OPIS PRACY

KONCEPCJA ZAGOSPODAROWANIA TURYSTYCZNEGO

WINOUJSKIEGO REJONU UMOCNIONEGO „

RU”

KRZYSZTOF TYMBARSKI - PRACA DYPLOMOWA

. Politechnika Szczeci

ska. Instytut IAPP 2004 r.

1. CEL PRACY

W pracy zaj

to si

terenami umocnie

obronnych wybrze

a Bałtyku

pochodz

cych z czasów nowo

ytnych i współczesnych, zlokalizowanych na

wyspach Wolin i Uznam (tylko cz

ęś

znajduj

w granicach Polski), tzw.

winoujskim Rejonem Umocnionym – „

RU”

Głównym zadaniem projektu jest pokazanie obiektów militarnych jako

warto

ciowego dziedzictwa kulturowego, wymagaj

cego ochrony.

Praca ma ponadto za zadanie stworzenie koncepcji projektowej udost

pnienia

turystycznego zabytków architektury militarnej w tym rejonie, co w konsekwencji ma
pozytywnie wpłyn

ąć

na rozwój turystyki na terenach miedzy uj

ciem

winy a

dzyzdrojami.

Projekt udost

pnienia musi uwzgl

dnia

wiele aspektów, m. in. specyfik

warto

ść

zabytkow

poszczególnych obiektów, jak równie

ich dost

pno

ść

komunikacyjn

i atrakcyjno

ść

turystyczn

. Jednak głównym celem opracowania jest

ochrona wspólnego, wielonarodowego dziedzictwa

RU i ukazanie jego roli

edukacyjnej. Ochrona poprzez wła

ciwe zagospodarowanie, edukacja poprzez

przygod

jak

jest wyprawa do fortów pruskich lub ukrytych pod ziemi

obiektów z

okresu II Wojny

wiatowej.

2. ZAKRES PRACY

2.1 Wprowadzenie i inspiracje

Urodziłem si

i wychowałem w Szczecinie, st

d wiem,

e daleko st

d nad morze, do

winouj

cia. Moje pierwsze wspomnienia z wakacji „nad morzem” to oczywi

cie pla

ostre sło

ce, bezkres przewalaj

cych si

fal. Zupełnie odmienny od miejskiego

krajobraz. Nic nie wiedziałem o podziemnych zabytkach, o fortach, dalmierzach,
schronach. Na trzecim roku studiów, maj

c ju

pewne wyobra

enie czym jest

architektura, podj

łem si

wraz z kolegami wykonania dokumentacji budowlanej Fortu

Anioła w

winouj

ciu. Ju

nazwa - Fort Anioła jest frapuj

ca, ale dwa tygodnie

dzone w „pionierskich warunkach” fortu, uczyniły ze mnie entuzjast

architektury

militarnej. Działaj

c w Stowarzyszeniu Na Rzecz Ochrony Dziedzictwa „Młyn-Papiernia”

podejmowali

my si

coraz to nowych zada

: eksploracja, przygoda i bardzo skrócony

kurs przysposobienia saperskiego, wszystko pod okiem nieocenionego Piotra
Piwowarczyka.
Inspiracj

do podj

cia si

tematu pracy dyplomowej była przede wszystkim fascynacja

obiektami militarnymi, ch

ęć

podzielenia si

fascynacj

z innymi. Jest to tak

e dla

mnie wyzwanie jako dla architekta – jak z betonowych budowli ukrytych pod
powierzchni

ziemi, w miejscach niedost

pnych zbudowa

prawdziwie ekscytuj

sceneri

KONCEPCJA ZAGOSPODAROWANIA TURYSTYCZNEGO

WINOUJSKIEGO REJONU UMOCNIONEGO „

RU”

KRZYSZTOF TYMBARSKI - PRACA DYPLOMOWA

. Politechnika Szczeci

ska. Instytut IAPP 2004 r.

2.2 Obszar opracowania

Do odszukania budowli i elementów składaj

cych si

RU trzeba by specjalnego

przewodnika. Na t

sytuacj

zło

yło si

kilka faktów. Przede wszystkim budowle

obronne powstawały na przedpolach miast, w miejscach które z racji samego
ukształtowania i poło

enia były trudno dost

pne. Poza tym wi

kszo

ść

obiektów była do

czasu wymarszu Armii Radzieckiej ze

winouj

cia, a wi

c do 24 grudnia 1992 roku

ytkowana zgodnie z przeznaczeniem, niedost

pna dla cywilów.

winoujski Rejon Umocniony rozci

ga si

od granicy polsko-niemieckiej po klif Białej

Góry na terenie Woli

skiego Parku Narodowego.

Cały ten teren podzieli

na na cztery podstawowe cz

ęś

ci, ró

ce si

dzy sob

ukształtowaniem terenu, stopniem zurbanizowania, istniej

cym zagospodarowaniem

turystycznym i w ko

cu ilo

wyst

puj

cych tam obiektów architektury militarnej.

1) Teren mi

dzy granic

stwow

, a

win

i Kanałem Piastowskim

Teren

północnej

ęś

silnie

zurbanizowany,

bardzo

intensywnie

wykorzystywany turystycznie z du

Ŝą

ilo

obiektów „

RU”. W południowej cz

ęś

tego obszaru znajduj

jedynie dwa obiekty architektury militarnej zlokalizowane

na terenach lasów ochronnych, nie wykorzystywanych turystycznie.

2) Pas l

du szeroko

ci ok. 2,5 - 3 km. na wschód od

winy i Kanału Piastowskiego, do

miejscowo

ci Przytór

Wzdłu

winy teren silnie uprzemysłowiony i jednocze

nie bogaty w obiekty

militarne. W niewielkim stopniu wykorzystywany turystycznie (jedynymi elementami
o znaczeniu turystycznym s

: tu latarnia morska, pla

a i aktywny ju

teraz Fort

Wschodni- „Gerharda”), co jest wynikiem zajmowania tego terenu do ko

ca 1992

roku, przez jednostki Armii Radzieckiej.

3) Tereny poło

one pomi

dzy miejscowo

Przytór a jeziorem Wicko Małe

Obszar na którym znajduje si

niewielka ilo

ść

obiektów architektury militarnej

(jedynie w pasie wydm). Bardzo bogaty pod wzgl

dem przyrodniczym i

krajobrazowym, jednak praktycznie wcale nie zagospodarowany turystycznie.
Rozlewiska delty wstecznej

winy na południu tego obszaru w cało

ci nale

Ŝą

Woli

skiego Parku Narodowego i obj

te s

ochron

prawn

4) Pas ci

cy si

od Mi

dzyzdrojów i Białej Góry, przez Wapnic

po miejscowo

ść

Lubin.
Teren, na którym znajduj

jedynie dwa obiekty architektury militarnej. Dobrze

zagospodarowany turystycznie, o bardzo wysokich walorach przyrodniczo-
krajobrazowych

KONCEPCJA ZAGOSPODAROWANIA TURYSTYCZNEGO

WINOUJSKIEGO REJONU UMOCNIONEGO „

RU”

KRZYSZTOF TYMBARSKI - PRACA DYPLOMOWA

. Politechnika Szczeci

ska. Instytut IAPP 2004 r.

2.3.3 Fortyfikacje z okresu II Wojny

wiatowej

„DZWON” – dalmierz optyczny i stanowisko dowodzenia BATERII GOEBEN

(1936-1939 r.)

Jedyna taka budowla na polskim wybrze

u, a by

e równie

w Europie. Z racji swojej wysoko

obiekt uznano za trudny do zamaskowania.
Postanowiono wi

c upodobni

go w projekcie do

latarni morskiej. Co my

udało si

znakomicie.

Dzi

ki wysoko

ci schronu, posadowieniu go na

jednej z najwy

szych wydm i rozstawie ramion

dalmierza optycznego równemu 12m, dowództwo
baterii Goeben mogło prowadzi

skuteczne namiary

i w rezultacie ostrzał obiektów znajduj

cych si

odległo

ci nawet 50 km od brzegu.

Obecnie obiekt u

ytkowuj

Lasy Pa

stwowe, które

nadbudowały stalow

wie

Ŝę

umieszczaj

c w niej

kamer

termowizyjn

(funkcja

dostrzegalni

przeciwpo

arowej)

Najwy

sze podesty stalowej wie

y maj

słu

przeszło

ci jako punkt widokowy dla turystów.

BATERIA GOEBEN (1936-1939 r.)

Zdj

cie przedstawia jedn

z trzech działobitni

przystosowanych do dział 305mm. W efekcie
stan

ły w nich działa 280mm, oddały jedynie

próbne strzały za nim zostały zdemontowane i
wywiezione na Wał Atlantycki.
Mimo,

e bateria nigdy nie wzi

ła udziału w

walce jest

wietnym przykładem na to, jak

wielkich zało

wymagały baterie z działami

wielkich kalibrów.
Pod ziemi

znajduj

olbrzymie schrony dla

załogi obsługuj

cej działa. Tak wielkie,

kolejka w

skotorowa zaopatruj

ca te schrony,

wje

ała do

rodka (plan baterii zamieszczam z kart

ewidencyjna obiektu jako

zał

cznik)

Schron maszynowni BATERII PRZYTÓR (1937-1940 r.)_

Typowy  budynek  maszynowni  baterii
przeciwlotniczej.  Jednak  jedyny,  który
został  odkopany  z  osłonowej  warstwy
piasku  przez  mieszka

ców Przytoru

pozyskuj

cych w ten sposób materiał

budowlany.
Dzi

ki temu mamy niepowtarzaln

okazj

ogl

dni

cia tych elementów

konstrukcji

schronu,

które

zwykle

znajduj

pod ziemi

KONCEPCJA ZAGOSPODAROWANIA TURYSTYCZNEGO

WINOUJSKIEGO REJONU UMOCNIONEGO „

RU”

KRZYSZTOF TYMBARSKI - PRACA DYPLOMOWA

. Politechnika Szczeci

ska. Instytut IAPP 2004 r.

2.4 Merytoryczny zakres opracowania

Prac

zasadniczo mo

na podzieli

na dwie cz

ęś

ci : analityczn

i koncepcj

projektow

, przy czym obie te cz

ęś

ci poprzedzone zostały wnikliw

inwentaryzacj

zasobu. (tj. zabytków architektury militarnej)

2.4.1 Inwentaryzacja zasobu

Podstaw

opracowania jest dobra znajomo

ść

przedmiotu, samodzielnie wykonane

rozpoznanie zabytkowych budowli

winoujskiego Rejonu Umocnionego. Materiały

archiwalne zgromadzone najpierw do opracowania kart ankietowych o zabytkach, a
pó

niej do kart ewidencyjnych, były podstawowym

ródłem wiedzy o funkcjonowaniu

obiektów dzi

nie u

ytkowanych i w cz

ęś

ci zniszczonych.

Wiele obiektów nie jest skartowanych i ich precyzyjne umiejscowienie na mapie jest
niemo

liwe. Dla niniejszego opracowania nie ma to decyduj

cego znaczenia.

Dotychczasowe u

ytkowanie przestrzeni zostało zdefiniowane na podstawie aktualnych

map ewidencyjnych oraz inwentaryzacji urbanistycznej wykonanej do planu
miejscowego zagospodarowania miasta

winouj

cia.

2.4.2 Cz

ęść

analityczna

2.4.2.1 Analizy dotycz

ce obszaru wyst

powania obiektów arch. militarnej

- Analizy historycznego rozwoju

winouj

cia i portu

winoujskiego oraz wpływu tego

rozwoju na obiekty architektury militarnej

winouj

cie powstało jako osada Wolinian. Po wcieleniu tego plemienia do pa

stwa

Polskiego przez

win

ruszył prawie cały transport handlowy z morza w gł

b Odry. Od

tego momentu znaczenie

winouj

cia ci

gle rosło, a wraz z nim niebezpiecze

stwo

najazdów. Pomi

dzy rokiem 983 a 1184

winouj

cie naje

ane było i niszczone

dziewi

ciokrotnie. Przede wszystkim przez Du

czyków. W ko

cu, w 1185 roku

Bogusław I uznał si

za lennika Knuta IV i

winouj

cie przej

li Du

czycy. Potem

jeszcze wielokrotnie miejscowo

ść

ta zmieniała wła

cicieli, byli nimi: Szwedzi, Francuzi

i Prusacy. Do naszych czasów zachowały si

z tamtego okresu jedynie fortyfikacje

pruskie i nic dziwnego, skoro nowe fortyfikacje stawały zazwyczaj w miejscach
poprzednich, tyle

e ju

zniszczonych.

Od momentu przej

cia

winouj

cia przez Prusy (1715 rok), w rejonie uj

cia

winy

zacz

ły si

wielkie inwestycje, maj

ce na celu podniesienie rangi portu i jego

bezpiecze

stwa.

Najpierw przez okres ok. 100 lat zal

dowiano mielizny na wybrze

u morskim

powi

kszaj

c w ten sposób potencjalne tereny inwestycyjne i zabezpieczaj

c port oraz

miasto przed narowami Bałtyku (równie cz

sto jak wrogie najazdy, niszcz

cego

sztormami umocnienia i port). Inwestycje te zako

czono w latach 1818-23 budow

olbrzymich falochronów.

W latach 1848-1856 zbudowano po obu stronach

winy, na ł

cznym obszarze 20

hektarów, nadbrze

no-portowy kompleks warowny, w skład którego wchodziły cztery

forty:
- West-Batterie – zachodni fort artyleryjski
- Werk I – twierdza portowa na Warszowie
- Werk II / Ost-Batterie – wschodni fort artyleryjski
- Werk III – rotundowy fort Anioła w

winouj

ciu

KONCEPCJA ZAGOSPODAROWANIA TURYSTYCZNEGO

WINOUJSKIEGO REJONU UMOCNIONEGO „

RU”

KRZYSZTOF TYMBARSKI - PRACA DYPLOMOWA

. Politechnika Szczeci

ska. Instytut IAPP 2004 r.

Do chwili obecnej nie przetrwał jedynie Werk I, który to w latach 70-tych XX wieku

został wysadzony i rozebrany w zwi

zku z rozbudow

winoportu.

W okresie przed I Wojn

wiatow

miasto i port bardzo si

rozrosły, a technologia

prowadzenia wojny postawiła wielki krok do przodu. Fortyfikacje z okresu Pruskiego
stały si

c niewystarczaj

ce. Zbudowano szereg obiektów wzdłu

linii wydm po raz

pierwszy odchodz

c z umocnieniami od bezpo

redniego kontaktu ze

win

Kolejny wielki rozrost „tkanki militarnej” miasta nast

pił tu

przed II Wojn

wiatow

w jej trakcie. Obszar wyst

powania obiektów militarnych słu

Ŝą

cych obronie portu

zwi

kszył si

wtedy ponad trzykrotnie w stosunku do obszaru z czasów I Wojny

wiatowej.

WNIOSKI
Z analiz tych jasno wynika,

e zmiany sytemu prowadzenia działa

wojennych

zmuszały wojsko do zwi

kszania ilo

ci obiektów obronnych, urozmaicania funkcji

jakim miały sprosta

poszczególne z nich oraz do lokowania tych obiektów w coraz to

szerszym pasie wzdłu

brzegu Zatoki Pomorskiej.

Nale

y zauwa

e od okresu panowania Prus nad wej

ciem do

winy, sie

umocnie

obronnych była ci

gle modernizowana i uzupełniana o kolejne obiekty, a nie

zast

powana przez nowe. Dzi

ki temu zachowały si

umocnienia z wszystkich trzech

okresów. Im bli

ej wej

cia do portu tym starsze obiekty, im dalej tym obiekty bardziej

współczesne (wł

cznie z tymi zajmowanymi w dalszym ci

gu przez wojsko)

- Analizy projektowanego rozwoju miasta i jego wpływu na obiekty architektury
militarnej

Podział tkanki miejskiej na strefy

(plansza 3)

- przemysłowo-portow

– zawieraj

tereny: portowe, przemysłowe, produkcyjno

składowe i techniczne

)

- uzdrowiskowo-turystyczn

– w skład której wchodz

tereny: uzdrowiskowe, turysty-

czne, pensjonatowe i wypoczynkowe

- mieszkaniow

– tereny: mieszkaniowe, centralne i dla potrzeb powszechnych

- terenów zielonych – tereny: le

ne, parkowe, cmentarne, ogrodnictw, sadów, planta-

cji i ogródków działkowych.

Przy tych analizach zestawiłem na kolejnych mapach tereny obecnie zajmowane

przez poszczególne strefy funkcjonalne miasta i tereny przeznaczone w planie
zagospodarowania przestrzennego pod ich rozwój. Po nało

eniu na to obiektów

znajduj

cych si

w poszczególnych strefach rozwojowych doszedłem do

nast

puj

cych wniosków:

WNIOSKI

•

Rozwój strefy przemysłowo-portowej – ze wzgl

du na swój uci

ąŜ

liwy charakter i

znaczn

ingerencj

w zastan

przestrze

zagra

a czterem obiektom: baterii Yorck,

dalmierzowi baterii Forst, baterii Mulnik i składnicy amunicyjnej Mulnik.

•

Rozwój strefy uzdrowiskowo-turystycznej – zagra

a dwóm obiektom: bateriom

winouj

cie i Henningen.

•

Rozwój strefy mieszkaniowej – nie zagra

a obiektom architektury militarnej, gdy

jej terenach rozwojowych obiekty takie nie wyst

puj

•

Strefa terenów zielonych – nie ma planowanych terenów rozwojowych, a jej

charakter podnosi dodatkowo walory czterech obiektów w bezpo

redniej blisko

miasta: schronu amunicyjnego oraz baterii Forst, Warszów i Mielin

KONCEPCJA ZAGOSPODAROWANIA TURYSTYCZNEGO

WINOUJSKIEGO REJONU UMOCNIONEGO „

RU”

KRZYSZTOF TYMBARSKI - PRACA DYPLOMOWA

. Politechnika Szczeci

ska. Instytut IAPP 2004 r.

Niektóre z obiektów zagro

onych przez rozwój poszczególnych stref, s

chronione

prawnie poprzez wpis do rejestru zabytków. Inne powinny by

według mnie tak

ochron

obj

te ze wzgl

du na swoj

warto

ść

historyczn

(„Kolizja rozwoju...”plansza 3-4)

- Analiza istniej

cego zagospodarowania turystycznego rejonu

winouj

cie-

dzyzdroje

(plansza 5)

Zestawienie wszystkich elementów obecnego zagospodarowania turystycznego:

oficjalnych  szlaków  turystycznych:  pieszych,  rowerowych  i  wodnych,  oraz  elementów
obsługi  turystycznej,  takich  jak:  hotele,  campingi,  inne  obiekty  o  funkcji  noclegowej,
przystanie,  parkingi  strategiczne.  Po  nało

eniu na to obiektów architektury militarnej

na wyci

ąć

nast

puj

ce wnioski:

WNIOSKI

•

ęść

obiektów znajduje si

w bezpo

rednim s

siedztwie obszarów turystycznie

aktywnych co zwi

ksza ich potencjał turystyczny.

•

Inne obiekty znajduj

przy szlakach turystycznych co równie

ma znaczny wpływ

na ich atrakcyjno

ść

turystyczn

•

Pozostałe obiekty znajduj

na terenach nierozwini

tych turystycznie i bez

wprowadzenia dodatkowych tras turystycznych nie mog

zauwa

one ani

udost

pnione.

- Analiza powi

sieci komunikacji kołowej z obiektami „

RU”

(plansza 5)

Podział dróg na : drogi szybkiego ruchu, drogi główne, drogi zbiorcze oraz lokalne i

dojazdowe. Analiza poło

enia obiektów „

RU” wzgl

dem dróg prowadzi do wniosków:

WNIOSKI

•

ęść

obiektów le

y w bezpo

redniej blisko

ci głównych arterii komunikacyjnych w

zwi

zku z czym ich dost

pno

ść

komunikacyjna jest bardzo dobra.

•

ęść

obiektów le

y przy pozostałych drogach utwardzonych istniej

cych lub

projektowanych, wi

c równie

dost

pne za pomoc

komunikacji kołowej. Z tymi

obiektami wi

ąŜ

e si

jedynie problem ich odległo

ci od innych atrakcji turystycznych

lub miejsc noclegowych.

•

Pozostałe obiekty znajduj

poza sieci

dróg utwardzonych, wi

c w chwili obecnej

trudnodost

pne.

- Analiza uwarunkowa

krajobrazowych rejonu

winouj

cie-Mi

dzyzdroje

(plansza 6)

Wyznaczenie podstawowych elementów kompozycji krajobrazu (dominanty

przestrzenne, dominanty powierzchniowe), elementów ekspozycji krajobrazu, wraz z
ich ocen

: elementy harmonijne i dysharmonijne krajobrazu.

WNIOSKI

•

Obszar na którym wyst

puj

obiekty architektury militarnej ”

RU” jest obszarem

bardzo atrakcyjnym krajobrazowo, a co za tym idzie, równie

turystycznie.

•

Obiekty „

RU” bardzo dobrze wpisuj

w teren. Wi

kszo

ść

z nich (poza np.:

fortami pruskimi i „dzwonem”) z powodu swojej funkcji i konstrukcji jest ukryta przed
oczami obserwatora.

- Analiza poło

enia obiektów „

RU” na tle jednostek geomorfologicznych

(plansza 6)

Przedostatnia z analiz przedprojektowych, maj

ca na celu wyja

nienie zasady

rozmieszczenia obiektów architektury militarnej w rejonie opracowania. Jednostki

KONCEPCJA ZAGOSPODAROWANIA TURYSTYCZNEGO

WINOUJSKIEGO REJONU UMOCNIONEGO „

RU”

KRZYSZTOF TYMBARSKI - PRACA DYPLOMOWA

. Politechnika Szczeci

ska. Instytut IAPP 2004 r.

geomorfologiczne wyznaczone zostały na podstawie pracy L. Starkel’a zamieszczonej
w wydawnictwie „Przyroda Pomorza Zachodniego”, Szczecin 2002 r.

WNIOSKI

•

Prawie wszystkie obiekty architektury militarnej „

RU” rozlokowane s

w pasie

piaszczystej mierzei b

na kraw

dzi moreny czołowej. Spowodowane to jest

zró

nicowaniem wysoko

ciowym tych dwu jednostek, a co za tym idzie, łatwo

zabezpieczenia obiektów militarnych przed wykryciem.

- Analiza zdj

ęć

satelitarnych

(plansza 6)

Dała podstawy do okre

lenia stopnia zadrzewienia obszaru pomi

dzy granic

stwow

, a Mi

dzyzdrojami.

WNIOSKI

•

Pomijaj

c wysp

Karsibór i rozlewiska delty wstecznej

winy, ok. 90% terenu

niezurbanizowanego poro

te jest lasami, co daje temu obszarowi olbrzymie

liwo

ci turystyczne. Przewa

lasy o jednorodnym charakterze, li

ciaste, b

iglaste, z przewag

lasów iglastych w obszarach wyst

powania opracowywanych

obiektów architektury militarnej. Bardzo rzadko wyst

puj

lasy mieszane.

Pomijaj

c tereny Woli

skiego Parku Narodowego, s

to lasy po których wolno

porusza

pieszo i rowerem (jedynie po wyznaczonych szlakach i poza okresami

zagro

enia po

arowego). Problemem jest jedynie brak wytyczonych szlaków

zaakceptowanych przez Lasy Pa

stwowe.

2.4.2.2 Analizy obiektów architektury militarnej

- Analiza warto

ci historycznej obiektów architektury militarnej

(plansza 2)

Przy analizie wzi

to pod uwag

: unikatowo

ść

obiektu, jego atrakcyjno

ść

, wiek i

oczywi

cie stan zachowania.

WNIOSKI
Poza fortami pruskimi, obiektami najbardziej warto

ciowymi okazały si

baterie:

Yorck, Forst, Goeben, Mielin, Przytór i Biała Góra oraz schron przeciwatomowy.

- Analiza mo

liwo

ci adaptacyjnych obiektów ze wzgl

du na ich poło

enie

(plansza 6)

Przy analizie wzi

to pod uwag

: dost

pno

ść

komunikacyjn

obiektu, atrakcyjno

ść

poło

enia pod wzgl

dem przyrodniczym i s

siedztwa oraz mo

liwo

ść

ingerencji w

obiekt i jego najbli

sze otoczenie.

WNIOSKI
Najwarto

ciowsze z tych wzgl

dów s

: wszystkie forty pruskie i baterie: Forst, Mielin,

Warszów, Przytór, Biała Góra oraz basen U-Bot’ów i schron przeciwatomowy.

KONCEPCJA ZAGOSPODAROWANIA TURYSTYCZNEGO

WINOUJSKIEGO REJONU UMOCNIONEGO „

RU”

KRZYSZTOF TYMBARSKI - PRACA DYPLOMOWA

. Politechnika Szczeci

ska. Instytut IAPP 2004 r.

- Analiza podatno

ci adaptacyjnej obiektów

obiekt

cele noclegowe

cele muzealno-wystawiennicze

cele poligonu

paintballowego

cele kulturalne i

widowiskowe

ró

ło

ió

liw

ło

FORT ANIOŁA

FORT WSCHODNI

FORT ZACHODNI

FORST

dalmierz - FORST

YORCK

WARSZÓW

HENNINGEN

PARKOWA

SWINEMUNDE

składnica - MULNIK

bateria - MULNIK

MIELIN

BASEN U-BOT 'ów

składnica - WERDER

MINTOWNIA MIN

ATOMMOWY

GOEBEN

dzwon GOEBEN

PRZYTÓR

ŁUNOWO

LUBIEWO

BIAŁA GÓRA

V 2

WNIOSKI
Na czerwono w tabeli oznaczono funkcje, na które mo

na adaptowa

poszczególne

obiekty.

2.4.3 Koncepcja projektowa

2.4.3.1 Zało

enia budowy sieci turystycznej

- Wyznaczenie głównych i uzupełniaj

cych l

dowych tras turystycznych sieci

(plansza 5-6)

Trasy główne to takie, którymi przede wszystkim prowadzone s

szlaki zwiedzania.

Wyznaczone zostały one tak by:

•

za ich pomoc

istniała mo

liwo

ść

dotarcia do wszystkich obiektów wł

czonych w

sie

turystyczn

„

RU”

KONCEPCJA ZAGOSPODAROWANIA TURYSTYCZNEGO

WINOUJSKIEGO REJONU UMOCNIONEGO „

RU”

KRZYSZTOF TYMBARSKI - PRACA DYPLOMOWA

. Politechnika Szczeci

ska. Instytut IAPP 2004 r.

•

w miar

liwo

ci prowadziły po terenach atrakcyjnych przyrodniczo i

krajobrazowo

•

* ich długo

ść

po drogach utwardzonych nie przekraczała jednorazowo 3 km.

•

* mi

dzy poszczególnymi przystankami (obiektami) prowadziły po mo

liwie

najkrótszych trasach

(*)

wytyczne PTTK dla prowadzenia szlaków turystycznych

Trasy uzupełniaj

ce słu

Ŝą

turystom niezorganizowanym i nie korzystaj

cym ze

szlaków tematycznych. Daj

liwo

ść

omini

cia niektórych obiektów i uło

enia sobie

własnego planu zwiedzania obiektów architektury militarnej „

RU”.

- Wyznaczenie wodnych tras turystycznych sieci

(plansza 5-6)

Wodne trasy zwiedzania daj

liwo

ść

urozmaicenia sposobów zwiedzania przez

dotarcie do niektórych obiektów od strony wody.

Daj

równie

liwo

ść

zwiedzenia portu od strony wody. Tego elementu miasta, dla

którego ochrony wszystkie te umocnienia przecie

powstały.

*Trasy wodne daj

równie

liwo

ść

powrotu do punktów startowych tras

tematycznych bez potrzeby wracania trasami ju

zwiedzonymi.

- Wyznaczenie obiektów w

złowych i bazowych z nadaniem im odpowiednich funkcji

(plansza 5-6)

- obiekty bazowe – te spo

ród obiektów w sieci turystycznej „

RU”, które dla jej

sprawnego działania maja najwi

ksz

warto

ść

. Zwykle s

pocz

tkiem lub ko

cem

szlaku zwiedzania. Posiadaj

jak

ąś

form

bazy gastronomicznej i noclegowej,

znajduj

w niewielkiej odległo

ci od istniej

cych obiektów o funkcji

noclegowej.

- obiekty w

złowe – to te które znajduj

c si

na szlaku oferuj

zwiedzaj

cym wi

cej

tylko zwiedzanie, dodatkowe atrakcje lub mo

liwo

ść

zjedzenia posiłku (np.:

„Mielin” - miejsce biwakowe z ogniskiem

„dalmierz Goebena” – zaplecze gastronomiczne i noclegowe
„Forst” – poligon painballowy

2.4.3.2 Projekt przykładowych szlaków turystycznych

- szlak „FORTÓW”

(plansza 5)

Szlak tematyczny, prowadz

cy przez wszystkie zachowane forty Pruskie. Równie

krótki jak ciekawy. Adresowany jest przede wszystkim do turystów przebywaj

cych w

winouj

ciu jako dodatkowa atrakcja pobytu w miejscowo

ci nadmorskiej. Alternatywa

dla pla

y w mniej słoneczne dni.

Czas zwiedzania to ok. 3-4 h.

- szlak „TRZECH EPOK”

(plansza 6)

Szlak edukacyjny, skierowany przede wszystkim do uczniów i innych grup

zorganizowanych. Szlak zaczyna si

i ko

czy w Fortach pruskich (najstarszych

zachowanych obiektach fortyfikacyjnych

winouj

cia). Prowadzi przez obiekty sprzed I

Wojny

wiatowej, do obiektów drugo-wojennych. Wspaniała mo

liwo

ść

sprawdzenia

jak rozwijała si

taktyka obronna na przestrzeni dwóch wieków. Dodatkowymi

atrakcjami s

- pokonanie cz

ęś

ci trasy motorówkami,

KONCEPCJA ZAGOSPODAROWANIA TURYSTYCZNEGO

WINOUJSKIEGO REJONU UMOCNIONEGO „

RU”

KRZYSZTOF TYMBARSKI - PRACA DYPLOMOWA

. Politechnika Szczeci

ska. Instytut IAPP 2004 r.

- zwiedzenie portu handlowego i wojennego od strony wody,
- mo

liwo

ść

sprawdzenia własnych umiej

tno

ci w paitballu,

- posiłek przy ognisku, lub w przypadku gorszej pogody w schronisku

młodzie

owym w byłym schronie dalmierza optycznego baterii „Goeben”.

Czas zwiedzania to ok. 7-10 h.

- szlak „BAŁTYCKI”

(plansza 6)

Szlak liniowy, skierowany przede wszystkim do turystów rowerowych, ale równie

pieszych pasjonatów militariów rejonu morza Bałtyckiego lub turystów po prostu
podró

cych brzegiem morza.

Szlak zaczyna si

czy, zale

nie od kierunku zwiedzania) przy granicy

polsko-niemieckiej. Prowadzi przez wszystkie obiekty ulokowane w linii wydm daj

liwo

ść

noclegu w Forcie Wschodnim, schronisku młodzie

owym w schronie

dalmierza baterii „Goeben”, b

na Białej Górze.

Trasa ta została wpisana w mi

dzynarodowy szlak rowerowy „Wokół Bałtyku”

2.4.3.3 Koncepcja zagospodarowania wybranych obiektów

- Fort „ANIOŁA” – adaptacja na cele wystawienniczo muzealne

(plansza 9)

Główny budynek fortu Anioła jest zachowany w bardzo dobrym stanie technicznym,

zarówno pod wzgl

dem konstrukcyjnym jak i wizualnym. Zaprojektowany jest tak,

na wszystkich kondygnacjach posiada du

e przestrzenie okalaj

ce centraln

klatk

schodow

. Jest wi

c bardzo łatwy w przystosowaniu do funkcji wystawienniczo

muzealnej.

W projekcie zagospodarowania całego fortu, poza przystosowaniem obiektów

wewn

trz wałów na funkcje pomocnicze, wymieni

na cztery zasadnicze punkty :

- odtworzenie fosy,
- oczyszczenie pola ekspozycji od strony

winy,

- odtworzenie mostu zwodzonego w bramie fortecznej na wzór planów oryginalne-

go mostu zwodzonego jaki stał w tym miejscu,

- odtworzenie bruku na dziedzi

cu fortecznym.

Wszystkie te zabiegi maj

na celu dodatkowe podniesienie rangi obiektu i

uatrakcyjnienie go dla turystów. Przykłady zachodnie np.: du

ski Kastellet w

Kopenhadze, pokazuj

e zabiegi takie wy

mienicie zdaj

egzamin. Poza tym Fort

Anioła stałby si

wtedy jedynym fortem pruskim na polskim wybrze

u, wyposa

onym

we wszystkie elementy fortyfikacyjne.

- Bateria nadbrze

na „FORST” – zagospodarowanie na poligon paintballowy

(plansza 9)

Bateria Forst jest jedyn

tego typu bateri

z okresu przed I Wojn

wiatow

, która

nie została wysadzona, rozebrana, b

cho

by zmodernizowana. Poza schronami

bojowymi, wartowniczymi, koszarowymi i amunicyjnymi zachowały si

równie

konstrukcje ziemianek i zarysy okopów. Daje to niesamowite mo

liwo

przygotowania poligonu painballowego, bez zbyt du

ych nakładów inwestycyjnych.

Koncepcja zakłada ogrodzenie terenu poligonu, odtworzenie okopów po starym ich

zarysie i napraw

ziemianek. Poza terenem poligonu znajduj

cztery obiekty

baterii udost

pniane zwiedzaj

cym w czasie gdy na poligonie toczy si

„bitwa”.

Zwiedzaj

cy mog

równie

zobaczy

pozostałe obiekty baterii id

c szlakiem

prowadz

cym wzdłu

ogrodzenia. Na wale schronu bojowego ogrodzenie wykonane

jest z poliw

glanu (czarna linia na planie) zapewniaj

c bezpiecze

stwo turystów, a

KONCEPCJA ZAGOSPODAROWANIA TURYSTYCZNEGO

WINOUJSKIEGO REJONU UMOCNIONEGO „

RU”

KRZYSZTOF TYMBARSKI - PRACA DYPLOMOWA

. Politechnika Szczeci

ska. Instytut IAPP 2004 r.

pozwalaj

c przyjrze

obiektom i rozgrywce painballowej. W czasie gdy poligon nie

jest u

ywany, tury

ci maj

liwo

ść

swobodnej penetracji całego terenu baterii.

Dwa spo

ród obiektów znajduj

cych si

w bezpo

redniej blisko

ci drogi, a b

poza terenem poligonu, adaptowane s

na sklep i informacj

turystyczn

(dla turystów

kieruj

cych si

na pla

Ŝę

) oraz magazyn i zaplecze poligonu.

- Basen U-Bot”ów – zagospodarowanie na przysta

jachtow

Plan zagospodarowania zakłada:

- wykorzystanie istniej

cych umocnie

nabrze

a jako kei dla jachtów (umocnienie

nabrze

a jest zwykle najdro

ęś

inwestycji jak

jest przysta

- zagospodarowanie dawnego hangaru naprawczego wraz z terenem najbli

szym

na stoczni

remontow

, budow

nowego hangaru,

urawia i pochylni do

wodowania łodzi,

- budow

bosmanatu, kawiarni i sklepu na zamkni

ciu kanału w południowej jego

ęś

ci (tworz

c równocze

nie mini bulwar),

- zagospodarowanie wschodniego cypla basenu na pole namiotowe,
- zbudowanie w zachodniej cz

ęś

ci basenu trzech budynków obsługuj

cych

camping (na obrysie istniej

cych fundamentów): kuchni, sanitariatów i

wietlicy,

- budow

parkingu strategicznego przy drodze do Karsiborza dla korzystaj

cych z

przystani.

- Bateria „MIELIN” – plan udost

pnienia

Bateria obrony przeciwlotniczej Mielin, znajduje si

na półwyspie, przez który nie

przebiega obecnie

aden ci

g komunikacyjny. Co za tym idzie półwysep ten mimo

wysokich walorów krajobrazowych jest bardzo rzadko odwiedzany przez ludzi. Dzi

poło

eniu w bezludnym miejscu, obiekty baterii zachowały si

w bardzo dobrym stanie

technicznym (oczywi

cie jak w przypadku wszystkich innych obiektów trafili tutaj

„złomiarze”, wi

c trudno jest si

doszuka

jakichkolwiek elementów metalowych). Nad

drzwiami wszystkich podziemnych pomieszcze

, wci

ąŜ

czytelne, zachowały si

niemieckie opisy funkcji jakim słu

yły. Stało si

tak dlatego,

e nie trafiła tu nawet

Armia Radziecka.

Plan udost

pnienia zakłada :

- oczyszczenie wszystkich wej

ść

i działobitni (patrz słownik) z dzikiej ro

linno

ci.

- zabezpieczenie wszystkich otworów w posadzkach
- poprowadzenie o

wietlenia (niekoniecznie - po zabezpieczeniu wszystkich dziur

w posadzkach zwiedzanie przy pomocy latarek b

dzie równie bezpieczne, a na

pewno ciekawsze – ka

dy zwiedzaj

cy poczuje si

jak odkrywca nieznanego

nikomu miejsca)

- poprowadzenie

cie

ek mi

dzy obiektami, a szlakiem pieszym oraz mi

dzy

obiektami, a przystaniami polowymi, do których przybij

tury

ci zwiedzaj

cy ten

rejon z wody.

KONCEPCJA ZAGOSPODAROWANIA TURYSTYCZNEGO

WINOUJSKIEGO REJONU UMOCNIONEGO „

RU”

KRZYSZTOF TYMBARSKI - PRACA DYPLOMOWA

. Politechnika Szczeci

ska. Instytut IAPP 2004 r.

2.4.4 Wpływ proponowanych zmian na rozwój funkcji turystycznej miasta

Jednym z zało

pracy jest uaktywnienie tych rejonów

winouj

cia (przede

wszystkim prawobrze

a), w których obecna aktywno

ść

turystyczna sprowadza si

odwiedzenia latarni morskiej, Fortu Wschodniego oraz głównie do le

enia na pla

Projekt zakłada,

e zbudowanie szlaków turystycznych mi

dzy bardzo ciekawymi,

licznymi i tajemniczymi obiektami architektury militarnej oraz ciekawe zagospoda-
rowanie niektórych z nich, spowoduje o

ywienie nieaktywnych turystycznie rejonów.

e sie

„

RU” wzbudzi nie mniejsze zainteresowanie ni

ęŜ

nie działaj

turystycznie „Mi

dzyrzecki Rejon Umocniony – MRU”. By

e zadziała nawet lepiej

gdy

posiada dodatkowe walory niedost

pne dla „MRU”: blisko

ść

morza i takich miast

jak

winouj

cie i Mi

dzyzdroje tłumnie odwiedzanych przez turystów w sezonie letnim.

Projektowana siec turystyczna kierowana jest w zwi

zku z tym zarówno do turystów

przebywaj

cych na urlopach w

winouj

ciu i Mi

dzyzdrojach, jak równie

do tych,

którzy pojawi

tu specjalnie w celu poszukiwa

obiektów militarnych. Dla nich

przygotowane zostan

miejsca noclegowe w: Forcie Wschodnim, w dalmierzu baterii

„Goebrn” i na Białej Górze oraz campingi przy basenie U-Bot”ów i na Białej Górze.

RÓDŁA DANYCH HISTORYCZNYCH O „

RU”

Na podstawie:

Laskowski P., Wro

ski A.:

winoujskie fortyfikacje. Przewodnik. Wydawnictwo

Krajoznawcze Gryf.

winouj

cie 1999

Konopka D., Op

chowski M.: Studium warto

ci kulturowych. Warunki ochrony

konserwatorskiej miasta

winouj

cia. Szczecin 1998

Biranowska-Kurtz A.:

winouj

cie. Studium historyczno-urbanistyczne. Szczecin

1988

Rozpoznanie obiektów militarnych rejonu

winouj

cia i Mi

dzyzdrojów.

Stowarzyszenie Na Rzecz Ochrony Dziedzictwa „Młyn Papiernia”. Szczecin 2003

Materiały archiwalne zgromadzone w zbiorach Towarzystwa Naukowego im, Karola

Estreichera, i TPF.

RÓDŁA DANYCH PLANISTYCZNYCH

WINOUJ

CIA

Na podstawie:

projektu miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego miasta

winouj

cia

– Jednostka I

ródmie

cie,

miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego miasta

winouj

cia –

Jednostka III Wydrzany,

winouj

cie 2004r

miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego miasta

winouj

cia –

Jednostka V Warszów,

winouj

cie 2004r

KONCEPCJA ZAGOSPODAROWANIA TURYSTYCZNEGO

WINOUJSKIEGO REJONU UMOCNIONEGO „

RU”

KRZYSZTOF TYMBARSKI - PRACA DYPLOMOWA

. Politechnika Szczeci

ska. Instytut IAPP 2004 r.

5. SŁOWNIK OCHRONY ARCHITEKTURY MILITARNEJ

BARBETA – patrz „działobitnia”

BATERIA ARTYLERII STAŁEJ – ulokowana na wybrze

u słu

y niszczeniu okr

tów

nieprzyjaciela i przeciwdziałaniu desantu

BATERIA P-LOT – słu

y zestrzeliwaniu samolotów nieprzyjacielskich. Od baterii artylerii

stałej ró

ni si

wielko

i kalibrem dział (bateria przeciw lotnicza u

ywa zwykle

mniejszego kalibru) i co za tym idzie wielko

i zło

ono

obiektów zaplecza

DALMIERZ OPTYCZNY – urz

dzenie słu

Ŝą

ce do uzyskania współrz

dnych celu. Dwa

zestawy soczewek i luster, rozstawione na boki od okularu operatora, nastawia si

tak,

by skierowa

je na cel. Zadaniem obsługi jest wyliczenie odległo

ci od celu za pomoc

warto

ci k

ta odchylenia zestawów luster od k

ta prostego. Poza odległo

dalmierz

podaje od razu azymut

DZIAŁOBITNIA – ufortyfikowana b

ziemna. Miejsce posadowienia działa. Stabilne i

osłoni

te przynajmniej od czoła.

SCHRON AMUNICYJNY – schron przeznaczony do przechowywania amunicji
(pomijaj

c amunicje podr

czn

, której kilka sztuk zawsze znajdowało si

bezpo

redniej blisko

ci działa). Zwykle o bardzo grubych

cianach lub przekryty gruba

warstw

ochronn

gleby, w celu tłumienia wybuchów pocisków nieprzyjaciela.

SCHRON BOJOWY – element fortyfikacyjny posiadaj

cy działobitnie i niezb

dne

zaplecze do prowadzenia ognia.

SCHRON DOWODZENIA – zwykle oddalony od reszty obiektów baterii. Dzi

ki temu

zmniejsza si

niebezpiecze

stwo przypadkowego trafienia w stanowisko dowodzenia

lub wykrycia przez oddziały piechoty wroga (schrony bojowe stosunkowo łatwo jest
zlokalizowa

w czasie prowadzenia ognia, dzi

ki dymowi unosz

cemu si

nad

barbetami). Zwykle w schronie dowodzenia zainstalowany był dalmierz st

d cz

sto

zamiennie u

ywana nazwa /stanowiska kierowania ogniem/. Schron dowodzenia

posiadał z reszta baterii ł

czno

ść

radiow

(czasem jako dodatkowe uzywane były tuby

głosowe)

SCHRON KOSZAROWO-BOJOWY – obiekt ł

cy w sobie funkcje pobytowe (schron

koszarowy) i bojowe. Zwykle wielokondygnacyjny / wzgl

dnie, jednokondygnacyjny ale

wtedy bardzo rozległy.