nowych Rejonach Umocnionych zamierzano znacz-
nie  wzmocnić  obronę  przeciwpancerną  do  tego  stopnia,  że  betonowe  schrony
bojowe  dla  armat  ppanc.  stanowić  miały  do  46%  schronów.  Inwestycję
poprzedzał  zawsze  terenowy  rekonesans  komisji  wyznaczonej  przez  Ludowy
Komisariat  Obrony  (LKO)  lub  dowództwo  przygranicznego  okręgu  woj-
skowego. W oparciu o zebrane podczas rekonesansu dane powstawał tzw. plan
inżynierski, który był poddawany ekspertyzie przez sztab okręgu wojskowego, a
po  pozytywnym  jego  zaopiniowaniu  plan  inżynierski  trafiał  do  Sztabu
Generalnego  Armii  Czerwonej,  gdzie  był  analizowany  pod  względem  tak-
tycznym  i  technicznym.  Po  zatwierdzeniu  przez  LKO  stawał  się  „Planem
generalnym  rejonu  umocnionego”.  Kolejnym  krokiem  było  przygotowanie
kosztorysów,  logistyki  i  szczegółowych  planów  przez  zarząd  budowy
fortyfikacji.  Kierownictwo  budowy  przejmował  zarząd  inżynieryjny  okręgu
wojskowego, który rozdzielał zadania szefom poszczególnych odcinków.

Zgodnie z obowiązującymi normami, budowane schrony zaliczano do obiektów
ciężkich  (tj.  wytrzymujących  ostrzał  105  mm  armat,  155  mm  haubic  lub
bombardowanie  50  kilogramowymi  bombami  lotniczymi)  lub  mocnych  (tj.
odpornych  na  ostrzał  artylerii  o  kalibrze  powyżej  155  mm).  Po  zastygnięciu
betonu  przystępowano  do  prac  wykończeniowych.  Schrony  tynkowano,
montowano  uzbrojenie  i  opancerzenie  strzelnic,  system  wentylacyjny  i
wodociągowy, instalację elektryczną, śluzy gazoszczelne itp., a ostatnim etapem
było  obsypanie  schronów  ziemią  oraz  ich  zamaskowanie.  Realizacja  tych
inwestycji  odbywała  się  przy  całkowitym  lekceważeniu  praw  miejscowej
ludności używanej m.in. do ciężkich prac budowlanych. W marcu 1940 r. Biuro
Polityczne  Wszechzwiązkowej  Komunistycznej  Partii  (bolszewików)  podjęło

PDF created with FinePrint pdfFactory trial version

http://www.pdffactory.com

decyzję  o  wysiedleniu  mieszkańców  800-metrowej  strefy  przygranicznej  z
wyjątkiem  kilku  miast,  m.in.  Leska,  Przemyśla,  Sokala  i  Uhnowa.  Operacja  ta
nie  była  typową  deportacją,  bowiem  ludność  przesiedlano  do  północnej
Bukowiny  i  Besarabii,  gdzie  obejmowała  gospodarstwa  opuszczone  przez
rumuńskich  Niemców.  W  ten  sposób  strefę  przygraniczną  sukcesywnie
„oczyszczano”  z  zabudowań  gospodarskich.  Do  prac  budowlanych  na  Linii
Mołotowa  zaangażowano  285  saperskich  i  budowlanych  batalionów,  25
oddziałów budowlanych  i  17  samodzielnych  jednostek inżynieryjnych.  Wiosną
1941  r.  codziennie  przy  fortyfikacjach  pracowało  130  tys.  ludzi,  w  tym  także
żołnierze  Armii  Czerwonej.  Gdy  w  lecie  1941  r.  siły  niemieckie  i  ich
sojuszników  w  ramach  planu  „Barbarossa”  uderzyły  na  ZSRR,  gotowe  były
tylko fortyfikacje, których budowę rozpoczęto w 1940 r., zaś te, których budowę
rozpoczęto  w  1941  r.  nigdy  nie  zostały  ukończone.  Było  to  spowodowane
brakiem środków materialnych i opóźnieniami w dostawach przez przemysł. W
przededniu  wojny  na  nowej  granicy  znajdowało  się  28-30%  wykończonych
fortyfikacji. Ażeby podnieść obronność państwa, 21.V.1941 r. rząd ZSRR podjął
decyzję  o  wzniesieniu  dalszych  13  rejonów  umocnionych,  których  obsadę
stanowić  miało:  110  batalionów  ckm-ów,  6  artyleryjskich  dywizji,  16
artyleryjskich  kompanii,  16  dodatkowych  baterii  artylerii  i  szereg  innych
jednostek  –  łącznie  120  695  ludzi.  Obsadzenie  fortyfikacji  jednostkami
wojskowymi  miano  przeprowadzić  w  dwóch  turach:  na  nowej  granicy  do
1.VII.1941  r.  i  na  starej  linii  granicznej  do  1.X.1941  r.  Jednakże  nie  zdołano
tego  dokonać  ze  względu  na  braki  kadrowe  –  brakowało  do  obsady  umocnień
34%  oficerów,  28%  podoficerów  i  47%  szeregowych  żołnierzy.  Można  więc
stwierdzić, że rejony umocnione „Linii Mołotowa” w chwili napaści Niemiec na
ZSRR nie były gotowe. Doświadczenie pokazało wkrótce, że drogie w budowie
i  rozmiarowo  duże  obiekty  obronne  w  chwili  zagrożenia  nie  sprawdziły  się  w
obronie.  Niemożliwe  okazało  się  w  krótkim  terminie  przykrycie  terenów
przygranicznych  pasem  fortyfikacji  nie  pozwalających  na  przedarcie  się  wroga
przez  granicę.  Nierealne  były  terminy  oddania  części  obiektów  do  użytku,
również  plany  obronne  na  terenie  okręgów  przygranicznych  nie  odpowiadały
wcześniejszym  założeniom.  Słabym  punktem  tych  umocnień  było  płytkie
przedpole, a nawet brak takowego, gdyż umocnienia budowano praktycznie tuż
przy  linii  granicznej.  Obrona  umocnień  stałych  miała  być  aktywna  i  miała
likwidować  każdy  wrogi  atak  siłami  rezerw.  Szczególną  uwagę  zwrócono  na
wspomnianą  obronę  przeciwpancerną.  Strategia  działań  miała  być  prowadzona
dwoma sposobami:
·

aktywna obrona z przejściem do ataku (okręgi zachodnie)

atak (okręgi północne i południowe).

Wg raportu marszałka B.M. Szaposznikowa budowa nowych fortyfikacji była w
początkowym stadium  i prowadzona była ślamazarnie,  przez co nie mogła być
dokończona.  O  świcie  22  VI  1941  r.  niemiecka  machina  bojowa  ruszyła  na
wschód,  z  łatwością  niszcząc  lub  omijając  bunkry  „Linii  Mołotowa”  na

PDF created with FinePrint pdfFactory trial version

http://www.pdffactory.com

nadsańskim  jej  odcinku  położonym  na  początkującej  ją  trasie:  Bóbrka-Lesko-
Załuż-Sanok.  Większość  z  nich  w  ogóle  nie  miała  załóg,  zaś  te  które  stawiły
opór,  wytrzymały tylko kilka dni.  Pozycje te szturmowały  niemieckie oddziały
tzw.  „Grupy  Coretti”,i...  słowackiej  Rychlej  Skupiny.  Na  terenach
przykarpackich  rosyjskie  fortyfikacje  wznoszono  wszędzie  tam,  gdzie
ukształtowanie  terenu  i  sieć  komunikacyjna  pozwalały  na  dogodne  przejście
potencjalnych  wrogich  sił  inwazyjnych.  Na  Podkarpaciu  linia  zaczynała  się  w
Bóbrce k. Soliny, i przez Myczkowce, Lesko, Załuż, Olchowce, Dobrą, ciągnęła
się  wzdłuż  granicznego  Sanu  aż  po  Przemyśl,  i  dalej  odcinkiem  lądowym  w
stronę  Lubaczowa.  Na  odcinku  pomiędzy  Bóbrką  i  Dynowem  zbudowano
ogółem  41(?)  betonowych  schronów  bojowych.  Na  120  km  odcinku
przemyskim o głębokości obrony 4-5 km planowano budowę 7 węzłów obrony.
W budowie znajdowało się 186 obiektów; ukończonych i gotowych do walki w
lecie  1941 r.  było  99.  Budowa  nowych  rejonów  umocnionych  odbywała  się  w
przyśpieszonym  tempie,  jednak front  prac  był  zbyt  duży.  Pomimo  zwiększenia
dotacji  i  liczby  pracujących  robotników  oraz  kontynuacji  prac  zimową  porą
1940/1941 r., do chwili wybuchu wojny nie udało się wykonać więcej niż 25%
zaplanowanych obiektów. Zdążono wybudować tylko punkty oporu pierwszego
rzutu, i to także nie w pełni. Wybudowane odcinki rejonów umocnionych były
w  niektórych  miejscach  oddzielone  od  siebie  terenami  nieufortyfikowanymi  o
szerokości 10-80 kilometrów. Z wybudowanych 2500 żelbetonowych schronów
bojowych  około  1000  wyposażono  w  artylerię,  a  około  1500  –  w  ciężkie
karabiny  maszynowe.  Ze  względu  na  ogromny  zakres  prac  przemysł  sowiecki
nie był w stanie zaspokoić potrzeb nowo budowanych rejonów umocnionych w
materiały, wyposażenie i głównie broń.

Wg  informacji  zebranych  przez  Agatę  i  Macieja  Skowrońskich,  w  okolicach
Sanoka znajdowały się cztery grupy schronów bojowych:
Sanok-Olchowce – 13 obiektów (w tym 1 schron obserwacyjno-dowódczy)
Załuż – 16 obiektów
Wola Postołowa – 5 obiektów (3?)
Lesko – 7 obiektów (w tym 1 schron obserwacyjno-dowódczy).

Położenie  i  stan  fortyfikacji  sowieckich  Przemyskiego  Rejonu  Umocnionego
zbadany został przez autorów przewodnika po fortyfikacjach Ziemi Przemyskiej
i  Roztocza  –  Tomasza  Berezę  i  Piotra  Chmielowca,  którzy  tak  oto  podają
charakterystykę  techniczną  obiektów  fortyfikacyjnych  Linii  Mołotowa:
„Budowane  fortyfikacje  wyróżniały  się  dużą  różnorodnością  obiektów,
pozwalającą  na  dostosowanie  zarówno  do  potrzeb  walki  (uzbrojenie),  jak  i
terenu  oraz  wysoką  jakością  rozwiązań  technicznych  funkcji,  konstrukcji  i
wyposażenia (co znalazło wysoką ocenę także ze strony Niemców). Przeważały
tu  standardowe  formy  z  nastawieniem  na  obronę  czołową  i  boczną.  Niewiele
było  betonowych  schronów  do  obrony  okrężnej.  Nie  udało  się  też  rozpocząć
prac  nad  budową  grup  warownych.  W  nowych  Rejonach  Umocnionych
stosowano  kilka  rodzajów  schronów  bojowych  –  od  najprostszych,

PDF created with FinePrint pdfFactory trial version

http://www.pdffactory.com

posiadających  tylko  izbę  bojową,  po  trzykondygnacyjne  z  kilkunastoma
pomieszczeniami.  Najczęściej  budowano  schrony  dla  ckm,  rzadziej  dla  dział
ppanc.  45  mm  i  76  mm.  Niektóre  z  nich  wyposażano  w  kopuły  pancerne  i
urządzenia  peryskopowe.  Schrony  miały  być  zasilane  energią  agregatów
prądotwórczych  i  akumulatorów  oraz  posiadać  podziemne  połączenia
telefoniczne.  Powstające  na  Linii  Mołotowa  fortyfikacje  stałe  cechowała
różnorodność  zastosowanych  środków  obrony  czynnej  i  biernej,  mających
wpływ na skuteczność obrony przed nieprzyjacielem. Należały do nich m.in.:
·

żelbetonowe ściany i stropy o grubości 12,3 m, niekiedy dodatkowo

wzmacniane pancernymi płytami
·

przeciwrykoszetowe strzelnice

przeciwpiechotne rowy diamentowe i zapadnie

drzwi pancerne

przelotnie

strzelnice obrony wejścia

okapy

śluzy przeciwchemiczne

broń maszynowa (ckm Maxim wz.1910, rkm Diegtariew DP wz.1928)

artyleria (76,2 mm armata forteczna wz.1939, 45 mm armata

przeciwpancerna wz.1938).
·

Kopuły pancerne zwykle służyły do obserwacji, rzadziej jako stanowisko

ręcznej  broni  maszynowej.  Na  Linii  Mołotowa  instalowano  głównie  kopuły  z
fortyfikacji  polskich,  przejętych  na  wschodnich  rubieżach  II  RP  Najczęściej
byty  to,  używając  przedwojennej  terminologii  wojskowej,  dzwony  obser-
wacyjno-bojowe wz.36 i wz.36 CKM produkowane przez Zakłady Ostrowieckie
w  Ostrowcu  Świętokrzyskim  oraz  dzwony  wz.39  z  Zakładów  Trzynieckich  na
Zaolziu. Nieprzystosowane do nowych schronów bojowych dzwony poddawano
niewielkim przeróbkom adaptacyjnym.
·

Przelotnia – był to krótki korytarz, zabezpieczający bezpośrednie wejście

do schronu przed ostrzałem i odłamkami granatów. Umieszczone w ścianach
przelotni strzelnice, krata przeciwszturmowa oraz drzwi pancerne miały
uniemożliwić nagłe wtargnięcie przeciwnika do wnętrza schronu.
·

Strzelnice przeciwrykoszetowe – ich wprowadzenie na początku XX wie-

ku  było  odpowiedzią  na  osiągnięcia  w  dziedzinie  celności  i  siły  ognia  broni
lufowej.  Wykonane  ze  stali  posiadały  charakterystyczny  schodkowy  glif  od
strony  zewnętrznej.  Różniły  się  kształtem  i  wielkoścą  w  zależności  od
instalowanej  w  nich  broni.  W  strzelnice  wmontowane  były  jarzma,  w  których
mocowano  broń.  W  schronach  PRU  i  RRU  montowano  strzelnice
wyprodukowane przez zakłady zbrojeniowe w Debalcewie oraz Gorkim.
·  Rów  diamentowy  –  zabezpieczał  schron  przed  dotarciem  w  bezpośrednie
sąsiedztwo  strzelnic  żołnierzy  przeciwnika.  Na  dnie  niektórych  rowów
znajdowały  się  awaryjne  wyjścia  ze  schronu.  Na  dno  rowu  miały  też  spadać,

PDF created with FinePrint pdfFactory trial version

http://www.pdffactory.com

będące efektem ostrzału artyleryjskiego, odłamki żelbetu, chroniąc od zasypania
gruzem strzelnice
·

Okap – zabezpieczał strzelnice przed ogniem artylerii stromotorowej oraz

odłamkami granatów.
Obiekty bojowe miały różną powierzchnię: dla 1 ckm średnio 5 m

powierzchni

użytkowej, dla 1 działa – 10 m

, dla 2 dział – 24 m

, zaś dla 2 dział i 1 ckm – 30

. W nowych Rejonach Umocnionych zastosowano następujące rodzaje i typy

obiektów fortyfikacyjnych:
·

betonowy schron bojowy (BSB) do ognia czołowego (żelezobetonnyj

kazemat  frontolnogo  diejstwa),  tzw.  typ  B  (bolszyj);  potocznie,  lecz  błędnie,
zwany  też  „rosyjskim  blokhauzem".  Podstawowym  uzbrojeniem  BSB  typ  B
były  ciężkie  karabiny  maszynowe.  Schron  posiadał  dwie  kondygnacje  oraz
kilkanaście  pomieszczeń.  Warto  jednak  podkreślić,  że  w  Rawsko  Ruskim
Rejonie  Umocnionym  na  obrysie  BSB  typ  B  występowały  schrony  nawet
trzykondygnacyjne,  a  także  zawierające  drobne  w  układzie  pomieszczeń,  przy
zachowaniu  ogólnych  założeń  architektonicznych  (np.  wprowadzano  oddzielne
izby bojowe dla każdej strzelnicy). Zmiany polegające na powiększeniu jednej z
izb bojowych, adaptowały BSB do zamontowania 45 mm armaty ppanc .
·

BSB do ognia czołowego dla ckm lub działka ppanc., tzw. kojec

forteczny. Najczęściej jednoizbowy z przelotnią. Schrony z armatą wyposażano
w peryskop. Na terenie Przemyskiego Rejonu Umocnionego i Rawsko Ruskiego
Rejonu Umocnionego znajduje się kilka obiektów tej właśnie odmiany.
·

BSB do ognia bocznego (żelezobetonnyj połukaponir) dla ckm lub armaty

ppanc i ckm, tzw. tradytor międzypola. Posiadał kilka, kilkanaście izb oraz 1-3
kondygnacje, czasami stałe kopuły pancerne. Budowano również odmianę
przeznaczoną do ognia dwubocznego
·

BSB do ognia bocznego (żelezobetonnyj kazemat fłangowogo diejstwa)

dla ckm lub armaty ppanc., tzw. kojec forteczny tradytorowy. Budowano dwie
odmiany tego schronu: jednoizbową oraz jednoizbową z przelotnią. Wyróżniał
go, osłaniający strzelnicę przed czołowym ostrzałem, orylon (policzek),
·

betonowy blokhauz (żelezobetonnyj błokgauz), do obrony okrężnej, który

mógł prowadzić ogień w kilku zasadniczych kierunkach (na terenie
Przemyskiego Rejonu Umocnionego i Rawsko Ruskiego Rejonu Umocnionego
nie stwierdzono zachowanych schronów tego typu),
·

tradytor artyleryjski (żelezobetonnyj pohzkaponir dla puszek), posiadał

kilka, kilkanaście izb oraz 2-3 kondygnacje. Mieścił zwykle dwa działa, a dla
ognia dwubocznego – cztery działa,
·

schrony dowództwa i obserwacyjne (ubieżiszcze komandnogo punkta,

ubieżiszcze nabliudatielnogo punkta), nieuzbrojone schrony obserwacji i dowo-
dzenia na terenie Przemyskiego Rejonu Umocnionego i Rawsko Ruskiego
Rejonu Umocnionego występują bardzo rzadko.

2. Wędrując przez przemyski rejon umocniony

PDF created with FinePrint pdfFactory trial version

http://www.pdffactory.com

Pierwszym rejonem umocnionym na południu był rejon przemyski. Oto jak stan
fortyfikacji  sowieckich  Przemyskiego  Rejonu  Umocnionego  określali
wspomniani  Tomasz  Bereza  i  Piotr  Chmielowiec:  „...Z  militarnego  punktu
widzenia  Linia  Mołotowa  była  budowana  w  niewłaściwym  miejscu,  gdyż  jej
umocnienia  stawiano  na  samej  granicy.  Nie  chroniła  jej  strefa  bezpieczeństwa,
jak  to  było  w  przypadku  Linii  Stalina.  Podczas  narady  sztabowej  w  grudniu
1940 r. marszałek ZSRR, Gieorgij Żukow, krytykował umiejscowienie nowych
rejonów umocnionych, zarzucając jej twórcom błędną lokalizację umocnień nad
samą  granicą.  Krytycznie  ocenił  też  głębokość  Rejonów  Umocnionych.  Jego
wniosek o zmianę przebiegu fortyfikacji nie został jednak rozpatrzony... Według
stanu  dzisiejszej  wiedzy  trudno  powiedzieć,  czy  przy  jej  budowie  więcej  było
zwykłego niechlujstwa, braku nadzoru oraz błędów inżynierów i planistów, czy
też  była  to  wyrafinowana,  przebiegła  gra  politycznego  i  wojskowego  kie-
rownictwa  ZSRR.  Klucz  do  rozwiązania  tej  zagadki  ciągle  tkwi  w  radzieckich
archiwach.  Uprzedzając  jednak  fakty  podkreślić  należy,  że  jak  na  ‘atrapę’
umocnień, Linia  Mołotowa była  sporą przeszkodą dla nacierających oddziałów
Wehrmachtu”.  Przebieg  Linii  Mołotowa  w  zasadzie  pokrywał  się  z  granicą
radziecko-niemiecką. Znajdujące się w Bóbrce k. Soliny, Myczkowcach i Lesku
schrony  były  najbardziej  wysuniętymi  na  południe  dziełami  obronnymi
Przemyskiego  Rejonu  Umocnionego  (PRU).  Głównym  zadaniem  budowanych
wzdłuż  Sanu  obiektów  była  obrona  mostów  i  brodów  na  tej  rzece.  Śledząc
lokalizację  z  nurtem  Sanu,  zauważa  się,  że  schrony  powstały  m.in.:  w  Załużu,
Olchowcach,  pod  Dobrą,  Uluczem,  Iskaniem,  Bachowem,  Krasiczynem  i  Dy-
bawką. Głębokość znajdującego się nad samą granicą rejonu umocnionego była
niewielka i wynosiła maksymalnie 4-5 kilometrów. Ogółem planowano budowę
siedmiu  węzłów  obrony.  Do  chwili  wybuchu  wojny,  tj.  22  VI  1941  r.,
ukończono  budowę  99  obiektów,  zaś  w  trakcie  realizacji  pozostawało  186
dalszych.  Komendantem  Przemyskiego  Rejonu  Umocninego  był  płk  Dmitrij
Iwanowicz  Maśluk  25.  Od  północy  z  Przemyskim  Rejonem  Umocnionym
sąsiadował  Rawskoruski  Rejon  Umocniony  (RRU).  Zadaniem  tego  pasa
fortyfikacji była  obrona  szlaków komunikacyjnych  biegnących  południkowo w
kierunku  Lwowa.  Ogółem  wybudowano  co  najmniej  15  punktów  oporu,
skupionych  w  pięciu  węzłach  obrony.  Rawsko  Ruski  Rejon  Umocniony  nie
posiadał  tyłowego  pasa  obrony  z  fortyfikacjami  typu  polowego,  bowiem
budowa  tej  rubieży  miała  być  podjęta  w  chwili  wybuchu  wojny  i  prowadzona
siłami  wojskowych  oddziałów  budowlanych  oraz  ludności  cywilnej.  Na  jego
terenie powstawały największe 6-strzelnicowe schrony o powierzchni użytkowej
przekraczającej  130 m.  W  opinii  marszałka  G.  Żukowa,  w  czerwcu  1941  r.
wśród  budowanych  na  Ukrainie  rejonów  umocnionych,  najwyższą  gotowość
bojową osiągnęły właśnie PRU i RRU”.

Linia rosyjskich fortyfikacji w początkowym odcinku ciągnęła się od Bóbrki (2-
3 obiekty), poprzez główną linię obrony pod Leskiem i Sanokiem i na terenie
Sanoka końcąc się w nadsańskiej Dobrej (3 obiekty, w tym jeden projektowany

PDF created with FinePrint pdfFactory trial version

http://www.pdffactory.com

jako  schron  artyleryjski,  wg  relacji  świadków  po  zakończeniu  budowy  armata
nie  weszła  do  środka).  Bunkry  miały  swoje  oznaczenia  np.  “wokzalnyj”  czyli
dworcowy,  “?  53-I”  (Lesko),  “Ö  53-II”  (Załuż  –  stacja  PKP),  “?  53-III”
(Olchowce). Usytuowane one były w terenie w taki sposób, że wyżej położony
bunkier  mógł  ogniem  wspierać  2  bunkry  położone  niżej  lub  obok  tworzące
system  ognia  krzyżowego.  Do  budowy  linii  umocnień  użyto  miejscowej
ludności,  która  pracowała  pod  okiem  rosyjskich  specjalistów.  W  1941 r.
codziennie  pracowało  130-140  tysięcy  ludzi  we  wszystkich  przygranicznych
rejonach  umocnionych.  Wprawdzie  roboty  były  płatne,  lecz  środek  płatniczy,
jaki  otrzymywała  okoliczna  ludność  stanowiły  nie  mające  żadnej  realnej
wartości rosyjskie ruble. Właściwe zaś prace budowlane prowadziły ściągnięte z
głębi ZSRR ekipy budowlane. Ludność miejscowa mogła przebywać jedynie w
tzw.  zewnętrznym  terenie  budowy  ogrodzonym  faszyną.  Na  teren  zewnętrzny
budowy  mogła  dostać  się  jedynie  osoba  legitymująca  się  przepustką  koloru
szarego  z  biegnącym  po  przekątnej  paskiem  czerwonym.  Inna  przepustka  z
paskiem koloru sinego  z kolei umożliwiała  dostanie się do  wewnętrznego pasa
budowy  odgrodzonego  od  świata  5-metrowej  wysokości  płotem  z  desek  i
strzeżonym  wewnątrz  przez  wartownika.  Tam  właśnie  rosyjska  ekipa
dokonywała  odlewu  betonowego  bunkra.  W  zewnętrznym  terenie  budowy
składowano  materiał  budowlany:  biały  i  czerwony  żwir  i  piach  zwożono  tu  z
Polesia, Wołynia i Podola (był to m.in. piaskowiec arkozowy bardzo odporny na
uderzenia pocisków); specjalny tłuczeń sprowadzono z Kaukazu koleją do stacji
w  Załużu,  zaś  na  miejscu  żwir  i  tłuczeń  wielokrotnie  płukano.  W  Olchowcach
zbudowano  betoniarnię,  do  której  wodę  sprowadzano  rurami  ze  specjalnej
zapory (przegrodzono potok płynący niewielkim wąwozikiem, rury o przekroju
ok.  100  mm  transportowały  wodę  do  rur  o  przekroju  50  mm,  a  te  zaś  biegły
korytem potoka do bunkra “? 53-III” w pobliżu, którego stały dwa zbiorniki 8-
10 m wysokości – słowem wykorzystano zasadę naczynii połączonych). Potężne
betoniarki  napędzane  silnikami  diesla  mieszały  beton,  który  później
popularnymi  ciężarowymi  ZiS-ami  przewożono  na  budowę.  Plac  budowy
dodatkowo  maskowano  ustawionymi  wokół  jodłami.  Stalowe  części  bunkrów
takie jak drzwi, zasuwy czy nawet kopuły pancerne ściągano koleją z ZSRR lub
ze  zdobytych  fortyfikacji  fińskich  w  1940 r.  z  Linii  Mannerheima,  a
niewykluczone, że także z polskich bunkrów z pasa przygranicznego z Wołynia
i  Polesia.  Z  bunkrów  budowanych  pod  Sanokiem  tylko  jeden  “?  53-III”  w
Olchowcach posiadał kopułę pancerną dostarczoną z Finlandii do Załuża, a stąd
gąsienicowym ciągnikiem zaciągniętą pod bunkier.

Oto  jak  bunkier  ten  opisywał  sanoczanin  Władysław  Kolin:  “Największy  z
bunkrów mieścił się w Olchowcach, stał nad Sanem w miejscu gdzie po wojnie
zbudowano  szkołę.  Bunkier  miał  ponad  2  m  wysokości,  a  na  jego  szczycie
znajdowała  się  kopuła  pancerna.  Przez  usytuowane  z  tyłu  drzwi  można  było
wejść  do  środka.  Kopuła  miała  ponad  20  cm  grubości  pancerz  i  była
zamontowana na stałe. Miała pięć otworów strzelniczych rozszerzających się ku

PDF created with FinePrint pdfFactory trial version

http://www.pdffactory.com

wylotowi wraz z zainstalowanymi uchwytami do ckm-ów. Bunkier głębokością
sięgał  dwa  piętra  pod  ziemię.  Na  spodzie  znajdowały  się  pomieszczenia
koszarowe z łóżkami oraz magazyn amunicji. Wewnątrz w 1941 r. bunkier nie
był  wykończony,  zaś tę  pancerną kopułę Rosjanie  zdjęli dopiero w 1944 r.  zaś
bunkier jak i pozostałe  wysadzili  w powietrze” (świadek  przebywał w  bunkrze
po walkach w lecie 1941 r. – przyp. aut.).

Do zbrojenia całych ścian i stropów bunkrów używano prętów metalowych ok.
20  mm  szerokości,  szyn  kolejowych  na  stropy,  płyt  żelaznych  grubości  5  mm
wzmocnionych  pasami  szerokości  10  cm  i  siatki  drucianej.  Planowano
wyposażenie  każdego  bunkra  w  studnię  głębinową  lub  wybudowanie  jednej
zaopatrującej  w  wodę  np.  dwa  sąsiednie  bunkry  (np.  w  studnię  wyposażono
bunkier  vis  à  vis  mleczarni  na  terenie  Olchowiec).  Przed  czerwcem  1941  r.
Rosjanie połączyli bunkry miedzianym kablem dektrycznym, wkopując go na 3
m  w  ziemię.  Wszystkie  bunkry  wyposażono  w  generatory  prądotwórcze
zasilające aparaturę elektryczną, wodną i wentylacyjną. W większości obiekty te
były  hermetyczne  na  wypadek  ataku  gazowego.  Prawie  w  każdym  też
usytuowane były peryskopy obserwacyjne dowódców, wysuwane przez otwory
w dachu. Schrony obserwacyjno-dowódcze nie miały uzbrojenia, lecz posiadały
dodatkowe  peryskopy  (2-3)  i  radiostację.  Dowództwo  odcinka  budowlanego
mieściło się na terenie dawnego PGR-u w Bykowcach – był to tzw. “Uczastok
47”  dowodzony  przez  oficera  w  stopniu  majora  oraz  przez  jego  zastępcę
Sidorienko oraz dwóch starszych lejtnantów Kułymyna i Jełkuzyna. Większość
bunkrów  była  1-,  2-,  lub  3-kondygnacyjna  (jeden  z  bunkrów  w  Olchowcach
prawdopodobnie  był  sanitarny,  obecnie  całkowicie  zasypany  służy  jako
magazyn  chemicznych  środków  ochronnych  używanych  przez  leśników).
Większość bunkrów posiadała podziemne zbiorniki paliwa – bunkry różniły się
pomiędzy  sobą  wielkością,  kształtem,  uzbrojeniem  i  odpornością  na  ogień
wroga.  Grubość  ścian  czołowych  wynosiła  średnio  1-2  m,  podłogi  pomiędzy
kondygnacjami  miały  grubość  15-20  cm,  grubość  stropów  wynosiła  od  90  do
175  cm  Większość  bunkrów  miała  na  płytach  stropowych  na  zewnątrz  i  na
rogach  wbetonowane  kątowniki  metalowe  służące  do  zaczepienia  3  rzędów
drutu  kolczastego  (krawędzie  bunkrów  były  ścięte  pod  kątem  40-45

). Wstępu

do  bunkrów  broniły  stalowe  drzwi  pancerne,  hermetyczne,  zamykane  na  tzw.
wajchę.  Za  drzwiami  znajdował  się  podwójnie  łamany  korytarz  dający
możliwość skutecznej obrony nawet po sforsowaniu drzwi przez atakujących. W
skład  uzbrojenia  bunkrów  wchodziły  głównie  ckm-y  “Maxim”  kal.  7,62  mm,
nieliczne armaty ppanc. kal. 45 mm (miały je bunkry w Załużu i w Postołowie
pod  Leskiem),  również  nieliczne  armaty  forteczne  ZiS  kal.  76  mm  (miały  je
bunkry  w  Lesku  k.  cmentarza,  w  Postołowie  na  wzgórzu  o  nazwie
„Szubiennica”,  w  Bóbrce  i  w  Dobrej),  rkm-y  „Diegtiariewa”  kal.  7,62  mm  i
osobista  broń  załogi  bunkra.  Otwory  strzelnicze  stanowiły  dwustronne,
kwadratowe  wnęki  w  ścianie,  schodkowane  do  wewnątrz  w  coraz  mniejsze
kwadraty.  Wnęki  te  od  wewnątrz  wyłożone  były  stalową  płytą,  a  od  zewnątrz

PDF created with FinePrint pdfFactory trial version

http://www.pdffactory.com

były  wykonane  z  betonu  –  wewnątrz  w  metalowym  łożu  był  osobny  otwór  na
lufę  i  osobny  służący  jako  celownik.  Pod  oknem  strzelniczym  wewnątrz
znajdowało  się  krzesełko  i  niewielka  studzienka  na  wyrzucane  łuski.  Całość
umocnień  była  dodatkowo  zamaskowana  darnią  i  wyposażona  w  sztuczne
przeszkody terenowe  – tzw. „schody Tytana”- przeciw czołgom oraz betonowe
„zęby  smoka”.  Przeciwko  piechocie  stosowano  zasieki  z  drutu  kolczastego  i
zapory  terenowe  –  np.  w  podsanockich  Bykowcach  do dziś  w  obiegu  znajduje
się  nazwa  „Barykada”.  Wkomponowano  ją  w  wąwóz  terenowy,  wzmocniono
wiązkami  drutu  kolczastego  grubości  ok.  10  mm.  Podobnie  przez  całą  Posadę
Leską biegł rów przeciwczołgowy oraz palisada z drewnianych bali.

Wojska  radzieckie,  osłaniające  zachodnią  granicę  Ukraińskiej  Socjalistycznej
Republiki  Radzieckiej,  tworzyły  Specjalny  Kijowski  Okręg  Wojskowy.  Jego
dowódcą  był  gen.  płk  Michaił  Kirponos.  Do  jego  dyspozycji  były  związki
taktyczne  zgrupowane  w  czterech  armiach:  5,  6,  12  i  26,  liczące  ogółem  58
dywizji,  w  tym  16  pancernych  i  8  zmechanizowanych.  Dodatkowo  działania
wojsk  okręgu  wspierać  miało  około  2800  samolotów  bojowych.  Do  obrony
granicy na Sanie i jej odcinka biegnącego do Bugu zostały wyznaczone armie 26
i 6 a realizację powyższego zadania miały ułatwić tym jednostkom fortyfikacje
Przemyskiego  i  Rawskoruskiego  Rejonów  Umocnionych.  Strona  radziecka,
pomimo  bardzo  dużej  koncentracji  swoich  wojsk  w  rejonach  przygranicznych,
nie  była  dostatecznie  przygotowana  do  odparcia  niespodziewanego  ataku.
Złożyły  się  na  to  błędne  decyzje  podejmowane  przez  Sztab  Generalny
(niewłaściwa  dyslokacja  wojsk  pierwszego  rzutu),  jak  też  niedostatki  w
przygotowaniu  i  skompletowaniu  składów  osobowych,  uzbrojenia  i
wyposażenia wspomnianych rejonów umocnionych. Mimo płynących z różnych
źródeł  informacji o  niemieckich  przygotowaniach  do  agresji,  generalissimus  J.
Stalin  nie  chciał  w  nie  uwierzyć,  a  wybuch  konfliktu  przyjął  z  ogromnym
zaskoczeniem.  W  czerwcu  1941  r.  prowadzone  na  Linii  Mołotowa  prace
fortyfikacyjne dalekie były od zakończenia. Do momentu wybuchu wojny więk-
szość  rejonów  nie  miała  przeszkolonej  obsady  personalnej,  nieskoordynowany
był system ognia artylerii i karabinów maszynowych, a większość obiektów nie
posiadała  generatorów  energii  i  źródeł  zaopatrzenia  w  wodę.  Kulała  również
łączność, niezadowalający był także stan maskowania schronów oraz brakowało
zapór  przeciwczołgowych  i  przeciwpiechotnych.  Załogi  rejonów  umocnionych
były zakwaterowane w tymczasowych budynkach i chłopskich chatach. Budowę
dróg  dojazdowych,  składów  i  koszar  rozpoczęto  tuż  przed  wybuchem  wojny.
Dowódca  wojsk  Specjalnego  Kijowskiego  Okręgu  Wojskowego,  gen.  M.
Kirponos,  próbował  wzmocnić  obsadę  załóg  rejonów  umocnionych,  lecz  w
Moskwie  uznano,  że  może  to  sprowokować  Niemców.  Decyzja  o  obsadzeniu
fortyfikacji  zapadła  w  Moskwie  dopiero  22  VI  1941 r.  o  godz.  0.30.  Do  wielu
oddziałów rozkazy o tym nie zdążyły dotrzeć przed niemieckim uderzeniem.

3. Gorące lato 1941r. nad Sanem

PDF created with FinePrint pdfFactory trial version

http://www.pdffactory.com

Leszczanka  Katarzyna  Antosz  z  ust  p.  Mirona  Berezika  poznała  zapomniane
karty  z  historii  Leska  odciętego  w  1939  r.  linią  graniczną  paktu  Ribbentrop-
Mołotow  od  okalających  go  wiosek  z  drugiego  „niemieckiego”  brzegu  rzeki.
Miron Berezik tak oto wspominał fortyfikowanie rejonu Leska przez Rosjan:
„Pomimo  tego,  że  był  pakt  o  przyjaźni  pomiędzy  Niemcami  a  Rosjanami,  ci
ostatni Niemcom nie dowierzali i od marca 1940 r. zaczęli budować bunkry pod
Leskiem w widokowych miejscach. Wznoszono je i nad samym Sanem jak i na
wzgórzach jak choćby „Baszta”. Trzy bunkry zbudowano w Woli Postołowej, w
Lesku  zaś  sześć.  (wg  danych  wspomnianych  A.  i  M.  Skowrońskich  –  w
Postołowie  usytuowanych  jest  5  obiektów,  a  w  Lesku  –  7  –  przyp.  A.  O.).
Usytuowane  one  były  w  bliskiej  odległości  od  siebie,  co  100-300  m  tak,  by
utrzymać  ze  sobą  łączność.  Przez  teren  Posady  Leskiej  biegł  wykopany  rów
przeciwczołgowy  oraz  drewniana  zapora  także  przeciw  czołgom.  Te  zapory
ludność miejscowa wzniosła już w początku 1940 roku. Na ulicy Słowackiego w
dawnym  domu  p.  Jankiewiczów,  kwaterowała  rosyjska  jednostka  budowlana,
która kopała i nadzorowała budowę tych zapór. Gdy wyruszali do pracy zawsze
ze śpiewem w rytm melodii granej przez idącego na przedzie harmonistę. Chłopi
z okolicznych wsi np. z Paszowej do pracy stawali z końmi i wozami – były to
tzw.  „szarwarki”.  Ze  stacji  kolejowej  w  Łukawicy  Rosjanie  ciężarowymi  ZiS-
ami dowozili cement i stal. Na Posadzie Leskiej, koło stawów, Rosjanie zrobili
platformę z centralną mieszalnią cementu, który bezpośrednio stąd przewożono
w miejsca gdzie wznoszono bunkry. Bunkry nie były rozległe powierzchniowo,
lecz  za  to  głębokie  –  2-3  kondygnacyjne,  mające  z  przodu  okienka  strzelnicze
ckm-ów. Na dwóch (?) bunkrach umieszczone były stalowe kopuły pancerne z
ckm-ami  i  peryskopami  do  oglądania  przedpola  –  kopuły  te  miały  bunkry  k.
leskiego  cmentarza  i  nad  Sanem  k.  kapliczki  Św.  Jana  Nepomucena.  Gdy
22.VI.1941  r.  Niemcy  ruszyli  na  wschód  bunkry  te  były  gotowe  i  z  załogami,
lecz mimo to Niemcy szybko je zdobyli”.

Były  mieszkaniec  Leska  Bolesław  Baraniecki,  który  obecnie  mieszka  w
Warszawie, tak wspomina budowę i rozmieszczenie leskich bunkrów:
„Bunkry te nazywaliśmy „toczkami”. Rosjanie wznosili je od wiosny 1940 r. w
różnych  miejscach.  Dwa  bunkry,  które  były  bez  załóg  i  służyły  za  magazyny
zbudowano koło  Kamienia  Leskiego  i  obok dzisiejszej stacji meteorologicznej.
Bunkry  bojowe  wyposażone  w  załogi  zbudowano:  jeden  tuż  przy  moście  na
Sanie, drugi z kopułą pancerną obok kapliczki św. Jana Nepomucena, trzeci na
szczycie  góry  „Baszta”,  czwarty  zaś  przy  obecnym  cmentarzu.  Ten  ostatni
bunkier  miał  działo  (kal.  76  mm?)  zaś  pozostałe  miały  po  2-3  ckm-y.  Duży
bunkier zbudowano w Postołowiu na wzgórzu o nazwie „Szubiennica”, miał on
2  ckm-y  i  także  działo  (76  mm?).  Bunkry  z  „Baszty”,  spod  cmentarza  i  z
„Szubiennicy”  mogły ogniem  broni  maszynowej i  armat  w  całości zablokować
przeprawę przez San na tym odcinku. Obsługę tych bunkrów stanowili żołnierze
sowieckich  wojsk  pogranicza.  Na  niemieckim  brzegu  Sanu  w  Huzelach
usytuowane były dwa bunkry niemieckie, zaś na stokach góry „Gruszka” ukryte

PDF created with FinePrint pdfFactory trial version

http://www.pdffactory.com

były  niemieckie  działa.  Spokój  prysnął  w  niedzielę  22.VI.1941  r.  Tego  dnia
niemiecka  artyleria  rozpoczęła  ostrzał  rosyjskich  bunkrów  w  Lesku.  Kilka
pocisków spadło też na domy znajdujące się na linii ostrzału bunkrów. Rosjanie
odpowiedzieli  z  nich  ogniem.  Niemiecki  pocisk  musiał  trafić  w  działo  bunkra
przy  drodze  do  Jankowiec  gdyż  w  wyniku  wybuchu  lufę  po  prostu  rozerwało.
Rosjanie  –  urzędnicy  administracji,  pogranicznicy  –  pośpiesznie  opuszczali
miasto,  zaś  załogi  bunkrów  pozostały  na  miejscu.  Z  „toczki”  koło  cmentarza
zastrzelono  dwóch  gapiów  –  Aleksandra  Ćwierkiewicza  i  Jana  Wojnarowicza.
Załoga „toczki” na „Baszcie”  cały czas  trzymała  pod  ogniem  ckm-ów  miasto i
drogę  Uherce-Lesko.  Z  bunkra  strzelano  też  do  cywilów  próbujących  przejść
drogą.  Przez  ponad  tydzień  (10  dni?)  trwał  ostrzał  artyleryjski  z  dział
ustawionych  na  Huzelach  bunkra  usytuowanego  obok  Sanu  obok  obecnej
kapliczki  św.  Jana  Nepomucena,  którego  załoga  w  końcu  nie  wytrzymała
ostrzału i uciekła. Załogi innych bunkrów uciekały na wschód pod osłoną nocy,
gdyż miasto kontrolowali Niemcy, zaś opór z bunkrów nie mających zaplecza w
mieście był bezcelowy”.

Wspomniany już Miron Berezik  w  relacji spisanej  przez Katarzynę  Antosz tak
oto wspominał walki o Lesko w chwili ataku niemieckiego:
„Ostrzał  artyleryjski  bunkrów  trwał  non  stop.  Niektóre  bunkry  padły  szybko,
kilka zaś broniło się zażarcie. Pewnej nocy niemiecka grupa szturmowa weszła
do miasta, jeden z żołnierzy zestrzelony został z bunkra k. mostu. Widziałem jak
w dzień niemiecki oddział w „panterkach” i z maskowaniem z liści na hełmach
od  strony  ulicy  Kościuszki  znalazł  się  na  tyłach  bunkra  z  kopułą  pancerną  na
tzw.  „krzywuli”.  Trzech  żołnierzy  przeskoczyło  płot  na  podwórzu  p.
Jakubowicza i od tyłu podeszło do bunkra za kapliczką św. Jana Nepomucena.
Założyli materiał wybuchowy na betonie i po czym  wysadzili bunkier z załogą
w powietrze (ładunek kumulacyjny? – przyp. aut.). Najdłużej – ponad 10 dni –
bronił się bunkier na wzgórzu ‘Szubiennica’ (koło CPN-u w Postołowie – przyp.
A. O.). Nie mogąc go zdobyć, niemieccy saperzy wysadzili go w powietrze wraz
z załogą. Kilka dni później byłem w okolicy. Wewnątrz pomiędzy betonowymi
płytami  leżały  zwłoki  żołnierza.  Artyleria  niemiecka  strzelała  do  bunkra  w
pobliżu cmentarza non stop w to samo miejsce. Pociski często rykoszetowały, aż
wreszcie któryś wybił dziurę w ścianie. Załoga przez tylne drzwi rzuciła się do
ucieczki  na  stary  cmentarz,  lecz  po  chwili,  po  wybuchu  kolejnych  pocisków
artyleryjskich wszyscy polegli”.

Inne  rosyjskie  bunkry  pod  Załużem  także  długo  się  nie  utrzymały.  A  i  M.
Skowrońscy  ustalili,  że  w  rowie  komunikacyjnym  koło  praktycznie  w  całości
wykończonego  bunkra  „Ubryf”  w  Załużu,  z  którego  stawiono  opór
zmotoryzowanej kolumnie słowackiej, w nie oznakowanej mogile pochowani są
do dziś trzej żołnierze rosyjscy, którzy zginęli od gazu bojowego wrzuconego do
środka.  Któryś  z  niemieckich  żołnierzy  na  prowizorycznym  krzyżu  z  desek
napisał: „Hier liegen drei Russen” – jeden z nich nazywał się Misza Murawiow.

PDF created with FinePrint pdfFactory trial version

http://www.pdffactory.com

„I ostaną się w legendzie te dni gniewu, chwały i krwi” – słowa te umieszczone
były  po  wojnie na bloku  bunkra  nr  X  koło  stacji  kolejowej  w Załużu.  Bunkier
ten miał załogę złożoną z 25 żołnierzy pod dowództwem Gruzina kpt. Rikadze
(Rykade?, Neikadze?). W bunkrze znajdowała się też jego rodzina – żona Julia i
5 (6?) dzieci oraz nauczycielka i sanitariusz. Bunkier walczył od 26 VI 1941 r. i
był ostatnim, który cały czas stawiał opór oddziałom niemieckim. W końcu 12
VII  1941 r.,  gdy  obrońcy  odmówili  kapitulacji,  saperzy  niemieccy  wysadzili
bunkier  wraz  z  załogą  w  powietrze.  Desperacja  i  bohaterstwo  idą  ze  sobą  w
parze. Miejsce to szczególnie nagłośniono 12.X.1969 r., gdy przy bunkrze nr X
miejscowe  władze  zorganizowały  uroczystości  patriotyczne  z  udziałem
młodzieży  szkolnej,  pracowników  zakładów  pracy  i  członków  ZBOWiD-u  –
słowem  z  typową  dla  tego  okresu  naszej  historii  „pompą”.  Słowo  wstępne
wygłosili  mjr  rez.  Tadeusz  Gajek  i  płk  Stanisław  Jagoda.  Odsłonięcia  w/w
napisu  dokonał  przewodniczący  Zarządu  ZBOWiD  płk  dr  Józef  Tkaczow.
Całość  uroczystości –  co było  wówczas  naturalne –  odbyła się  pod patronatem
Komitetu Powiatowego PZPR (Dominik Zimoń) i Powiatowej Rady Narodowej
(Z. Dańczyszyn). Dziś bunkier nr X jest wielkim rumowiskiem, a napis na nim
pokrył się rdzą – cóż, znak czasu, brak nadzoru i opieki w „nowych czasach”. A
nie tak daleko od Załuża w tym samym czasie dewastowano słowacki cmentarz
na  wzgórzu  „Bukowina”.  W  historii  gloryfikacja  i  zapomnienie  często  idą  w
parze. Wycofujący się z okolic Leska i Sanoka Rosjanie krwią ludności cywilnej
znaczyli  swój  odwrót  –  w  stawie  w  Ustianowej  znaleziono  zwłoki  trzech
załużan (Jana Galika, Juliana Grabika i Szymona Kwiecińskiego); 24 VI 1941 r.
18  osób  z  Leska  rosyjskie  NKWD  aresztowało  i  przetrzymywało  w  kamienicy
Gotlieba w Lesku. Przewieziono ich do Olszanicy i zamordowano koło stawów,
a gdy mord wyszedł na jaw w Lesku, pochowano ofiary w zbiorowej mogile na
cmentarzu, zaś mszę celebrowali ks. Paluch i greko-katolicki ks. Czuczkiewicz.
Jeszcze  dziś  w  ludzkiej pamięci  pozostały  detale  z  historii  tego  odcinka  „Linii
Mołotowa”.  Są  to  nazwy  Kołchozów  z  Bykowiec  (19  września  /17?/)  i  Załuża
(„Krasnyj  Prykordonnyk”)  oraz  na  linii  Bóbrka-Lesko-Załuż-Dobra  ponad  40
zniszczonych  bądź  opuszczonych  i  zapomnianych  rosyjskich  bunkrów.  Jeśli
zapytacie Państwo, kto bunkry te wysadzał w 1944 r. w powietrze, to odpowiedź
jest prosta ... ci sami Rosjanie. Jesienią 1944 r., gdy front przeszedł na zachód,
rosyjscy saperzy informowali ludność Leska i okolicznych wiosek, by w danym
dniu  nie  wychodzić  z  domów  i  uszczelnić  okna  papierem,  po  czym  z  hukiem
detonowali ładunki wybuchowe zakładane na spodzie bunkrów. Czyż nie jest to
paradoksalne – ci, którzy budowali, sami potem niszczyli. Niektóre detale – stal,
beton  –  z  tych  bunkrów  w  1943 r.  niemiecka  grupa robocza,  która  przyjechała
do  Leska  przy  pomocy  specjalnego  kompresora  odstrzeliwała,  po  czym
wywieziono  je  do  budowanych  we  Francji  umocnień  Wału  Atlantyckiego.
Pancerną  kopułę  z  leskiego  bunkra  przy  pomocy  kołowrotów  i  lin
zdemontowano  i  wystawiono  w  1941  r.  w  Sanoku  na  wystawie  zdobytego
rosyjskiego uzbrojenia zorganizowanej koło gmachu miejskiego „Sokoła”. Brak

PDF created with FinePrint pdfFactory trial version

http://www.pdffactory.com

informacji,  co  stało  się  z  nią  później.  Nie  ma  już  bunkra  przy  szkole
podstawowej  w  Olchowcach  –  przy  nim  Niemcy  kręcili film  propagandowy  w
1941 r. o zdobywaniu sowieckich umocnień, strzelając z dział o dużym kalibrze
punktowo  w  wybrane  obiekty.  Film  ten  wyświetlano  ludności  w  podsanockich
Bykowcach. Jedyny ocalały od wysadzenia bunkier znajduje się w Olchowcach
pod  lasem  –  po  wojnie  zamieniono  go  w  tzw.  „mogilnik”,  czyli  miejsce
składowania środków chemicznych ochrony roślin. Na ścianie bunkra stojącego
na  granicy  wsi  Olchowce  i  Bykowce  w  stanie  wojennym  1981 r.  czyjaś  ręka
umieściła  okazały  napis:  „Płatne  Zjednoczone  Pachołki  Rosji”.  Napis  ten
przetrwał ok. 5 lat.

Przypisy

A.Olejko, Nadsańska Linia Mołotowa, w: Podkarpacie nr 236 z 2000 r.; dane

ze zbiorów A.Taranowa

Dane ze zbiorów A.Taranowa

Tamże; dane ze zbiorów A. i M. Skowrońskich

A. i M. Skowrońscy, Linia Mołotowa, w: Płaj 1999

P.Chmielowiec, T.Bereza, Linia Mołotowa, Przemyśl 2000

Dane ze zbiorów A.i M. Skowrońskich

Dane ze zbiorów autora

Relacja w zbiorach autora

Dane ze zbiorów A. i M. Skowrońskich

P.Chmielowiec, T.Bereza, Linia ...

Relacja w zbiorach autora

PDF created with FinePrint pdfFactory trial version

http://www.pdffactory.com