Dr Alicja Komorowska-Zielony
Możliwości i warunki kształtowania postaw twórczych
ucznia na poziomie edukacji wczesnoszkolnej
Kluczowym będzie tutaj stwierdzenie, iż twórczość można stymulować. Szczególne
znaczenie ma okres 7-10 lat życia dziecka (klasy I-III) ponieważ wtedy dzieci wykazują
największą zdolność do zachowań twórczych i stosunkowo największą podatność na
stymulowanie takich zachowań
1
. Ten okres nazywany jest także momentem budzenia się
myślenia twórczego, momentem ustalania się u dzieci postaw tego rodzaju myślenia. Zależy
to w dużej mierze od samego nauczyciela, jego poznania i rozumienia potrzeb dziecka.
Przyjmuję za R. Glotonem i C. Clero, że postawa twórcza, rozumiana jako dyspozycja
do tworzenia, istnieje w każdym człowieku, we wszystkich okresach jego życia jest
uzależniona od środowiska społeczno-kulturalnego
2
. Jest więc uzależniona również od
czynnika szkolnego. Postawa twórcza dziecka będzie się ujawniać i rozwijać w sprzyjających
warunkach, ponieważ proces kształcenia zawsze przebiega w określonej przestrzeni
pedagogicznej i przy użyciu określonych środków.
Należy stwierdzić, że „uczenie się jest zawsze ułatwione, kiedy przebiega w
warunkach, w których podmiot ma okazję dokonywania eksperymentów zaspokajających
jego indywidualne potrzeby” – przypomina L.P. Thorpe
3
. Eksperymenty można rozumieć
jako prowadzone doświadczenie przez uczniów. Okazji do nich jest stosunkowo wiele w
klasach I-III. Sprzyjają temu treści edukacyjne oraz zadania jakie stoją przed tym etapem
kształcenia. Prowadzenie doświadczeń sprzyja rozwijaniu samodzielności uczniów, prowadzą
do okrywania „ nowego”.
1
J. Kujawiński, Rozwijanie aktywności twórczej uczniów klas początkowych.
2
R. Gloton, C. Clero, Twórcza aktywność dziecka, op. cit.
3
Podaję za W. Puślecki, Wspieranie elementarnych zdolności twórczych uczniów, Kraków 1998, s. 24.
Postawa twórcza dziecka będzie stymulowana w poczuciu bezpieczeństwa i prawa
do błędu. Uczeń będzie angażował się i pracował twórczo tam, gdzie czuje się bezpiecznie,
gdzie nie spotka go kara lub ośmieszenie w sytuacji popełnienia błędu.
Dziecko powinno odczuwać satysfakcję ze swojej pracy i możliwie świadomie
tworzyć i odkrywać własnym wysiłkiem coś dla siebie nowego i pożytecznego. Wytwory
działalności twórczej dzieci są nowe właściwie tylko dla nich
4
, nie posiadają cech
oryginalności i nowości naukowej, ale nie są pozbawione kształcących walorów aktywności
twórczej.
Zdaniem R. Gloton i C. Clero podstawowym warunkiem twórczych zachowań dzieci
jest wewnętrzna motywacja, klimat porozumienia i wolności w stosunkach między ludźmi.
Na etapie edukacji wczesnoszkolnej w procesie dydaktycznym ważną rolę odgrywa
spontaniczność ucznia, którą W. Puślecki
5
określa jako podstawowy warunek wszelkiej
aktywności twórczej, M. Malicka
6
pisze, iż „dziecko bywa odkrywcze na tyle, na ile odznacza
się spontanicznością”. Dla nauczyciela klas I-III jest to wskazówka, aby zajęcia szkolne
powodowały zdziwienie i refleksję, które będą źródłem spontaniczności ze strony uczniów.
Wśród warunków sprzyjających aktywności twórczej wiele miejsca zajmuje zasada
podmiotowości ucznia i nauczyciela, a także stosunki demokratyczne pomiędzy nauczycielem
i uczniami oraz między samymi uczniami.
Wśród metodycznych warunków twórczości należy wymienić także czynności
nauczyciela, wywołujące i podtrzymywujące uczenie się, które określił C. Galloway
7
:
a)
przyciąganie i ukierunkowanie uwagi
b)
pobudzanie do przypominania sobie wiadomości
c)
informowanie uczniów o szczegółowych celach uczenia się
d)
dostarczanie odpowiednich bodźców
e)
podawanie wskazówek dotyczących uczenia się
f)
dostarczanie korygujących informacji zwrotnych
g)
ocenianie wyników
4
J. Zborowski, Rozwijanie aktywności twórczej dzieci, Warszawa1986, s. 24.
5
W. Puślecki, Wspieranie elementarnych zdolności twórczych uczniów, Kraków 1998, s. 24.
6
M. Malicka, Uroki i trudy twórczego życia, Warszawa 1982, s. 7.
h)
ułatwianie transferu
i)
zapewnianie przechowywania w pamięci poprzez ćwiczenie
Zadaniem nauczyciela jest stwarzanie warunków uczniom do kształtowania
umiejętności m.in.:
• planowania, organizowania i oceniania własnej nauki
• rozwiązywania problemów w twórczy sposób
• rozwijania sprawności umysłowych
8
Nauczyciel powinien dostosować sposób przekazywania treści i kształtowania umiejętności
do aktywności dzieci. Istotne jest także wspomaganie ich samodzielności, rozbudzanie
ciekawości i motywacji do nauki. W celach kształcenia w klasach I-III akcentuje się
rozwijanie spontanicznej motywacji, stymulowanie zdolności twórczych, rozwój wyobraźni i
ekspresji werbalnej.
Wymienione dotychczas warunki dotyczyły właściwości sytuacji, która wpływa na
kształtowanie aktywności twórczej uczniów. Należałoby skupić się także na zadaniu
stawianym przed dzieckiem, a szczegółowo nad właściwościami, jakimi powinno
charakteryzować się zadanie, aby stymulowało twórczą aktywność ucznia.
Zadanie powinno prowokować, „zmuszać” do tworzenia własnych propozycji
rozwiązań. Takie właściwości spełnia zadanie związane z myśleniem dywergencyjnym,
zadanie, które nie ma ustalonego, jedynie prawidłowego rozwiązania. M. Stasiakiewicz
9
twierdzi, że: „mówiąc dziecku co ma robić, w jaki sposób, dlaczego tak, a nie inaczej nie
pozostawiamy mu pola dla twórczej swobody, ustalamy kryteria poprawności dla zadania,
których być nie powinno”.
Niezwykle ważne w konstruowaniu zadań dydaktycznych jest zastanowienie się
przez nauczyciela, jak skupić uwagę możliwie wszystkich dzieci, jak pokierować uwagę i
wzbudzić motywację do wykonania danego zadania. Nauczyciel powinien umożliwić
uczniom pracę w czasie i tempie dostosowanym do indywidualnych możliwości, a zapewni w
7
C. Galloway, Psychologia uczenia się i nauczania, Warszawa 1988, tom I, s. 163.
8
Tamże. s. 2.
9
M. Stasiakiewicz, Życie Szkoły 1980 Nr 10
ten sposób szansę rozwoju twórczego.
10
Stymulowanie do współpracy uczniów, nie zaś do
rywalizacji kto szybciej, kto ładniej przyczyni się do rozwoju nastawień prospołecznych.
Określając warunki i możliwości kształtowania myślenia twórczego uczniów należy także
określić relacje zachodzące pomiędzy nauczycielem a uczniem, ze szczególnym
uwzględnieniem postaci „twórczego nauczyciela” i „twórczego ucznia”.
Nauczyciel i uczeń to dwie kategorie ról i osób, kształtujący i kształtowany,
nauczający i nauczany. W każdej formie pedagogicznej działalności zaznacza się ich
odrębność, ale zarazem zespolenie
11
. Każda z tych osób jest ważna.
Często spotykamy się z określeniem, że praca nauczyciela jest zbliżona do pracy
artysty, który tworząc wyraża siebie. W przypadku nauczyciela twórczość ta ma szczególny
charakter, ponieważ „tworzywem” jest zawsze żywy i wrażliwy uczeń bardzo podatny na
wpływ innych osób, zwłaszcza tych najczęściej spotykanych.
Nauczyciel jest organizatorem aktywności dziecka. To on podejmuje decyzje o
rodzaju zadań podejmowanych przez dziecko, planuje i organizuje aktywność uczniów, to on
kieruje sytuacją, w której przebiega działanie. Pełni zatem rolę kierowniczą w każdym
ś
wiadomym i celowym procesie dydaktyczno-wychowawczym.
Jeśli nauczyciel nastawi się na rozwijanie zdolności twórczego myślenia swoich
wychowanków to będzie wybierał problemy otwarte oraz stwarzał warunki sprzyjające
odkrywaniu nowości. Nauczyciel klas I-III powinien umożliwić uczniom aktywność
stymulowaną przez siebie, jak i spontaniczną.
Twórczą aktywnością ucznia najlepiej kieruje twórczy nauczyciel, który jest
przekonany o kreatywnych możliwościach każdego ucznia oraz posiada niezbędne
umiejętności metodyczne
12
. Na postawy twórcze uczniów może wpływać nauczyciel twórczy,
otwarty na wszystko co nowe, inne. Powinien posiadać umiejętność kształtowania tychże
postaw rozumianych jako przekraczanie barier, schematów. Postawa takiego nauczyciela jest
zaprzeczeniem dyrektywnego postępowania. Nauczyciel ma wspierać, ułatwiać. Staje się
„facilitatorem”, animatorem twórczości.
10
M. Jakowicka, J. Kujawiński (red), Twórcza aktywność uczniów klas początkowych, Zielona Góra 1989,s.120
11
R. Schulz, Szkoła jako organizacja, Toruń 1993, s. 54.
12
J. Kujawiński, Rozwijanie aktywności twórczej uczniów klas początkowych, Warszawa 1990, s. 61.
Twórczy nauczyciel jest autentyczny. Wystrzega się stereotypów, lecz nie odrzuca
ich całkowicie. Rozumie znaczenie czynności, w których uczestniczy
13
.
Liczni autorzy wyróżniają następujące aspekty i dyspozycje kreatywnej osobowości,
osobowości pedagoga także:
• otwartość i akceptacja dla nowości,
• wysoka tolerancja na sytuacje i problemy dwuznaczne bądź niedookreślone, zdolność
do odbierania i integrowania sprzeczności i przeciwieństw,
• brak sztywności myślenia, giętkości struktur poznawczych oryginalności myślenia,
wrażliwości na problemy,
• specyficzny sposób postrzegania świata poprzez umiejętności abstrakowania,
klasyfikowania, kategoryzowania,
• poznawanie rzeczywistości w sposób zmysłowy a jednocześnie konkretny i pojęciowy,
• ciekawość świata,
• styl działania charakteryzujący się nonkonformizmem,
• spontaniczność, optymizm, dodatnia samoocena i ekspresyjność,
• odwaga, brak obaw przez nieznanym, zmianą czy ryzykiem,
• zdolność do większej koncentracji i zafascynowania zadaniem, dociekliwość,
• poczucie humoru,
• niezależność, samodzielność w planowaniu,
• estetyzm,
• tendencja do samorealizacji
14
.
Nauczyciel powinien umiejętnie ułatwiać uczenie się podopiecznych, przeciwdziałań
pojawiających się przeszkód. Jako osoba organizująca pracę ucznia w kl. I-III powinien
likwidować blokadę emocjonalną ucznia.
13
R. Schulz, Nauczyciel jako innowator, Warszawa 1989, s. 9.
14
L. Czaja, Elementy treningu twórczości w kształceniu nauczycieli, [w:] L. Adamek, Idea i strategia edukacji
nauczycieli klas I-III i przedszkoli, Kraków 1995, s. 173.
Ma to związek z zasadą facylitacji, zasadą przeciwdziałania przeszkodom i zasadą
wzmacniania procesu twórczego. Zachowanie twórczego nauczyciela podporządkowane jest
tym zasadom psychodydaktycznym.
I. Wojnar tak określiła cechy twórczej postawy nauczyciela:
a)
wiedza osobista, wymaga zaangażowania, zrywania ze schematami
b)
wyobraźnia, rozszerzanie granic własnego doświadczenia
c)
„nowy produkt”, tworzenie zupełnie nowych wartości
15
.
Jeżeli nauczyciel będzie nastawiony na osiągnięcie wyników wyraźnie określonych,
uprzednio znanych to jego pracę pedagogiczną można określić jako odtwórczą. Może on
nawet osiągnąć wysokie wyniki, ale jeśli nie osiągnie nowych rezultatów, uprzednio nie
dostrzeganych jako istotne, nie będzie uruchamiał twórczej aktywności wychowanków.
Dla R. Schulza
16
twórczy nauczyciel to także podmiot, tworzywo i rezultat działań
twórczych. Nauczyciel tworzy siebie samego, podejmuje trud samokształcenia, doskonalenia
warsztatu pracy własnej, dąży do samookreślenia.
W literaturze psychologiczno-pedagogicznej ostatnich lat można znaleźć
stwierdzenia typu: „Nie sposób oczekiwać, aby mało twórczy pedagog był w stanie podjąć
skutecznie zadanie kultywowania kreatywności swoich uczniów”
17
, „Reprodukcyjne,
steroetypowe i konwencjonalne postawy nauczycieli nie mogą sprzyjać rozwojowi postaw
twórczych dzieci”
18
, „aktywności twórczej nie sprzyja schematyzm w pracy dydaktycznej,
nadmierny werbalizm i jednostronny przekaz informacji”
19
.
Rozwijanie twórczości ucznia klas I-III wymaga przygotowania odpowiedniego w
sferze poznawczej, emocjonalnej, motywacyjnej.
Badacze
20
zwracają uwagę na stopień świadomości celu uczniowskiej twórczości.
twórczość dziecka powinna być rezultatem świadomej działalności.
15
I. Wojnar, Nauczyciel – artysta ?, Życie Szkoły 1968, nr 11.
16
R. Schulz, Nauczyciel jako innowator, Warszawa 1989, s. 33.
17
W. Dobrołowicz, Psychodydaktyka... op. cit.
18
S. Popek, Aktywność...op. cit.
19
Tamże.
20
J. Kujawiński, Z. Pietrasiński.
„Żeby uczeń nie tylko tworzył lub odkrywał pożyteczne dla siebie nowości, ale także
wiedział, że własnym wysiłkiem osiągnął coś dla siebie nowego i cennego”
21
.
Przygotowanie ucznia należy do zadań nauczyciela.
Powszechne jest więc przeświadczenie ludzi nauki o tym, że nietwórczy nauczyciel
nie wyzwoli w swoich uczniach twórczej postawy. Postuluje się i planuje przeprowadzenie
badań, które umożliwią sprawdzenie potocznych opinii mówiących, że „twórczych obywateli
mogą kształtować w procesie dydaktycznym tylko twórczy nauczyciele”
22
. Uważam, iż
wobec przytoczonych przeze mnie poglądów można z jednej strony przyjąć, że nietwórczy
nauczyciel nie wyzwoli w swoich uczniach twórczej postawy; z drugiej zaś strony można
przypuszczać, że przeciwna postawa nauczyciela, czyli twórcza, może sprzyjać uczniowskiej
twórczości.
Uczeń twórczy jest często utożsamiany z uczniem zdolnym. Istnieje wiele prac poświęconych
uczniom zdolnym. Niestety o uczniu twórczym pisze się w pewnych jedynie aspektach. R. Gloton i G. Clero
23
interpretują twórczość ucznia w dziedzinie autokreacji.
Dokonując przeglądu stanowisk dotyczących ucznia twórczego, obszaru słabo znanego, nasunęły mi
się pewne spostrzeżenia W. Dobrołowicza dotyczące uczniów twórczych. W. Dobrołowicz wyróżnia dwa typy
osób. Jedne odznaczają się wysokim poziomem sprawności umysłowych, które ujawniają się w szybkim uczeniu
się, tj. przyswajaniu wiadomości i sposobów działań ; w dużych możliwościach recepcji nowych informacji, ich
rozumieniu itp. Drugi typ osób charakteryzuje się bujną wyobraźnią, pomysłowością, oryginalnością sądów
itp
24
.
21
J. Kujawiński (red.), Rozwijanie aktywności twórczej…, op. cit., s. 49.
22
T. Stasienko, Zależność twórczości dydaktycznej od specyficznych cech treści różnych przedmiotów
nauczania, (w:) R.Schulz (red), Innowatyka pedagogiczna, Warszawa 1988.
23
R. Gloton, G. Clero, Twórcza aktywność dziecka, Warszawa 1988, s. 47.
24
W. Dobrołowicz, O uczniach kreatywnych, „Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych” 1983, t. XXIX.