Wprowadzenie do językoznawstwa 
historycznego i indoeuropejskiego 

Piotr Sobotka 

Język 

JĘZYK 

SYSTEM 

REGUŁ 

MORFOLOGIA 

SKŁADNIA 

LEKSYKON 

LEKSEMY 

PROSTE 

KONSTRUKCJE 

Hierarchiczne uporządkowanie języka 

Językoznawstwo diachroniczne i 

językoznawstwo synchroniczne 

Wpływ czynnika czasu powoduje, że językoznawstwo 

rozpada się na dwie zupełnie rozbieżne drogi. 
Ferdynand de Saussure (1991: 104) ujmuje to na 
podstawie rysunku: 
 

Synchronia i diachronia 

„1) oś równoczesności (AB) dotycząca związków 

między rzeczami współistniejącymi, przy zupełnym 

wykluczeniu interwencji czasu i 2) oś następstw (CD), 

na której można rozważać jedną tylko rzecz naraz, lecz 

na której znajdują się wszystkie przedmioty pierwszej 
osi wraz z ich zmianami” (ibidem). 

Synchronia i diachronia – 

przykład 1 

Nom. 

Gen. 

Dat. 

Acc. 

Instr. 

Loc. 

… 

… 

syn-ø 

syn-a 

syn-owi 

syn-a 

syn-em 

syn-u 

*

syn płotu 

syn-ø 

syn-u/a 

syn-owi 

syn-a 

syn-em 

syn-u 

*syn-

ъ 

*syn-u 

*syn-ovi 

*syn-

ъ 

*syn-

ъmь 

*syn-u 

*

sūn-ŭ-s 

*

sūn-o

ṷ

-s 

*

sūn-oṷ-ei  *sūn-ŭ-m 

*s

ūn-ŭ-mi 

*s

ūn-ōṷ-ø 

*suH-n-u- 

*? 

Podejście statyczne i dynamiczne w 

językoznawstwie 

Językoznawstwo synchroniczne rozpatruje język w 

aspekcie statycznym, zaś językoznawstwo diachroniczne – 

dynamicznym; ujmuje te fakty, które mają związek z 
ewolucjami. 

Fakt synchroniczny jest zawsze znaczący – odwołuje się do 

dwóch składników równoczesnych – liczbę mnogą wyraża 
nie synowie, lecz opozycja syn : synowie. W przypadku 

faktu diachronicznego rzecz się przedstawia odwrotnie: 

odnosi się on wyłącznie do jednego składnika i aby mogła 

powstać nowa końcówka zerowa, dawna forma syn-ъ musi 

jej ustąpić miejsca. 

Synchronia i diachronia – 

przykład 2 

•

Stefan – Szczepan

: obie nazwy własne w aspekcie 

synchronicznym nie mają ze sobą nic wspólnego, 

natomiast w aspekcie diachronicznym możemy 

powiedzieć, że zostały utworzone od tego samego 
imienia: 

Stephan-

ŭ-s  

→   Stefan-ø 

 

 

→ 

*St’epan-

ъ → Ščepan-ø 

Poznanie w językoznawstwie 

•

Bardzo istotne jest poznanie genezy jakiegoś stanu, ponieważ warunki, 

które wytworzyły ten stan, wyjaśniają nam jego prawdziwą naturę i 

ustrzegają od niektórych złudzeń (np. ludowej etymologii – Sandomierz to 

nie ‘miejsce, w którym San domierza do Wisły” ani nie ‘osada, w której 

odbywały się sądy pokoju’, lecz ‘gród Sędzimira’), co dowodzi, że 

diachronia nie jest celem sama w sobie – prowadzi do wszystkiego pod 

warunkiem, że wyjdzie się poza nią. 

•

Językoznawstwo diachroniczne bada związki między kolejnymi 

składnikami językowymi, które następują po sobie w czasie. 

•

Bezwzględna nieruchomość nie istnieje – wszystkie części języka ulegają 

zmianom, każdemu okresowi w życiu języka właściwa jest mniej lub 

bardziej znacząca i dynamiczna ewolucja, czego nie zauważamy, ponieważ 

nasza uwaga kieruje się na język literacki. Ten zaś jest raz stworzony jest 

na ogół statyczny i ze względu na powiązanie z pismem nie zmienia się w 

takim tempie jak języki naturalne (m.in. ludowe), wolne od wszelkiej 

normy. 

Działy językoznawstwa diachronicznego 

•

fonetyka; 

•

morfologia historyczna (słowotwórstwo i fleksja); 

•

leksykologia historyczna; 

•

składnia historyczna; 

•

… 

Główne metody językoznawstwa 
diachronicznego 

•

metoda historyczno-porównawcza; 

•

metoda rekonstrukcji wewnętrznej; 

•

metoda geograficzna. 
 

Rodziny języków – stary świat 

1. Afroazjatyckie 

a)

semickie 

b)

staroegipski 

c)

berberyjskie 

d)

kuszyckie 

e)

czadyjskie 

f)

omotyckie 

2. Nilosaharyjskie 
3. Niger-kongijskie 

4. Buszmeńsko-hotentockie 

5. Ugrofińskie 

6. Ałtajskie 

a)

tureckie 

b)

mongolskie 

c)

mandżursko-tunguskie 

d)

koreański 

e)

japoński 

7. Kaukaskie 
8. Drawidyjskie 
9. Sino-

tybetańskie 

10. Austroazjatyckie 
11. Austrotajskie 
12. Papuaskie 
13. Australijskie (?) 

14. Języki izolowane: baskijski, 

buruszaski, ket, sumeryjski, elamicki, 
etruski, … 

Rodziny języków – nowy świat 

1.

Eskimo-aleuckie 

2.

Na-Dene 

3.

Amerindiańskie 

a)

Algonkin-Wakaszan 

b)

Macro-Penuti 

c)

Aztec-Tanoan 

d)

Hokal-Sioux 

e)

Macro-Oto-Mangue 

f)

Tarascan 

Podobieństwa leksykalne między językami 

sanskryt 

znaczenie 

łacina 

greka 

devah 

‚bóg’ 

deus 

theós 

padam 

‚stopa’ 

pes, ped-is 

poús, pod-ós 

maha 

‚wielki’ 

mégas 

viduva 

‚wdowa’ 

vidua 

Podobieństwa gramatyczne między 

językami 

sanskryt 

znaczenie 

łacina 

as-mi 

‚jestem’ 

s-um 

as-i 

‚jesteś’ 

es 

as-ti 

(on) jest 

es-t 

s-mas 

jesteśmy 

s-umus 

s-tha 

jesteście 

es-tis 

s-anti 

są 

s-unt 

PIE odmiana ‚być’ 

porównanie 

rekonstrukcja 

(V)s-(V)m(i) 

*h

1

és-mi 

Vs-(i) 

*h

1

és-si 

Vs-t(i) 

*h

1

és-ti 

s-(V)mVs 

*h

1

s-més 

(V)s-t(h)V 

*h

1

s-th

1

é 

s-Vnt(i) 

*h

1

s-énti 

Języki indoeuropejskie 

•

Indoirańskie 

a)

indyjskie (aryjskie) 

b)

irańskie 

c)

nuristańskie 

d)

superstrat w Mitanni 

•

Tocharskie 

a)

A 

b)

B 

•

Ormiańskie 

•

Anatolijskie 

a)

hetyckie 

b)

palajski 

c)

luwijski 

d)

lidyjski 

•

Frygijskie 

•

Bałto-słowiańskie 

a)

słowiańskie 

b)

bałtyckie 

•

Trackie 

•

Macedońskie 

•

Greckie 

a)

jońsko-attyckie 

b)

eolskie 

c)

arkadyjsko-cypryjskie 

d)

zachodniogreckie 

e)

mykeński 

•

Ilyryjskie 

•

Mesapijski 

•

Albańskie 

•

Wenetyjski 

•

Italskie 

a)

latynofaliskie 

(łacina i faliskijski) 

b)

oskijsko-umbryjskie 
 

•

Celtyckie 

a)

kontynentalne 

b)

wyspowe 

•

Luzytański 

•

Germańskie 

a)

wschodniogermańskie 

b)

północnogermańskie 

c)

zachodniogermańskie 

 

Rodziny języków ie. 

Teoria nostratyczna 

•

języki indoeuropejskie 

•

języki uralskie: 



zakończenie Acc. (*-m) 



końcówki czasowników 



zaimki osobowe 



zaimki wskazujące 



podobieństwa leksykalne, np. fiń. vesi, veden ‚woda’ – pie. 

*udor, *udens

; fiń. nimi, nimen ‚nazwa’ – pie. *h

3

neh

3

mn, skr. 

n

ā́ma 

•

Obecnie do języków nostratycznych włącza się: 

indoeuropejskie, uralskie, jukagirskie, niwchijski, czukocko-
kamczackie, eskimo-

aleuckie, ałtajskie, koreański i japoński, a 

także być może południowokaukaskie i drawidyjskie 

Kultura i pochodzenie Indoeuropejczyków a 
rekonstrukcja leksyki 

Zakłada się, że rzeczy, do których odsyłają 

zrekonstruowane słowa naprawdę istniały w kulturze 

indoeuropejskiej bądź były związane z warunkami 

życia Indoeuropejczyków. Gdyby istniało pie. słowo 

znaczące ‚śnieg’, wówczas moglibyśmy wnosić, że 
Indoeuropejczycy 

znali takie zjawisko jak śnieg. 

Podobnie, gdyby w pie

. istniało słowo znaczące ‚pług’, 

to można przypuszczać, że Ie. posługiwali się jakimś 

rodzajem pługa. 

Kultura materialna (przykłady) 

•

Miejsce zamieszkania: IE. nie znali miast, por. *p(o)lH- 
(skr. p

ū́r, lit. pilìs, gr. pólis) odsyła nie do miasta, lecz do 

otoczonej przestrzeni, często usytuowanej na wzniesieniu 

(por. gr. akrópolis

), gdzie ludzie chronili się w razie 

niebezpieczeństw. 

•

Domy: pie

. słowo *dōm- (orm. tun, gr. dō), *domHos 

(skr. dáma-, scs. dom

ъ, gr. dómos, łac. domus) pochodzi z 

rdzenia *demH- 

o znaczeniu ‚budować’. Słowo znaczące 

‚drzwi’ to *d

h

uer- (skr. 

dvā́ras, orm. dur-k’, scs. dvъri, lit. 

dùrys, toch. B twere, gr. 

thúrā, łac. fores, stirl. dorus. 

Często jest to rzeczownik plurale tantum, co sugeruje, że 

ie

. drzwi składały się z dwóch części. 

Zadania do samodzielnego opracowania 

•

Pochodzenie języków słowiańskich i miejsce języka 
staro-cerkiewno-

słowiańskiego wśród tych języków. 

•

Alfabety słowiańskie. 

•

Alfabet cyrylicki i jego transkrypcja 

półfonetyczna.