Radosław Sikora Wojskowość polska w dobie wojny polsko-szwedzkiej 1626-1629

Radosław Sikora Wojskowość polska w dobie wojny polsko-szwedzkiej 1626-1629. Kryzys mocarstwa, Poznań, 2005

Chocim 7 IX 1621

Wprowadzenie

Bitwa pod Chocimiem w 1621 r. to olbrzymia batalia pomiędzy wojskami Imperium osmańskiego a wojskami

Rzeczpospolitej   Obojga   Narodów.   Trwała   ona   ponad   miesiąc,   lecz   my,   w   dalszej   części   skupimy   się   tylko   na
szczególnym epizodzie bitwy. Epizodzie, który stał się jednym z filarów tworzącej się legendy husarii. Do wydarzenia,
któremu poświęcimy naszą uwagę, doszło 7 IX 1621. Dzień ten był kolejnym dniem bitwy. W dniu tym, do południa
wojska   tureckie   czterokrotnie   szturmowały   do   okopanego   obozu   Kozaków.   Szturmy   te,   wraz   z   towarzyszącą   im
strzelaniną trwały aż 5 godzin. Wszystkie one zostały jednak odparte przez Kozaków.

W południe żołnierze osmańscy zmienili kierunek ataku. Uderzyli na nie atakowany dotąd styk skrzydła

litewskiego i centrum. W miejscu tym, w szańcach drzemały sobie w najlepsze dwie roty piechoty (Życzewskiego i
Sladkowskiego vel Śladkowskiego). Zaskoczeni piechurzy polscy nie stawili oporu. Zginęli obaj rotmistrze i ok. 100
piechurów. Turcy wdarli się na wały, gdzie rozgorzała walka. Część z nich zajęła się łupami.
Tego   powodzenia   muzułmanie   jednak   nie   wykorzystali.   Kontratak   polskiej   jazdy   odpędził   napastników,   którzy
obciążeni   łupami,   nie   wykazywali   w   tym   momencie   ochoty   do   dalszej   walki.   Powracający   do   własnego   obozu,
triumfujący   żołnierze   tureccy,   wskazali   swoim   dowódcom,   gdzie   znajduje   się   słaby   punkt   polskiej   obrony.
Postanowiono w to miejsce, jeszcze tego samego dnia, przeprowadzić zmasowany atak. Przy zapadającym zmierzchu,
żołnierze osmańscy ponownie ruszyli do szturmu.

Źródła

Przebieg interesujących nas tutaj starć, odtworzymy na podstawie licznych źródeł. Na pierwszy plan wysuwają

się relacje obserwatorów i uczestników tych walk. Należą do nich:

•

Dziennik wojny tureckiej w Wołoszech Jana Ostroroga

1[1]

•

Diariusz Prokopa Zbigniewskiego

2[2]

•

Diariusz wojny polskiej z Turkami pod Chocimem r. 1621

3[3]

. Autorstwo tego diariusza jest sporne.

Dawniej przypisywało się je Stanisławowi Lubomirskiemu, który po śmierci Chodkiewicza był naczelnym
wodzem wojsk Rzeczypospolitej pod Chocimiem. Obecnie poddaje się w wątpliwość te ustalenia, a autora
określa się jako pseudo-Lubomirski. My, w niniejszej pracy, pozostaniemy jednak przy starszych poglądach i
będziemy przypisywać autorstwo tej relacji Lubomirskiemu.

•

Diariusz wojny tureckiej pod Chocimem r. 1621 Jakuba Sobieskiego

4[4]

. Warto zaznaczyć, że identycznej

treści jest Dyaryusz wojny tureckiej krótko zebrany.

5[5]

Autorem tego diariusza miał być inny uczestnik bitwy,

Samuel Sobiekurski, dowódca 100-konnej chorągwi kozackiej, wchodzącej w skład pułku starosty wiskiego
Mikołaja Kossakowskiego

6[6]

. Wydaje się, że Sobiekurski jakiś czas po bitwie, będąc nią żywotnie

zainteresowany, po prostu skopiował na własny użytek diariusz Sobieskiego. Stąd późniejsze błędne
przypisanie autorstwa tego źródła Sobiekurskiemu.

•

Diaryusz wojny tureckiej, która się toczyła r. 1621. Dostatecznie wypisany.

7[7]

Autor nieustalony.

Drugą kategorię stanowią źródła spisane przez ludzi, którzy w walkach pod Chocimiem udziału nie brali. Są to:

•

Wierszowany utwór Wojna chocimska Wacława Potockiego. Warto podkreślić, że choć utwór Potockiego

poświęcony jest bitwie stoczonej w 1621 r., to Potocki pisał swoje dzieło dopiero w 1670 r. Ma to wyraźne
odzwierciedlenie w treści. Potocki używa terminów i terminologii z drugiej połowy XVII w. Przykładów na to
jest wiele. Pisze on np. o jeździe pancernej,  gdy taką nazwę wprowadzono dopiero po 1648 r., czyli  po
rozpoczęciu   wojny   domowej   z   Kozakami   aby   właśnie   słowo   „pancerny”   od   razu   odróżniało   polskiego
kawalerzystę od Kozaka. W pierwszej połowie XVII w. nie było to jeszcze potrzebne. Kawalerzystę lekkiej
jazdy   określano   wtedy   słowem   „kozak”.   Inny   przykład,   to   opisywane   szeroko   przez   Potockiego   użycie
dragonów w bitwie chocimskiej 1621 r. Potocki wyraźnie nie wiedział, że dragoni w wojsku polskim pojawili
się na szerszą skalę dopiero  w 1626 r. Co prawda  w wojsku polskim  istnieli oni już od 1617 r., ale w
śladowych zaledwie ilościach

8[8]

. Dlatego o dragonach nie wspomina żaden z uczestników bitwy. Należy więc

do opisów Potockiego podchodzić z dużą rezerwą.

•

Kronika Pawła Piaseckiego biskupa przemyślskiego.

9[9]

Autorem jest biskup przemyski Paweł Piasecki.

Swoją kronikę zaczął spisywać tuż po nominacji na biskupstwo w 1628 – 1629 r., czyli ponad 7 lat po bitwie.

1[1]

W: Pamiętniki o wyprawie chocimskiej r. 1621. Opr. Żegota Pauli. s. 17 – 39.

2[2]

W: Pamiętniki o wyprawie chocimskiej r. 1621. Opr. Żegota Pauli. s. 43 – 64.

3[3]

W: Pamiętniki o wyprawie chocimskiej r. 1621. Opr. Żegota Pauli. s. 67 – 103.

4[4]

W: Pamiętniki o wyprawie chocimskiej r. 1621. Opr. Żegota Pauli. s. 107 – 184.

5[5]

W: Rozmaitości naukowe, s. 118 – 171.

6[6]

Tamże, s. 111.

7[7]

W: Starożytności historyczne polskie. Opr. Ambroży Grabowski. t.1, s. 134 – 146.

8[8]

Sikora, Wojskowość, s. 108.

9[9]

Piasecki, Kronika, s. 294 – 296.

•

Ostatnią już relacją jest opis bitwy będący fragmentem źródła autorstwa niezidentyfikowanego autora.

Zamieszczono je w Pamiętnikach do panowania Zygmunta III, Władysław IV i Jana Kazimierza.

10[10]

Autor,

choć nieznany, swoją wiedzę czerpał z kroniki Piaseckiego.

Siły tureckie

Z jak licznym wojskiem przyszło zetrzeć się husarii? Trzy relacje pozwalają na ich przybliżone oszacowanie.

Najwyższe dane podaje Piasecki

11[11]

a za nim nieznany z nazwiska autor pamiętnika, który nie brał udziału w bitwie.

Według nich, obóz polski miało zaatakować 40 000 „jazdy i piechoty

z dobytymi szablami”

12[12]

. Liczbę tą można

jednak zdecydowanie odrzucić, gdyż sami uczestnicy bitwy podają wielkości znacznie niższe.
Jan Ostroróg, pod datą 7 IX notuje, że Turcy „we dwudziestu tysięcy ludzi ku temu miejscu godzili”

13[13]

. Jednak już

pod datą 15 X, po rozmowach z komisarzami polskimi wyznaczonymi do traktatów z Turkami, powołując się na
„znacznego Turczyna” (znaczny, czyli wysoko postawiony w hierarchii, czyli dobrze zorientowany) stwierdza, że było
tam do 10 000 żołnierzy tureckich

14[14]

Z kolei inny uczestnik zdarzeń pisał o „kilku tysięcy komunnika” tureckiego

15[15]

. Owe „kilka tysięcy komunnika”, z

którym bezpośrednio starła się jazda polska i litewska, było zapewne przeznaczone do ochrony piechoty, która miała się
wedrzeć na wały polskie. Można więc przyjąć, że łącznie siły atakujących Turków mogły liczyć do 10 000 żołnierzy, w
tym kilka tysięcy jazdy.

Siły polskie

Znacznie precyzyjniej możemy oszacować siły polskie. Zgodnie z siedmioma relacjami

16[16]

, były to 3

chorągwie husarskie (hetmana wielkiego litewskiego Jana Karola Chodkiewicza, krajczego koronnego Mikołaja
Sieniawskiego, kasztelana połockiego Mikołaja Zenowicza) i jedna chorągiew rajtarska (chorążego nowodworskiego
Jana Rudominy). Ósma relacja, czyli opis Wacława Potockiego

17[17]

, podaje co prawda większą ilość szarżujących

chorągwi (w sumie 6), ale tą niezgodność można łatwo wyjaśnić w oparciu o relację Sobieskiego.
Potocki, do chorągwi Chodkiewicza, Sieniawskiego, Zenowicza i Rudminy dodaje także chorągiew kasztelana
poznańskiego Opalińskiego oraz chorągiew Sapiehy. Sobieski potwierdza, że:

„wywiódł był jmć p. hetman wielki pułk swój, p. połockiego, p. poznańskiego, p. starosty orszańskiego [starosta
orszańskim był Aleksander Sapieha]”

przeciwko atakującym Turkom, ale:

„p. poznańskiego i jmci p. hetmana wielkiego samego i p. starosty orszańskiego pułkom potkać się nie przyszło w
pogotowiu i skrzydłu jmci p. hetmana polnego, co dalej stało”

18[18]

Czyli w samej szarży, zgodnie z tym co podaje 7 innych relacji, uczestniczyły tylko 4 chorągwie. Jaki był ich skład?
Wielkości etatowe, czyli ilość stawek żołdu (porcji) trzech z czterech uczestniczących w szarży chorągwi, poznajemy z
rejestrów wojska walczącego pod Chocimiem, jakie zachowały się do naszych czasów

19[19]

chorągiew husarska Jana Karola Chodkiewicza 300 koni

chorągiew husarska Mikołaja Zenowicza (vel Zienowicza) 150 koni

chorągiew rajtarska Jana Rudominy 100 koni

Ale są to wartości określające tylko liczbę porcji. Aby otrzymać faktyczną liczbę żołnierzy, należałoby te liczby
pomniejszyć o 10%, czyli o tzw. „ślepe porcje”. Nie koniec jednak na tym. Musimy, tak jak to robią Jan Wimmer

20[20]

Leszek Podhorodecki

21[21]

opracowujący tą bitwę, pomniejszyć te liczby o kolejne 10%, bo na tyle ocenia się straty

marszowe jednostek polskich, które ostatecznie stanęły w obozie chocimskim. Stąd, ilość żołnierzy wymienionych
powyżej 3 chorągwi, biorących udział w szarży określamy na ok. 445.
Pozostaje jeszcze chorągiew husarska Mikołaja Sieniawskiego. Rejestr pułku Mikołaja i Prokopa Sieniawskich podaje
liczbę 600 husarzy znajdujących się w tym pułku. Nie znamy jednak podziału wewnętrznego na poszczególne

10[10]

Pamiętniki do panowania. t. 1, s. 91 – 92.

11[11]

Piasecki, Kronika, s. 295.

12[12]

Pamiętniki do panowania. t. 1, s. 91.

13[13]

Ostroróg, Dziennik, s. 22.

14[14]

Tamże s. 38.

15[15]

Lubomirski, Diariusz, s. 83.

16[16]

Ostroróg, Dziennik, s. 22; Zbigniewski, Diariusz, s. 49 – 50; Lubomirski, Diariusz, s. 82 – 83; Sobieski, Diariusz,

s. 134 – 137; Diaryusz wojny tureckiej, s. 139; Piasecki, Kronika, s. 295; Pamiętniki do panowania, s. 91 – 92. Przy
czym dwa ostatnie źródła błędnie podają, że chorągiew Rudominy była chorągwią husarską.

17[17]

Potocki, Wojna, cz. 6, wiersze 261 – 268, 277 – 300.

18[18]

Ten i poprzedni cytat: Sobieski, Diariusz, s. 136.

19[19]

Wartości te podajemy za: Podhorodecki, Raszba, Wojna, s. 333 – 339; Podhorodecki, Kampania, s. 128 – 136.

20[20]

Wimmer, Wojsko i skarb, s. 39.

21[21]

Podhorodecki, Kampania, s. 137.

chorągwie. Pewnym jest jednak, że cała ta husaria nie mogła występować pod jedną chorągwią, gdyż husaria nie
występowała w aż tak licznych chorągwiach jak 600-konne.
W określeniu liczby husarzy Mikołaja Sieniawskiego pomaga nam na szczęście relacja Jakuba Sobieskiego. Twierdzi
on, że:

„[...] był na ten czas ze dwiema sty koni [czyli z 200 husarzami] na straży dziennej p. krajczy koronny [czyli Mikołaj
Sieniawski] [...]”

22[22]

Nie wiemy, czy jest to liczba stawek żołdu (a taką przeważnie podają pamiętnikarze), czy też faktyczna liczba
żołnierzy. W tym pierwszym przypadku liczba żołnierzy wyniosłaby ok. 160.
Łącznie, otrzymujemy liczbę ok. 600-650 jeźdźców polskich szarżujących na kawalerię turecką. Oznacza to, że w
starciu tym, Turcy mieli nad Polakami nawet ok. piętnastokrotną przewagę liczebną!

Szyk wojsk polskich

Dzięki poszczególnym relacjom, możemy także zrekonstruować szyk szarżującej jazdy polskiej. Sobieski

pisze:

„[...] krzyknie jmć p. hetman wielki na p. krajczego, żeby się o nie uderzył; właśnie mu się z pod brzegu potkać
przyszło: sam też jmć p. hetman wielki choć na zdrowiu schorzały, ale w sercu i animuszu nader czer stwy, chorągwi
swojej skoczyć kazał i p. połockiego i Rudominowej, i sam się przywodząc potkał. [...] P. krajczy naprzód na skrzydle
prawem, jmci p. hetmana wielkiego chorągiew w pośrodku na czele, w lewom skrzydle p. połockiego, a w pobocznym
posiłku p. Rudominowa”

23[23]

Czyli front szyku polskiego tworzyły 3 chorągwie husarskie: na prawym  skrzydle chorągiew krajczego koronnego
Mikołaja   Sieniawskiego,   środek   szyku   zajmowała   chorągiew   hetmańska   J.   K.   Chodkiewicza,   lewe   skrzydło   zaś
trzymała   chorągiew   kasztelana   połockiego   Mikołaja   Zienowicza.   W   „poboczny   posiłku”   tym   trzem   jednostkom
husarskim miała iść chorągiew rajtarska chorążego nowodworskiego Jana Rudominy.
Potocki szyk wojsk polskich przedstawia odrobinę inaczej:

Chodkiewicz Sieniawskiego znowu Mikołaja

W placu stawia; sam za nim, jakoby z przyłaja,

W pięciu rot kopijnika; z swoją stał na przedzie;

Lewe skrzydło Zienowicz z Opalińskim wiedzie.

Zienowicz był połockim, Opaliński panem

Poznańskim, że rzetelej rzekę, kasztelanem.

Prawie [prawe] Sapieha trzyma z mężnym Rudominą

24[24]

Czyli front tworzyła chorągiew husarska Sieniawskiego a w drugim rzucie szły chorągwie (pomijamy już te, o których
wiemy, że nie brały udziału w szarży): prawe skrzydło – chorągiew rajtarska Rudominy, centrum – chorągiew husarska
Chodkiewicza,  lewe  skrzydło  – chorągiew  husarska  Zienowicza.  Przy czym  w innym  fragmencie  utworu  Potocki
stwierdza, że Chodkiewicz uderzał na Turków z boku Sieniawskiego, co oznacza, że Sieniawski był wysunięty przed
Chodkiewicza, ale nie był bezpośrednio przed nim, lecz na jego skrzydle.
Widać więc, że Potocki nieco inaczej uszykował jednostki polskie. Czy jednak jest w tym sprzeczność, czy tylko pewna
nieścisłość? Otóż nie ma w tym ani sprzeczności, ani nieścisłości. Paradoksalnie, obaj autorzy przedstawiają wiernie
szyk wojsk polskich. Ten paradoks wyjaśniamy w rozdziale poświęconym opisowi starcia.
Tutaj   dodamy   tylko,   że   Potocki   wyjaśnia   nam   położenie   rajtarii   Rudominy,   czego   nie   robi   Sobieski.   Według
Sobieskiego, usytuowana ona była w „pobocznym  posiłku”,  czyli  nie za przednimi chorągwiami, ale z boku nich.
Potocki natomiast wyjaśnia z którego boku (tj. prawego). Ostatecznie można przyjąć, że szyk atakującej jazdy polskiej
przedstawiał się tak jak na poniższym rysunku.

22[22]

Sobieski, Diariusz, s. 136.

23[23]

Tamże s. 136.

24[24]

Potocki, Wojna, cz. 6, wiersze 261 – 268.

Szyk wojsk tureckich i starcie

Na początku przedstawimy opis starcia za autorami poszczególnych relacji:

„Jmć. p. wojewoda wileński p. hetman wielki [tj. Jan Karol Chodkiewicz] zrozumiawszy ich, kazał kilką chorągwi do
nich skoczyć ussarskim [...] tak Pan Bóg zdarzył, iż o nich wszystkie kopije pokruszywszy, przy P. Rudominowej gęstej
strzelbie wsparli ich, na których jechali z siłami aż w las ku taboru ich, gdzie trup turecki gęsty padł.”

25[25]

„[...] skoczyły ochotne chorągwie naszych 4 [...] mężnie się z nieprzyjacielem starli. Szczęśliwie im się za łaską bożą
powiodło, gdyż wszytkie drzewka skruszyli, i rzadki pacholik coby swego na kopią nie wziął. Położyli na placu do 500
pogaństwa, rannych sowito, bo i jeden nasz koniem kilka ich obalając na ziemię, walając się siekli Turków; zaczem
zaraz odwrót [Turcy] uczyniwszy, tył w las za górę podawali.”

26[26]

„[...] jmć p. hetman też żałosny z onego niedbalstwa swoich do straży ordynaryjnej [zwyczajnej] polnej wywiódł pod
szańce jmć pp. Denhoffów kilka chorągwi świeżych; a gdy poganie gwałtownie następowali, wypadł wprzód sam z
swoją chorągwią, za nim jmć p. połocki, jmć p. Sieniawski Mikołaj, jmć p. Rudomina, i nie licząc nieprzyjaciela ude-
rzył się oń tak, że wszystką tych przeszłych lat jaką miał (jakoż miał, bo i w tej ich imprezie na same tylko Niemcy i
Kozaki oglądali się) ohydę ussarz nasz, haniebnie ją z animuszów ich wybił i wiecznej wiary sobie sławę dobra u nich
restaurował: bo i z nierówną bardzo garścią o kilka tysięcy komunnika uderzyli się a tak, że wszystko wojsko, które
temu czołu w posiłku stało, poszło nazad jak oparzone. Jakoż nic nam do zupełnie wygranej bitwy dziś nie dostało,
tylko to samo, że dobijać nie miał kto.”

27[27]

„Turcy szabel i pałaszów dobywszy, hufcami okrytemi poskoczyli ku szańcom rozerwanym; krzyknie jmć p. hetman
wielki na p. krajczego, żeby się o nie uderzył; właśnie mu się z pod brzegu potkać przyszło: sam też jmć p. hetman
wielki   choć   na   zdrowiu   schorzały,   ale   w   sercu   i   animuszu   nader   czerstwy,   chorągwi   swojej   skoczyć   kazał   i   p.
połockiego i Rudominowej, i sam się przywodząc potkał. Skruszyli nasi raźno kopie i uderzyli się o nich: jako o mur
tak się im potkać przyszło. P. krajczy naprzód na skrzydle prawem, jmci p. hetmana wielkiego chorągiew w pośrod ku
na czele, w lewom skrzydle p. połockiego, a w pobocznym posiłku p. Rudominowa,  skoro kopie skruszyli okryli i
zamieszali się, powstał krzyk wielki i błysk szabel i pałaszów. Posłał zaraz jmć p. hetman wielki z tem do jmci p.
hetmana polnego, aby swem skrzydłem posiłkował. Towarzystwo wszystko u wału z konnymi było; wypadły dosyć
prędko chorągwie w pole, sprawił jmć p. hetman polny pułki swoje, ale że już i  bić nie było kogo, bo sromotnie z placu
uciekali, i noc też następowała, nawet i p. poznańskiego i jmci p. hetmana wielkiego samego i p. starosty orszańskiego
pułkom potkać się nie przyszło w pogotowiu i skrzydłu jmci p. hetmana polnego, co  dalej stało. Tak ręka Pańska przez
cztery tylko chorągwie sama wojska pogańskie zraziła i wiele buty i nadętości ich zniżyła.”

28[28]

„[chorągwie polskie] mężnie się o [turecki] hufiec wielki kopiami uderzyły. Turków legło nie mało [...]”

29[29]

„Wprzód chrzęst tylko i szelest słychać było cichy,

Gdy naszy ławą brali pogaństwo na sztychy;

Żaden swego nie chybi i trzech drugi dzieje [nadziewa],

Że im ciepłe wątroby kipią na tuleje;

Trzask potem i zgrzyt ostry, gdy po same pałki

Kruszyły się kopije w trupach na kawałki;

Pełno ran, pełno śmierci; więzną konie w mięsie,

Krew się zsiadła na ziemi galaretą trzęsie;

Ludzie się niedobici w swoich kiszkach plącą;

Drudzy chlipią z paszczęki posoką gorącą.

Toż gdy przyjdą do ręcznej ci i owi broni,

Polak rany zadaje, Turczyn tylko dzwoni

Po zbrojach hartowanych i trzeba mu miejsca

Pierwej szukać, ażeby mógł ukrwawić żeleźca,

A nasz gdzie tnie, tam rana, gdzie pchnie, dziura w ciele;

W łeb, w pierś, w brzuch, gdzie się nada rąbią, kolą”

30[30]

„[...] Chodkiewicz widząc niebezpieczeństwo, wyprowadził przed bramę litewską cztery chorągwie husarskie, które się
na doręczu znalazły [...] a innym zbierać się tymczasem rozkazawszy, sam na czele wiedzionego od siebie zastępu w
prawe skrzydło nieprzyjacielskie, gdzie była największa potęga, uderzył. Ta garstka walecznych, skruszywszy kopije na
usłanych trupem przeciwnikach swoich, w ścieśnionym szyku wpadła jak w otchłań, w gęste nieprzyjaciół szeregi i
pośród straszliwego szczęku oręża potykała się mężnie, gdy tymczasem ostrzeżony od Chodkiewicza hetman polny kor.
Lubomirski, aby go posiłkował jazdą swojego skrzydła, pułki do boju szykował; ale rycerze nasi przepędziwszy opodal

25[25]

Ostroróg, Dziennik, s. 22.

26[26]

Zbigniewski, Diariusz, s. 49.

27[27]

Lubomirski, Diariusz, s. 82 – 83.

28[28]

Sobieski, Diariusz, s. 136 – 137.

29[29]

Diaryusz wojny tureckiej, s. 139.

30[30]

Potocki, Wojna, cz. 6, wiersze 285 – 300.

zmieszanego nieprzyjaciela, przestali na tem, że szczupłą swą siłą zapęd potężnego wojska złamali, w ściśle
zachowanym porządku wrócili z bitwy.”

31[31]

„Chodkiewicz   hetman   widząc   niebezpieczeństwo,   przez   bramę   litewską   ordynował   husarskie   chorągwie   [...]   sam
hetman z husarią na skrzydło prawe tureckie uderzył, gdzie potencja nieprzyjaciół była większa, skruszywszy tedy
kopie na nieprzyjacielu, do koncerzów rzucić się kazał, tam tedy w huku i strzelaniu ustawnym mężnie stawali. Hetman
posłał   do   Lubomirskiego   hetmana   polnego   koronnego   aby   prędzej   zebrawszy   wojska   dywizyjej   swojej   w   sukurs
przybywał, który nim się zebrał, za tym Turcy umykać poczęli, pomieszawszy się. Chodkiewicz z husarią szykiem
dobrym nazad także powrócili mając za dosyć, że w niewielkiej liczbie wojska wytrzymali impet brakowanego co
najcelniejszego wojska tureckiego [...]”

32[32]

Na tej podstawie oraz znając topografię terenu i plany obozów, możemy odtworzyć przebieg starcia.

Wyprowadzone przez bramę litewską (inaczej bramę Chodkiewicza) 4 chorągwie jazdy uszykowały się do walki za
szańcem Denhoffów. Przed tym szańcem roztaczała się rozległa, wznosząca się w kierunku obozu tureckiego równina,
na której szykowały się do szturmu wojska nieprzyjaciela.

Główne siły Turków skupiły się naprzeciw szańca Życzewskiego, który tego dnia ponownie miał stać się

obiektem   ich   ataku.   Było   to,  jak   notuje   Piasecki,   prawe   skrzydło   tureckie.   Pozostałe   wojska   muzułmanów   (czyli
centrum i lewe skrzydło) musiały więc stać naprzeciwko szańców Lubomirskiego i Weyhera. Żołnierze ci z jednej
strony   stanowić   mieli   ubezpieczenie   dla   lewej   flanki   prawego   skrzydła   tureckiego   w   wypadku,   gdyby   z   obozu
polskiego jakieś jednostki chciały przyjść na pomoc atakowanemu szańcowi Życzewskiego. Z drugiej zaś strony, miały
posiłkować prawe skrzydło tureckie, gdyby to wdarło się na szaniec polski.
Prawe skrzydło tureckie, przeznaczone do wykonania głównego uderzenia, miało więc bezpieczną swoją lewą flankę i
nie musiało się obawiać ataku Polaków od tej strony. Najprawdopodobniej Turkom wydawało się, że także prawa
flanka ich prawego skrzydła również jest bezpieczna. Stały tutaj, tj. przed szańcem Denhoffów, liczne baterie artylerii
tureckiej, które mogły przywitać rzęsistym ogniem próbę wsparcia dla szańca Życzewskiego, jaka wyszłaby z obozu
litewskiego.

W świetle podanych faktów, możemy stwierdzić, że szyk wojsk tureckich przedstawiał się poprawnie. Celowe

i rozważne rozlokowanie poszczególnych członów armii zapewniało bezpieczeństwo i odpowiednie wsparcie głównej
grupie uderzeniowej, czyli prawemu skrzydłu tureckiemu. Zaś liczebność tego skrzydła powinna zapewnić Turkom
zwycięstwo.

Wróćmy teraz do chorągwi Chodkiewicza. Chorągwie te, jak już wspomnieliśmy, szykowały się za szańcem

Denhoffów. Uchroniło je to przed ogniem artylerii tureckiej a jednocześnie ukryło ich obecność przed wzrokiem wroga.
Zgodnie z tym, co podają Lubomirski i Sobieski, dopiero w momencie, gdy nieprzyjaciel zaatakował polski szaniec,
Chodkiewicz nakazał husarzom szarżę. Poszczególne chorągwie jazdy polsko-litewskiej wypadały na otwartą równinę i
uderzyły w muzułmanów. Zaznaczmy tutaj, że husarze nie mogli od razu uderzyć całym frontem trzech chorągwi (a
czwartej   w   posiłku)   w   nieprzyjaciela,   bo   między   szańcem   Denhoffów   a   szańcem   Życzewskiego   nie   było   na   to
wystarczającej ilości miejsca. Poszczególne chorągwie jazdy musiały to wąskie gardło mijać pojedynczo.
W   jakiej   kolejności   chorągwie   polsko-litewskie   wyjeżdżały   spoza   szańca   Denhoffów?   Pierwszą   była   chorągiew
husarska Sieniawskiego. Zaraz po minięciu wąskiego gardła między szańcem Denhoffów a szańcem Życzewskiego,
husarze Sieniawskiego uderzyli  w najbliżej stojących  Turków, czyli  tych, którzy atakowali szaniec Życzewskiego.
Chorągiew Sieniawskiego miała w tym momencie po swoje prawej stronie szaniec Życzewskiego, który chronił prawą
flankę chorągwi przed oskrzydleniem. Lecz lewa flanka przez moment wisiała w powietrzu, co narażało ją na atak
Turków. Atakowi temu zapobiegła kolejna chorągiew husarska jaka wyłoniła się spoza szańca Denhoffów. Była to
chorągiew samego Chodkiewicza. Rozwinęła się ona do boju na lewym skrzydle chorągwi Sieniawskiego i uderzyła w
nieprzyjaciela. Zaraz za nią podążyła trzecia chorągiew husarska, czyli żołnierze Zienowicza. Jednostka ta rozwinęła się
do boju na lewej flance husarzy Chodkiewicza. Jako ostatni wyjechali rajtarzy Rudominy, stając w posiłku husarzom
Sieniawskiego

33[33]

Ostatecznie stwierdzamy, że szyk polski prezentował się tak jak to podaliśmy w poprzednim rozdziale. Front

tego szyku tworzyły 3 chorągwie husarskie, które uderzając w prawą flankę prawego skrzydła Turków niczym walec
spychały nieprzyjaciela na centrum wojsk muzułmańskich. W interwał między chorągwią Sieniawskiego a
Chodkiewicza wpadali okresowo rajtarzy Rudominy, zasypując żołnierzy osmańskich ogniem swojej broni palnej.

W międzyczasie, Chodkiewicz wydał polecenie Lubomirskiemu, aby ten wyprowadził przed obóz polski

kolejne chorągwie i przyłączył się do ataku. Zanim jednak Lubomirski zdążył spełnić rozkaz, żołnierze tureccy uciekli z
pola bitwy. Kierunek ucieczki był naturalny – w tył, w stronę dębowego lasu okrywającego okoliczne wzgórza.

Zapadające ciemności uchroniły Turków przed całkowitą katastrofą. Po spędzeniu muzułmanów z pola, jazda

litewsko-polska wróciła do własnego obozu.

Wyjaśnienia wymaga jeszcze jeden element. Manewr wyjścia jazdy polsko-litewskiej spoza szańca Denhoffów

odbywał się w obliczu stojącej naprzeciw tego szańca artylerii tureckiej, która jednak nie zareagowała i nie ostrzelała
husarzy. Jak to wytłumaczyć? Wydaje się, że z jednej strony szybkość z jaką spoza szańca wyłonili się husarze

31[31]

Piasecki, Kronika, s. 295.

32[32]

Pamiętniki do panowania. t. 1, s. 91 – 92.

33[33]

Opisana tutaj kolejność wynika z relacji Sobieskiego. Nie zgadza się z nią relacja Lubomirskiego, gdyż podaje ona,

że chorągiew Sieniawskiego jako trzecia weszła do akcji (za żołnierzami Chodkiewicza i Zienowicza). Tą wersję
wydarzeń traktujemy jednak jako znacznie mniej prawdopodobną. Wydaje się bowiem logicznym, że tak jak to wynika
z relacji Sobieskiego, poszczególne chorągwie wchodzące do akcji atakowały najbliżej nich stojących Turków.

zaskoczyła Turków. Z drugiej strony, husarze ci wychynęli na otwartą równinę tuż przy wojskach tureckich, a zaraz
potem natarli na nie. Artyleria osmańska nie mogła więc razić jazdy polskiej bez ryzyka ostrzelania własnych żołnierzy.

Straty tureckie

Wśród zaprezentowanych relacji, jedynie Zbigniewski realnie szacuje straty tureckie. Pozostali uczestnicy

bitwy o tych stratach bądź milczą, bądź łączą je ze stratami jakie ponieśli muzułmanie w tym dniu (przypomnijmy, że
do południa Turcy atakowali obóz Kozaków)

34[34]

. Zbigniewski pisze:

„Szczęśliwie im [atakującym Polakom] się za łaską bożą powiodło, gdyż wszytkie drzewka skruszyli, i rzadki pacholik
coby swego na kopią nie wziął. Położyli na placu do 500 pogaństwa, rannych sowito, bo i jeden nasz koniem kilka ich
obalając, na ziemię walając się siekli Turków; [...]”

35[35]

Zwróćmy uwagę na korelację dwu danych.

1. 1.

Zbigniewski pisze o ok. 500 poległych Turkach.

2. 2.

Zbigniewski pisze również, że wszyscy husarze „skruszyli drzewka”, czyli złamali kopie i że „rzadki

pacholik coby swego na kopią nie wziął”. Ostroróg pisze, że Polacy „o nich [Turków] wszystkie kopije pokru-
szywszy [...]”

36[36]

. A Potocki, że „żaden [husarz] swego [Turka] nie chybi [sztychem tj. kopią]”

37[37]

a na

dodatek, że niektórzy husarze nadziewali na kopie nawet 3 wrogów.

Wiemy już, że łączna liczba husarzy biorących udział w szarży wynosiła ok. 520-560. Skoro tak i jeśli oni

wszyscy (bądź prawie wszyscy) skruszyli swe kopie na wrogu, to można się spodziewać podobnej liczby tureckich
trupów (tj. ok. 520-560), co z kolei odpowiada p.1.
Pamiętać przy tym musimy, że do zabitych przez kopie husarskie, doliczyć trzeba także straty tureckie od ognia broni
palnej rajtarów (zapewne niewielkie) i od broni białej husarzy a także o Turkach stratowanych przez konie (te straty są
niemożliwe do oszacowania).

Można więc przyjąć, że podana przez Zbigniewskiego wielkość 500 zabitych żołnierzy tureckich nie jest

przesadzona. Do tego należałoby doliczyć także nieznaną ilość rannych. Wśród zabitych Turków było 2 znacznych
baszów.
Dla ścisłości można dodać, że także Potocki podaje liczbę zabitych Turków (ponad 6000)

38[38]

, ale wielkość tą możemy

śmiało włożyć między bajki.

Straty polskie

Tab. 7 Straty polskie wg poszczególnych relacji, odniesione w szarży na Turków w dniu 7 IX 1621.

autor relacji

treść

zabici

ranni

Ostroróg

„I w tej potrzebie p. połocki barzo

posieczony trzeciego dnia umarł; towarzy-

stwa z tych rot wszystkich zginęło

dwanaście, rannych nie mało, pacholików

zabitych małoco”

Rotmistrz – 1 (Mikołaj
Zenowicz)
Towarzysze – 12
Pocztowi – „małoco zabitych”

„rannych niemało”

Zbigniewski

„W tym razie i pogromie pogaństwa ci z

chorągwi naszych zginęli: hetmański

chorąży ścięty i chorągiew wzięta, p.

Bałaban, p. Dołmat młodszy, p. Koleński, p.

Wojnarowski; p. połocki sam szkodliwie

posieczony trzeciego dnia umarł, p.

Wiśniewski, Doktorowicz z p.Rudominowej

roty: sam w rękę raz uderzony odniósł, a

rodzonego [brata] swego p. Jerzego pozbył,

który ścięty jest i siedm towarzystwa

mianowicie: p. Mogilnicki, p. Kindowski, p.

Laskowski, p. Wieliczko, p. Warcha,

Bykowski, Osipowski; z p. Sieniawskiego:

p. Harbicki.”

Rotmistrz – 1 (M.Zenowicz)
Chorąży – 1
Towarzysze – 15 (Bałaban,
Dołmat, Koleński,
Wojnarowski, Wiśniewski,
Doktorowicz, Jerzy
Rudomina, Mogilnicki,
Kindowski, Laskowski,
Wieliczko, Warcha,
Bykowski, Osipowski,
Harbicki)
Pocztowi – b.d

Rotmistrz – 1 (Jan
Rudomina)
Towarzysze i
pocztowi – b.d

Lubomirski

„Z tych czterech chorągwi naprzód jmć p.

połocki bardzo posieczony trzeciego dnia

Rotmistrz – 1 (M.Zenowicz)
Chorąży – 1

b.d

34[34]

Piasecki (a za nim „nieznany autor” przedrukowany w Pamiętnikach do panowania...) twierdzi (s. 295), że w tym

dniu we wszystkich starciach zginęło ponad 5000 Turków. Autor Diaryusza wojny tureckiej (s. 139) podaje całkowitą
liczbę poległych w tym dniu Turków na znacznie realniejszym poziomie – 1500.

35[35]

Zbigniewski, Diariusz, s. 49.

36[36]

Ostroróg, Dziennik, s. 22.

37[37]

Potocki, Wojna, cz. 6, wiersz 287.

38[38]

Tamże, wiersz 514.

umarł, chorąży jmci p. hetmana wraz z

chorągwią; z towarzystwa p. Bałaban, p.

Dołmat, p. Wojna, p. Kotowski, p.

Wojnarowski, p. Łopatka, p. Wiśniewski, p.

Dochtorowicz, p. Kołłontaj, p. Jerzy

Rudomina, p. Mogilnicki, p. Czudowski, p.

Faliszewski, p. Wieliczko, p. Tyszkiewicz,

p. Bykowski, p. Osipowski, p. Harbicki”

Towarzysze – 18 (Bałaban,
Dołmat, Wojna, Kotowski,
Wojnarowski, Łopatka,
Wiśniewski, Dochtorowicz,
Kołłontaj, Jerzy Rudomina,
Mogilnicki, Czudowski,
Faliszewski, Wieliczko,
Tyszkiewicz, Bykowski,
Osipowski, Harbicki)
Pocztowi – b.d

Sobieski

„Z naszej strony zabito p. Mikołaja

Zenowicza kasztelana połockiego, który jak

konia zbył, szyszak mu z głowy spadł, i tak

go po twarzy i po głowie posiekłszy i

potłukłszy, i tamby go zaraz końmi starli, aż

go nasi na pół umarłego odgromiwszy, do

obozu zwiedli; trzeciego dnia umarł

szczęśliwie, bo tak krew hojnie przelaną

wierze świętej chrześciańskiej miłej

ojczyźnie swej poświęcił, sławnie, bo

mężem się na tem miejscu stawił, i mężem

poległ. Zabito z roty jmci p. hetmana

wielkiego towarzystwa sześć i chorążego i

chorągiew wzięto, rannych ośmnaście; p.

połockiego towarzystwa trzech tamże

zginęło; p. krajczego dwaj; p.

Rudominowych dziewięć, między którymi i

brat jego rodzony i sam p. rotmistrz ranny;

nabito i nastrzelano [także] pacholików i

koni.”

Rotmistrz – 1 (M.Zenowicz)
Chorąży – 1
Towarzysze:
- rota hetmańska (6)
- rota Zenowicza (3)
- rota Sieniawskiego (2)
- rota Rudominy (9)
Pocztowi – b.d

Rotmistrz – 1
(J.Rudomina)
Towarzysze i
pocztowi:
- rota hetmańska
(18)
- pozostałe roty b.d

autor

Diaryusza

wojny

tureckiej

„[...] z naszych p. płocki usieczony w kilka

dni umarł. Chorągiew hetmańską wzięto, i

naszych ze wszystkich chorągwi ze 30

zginęło. [...] W tej potrzebie zginął p.

Matiasz Wojnarowski, młodzieniec bardzo

grzeczny”

Rotmistrz – 1
Towarzysze – Matiasz
Wojnarowski
Pocztowi – b.d
Łącznie 30

b.d

Piasecki

„Polaków dwudziestu tylko zginęło, więcej

ranionych; Zieniewicz kasztelan połocki z

odniesionych w tej potrzebie ran trzeciego

dnia umarł. Chorąży Chodkiewicza

Jankowski od wykiełznanego konia w tłum

wojska nieprzyjacielskiego uniesiony,

zabity-li czy żywcem pojmany, niewiadomo

[...]”

Rotmistrz – Zenowicz
Chorąży – 1 (Jankowski)
Towarzysze i pocztowi – b.d
Łącznie – 20

„więcej [niż 20]
ranionych”

„nieznany

autor”

Pamiętnika

panowania

„Z polskiej strony dwudziestu zginęło,

postrzelonych i ranionych siła było, i

Zienowicz kasztelan połocki z postrzałów

otrzymanych trzeciego dnia zmarł,

buńczuczny Chodkiewicza hetmana mając

konia twardoustego, a nie mogąc onego

wstrzymać zamieszał się między Turki, czy

zginął, czy żywcem w niewolę dostał się,

nie widzieli natenczas [...]”

Rotmistrz – Zenowicz
Buńczuczny – 1
Towarzysze i pocztowi – b.d
Łącznie – 20

„postrzelonych i
ranionych siła”

Potocki

„Tam nam śmierć Zienowicza ozionęła [...]

sześć ze swej roty Chodkiewicz

towarzyszów traci, ale mu to najbardziej

serce tarapaci, że znak jego, szczęśliwie z

okazyj tak wielu wyniesiony, dziś został

przy nieprzyjacielu. Jankowski był

chorążym, z którym szkapa w huku

wziąwszy na kieł ni jeźdźca słucha ni

munsztuku. Skoro pana w najgorsze

labirynty wprawi, tam i zgubi, a turkom

chorągiew zostawi. [...] Trzech padło

towarzyszów przy swym pułkowniku

[Zenowiczu]. Dziewięć Rudominowych

dostało się łuku tamtej śmierci; tamże legł

Rotmistrz – 1 (M. Zenowicz)
Chorąży – 1 (Jankowski)
Towarzysze:
- rota hetmańska (6)
- rota Zenowicza (3)
- rota Sieniawskiego (3)
- rota Rudominy (9)
Pocztowi – dopełniali liczbę
do 30 zabitych, czyli zginęło
ich 7

Porucznik – 1
Towarzysze i
pocztowi – b.d

brat jego rodzony. Trzech postradał

Sieniawski [...] Porucznik Rudominów

ranny [...] i inszych wiele na tym placu

cnoty swej otrzymali piętna [...]. Pachołków

też coś w onej szeregowych zrucie [ruinie];
owo trzydzieści ludzi zginęło w kompucie”

Na tej podstawie możemy ustalić straty poszczególnych chorągwi:

Tab. 8 Łączne straty polskie odniesione w szarży na Turków w dniu 7 IX 1621.

chorągiew

zabici

ranni

rotmistrzowie

towarzysze

pocztowi

rotmistrzowie

towarzysze

pocztowi

Jana Karola

Chodkiewicza

(Bałaban,

Dołmat,

Koleński,

Wojnarowski)

+ 1 chorąży

(buńczuczny)

Jankowski

b.d

Mikołaja

Sieniawskiego

(Harbicki)

b.d

Mikołaja

Zenowicza

(Mikołaj

Zenowicz)

(Wiśniewski)

b.d

Jana

Rudominy

(Doktorowicz,

Jerzy

Rudomina,

Mogilnicki,

Kindowski,

Laskowski,

Wieliczko,

Warcha,

Bykowski,

Osipowski)

b.d

(Jan

Rudomina)

b.d

Zabici towarzysze, o nieustalonej przynależności:
Wojna, Kotowski, Łopatka, Kołłontaj, Czudowski, Faliszewski, Tyszkiewicz,

Łącznie

> 20 („rannych niemało”,

„postrzelonych i ranionych

siła”, „więcej [niż 20]

ranionych”)

Jak widać w całej szarży zginęło 30 kawalerzystów. Pamiętając o tym, że łączna liczebność żołnierzy pod chorągwiami
polsko-litewskimi zaangażowanymi w tą akcję wynosiła 600-650 widzimy, że zabici stanowili 4,6-5% stanu tych
jednostek.

Wpływ szarży na Turków

Szarża chorągwi polskich zakończona rozbiciem i przepędzeniem jazdy tureckiej miała olbrzymi wpływ na

morale tureckie. Jak notowali dwaj uczestnicy bitwy (Ostroróg i Sobieski przy czym Ostroróg wyjaśnia, że wiedza ta
czerpana była od samych Turków

39[39]

), widok pogromionych Turków przywiódł do płaczu tureckiego sułtana.

Szarża ta miała także wpływ na późniejszą taktykę dowódców tureckich. Lubomirski pod datą 9 IX 1621

notuje:

„Widząc nieprzyjaciej, że z ussarskiem wojskiem daleko insza sprawa niż się spodziewał [...] potęgę wszystką posłał na
Kozaki”

40[40]

39[39]

„[...] Powiadają pp. Komisarze, którzy w obozie na traktatach byli, że im jeden znaczny Turczyn powiedział, iż

cesarz turecki z jadu [tj. bezsilnej złości] kilkakroć płakał na nieszczęśliwe powodzenie tej wojny, a pierwszy raz w ten
czas, kiedy kilka chorągwi naszych do dziesiąci tysięcy Turków aż do obozu pędziło, co było dnia siódmego
Septembra, bo wtenczas przed jego oczyma uciekali, a on nikczemność ich z jadu opłakiwał.” (Ostroróg, Dziennik, s. 37
– 38.).

40[40]

Lubomirski, Diariusz, s. 84.

Jak widać dowódcy tureccy w obawie ponownego starcia się z husarią, zrezygnowali z atakowania obozu polsko-
litewskiego, skupiając swoje siły na dobywaniu słabszego w ich mniemaniu obozu kozackiego.

Uwagi i wnioski

Szarża jazdy polskie na jazdę turecką została przeprowadzona w terenie sprzyjającym kawalerii. Co prawda

teren wznosił się nieco w kierunku wojsk tureckich, ale nie przecinały go żadne przeszkody naturalne

41[41]

Atuty szarżujących Polaków:

•

Szarżujący Polacy mieli za swoimi plecami wały własnego obozu, skąd mogli spodziewać się wsparcia ogniowego i

dokąd w razie niekorzystnego rozwoju sytuacji mogli się wycofać.

•

Posiadanie uzbrojenia ochronnego (zbroje) tak przez husarzy jak i rajtarów. W starciu z nielicznie opancerzonymi

Turkami, dawało to jeźdźcom polskim dużą przewagę. Bardzo sugestywnie opisał to Potocki.

•

Przewaga w uzbrojeniu zaczepnym husarii nad Turkami. Husarze posiadali kopie o długości przewyższającej każdą

ówczesną broń drzewcową.

•

Szarżę poprowadził sam Chodkiewicz, charyzmatyczny wódz, którego obecność musiała wybitnie podnosić morale

polskich kawalerzystów.

•

Dużym atutem było także to, że Turcy przed tym starciem lekceważyli husarię (pisze o tym Lubomirski).

Atuty Turków:

•

Przygniatająca (nawet do 15-ciokrotnej!) przewaga liczebna

•

Otwarty teren, umożliwiający wykorzystanie tej przewagi (przegrupowanie wojsk i manewr na skrzydła wojsk

polskich)

•

Prawdopodobnie Turcy posiadali dobre morale, które wynikać mogło z powodzenia jakie na tym odcinku osiągnęły

parę godzin wcześniej wojska muzułmanów. Niestety brak dostępu do tureckich źródeł nie pozwala na zweryfikowanie
tej hipotezy.

•

Teren opadający w stronę wojsk polskich

Wydaje się, że o sukcesie szarży husarii wspieranej przez rajtarów zadecydował głównie czynnik

psychologiczny oraz zaskoczenie. Dufni w swoją przewagę liczebną i lekceważący jazdę polską Turcy, zostali
zaatakowani przez husarzy, którzy zdecydowanie dominowali nad nimi pod względem technicznym (zbroje, kopie).
Być może dominowali także wyszkoleniem i doświadczeniem, gdyż atakujące wojsko polskie było wojskiem
regularnym, a większość jazdy tureckiej mogło stanowić pospolite ruszenie

42[42]

Także   kierunek   (na   prawą   flankę   tureckiego   prawego   skrzydła)   i   gwałtowność   ataku   kawalerzystów   polskich
najprawdopodobniej   zaskoczyły   muzułmanów.   Jeśli   chodzi   o   kierunek   ataku   jazdy   polskiej,   to   mógł   on   być
zaskoczeniem dlatego, że Turkom mogło się wydawać, że od tej strony są dostatecznie chronieni przez własną artylerię.
Co więcej, żołnierze tureccy mogli nie mieć pojęcia o szykujących się do starcia polskich chorągwiach, gdyż były one
zakryte przed ich wzrokiem przez szaniec Denhoffów. Nagłe pojawienie się wojsk litewsko-polskich i ich atak na tym
kierunku musiał więc zaskoczyć muzułmanów.
A   jeśli   chodzi   o   zaskoczenie   Turków   gwałtownością   ataku,   to   zwrócić   należy   uwagę   na   jeden   fakt.   Bitwa   pod
Chocimiem zaczęła się już 2 IX i przybrała ona formę walk o umocnienia obozu kozacko-litewsko-polskiego. Wojsko
polskie do 7 IX nie wykazywało się wielką ochotą na stoczenie otwartej bitwy polowej

43[43]

. Jazda polska jak dotąd była

wykorzystywana tylko marginalnie i nie wykazała się jeszcze swoimi walorami. Uśpiło to z pewnością czujność
muzułmanów.

Szarża jazdy polskiej była bolesnym zderzeniem się żołnierzy osmańskich z rzeczywistością. Zaskoczeni

kierunkiem i gwałtownością ataku, zaskoczeni skutecznością polskiej broni zaczepnej i słabością swojej broni w starciu
z chronionymi przez zbroje husarzami, żołnierze tureccy najprawdopodobniej spanikowali. Panika czołowych
oddziałów, której dowództwo tureckie nie zdołało opanować, ogarnęła pozostałą część armii, która zaczęła pierzchać z

41[41]

Plastyczny obraz ukształtowania terenu i rozmieszczenia obozów, i wojsk w bitwie pod Chocimiem przedstawia

szkic z epoki autorstwa J. Lauro (reprodukcja w: Żygulski jun., Odsiecz, rys. 50.).

42[42]

Jazda turecka pod Chocimiem składała się z dwóch komponentów. Jednym z nich byli zawodowi sipahowie,

których liczba była jednak stosunkowo niewielka. Zdaniem Podhorodeckiego pod Chocimiem było ich tylko 8000
(Podhorodecki, Raszba, Wojna, s. 169). Drugim komponentem, była jazda będąca faktycznie pospolitym ruszeniem
lenników, zobowiązanych do służby wojskowej. Liczebnie, górowała ona wielokrotnie nad jazdą zawodową. Niestety
nie wiemy, którzy żołnierze brali udział w starciu z jazdą polską.

43[43]

Był to efekt narzucenia swej woli hetmanowi Janowi Karolowi Chodkiewiczowi przez komisarzy wydelegowanych

z ramienia sejmu. Chodkiewicz od początku bitwy forsował ofensywny model prowadzenia działań zbrojnych; dążył do
walk w otwartym polu i atakowania nieprzyjaciela. Komisarze jednak obawiali się rzucać wszystko na szalę losu i
optowali za działaniami defensywnymi. Na obawy komisarzy wpływała znaczna przewaga liczebna Turków a także
znajomość słabej strony armii tureckiej, w której zdecydowanie górowała kawaleria nad piechotą. Taka struktura armii
tureckiej preferowała działania obronne Polaków – walkę na szańcach (Polacy dominowali liczebnie w piechocie) a nie
w otwartym polu (Turcy mieli w kawalerii przygniatająca przewagę liczebną). Dopiero opisywane tutaj wydarzenia
sprawiły, że w kolejnych dniach armia polska dążyła do działań w otwartym polu, lecz jak to już pisaliśmy, z kolei
Turcy mając w pamięci szarżę husarii, unikali walk z jazdą polską.

pola bitwy. Gwałtownie rozszerzająca się panika nie pozwoliła także dowódcom tureckim wykorzystać sprzyjającego
terenu i wykonać manewr oskrzydlający szarżujących husarzy i rajtarów. W efekcie czego ok. 600-650 jeźdźców
litewsko-polskich spędziło z pola ok. 15-krotnie liczniejszą armię turecką. Jazda litewsko-polska zrobiła to kosztem
zaledwie 30 zabitych kawalerzystów. Zaskoczenie i panika kosztowała Turków ok. 500 zabitych. Jedynie zapadające
ciemności uratowały ich przed większymi stratami a Polakom przeszkodziły w wykorzystaniu tego sukcesu.

------------------------------------------------------------------------------------------------------

Relacje o szarży husarskiej pod Chocimiem w dniu 7 IX 1621

1. Relacja Jana Ostroroga

„Wtorek, siódmy dzień września
Z południa wielką mocą Turcy poszli na szańce kozackie, które jeszcze dokończone nie były, których oni pięć godzin
dobywając, cztery szturmy stracili; tymczasem z drugiej strony poszli drudzy wielkim nawałem ku prawej stronie i
przeszedłszy szańce Życzewskiego i Slatkowskiego, i półtora sta piechoty z nimi pobiwszy, krom tych, co uciekając na
swych grzbieciech ich w obóz prowadzili, ale jednak potem z okopów wyparci byli od ochotników, którzy z wielkiego
obozu wypadali; ale znowu mało co potem z więtszą potęgą we dwudziestu tysięcy ludzi ku temu miejscu godzili,
chcąc znowu do szturmu przypuścić. Jmć. p. wojewoda wileński p. hetman wielki [tj. Jan Karol Chodkiewicz]
zrozumiawszy ich, kazał kilką chorągwi do nich skoczyć ussarskim, mianowicie swojej, jmć. p. Mikołaja
Sieniawskiego krajczego koronnego, którego też i straż była, p. połockiego, p. Rudominowej rajtarskiej; tak Pan Bóg
zdarzył, iż o nich wszystkie kopije pokruszywszy, przy P. Rudominowej gęstej strzelbie wsparli ich, na których jechali
z siłami aż w las ku taboru ich, gdzie trup turecki gęsty padł. I w tej potrzebie p. połocki barzo posieczony trzeciego
dnia umarł; towarzystwa z tych rot wszystkich zginęło dwanaście, rannych nie mało, pacholików zabitych małoco;
Baszów tureckich zginęło dwu w tej potrzebie, z których jednego w nocy z świecami pilno szukano, i jako potem
więźniowie powiadali, że to był Basza jeden barzo u Turków wzięty.”

44[1]

„[...] Powiadają pp. Komisarze, którzy w obozie na traktatach byli, że im jeden znaczny Turczyn powiedział, iż cesarz
turecki z jadu [tj. bezsilnej złości] kilkakroć płakał na nieszczęśliwe powodzenie tej wojny, a pierwszy raz w ten czas,
kiedy kilka chorągwi naszych do dziesiąci tysięcy Turków aż do obozu pędziło, co było dnia siódmego Septembra, bo
wtenczas przed jego oczyma uciekali, a on nikczemność ich z jadu opłakiwał.”

45[2]

Relacja Prokopa Zbigniewskiego

„7. Septembris

Wojsko nasze z rozkazania jmć pp. hetmanów wałów pilnowało, których jeszcze dorabiano. Turcy o południu

jakoś samem insperate [niespodziewanie] wpadłszy impetem wielkim pod szańce nasze, kilkadziesiąt piechoty wybrań-
ców wysiekli: rotmistrzów dwóch p. Slatkowskiego i Życzewskiego ścięli, chorągwie dwie wzięli i śmigownic ośm,
które księcia Zasławskiego były. Po nieszporach zaś tegoż dnia pierwszem uwiedzeni szczęściem, z lasu gę sto się
ukazując, ku tymże szańcom następowali; skoczyły ochotne chorągwie naszych 4 mianowicie: jmci p. hetmana, jmci p.
połockiego, p. Sieniawskiego i p. Rudominowa; mężnie się z nieprzyjacielem starli. Szczęśliwie im się za łaską bożą
powiodło, gdyż wszytkie drzewka skruszyli, i rzadki pacholik coby swego na kopią nie wziął. Położyli na placu do 500
pogaństwa, rannych sowito, bo i jeden nasz koniem kilka ich obalając, na ziemię walając się siekli Turków; zaczem
zaraz odwrót [Turcy] uczyniwszy, tył w las za górę podawali. W tym razie i pogromie pogaństwa ci z chorągwi naszych
zginęli: hetmański chorąży ścięty i  chorągiew wzięta, p. Bałaban, p.Dołmat młodszy, p. Koleński, p. Wojnarowski; p.
połocki sam szkodliwie posieczony trzeciego dnia umarł, p. Wiśniewski, Doktorowicz z p.Rudominowej roty: sam w
rękę   raz   uderzony   odniósł,   a   rodzonego   [brata]   swego   p.   Jerzego   pozbył,   który   ścięty   jest   i   siedm   towarzystwa
mianowicie:   p.   Mogilnicki,   p.   Kindowski,   p.   Laskowski,   p.   Wieliczko,   p.   Warcha,   Bykowski,   Osipowski;   z   p.
Sieniawskiego: p. Harbicki. Stąd potem różne dysswazye [odradzania] i mowy między rycerstwem urosły: czemużeśmy
zatem (które się z pomocą boską podało) szczęściem nieprzyjaciela tył podającego nie gonili? Lecz  fatis to supremis
[wyrokom to boskim] raczej a nie dyskursom ludzkim przypisać się musi: bo jmć pp. hetmanom jako wodzom więcej
chorągwi spuszczać [wysyłać do walki] nie zdało się; ale pogaństwo aż do lasa naszy wsparli, i dwu Baszów znacznych
zabili”

46[3]

3. Relacja Stanisława Lubomirskiego

„D. 7 Septembris
Przed chrustami, które gęste za szańcami na około obozu były, kazał był jmć p. hetman zawżdy piechotę na zasadzkach
mieć dla fortelu pogańskiego, gdzie siedząc ustawnie uprzykrzyło się naszym dla gołoledzi, jakoby stać, jęli sobie
szańce kopać, które póki lasa było nie wyrąbano, niewadziły: ale gdy się odkryły chrusty, już i szańców onych albo
było nie trzeba, albo warowniejszych. Jakoż Niemcy jmci p. Wajera wojewody chełmińskiego i piechota jmci p.
podczaszego umocnili je byli nieźle, ale wybrańcy bardzo licho i strzegli ich niedbale; zaczem Turcy tego dnia lub z
języka jakiego, lub z przejrzenia własnego (bo się tam najczęściej przejeżdżali) upatrzywszy jeden szanc niedorobiony i
piechotę w nim śpiąca, trochę z południa wpadli weń i zabiwszy dwóch rotmistrzów ledwo że nie w spiączki [śpiących]
Slatkowskiego i Życzewskiego i do tego piechoty kilkadziesiąt, porwali dwie chorągwie i dwa wózki hakownic i poszli
impune [bezkarnie] wykrzykując do obozu swego z wiktoryą. Do tych wypadło było niemal wszystko wojsko chcąc
arreptam prosequi fortunam [pochwyconego szczęścia dalej dobywać] na nas; a jmć p. hetman też żałosny z onego
niedbalstwa swoich do straży ordynaryjnej [zwyczajnej] polnej wywiódł pod szańce jmć pp. Denhoffów kilka chorągwi

świeżych; a gdy poganie gwałtownie następowali, wypadł wprzód sam z swoją chorągwią, za nim jmć p. połocki, jmć
p. Sieniawski Mikołaj, jmć p. Rudomina, i nie licząc nieprzyjaciela uderzył się oń tak, że wszystką tych przeszłych lat
jaką miał (jakoż miał, bo i w tej ich imprezie na same tylko Niemcy i Kozaki oglądali się) ohydę ussarz nasz, haniebnie
ją z animuszów ich wybił i wiecznej wiary sobie sławę dobra u nich restaurował: bo i z nierówną bardzo garścią o kilka
tysięcy komunnika uderzyli się a tak, że wszystko wojsko, które temu czołu w posiłku stało, poszło nazad jak oparzone.
Jakoż nic nam do zupełnie wygranej bitwy dziś nie dostało, tylko to samo, że dobijać nie miał kto. Z tych czterech
chorągwi naprzód jmć p. połocki bardzo posieczony trzeciego dnia umarł, chorąży jmci p. hetmana wraz z chorągwią; z
towarzystwa p. Bałaban, p. Dołmat, p. Wojna, p. Kotowski, p. Wojnarowski, p. Łopatka, p. Wiśniewski, p.
Dochtorowicz, p. Kołłontaj, p. Jerzy Rudomina, p. Mogilnicki, p. Czudowski, p. Faliszewski, p. Wieliczko, p.
Tyszkiewicz, p. Bykowski, p. Osipowski, p. Harbicki

”

47[4]

4. Relacja Jakuba Sobieskiego

„7 Septembris

Rano poczęli się Turcy przymykać pod Kozaki; Lermunt też oszańcował się szańcem, który przymknął z jednej

strony do p. Denhofa, a z drugiej strony do taboru kozackiego, w bok mu od obozu naszego stała w posiłku piechota
księcia Zasławskiego, Jelskiego, i Rakowskiego. Turcy strzelawszy do Kozaków długo, obrócili strzelbę do p. Denhofa,
ale   piechota   wypadłszy   z   szańców   rozgromiła   ich;   przymknęli   potom   końmi   działo   naprzeciwko   bramie   jmci   p.
hetmana polnego  ku szańcom  i taborkom  naszym, co przed okopem były:  poczęli gęsto strzelać, kule aż w obóz
wlatywały niedaleko namiotów Królewiczowych. Dzienną straż u bramy jmci p. hetmana polnego odprawowała jedna z
chorągwi   ussarskich   p.   krajczego   i   sto   koni   p.   Glinieckiego;   poczęli   im   szeregi   mieszać   i   towarzysza   jednego
Jarczewskiego zabito, aż się chorągiew chrustem musiała  ku obozowi  naszemu pomknąć. Kilka chorągwi pieszych
podle bramy jmci p. hetmana polnego oszańcować się miały,   ale   leniwo  jakoś około tego robiąc, szańców byli nie
dokończyli jeszcze, przystęp też tam i konnymi był bardzo łatwy, bo dziura wielka była od taborków jmci p. hetmana
wielkiego, które także były przed okopem aż do tych     szańców zaczętych. Upatrzywszy Turcy miejsce sposobne,
wielką   mocą   i   pieszo   i   konnymi   z   pałaszami   dobytemi   gęstemi   pułkami   do   onych   chorągwi   pieszych   skoczyli:
ubezpieczonych naszych zastali, bo i posłuchów nie mieli, i Życzewski z Slatkowskim rotmistrzowie południowym się,
jako wśród Polski, snem i wczasem [odpoczynkiem] zabawiali. Poczęli już byli z taborków jmci p. hetmana wielkiego z
chorągwiami   uciekać piesi, aż ich jmć p. krajczy z towarzystwem swem zaganiał. Turcy wpadłszy w tamte szańce
Życzewskiego, i samym im łby poucinali i piechoty pod sto zabili. Wzięli  wszystkie niemal po chrustach trupy bez
głów, które dla ulafy [nagrody]  cesarskiej ucinali i, przed cesarza nosili, udając piechotę naszą za ludzie przednie
pobite. Chorągiew także pieszym odjęli, i z chrustów pod same wały nasze podbiegali. Obaczywszy to  towarzystwo
nasze co na wałach stało, skoczył ochotnik zaraz, i tak ich   wystrzelali i wysiekli z chrustów; trupów z kilkanaście
pogańskich znaleziono, między któremi znać było jednego człowieka znacznego. Ale im był lepiej wyszedł ten impet
na piechotę: chcąc zaraz posiłków naszych dywertyment uczynić, z chorągwiami popędziwszy się u murowanej cerkwi,
gdzie jeszcze dosyć słabe miejsce obozu naszego było, okrzyk wielki uczynili; pobiegł tam był jmć. p. hetman polny,
największego się z tamtej strony gwałtu spodziewając. U różnych miejsc pogaństwo dnia tego skakało, bo i furyą
wielką napadli pułkami okrytemi [licznymi] na p. wojewody chełmińskiego szańce; wytrzymał p. wojewoda statecznie,
i aż do samych szańców przypuścił, polem  dopiero strzelbę gęsto wraz wypuścił, która dobrze nadraziła i obmierziła
tamto miejsce na potem. Znowu im zasmakowały onej piechoty szańce; był na ten czas ze dwiema sty [czyli 200] koni
na straży dziennej p. krajczy koronny, wywiódł był jmć p. hetman wielki pułk swój, p. połockiego, p. poznańskiego, p.
starosty orszańskiego.    Turcy szabel i pałaszów dobywszy, hufcami okrytemi poskoczyli ku szańcom rozerwanym;
krzyknie jmć p. hetman wielki na p. krajczego, żeby się o nie uderzył; właśnie mu się z pod brzegu potkać przyszło:
sam też jmć p. hetman wielki choć na zdrowiu schorzały, ale w sercu i animuszu nader czerstwy, chorągwi swojej
skoczyć kazał i p. połockiego i Rudominowej, i sam się przywodząc potkał. Skruszyli nasi raźno kopie i uderzyli się o
nich: jako o mur tak się im potkać przyszło. P. krajczy naprzód na skrzydle prawem, jmci p. hetmana wielkiego
chorągiew w pośrodku na czele, w lewom skrzydle p. połockiego, a w pobocznym posiłku p. Rudominowa, skoro kopie
skruszyli okryli i zamieszali się, powstał krzyk wielki i błysk szabel i pałaszów. Posłał zaraz jmć p. hetman wielki z tem
do jmci p. hetmana polnego, aby swem skrzydłem posiłkował. Towarzystwo wszystko u wału z konnymi było; wypadły
dosyć prędko chorągwie w pole, sprawił jmć p. hetman polny pułki swoje, ale że już i  bić nie było kogo, bo sromotnie
z placu uciekali, i noc też następowała, nawet i p. poznańskiego i jmci p. hetmana wielkiego samego i p. starosty
orszańskiego pułkom potkać się nie przyszło w pogotowiu i skrzydłu jmci p. hetmana polnego, co  dalej stało. Tak ręka
Pańska przez cztery tylko chorągwie sama wojska pogańskie   zraziła i wiele buty i nadętości ich zniżyła. Okryły się
dąbrowy i pola gęstym pogańskim trupem, znaczniejszych całą noc z świecami szukali; owo zgoła wszystek dzień ten
był nam dosyć za miłosierdziem Pańskiem sławny, pogaństwu sromotny i straszny, który wiele rad ich zmieszał, i
dzikiemu temu lwięciu cesarzowi samemu nie jedną łzę wycisnął, że cztery tylko chorągwie przy oczach jego  robur
[moc] jego przedniejszy i komunnika najprzedniejszego z pola spędziły. Z naszej strony zabito p. Mikołaja Zenowicza
kasztelana połockiego, który jak konia zbył, szyszak mu z głowy spadł, i tak go po twarzy i po głowie posiekłszy i
potłukłszy, i tamby go zaraz końmi starli, aż go nasi na pół umarłego odgromiwszy, do obozu zwiedli; trzeciego dnia
umarł  szczęśliwie,     bo tak    krew  hojnie  przelaną  wierze  świętej  chrześciańskiej  miłej  ojczyźnie  swej  poświęcił,
sławnie, bo mężem się na tem miejscu stawił, i mężem poległ. Zabito z roty jmci p. hetmana wielkiego towarzystwa
sześć   i   chorążego   i   chorągiew   wzięto,   rannych   ośmnaście;   p.   połockiego   towarzystwa   trzech   tamże   zginęło;   p.
krajczego   dwaj; p. Rudominowych dziewięć, między którymi i brat jego rodzony i sam p. rotmistrz ranny; nabito i
nastrzelano [także] pacholików i koni. Tegoż przecie dnia i do Kozaków zaporoskich, którzy okop swój byli poprawili,
i do Lermunta, także do naszej co z nim była piechoty impet czynili Turcy: skoro i Kozakom, i naszym do szabel przy-
szło, wszystka dolina dobrze się trupem pogańskim okryła.”

48[5]