plik

MICHAEL GRANT – MITY RZYMSKIE

Rozdział 1

Rzym i Eturia poza obrębem mitologii

Należy odróżnić Rzym archeologiczny od Rzymu mitycznego, są to dwa odrębne pojęcia.
Rzym  wziął  początki  od  Latynów,  którzy  posługiwali  się  mową  indoeuropejską.  Latyni  z
czasem wędrowali łącząc się z różnymi imigrantami. Dowodem na ich istnienie są 2 rodzaje
pochówków,  jakimi  się posługiwali:  palenie  zwłok  i  grzebanie  ich.  Zastosowanie  jednego  z
nich na danym  terenie świadczy  o  tym,  która była to  grupa i  skąd przybyli,  bowiem ludzie
mieli  skłonności  do  trzymania  się  obyczajów  z  tych  miejsc,  z  których  przybyli.  Wpływ  na
powstanie mitów miała geografia m.in. góry 7 wzgórz rzymskich nad Tybrem. Innym ludem
byli Sabini, którzy nie odegrali żadnego znaczenia dla powstania Rzymu, ale dla jego kultury.
Wczesny  Rzym  był  więc  mieszanką  wielu  różnych  imigrantów,  ponieważ  był  dobrze
położony  geograficznie  i  dopiero  z  czasem  stał  się  jednolity.  Największy  wpływ  na  jego
kulturę mieli Etruskowie, których kultura miała cechy orientalne, mieli inne imiona, wierzyli
w  religię  objawioną,  wróżby,  inne  techniki  artystyczne.  Mieli  cechy  orientalne,  ponieważ
stykali  się  ze  Wschodnimi  artystami  (Syria,  Fenicja),  handlowali  z  nimi  i  wzajemnie
przejmowali swoje zwyczaje. Szczególnie przejęli zwyczaje Greków (widoczne na wazach i
innej  ceramice),  którzy  również  przyjęli  cechy  Wschodu  i  przyczynili  się  do  hellenizacji
Etrusków.  Powodem  tego  wymieszania  był  skarbiec  Greków  (Caere)  w  Delfach,  gdzie
czczono też bogów. (Wieje i inne kolonie greckie - wpływ na rzymskie mity). Te dwa miasta
Etruskie podbijając kolejne miasta zbliżyli się bardzo do Latynów w Rzymie. Latyni powoli
zaczęli przejmować ich kulturę, a także doszło do urbanizacji miasta. Z czasem Etruskowie
stopniowo  podbili  Rzym,  zmuszając  go  do  przyjęcia  ich  inżynierii,  rolnictwa,  alfabetu,  a
nawet  świątyni  Jowisza  i  Minewry.  Dopiero  jeden  z  władców  Kumy,  Aristomedes
Zniewieściały zdołał odeprzeć Etrusków i stopniowo Rzym się usamodzielniał.
  Z  czasem  Rzym  stał  się  republiką,  gdzie  największe  znaczenie  miały  bogate
arystokratyczne  rodziny  np.  Farbiusz  i  Klaudiusze  (wszystkich  wpływowych  rodzin  było  7)
wywarli oni duży wpływ na tworzenie i rozwój mitów. Wytworzyło to nowy problem, który
później  został  wykorzystany  w  mitach:  walkę  biednych  z  bogatymi  (doprowadziła  do
wprowadzenia  później  demokracji)  oraz  walkę  rzymian  z  małymi  osadami  otaczającymi
miasto (z czasem Rzym wszystkie pokonał i zaczął walczyć z Grecją) w wyniku wojen Rzym
stykał się z różnymi kulturami. Z czasem o władzę zaczęła walczyć między sobą arystokracja,
aby zdobyć przychylność ludzi manipulowali oni mitami, przekształcali je na swoją korzyść.
Opowieści  i  mity  utrwaliły  się  zwłaszcza  za  czasów  Oktawiana,  który  sprowadzał  pisarzy,
poetów i historyków, którzy na podstawie wcześniejszych tekstów, utrwalili mity np. Plutarch
- biografia mitologiczna.

ŹRÓDŁO WIEDZY O MITACH

A.GRECKIE

Wpływ  na  mity  greckie  miała  mitologia  kumejska.  Kuma,  prawdopodobnie  posiadała
własną  kronikę  historyczną,  opowieści  oralne,  później  spisywane  i  bibliografię  historyczną
władców  np.  o  Zniewieściałym.  Ta  literatura  nieznanych  autorów  była  wzorem  dla
późniejszych autorów, którzy wykorzystywali potrzebne wątki i wpisywali je w swoje działa
np. Hieronim z Kardii lub Hellanikos z Lesbos.
Upowszechniło się zwłaszcza wśród senatorów rzymskich pisanie dziejów rodów, romanse
mitologiczne  itp.  np.  Dionizjusz,  biografie  lub  historia  np.  Plutarch  (on  i  Dionizjusz
odróżniają  mit  od  rzeczywistości),  który  powołuje  się  na  bardzo  wielu  obcych  autorów  by

zrekonstruować mitologię.

B. ETRUSKIE

Niewiele źródeł etruskich przetrwało do dziś, ale dowodem na to, że z pewnością ich motywy
są  w  mitologii  rzymskiej  jest  przenikanie  ich  motywów  artystycznych  do  sztuki  rzymskiej.
Prawdopodobnie  Rzymianie  manipulowali  ich  mitami  wykorzystując  je  dla  swoich  celów,
dlatego niektóre ich fragmenty pozostały w mitologii rzymskiej, a resztę niszczono, gdyż była
obca. Mitologia etruska  była związana z tą  grecką, jednak oni  uczynili  z niej coś nowego  i
oryginalnego. O ich mitach wiemy z scen wyrytych na zwierciadłach z brązu, a także Księgi
Umarłych -zawierały przepowiednie i wróżby; sagi o proroctwach. Pisarzami byli np. Lucjusz
Tarucjusz,  Trackwicjusz  Priskus.  Arystokracja  tworzyła  drzewa  genealogiczne,  miasta
tworzyły pamiątki patriotyczne, gdzie utrwalane były podania obywatelskie i narodowe.

C. RZYMSKIE

Wywarła  najważniejszy  wpływ  na  mitologię.  Tworzyli  oni  kalendarze  świąteczne,  gdzie
zapisywano  różne  ważne  dla  kraju  wydarzenia  np.  wybudowanie  świątyni;  wytworzyły  się
kroniki  kapłańskie,  które  tworzyli  kapłani  w  świątyni,  a  następnie  umieszczali  w  swoich
domach, zawierały one wszystkie wydarzenia danego roku np. podpisanie traktatu. Stanowiły
one pokusę dla bogaczy, którzy, gdy potrzebowali dowolnie zmieniali daty lub wydarzenia na
swoją korzyść; kroniki rodzinne zawierające historię rodową, a także inne statystyczne dane
zgromadzone  przez  członków  rodziny  zatrudnionych  na  różnych  urzędach  (ułatwiało  to
oszustwa).  Mity  łatwo  wykształciły  się  wokół  dbałości  rzymian  o  pamięć  przodków  i
pogrzeby.  Ich  wizerunki  trzymano  w  domach,  gdzie  widniały  różne  pochwały  i  opisy  ich
życiowej  drogi,  mowy  pochwalne,  pieśni  o  przodkach  -  miały  wpływ  na  powstanie  mitów.
Również  w  wyniku  wojen  przejmowano  niektóre  mity,  zwłaszcza  greckie.  Rzymianie
wytworzyli  mity  w  odpowiedzi  na  opowiadania  greckie,  a  także  czuli  silną  potrzebę  takiej
tradycji, ponieważ każdy naród je miał, chcąc w ten sposób demonstrować niezależność (było
to  nie  możliwe  z  powodu  wspólnego  języka).  Najważniejszych  z  twórców  jest  Piktor,  ale
tworzył on dla korzyści własnej klasy rządzącej, mimo iż oddziela mity rzymskie od greckich.
Po nim wielu innych autorów, historyków poetów, dramaturgów (jeden czerpał od drugiego)
nadawało nowe kształty mitologii, próbując oderwać ją od korzeni greckich, jednak nie było
to całkowicie możliwe, ostatecznie elita rzymska ukształtowała mity. Dopiero Tytus Liwiusz z
Patavium ujął mity w wymiarze ludzkim.

Rozdział 3

1. GRECJA I RZYM: EUANDER I HERKULES

Dionizjusz z Halikarnasu opisuje przybycie Eneasz (Trojańczyka i Greka), syn Hermesa i
nimfy Temis, którzy przybył do Italii wraz z kolonią, z którą miał założyć w miasto. Spotyka
Euandera,  który  gości  go  u  siebie.  Obie  te  postacie  często  są  ze  sobą  mylone,  dlatego  że
pisarze  coraz  bardziej  rozbudowywali  kolejne  dzieła  o  nich  i  tak  np.  postała  Eneida,  która
stanowi  rozbudowaną,  barwną  opowieść  o  przybyciu  Eneasza  do  Euandera  i  razem
uczestniczą w dorocznym święcie. Rzymianie starali się także wyjaśniać powstanie każdego
miejsca  i  obiektu.  Motywy  np.  jaskini  pojawia  się  zarówno  w  greckiej  jak  i  rzymskiej
mitologii,  a  także  często  "wymieniano"  się  postaciami,  które  odgrywały  rolę  w  tworzeniu
jakiegoś rytuału np. Herkules (dlatego trudno powiedzieć skąd miał swój prawdziwy początek
z  Eturii  czy  Grecji)  -motyw  bohatera  walczącego  z  dziwnymi  potworami  pojawia  się  też  w

innych mitach np. Gilgamesz; motyw walki dobra ze złem - różne postaci historyczne np.
Juliusz Cezar czy Oktawian zostali również porównywani do takich bohaterów jak Herkules,
a nawet byli traktowani na równi z nim tzn. w sposób boski.

2. GRECJA I RZYM: ENEASZ

Zarówno  autor  Eneidy,  jak  i  Wergiliusz  w  swoich  dziełach  mówią,  iż  obaj  bohaterowie,
Enesza  i  Euander  byli  z  sobą  spokrewnienie,  umieszczając  to  w  swoich  dziełach  mieli
nadzieję  na  pogodzenie  Greków  z  Rzymianami,  stąd  w  opowiadaniach  widoczne  są  liczne
pojednania bohatera, Eneasza z bohaterami mitologii greckiej lub przechodzi taką samą drogę
jak  np.  Odyseusz,  który  schodzi  do  podziemi  lub  kult  Apollina,  motyw  snu  proroczego,
przybycie  Eneasza  do  Sycylii  miało  podkreślać  jego  związki  z  Sycylią,  Rzymianie  przejęli
więc  kult  matki  Eneasza  Afrodyty,  nazywając  ją  Wenus,  stawiając  jej  ołtarze,  a  nawet
świątynie. Ponad to Enasz służył, jako postać propagandowa w czasach Oktawiana Augusta, a
nawet  jeśli  nie  był  porównywana  do  Oktawiana  to  wykreowany  został  na  wzór  cesarza
(według  Wergiliusza),  a  także  by  był  elementem  łączącym  przeszłość  mitologiczną  z
teraźniejszością,  ludźmi  i  bohaterami  oraz  podkreślał  istotne  wydarzenia  z  przeszłości  w
teraźniejszości. Miało to na celu utrwalenie ludzi w słuszności, że ich czyny są wypełnieniem
proroczego  zapisu  z  przeszłości.  Jednakże  to  nie  usamodzielniło  mitów  rzymskich  od
greckich,  a  nawet  homeryckich  np.  pojedynek  Eneasza  z  Achillesem  w  mitach  jest
zapowiedzią  pojedynku  Achillesa  z  Hektorem  w  Iliadzie;  jednak  Eneasza  ratuje  bóg,
Posejdon,  jest  to  celowy  zabieg,  gdyż  uratowanemu  zostaje  zapowiedziane,  iż  został
uratowany w konkretnym celu m.in. będzie władać Troją.

3. ENEASZ W ETRURII I W LANCJUM:

Eneasz  był  ulubioną  postacią  mitologiczną  zarówno  w  Rzymie  jak  i  Grecji.  Był  postacią
chętnie  wykorzystywaną  w  literaturze  np.  przez  Wergiliusza  -  "Eneida",  obok  tej  postaci
Wergiliusz  umieszcza  jeszcze  inne  np.  Mezencjusz, Arrus  -którzy  mieli  być  symbolicznymi
sprzymierzeńcami etruskimi. Miało to na celu zjednoczenie tych dwóch państw. Eneasz został
wykorzystany  w  mitach  rzymskich,  ponieważ  miało  on  odegrać  konkretny  wpływ  na
Rzymian  i  się  z  nimi  połączyć:  Eneasz  miał  syna  Askaniusza,  który  założył  miasto  Alba
Longa, z dynastii tamtejszych królów wyszedł Romulus i Remus, mający założyć Rzym Nie
każdy  z  pisarzy  się  z  tym  zgadzał  i  woleli  zostać  przy  wersji,  w  której  to  Eneasz  założył
Rzym.  Eneasz  przywiózł  z  sobą  do  Lawinium  domowe  bóstwa  (penaty),  które  miały  być
dowodem  na  powiązanie  Rzymian  z  Trojańczykami,  ten  pogląd  przyjął  się,  dlatego
Rzymianie  przyjęli  bóstwa,  a  nawet  postawili  świątynię  Westy  i  ustanowiono  coroczne
święto.  W  efekcie  Rzymianie  zapragnęli  silnego  związku  z  Lawinium,  dlatego  przejęli  ich
symbole  i  obrzędy  by  ją  umocnić.  Eneasz  po  śmierci  stał  się  postacią  otaczaną  kultem.
Otrzymał  nazwę  Lar,  co  oznaczało  coś  w  rodzaju  ojca  narodu.  Lary  (postacie  bóstw)
odpowiadały  penacie  i  czczone  były  w  latarniach  domów  prywatnych.  Oktawian  również
wykorzystywał je do celów politycznych by rozwijać kulturę Larów z Rozdroży.

4. DYDONA

W Eneidzie Wergiliusza szczególnie ważny jest wątek zakochanej w Eneaszu Dydony,
która popełnia samobójstwo, gdy on postanawia ją zostawić wypełniając boskie polecenie.
Nie wiadomo skąd pojawiła się ona nagle w Kartaginie, gdzie przybył Eneasz. Jednak sposób,

w  jaki  została  opisana  przez  Wergiliusza  świadczy,  iż  motyw  ten  został  wykreowany  na
romantyczną  tragedię.  Dydona  miała  być  symbolem  Kartaginy,  miasta  uchodzącego  za
wiarołomne  i  zepsute.  Poślubiła,  bowiem  ona  Eneasz,  mimo  że  przysięgała  wcześniej
pierwszemu,  nieżyjącemu  mężowi,  iż  nie  poślubi  już  nigdy  nikogo.  (W  czasach  Oktawiana
kojarzona mogła być nawet z Kleopatrą i Antoniuszem). Eneasz przeżywa rozstanie z nią, ale
musi ją opuścić by wypełnić przeznaczenie, posłuszeństwo bogom i ojczyźnie. Jego przybycie
do  Kartaginy  było  symbolem  wszystkich  starć  Rzymu  z  bardziej  rozwiniętymi  kulturami.
Ponad to szczególnie ważny był motyw, w którym Eneasz ratuje z pożaru swojego ojca i syna,
utrwalany był wielokrotnie w malarstwie i na monetach. Wergiliusz podkreśla też celowo, że
nie ucieka on z Rzymu  z powodu pożaru ani błagań ojca, pozostaje w mieście tak długo, aż
przekonuje  go  matka,  bogini  Wenus,  a  ucieczka  ta  była  z  góry  zaplanowana  przez  Fatum.
Rzymianie  byli  ludźmi  bardzo  moralnym,  dlatego  i  mity  musiały  takie  być.  Tendencję  tą
wzmogło  przejęcie  greckiej  etyki  i  religii.  Powoływani  byli  nawet  fenicjałowie  -kapłani,
którzy  wszelkim  wojnom  mieli  nadawać  sprawiedliwy  i  pobożny  charakter  np.  wojna  z
Kleopatrą. Postać Eneasza była szczególnie ważna dla Oktawiana, który uznał go za główne
bóstwo, ponieważ był postacią odpowiadającą mu pod każdym względem m.in. patriotycznie,
religijnie,  etycznie,  rodzinnym,  który  Oktawian  starał  się  odtworzyć.  Eneasz  z  pochodzenia
był  mu  bliski.  Jego  postać  towarzyszyła  mu  nawet  w  pogrzebie,  gdyż  istniała  tradycja
mówiąca,  że  rodzina,  która  kultywowała  szczególnie  Eneasza  mogła  rościć  sobie  prawa  do
trojańskiego  pochodzenia.  Pomimo,  że  nigdy  nie  wznoszono  mu  świąt  czy  igrzysk  był
popularnym  bohaterem.  Zmieniła  to  właśnie  Eneida  Wergiliusza,  która  miała  na  celu
połączenie ludów z Rzymianami oraz umocnić narodową solidarność.

RODZIAŁ 4

1. PRZYGOTOWANIE DO DZIEJÓW ROMULUSA

W Eneidzie, Wergiliusz umieszcza kilka przy  Eneaszu kilka symbolicznych postaci  m.in.
króla  Latynusa  -bezsilnego  starca,  który  ma  symbolizować  przymierze  zawarte  między
Trojanami  i  Latynami.  Ponad  to  powstało  wiele  różnych  wersji  dotyczących  relacji  starca,
jako założyciela Rzymu, ale wszystkie miały za zadanie podkreślać, że Rzym był wytworem
latyńskim; Mezencjusz -odgrywa taką samą rolę jak Dydona, gdyż zgrzeszył dumą. Wrogość
między  Mezencjuszem,  a  Eneaszem  ma  symbolizować  napięcia  między  Atdeą,  a  miastami
sąsiednimi.
Grecy  uświadomili  Rzymianom,  że  Eneasz,  a  później  jego  syn,  Askiniusz,  nie  mogli
założyć  Rzymu  skoro  żyli  w  czasach  wojny  Trojańskiej,  a  miasto  zostało  założone  300  lat
później. Historycy nie mogąc, więc poradzić sobie z tak wielką luką w chronologii, uzupełnili
ją królami Alba Longi. Kolejnym władcą jedni przypisywali założenie miasta, a inni je obalali
twierdząc,  że  był  to  ktoś  inny.  Prawdopodobnie  wszystkie  założenia  są  tylko  mitycznymi
spekulacjami  (Rzymianie  za  wszelką  cenę  mogli  chcieć  uzupełnić  ten  brak,  bo  zazdrościli
Grekom tak bogatej mitologii). Zaczęto, więc zastanawiać się nad nazwą miasta Rzym, które
miało oznaczać "siła" lub "potęga" od słowa” rhome”. Rhome uznano za imię, które Eneasz
znał, jako Rhomus, później przekształcono imię na Romulus.

2.ROMULUS I REMUS

  Wiele  elementów  legendy  zapożyczono  z  historii  o  Tezeuszu  i  Edypie  np.  porzucenie
dzieci,  pierwszym,  który  wspomniał  o  tej  legendzie  jest  Alkimos.  Popularność  tego  mitu
przewyższyła  nawet  Eneasza,  przez  co  powstawały  coraz  to  nowsze  jego  wersje,  które

rozbudowywano.  W  pełni  rozwiniętą  legendę  podał  Fabiusz  Piktor.  Legenda  budziła  wiele
zainteresowania  i  dziwnych  wariantów,  zwłaszcza  wokół  matki  dzieci  Rei  Sylwii,  która
prawdopodobnie jest dowodem  na interesowanie się psychiką kobiety. W micie Rea zostaje
zgwałcona przez boga wojny Marsa, autorzy uciekli się właśnie do takiego sposobu ukazania
powstania Rzymu, gdyż po pierwsze miał on mieć charakter nadnaturalny, a więc interwencję
boga w życie ludzi, a także miał być prestiżowy, narodzinom dzieci miał towarzyszyć cud, i
niezwykłość. Powstało jeszcze wiele innych wersji tej legendy, w każdej jednak dzieci miały
począć się w cudowny i niezwykły sposób z ognia lub iskry.
Cały mit pełen jest symboliki m.in. bliźniacy zostali zapożyczeni z mitów Greckich, gdyż
u  nich  często  założycielami  miasta  byli  bliźniacy;  porzucenie  dzieci  w  koszyku  na  wodzie,
było  częstym motywem  mającym zapewnić dzieciom szczególne wychowanie i oderwać od
zwykłego losu ludzkiego; osobnym motywem jest wykarmienie dzieci przez zwierzęta często
wykorzystywany motyw w różnych innych mitach najbardziej znanym  w opowieści o Tyro,
matce porzuconej przez synów; wilczyca oraz wilki były zwierzętami czczonymi w Rzymie.
Powstała  też  figura  przedstawiająca  dzieci  i  wilczycę,  przypuszcza  się,  że  każda  postaci
powstała osobno, a później przypadkiem została połączona. Wizerunek przyjął się i odtąd był
bity  nawet  na  monetach  i  sztukach  plastycznych.  Nie  bez  powodu  dzieci  zostały  porzucone
przy  drzewie  figowym  w  Rumilas,  miało  ono  symbolizować  matczyną  pierś  –  od  słowa
„ruma”. Miejsce, w którym rosło pasowało do miejsca, gdzie później powstał Rzym. Jednak
powstało wiele sprzecznych historii z tym związanych, podobnie jak w przypadku pasterza,
który według jednych miał porzucić dzieci lub je uratować zabierając do siebie i wychowując
z żoną, to samo dotyczy jego żony, która nosząca imię oznaczające prostytutkę była czczona z
czasem  jak  bogini,  sprzeczności  dotyczą  też  topografii  oraz  czasu,  w  jakim  miało  się  to
wydarzyć. Największy spór miedzy twórcami mitu, dotyczył tego, który z braci nadał miastu
imię.  Wspólnym  motywem  była  natomiast  bratobójcza  walka  (symbol  nienawiści,  jaką
Rzymianie  darzyli  swoich  przeciwników,  a  także  niecofnięcie  się  przed  niczym  w  celu
zdobycia  władzy)  i  spór  o  władzę  w  rodzinie,  która  była  wówczas  bardzo  popularnym
motywem.  Możliwe  również,  że  spór  ten  miał  swoje  odbicie  w  relacjach  między  pisarzami
(Dionizjusz  i  Lacyniusz  Macer),  a  ich  prywatnymi  wrogami.  Kolejnym  motywem  było
przekroczenie  przez  Remusa  świętości  muru,  złamanie  tej  zasady  miało  ściągnąć  na
człowieka  surową  i  zasłużoną  karę.  Pochodzenie  od  Romulusa  chciał  przypisać  sobie
Oktawian, lecz obawiał się, że lud może źle odczytać jego zamiar i powiązać go ze śmiercią
"ojca".  Istniało  wiele  spekulacji  na  temat  śmierci  Romulusa,  który  zgodnie  z  mitem  miał
zostać zabrany z duszą i ciałem do świata bogów.

3. ROMULUS I SABINOWIE

Według  Liwiusza,  gdy  Romulus  został  królem  starał  się  rozwiązać  problem  malejącej
ludności w Rzymie. Było to poważnym problemem z powodu braku kobiet, co groziło nawet
wyludnieniem  miasta.  Dlatego  też  prosił  sąsiednie  miasta  o  to  by  wyraziły  chęć  na  nowe
układy małżeńskie, co spotkało się ze złym  przyjęciem wobec nowej  społeczności. Dlatego
Romulus  uciekł  się  do  podstępu  i  zaprosił  swoich  sąsiadów,  Sabinów,  na  coroczne  święto  i
wtedy  porwał  ich  kobiety,  święto  odtąd  nazwano  uroczystością  porwania  Sabinek.  Święto
przyjęło się do tego stopnia, że w trakcie niego naturalną rzeczą było porywanie cudzych żon.
Jednakże Sabini chcieli zemścić się na Romulusie, dlatego zaatakowali jego miasto. Ponad to
wersja  Liwiusza  ma  cechy  dynamicznego  dramatu,  a  porwane  kobiety  mają  symbolizować
grecki chór tragiczny. Natomiast według Dionizjusza motyw porwania kobiet i chęć przez to
wszczęcia wojny z Sabinami, zostaje odrzucony. Podziwiał natomiast jego spryt i uważał za
władcę  idealnego,  który  dba  o  swój  kraj.  Motyw  porwania  Sabinek  stał  się  popularnym

motywem dzieł sztuki.
Inne znaczenia ma historia księżniczki Tarpeji, która zapragnęła złota Sabinów i weszła z
nimi  w  układ.  Otworzy  im  nocą  bramę,  jeżeli  oddadzą  jej  swoje  wojenne  ozdoby.  Przez
jednych uznawana była za zdrajczynię, a przez innych za obrończynię miasta. Nie zmienia to
jednak faktu, że prawdopodobnie pochowano ją w najświętszym miejscu miasta, a legenda o
niej powstała po to by wyjaśnić nazwę wzgórza, na którym jest jej grób (Skały Tarpejskie).
Jest  to  częsty  motyw  stosowany  przez  Rzymian,  a  mianowicie  najpierw  nadawano  miejscu
nazwę, a później wymyślano jego historię. Ponad to historia Tarpeji ma jeszcze jeden cel, a
mianowicie  ukazanie  działań  moralnych,  gdyż  Rzymianie  po  mimo  swojego  barbarzyństwa
byli bardzo moralnymi ludźmi. Liwiusz zawarł, więc w opowieści morał: Sabinowie postąpili
tak, by pokazać, że nie należy ufać zdrajcy i że zdrada jest czymś okropnym.
Sadzawka  Krucjusza  -nazwa  sadzawki  na  Forum,  gdzie  wpadł  Krucjusz  wraz  z  koniem
podczas  walki  z  Rzymianami;  otwory  w  ziemi  traktowane  byłym,  jako  przejścia  lub  sposób
komunikowania  się  ze  światem  podziemnym  i  często  stosowano  ten  motyw  w  trakcie
znikania  herosa  np.  w  jaskini.  Opowieści  te  przyszły  z  Grecji  zostały  tylko  dopasowane  do
topografii i dziejów rzymskich. Później August wykorzystał historię Krucjusza i sadzawkę do
własnych celów m.in. kazał ją odrestaurować i zapoczątkował tradycję wrzucania monety do
wody i wypowiadanie życzenia, które miało nieść szczęście panującemu cesarzowi.
Walka  Rzymian  i  Sabinów  nie  została  do  końca  rozstrzygnięta. Według  mitu  zawarli  oni
rozejm  z  powodu  kobiet,  które  stanęły  między  walczącymi,  a  Romulus  i  Tacjusz  mieli
połączyć swoje państwa w jedno i rządzić wspólnie. Tacjusz miał umrzeć wcześniej, przez co
Romulus  znów  został  jedynym  królem.  Celem  takiego  rozegrania  mitu  było  ukazanie,  iż
kultura  sabińska  w  porównaniu  do  etruskiej  była  bardzo  słaba  i  zacofana,  przez  co  nie
potrafiła  wywrzeć  na  Rzymianach  dużego  piętna  i  wyprzeć  ich  kultury,  przejęli  natomiast
kulturę rzymską, a później tworzono mity o połączeniu tych dwóch państw by nie pozbawiać
siebie bogatej genealogii.
Szczególną  uwagę  na  powiązania  z  Rzymianami  miały  3  największe  rody  sabińskie:
Klaudiusze,  Fabiusz  i  Waleriusze.  Za  wszelką  cenę  próbowały  one  utrzymać,  że  mają
pochodzenie rzymskie lub później bardziej korzystne dla nich było twierdzenie, że wywodzą
się  od  Greków  i  Spartan.  Dlatego  rodziny  te  miały  swoich  prywatnych  historyków,  którzy
dbali  o  ich  doskonałe  pochodzenie  m.in.  ulepszyli  swoją  genealogię  twierdzą,  że  ich  ród
działa już w czasach Romulusa, przypisywali sobie pochodzenie od nimfy, jednej z kochanek
Herkulesa  itd.  Fałszowanie  historii  było  czymś  naturalnym,  a  mity  powstały  po  to,  aby
pokazać,  w  jaki  sposób  ród  sabiński  został  wchłonięty  do  Rzymu.  Z  czasem  zapanowała
moda,  aby  rzymskie  początki  wiązać  z  światem  greckim  i  spartanami,  dlatego  mity  znów
ulepszano.

RODZIAŁ 5

1. NUMA I JEGO NASTĘPCY

Po  Romulusie  panowało  6  królów  elekcyjnych.  Pierwszym  z  królów  był  Numa
Pompiliusz,  który  został  wybrany  przez  ludzi  w  wyborach  demokratycznych  -  miało  to
oznaczać, że władcę nie wybierano z powodu jego pochodzenia, ale umiejętności. Jego imię
oznaczało  "prawo".  Był  władcą  spokojnym.  W  odniesieniu  do  niego  wiele  rodzin
arystokratycznych twierdziło, że są z nim spokrewnieni, dodawali go i jego synów do swojej
genealogii. Pisarze kreowali go na władcę patriotę i tego, który ustabilizował sprawę religii.
Robił  to  manipulując  ludźmi  za  pomocą  bogów,  gdyż  uważał,  że  ich  ludzie  boją  się
najbardziej. Dlatego tworzył on opowieści np. o tym, że spotkał się nocą z boginią i razem z
nią ustalał święta i obrzędy miłe dla bogów. Powiązanie mitologii z religią dawało możliwość
utrzymania spokoju w państwie. Numa wprowadził do mitologii elementy magii i dziwność.

Drugim  po  Numie,  królem  był  Tullus  Hostiliusz  (z  rodu  Horacjuszy),  który  był  jego
przeciwieństwem.  Zbudował  siedzibę  rzymskiego  senatu,  zdobył  i  zburzył  Alba  Longie.
Uważano go za wojownika, przez co porównywano do Romulusa. Wiąże się z nim historia o
pojedynki  dwóch  trójki  braci,  którą  przeżył  jedynie  Horacjusz.  Po  powrocie  do  domu  zabił
swoją  siostrę,  która  opłakiwała  wrogów.  Za  karę  musiał  wziąć  udział  w  ceremonii
oczyszczenia. Z tej historii można wyznaczyć kilka popularnych wątków, wykorzystywanych
przez  Eniusza,  Liwiusza  i  Dionizjusza:  psychologiczny  dramat  z  dużą  dawką  moralności,
pojedynek  wojowników  (popularne  zwłaszcza  w  mitach  greckich),  stosowanie  przez
mężczyzn  tyrani  wobec  kobiet,  która  była  dopuszczalna,  gdyż  uważano,  że  heroiczną  furię
właśnie w ten sposób należy wyładować.
  Trzecim królem był Ankus Marcjusz, król pokoju.  Prawdopodobnie doszedł do władzy
za  sprawą  rodziny,  która  przez  wieki  ulepszała  swoją  genealogię.  Ponad  to  uważano,  że  był
wnukiem  Numy  Pompiliusza,  powoływano  się  przy  tym  na  dziedziczenie  w  linii  żeńskiej
(podobnie  jak  Cezar  i  Oktawian).  Nie  cieszył  się  jednak  sympatią  wszystkich,  dlatego
powstało na jego temat wiele złych opowieści m.in. o tym, że objął władzę zabijając swojego
poprzednika.

2. MONARCHIA ETRUSKA W RZYMIE

Czwartym  władcą  był  Tarkwiniusz  Stary,  który  miał  pochodzenie  etruskie.  Dlatego  też
upowszechnił  w  Rzymie  obyczaje  i  kulturę  etruską,  poprzez  sprowadzenie  do  miasta
etruskich  rzemieślników.  Kultura,  którą  wprowadził  została  przez  Rzym  wchłonięta  bardzo
szybko.  Pomimo,  iż  Rzymianie  przyjęli  obyczaje  etruskie,  nigdy  nie  zapominali,  że  kiedyś
Etruskowie  byli  intruzami  i  ciągle  ze  sobą  współzawodniczyli.  Nie  wiadomo  czy  istniał
naprawdę,  bo  wydaje  się,  że  brakuje  w  chronologii  jakiegoś  króla,  którym  można  by  ją
uzupełnić Za jego panowania Rzym był monarchią. Przyjął on imię rzymskie (składało się z 3
członów),  podobnie  jak  jego  żona.  Postać  żony  Tarkwiniusza  była  wielokrotnie
wykorzystywana,  jako  przykład  na  dynamiczną  postać  groźnej  kobiety  (odwołanie  do
Kleopatry), był to wątek chętnie wykorzystywany w mitach. Rzymianie z czasem ograniczyli
wpływy etrusków na własna kulturę, ale nie ograniczyli wpływu na mity.
Piątym królem był  Serwiusz Tulliusz, nie wiadomo jednak dokładnie, czy faktycznie tak
się  nazywał.  Jego  narodzeniu  i  dzieciństwu  towarzyszyło  wiele  nadnaturalnych  znaków
wróżebnych (miał mieć boską małżonkę Fortunę). Uważano też, że wychował się na dworze
królewskim,  jako  niewolnik  (od  imienia  Serwiusz  –  oznaczające  niewolnik).  Przeprowadził
on  szereg  reform,  które  przyczyniły  się  do  umocnienia  Rzymu  i  jego  rozwoju,  a  także
umocnił  porządek  społeczny.  Przypisywano  mu  pochodzenie  Latyna.  Jest  najbardziej
pomijaną postacią w historii kształtowania się Rzymu, dlatego że jego panowanie miało być
najbardziej trudne do rozwikłania.
Ostatnim,  szóstym  władcą  po  Serwiuszu  był  Lucjusz  Tarkwiniusz  Pyszny,  wnuk
Tarkwiniusza Starego. Zabił męża bratowej, gdyż chciał ją poślubić, a później także starego
króla i przejął władzę bez zgody senatu. Uważa się, że utrzymał się przy władzy, ponieważ
rządził metodą silnej ręki. Jego panowanie jest ukoronowaniem upadającej monarchii i służy
poparciu tezy, że władza królewska przestaje być czymś dobrym skoro tarci  swój pierwotny
charakter.  Cechowała  go  zuchwałość  i  przemoc,  przez  co  był  jednym  z  najbardziej
znienawidzonych  władców  po  Numie,  a  każdego  kolejnego  władcę  tego  pokroju
przyrównywano  do  niego.  Wielu  twórców  uznało  go  za  znak  przyszłych  autokratów  np.
Juliusz Cezar. Jego rolą w literaturze było ukazanie wad monarchii i ukazanie zalet republiki.
Z tej postaci chętnie korzystali moraliści i pisarze greccy, przez co mity ciągle się rozwijały. Z
jego  postacią  wiąże  się  również  postać  Tulli  (córka  Serwiusza),  która  nakłoniła  go  do
zabójstwa  ojca  i  męża.  Uznawana  była  kobietę  równie  okrutną  jak  Lucjusz,  a  jej

postępowanie  miało  rozgniewać  penaty,  które  miały  wywróżyć  podobnie  zły  koniec  ich
panowaniu. Przeciwieństwem Tulii jest Lukrecja, która zostaje zgwałcona przez Sekstusa (syn
Lucjusza), a czyn ten miał przyspieszyć upadek monarchii. Lukrecja nie mogąc znieść takiej
hańby popełnia samobójstwo. Wcześniej powiadamia jednak ojca i męża (byli z nimi jeszcze
Lucjusz  Juliusz  Brutus  i  Publiusz  Waleriusz  Poplikola)  o  tym,  co  zrobił  Sekstus,  a  oni
przysięgają wymierzyć mu sprawiedliwość i dopilnować by Rzym już nigdy nie miał króla.
Jej postępowanie wprowadza do mitu nowe wątki: wzór cnoty i moralności. Odtąd częstym
wątkiem  jest  kobieta,  która  dobrowolnie  wyrzeka  się  życia,  która  przez  to  zasługuje  na
nieśmiertelną chwałę; kobieta ma obowiązek chronić za wszelką cenę swojej czystości i być
idealna. Tym postępowaniem oczyściła imię rodzinne oraz porwała cały lud do przestrzegania
tej zasady i karania winnych takich czynów. Historia związana z Sekstusem i  Lukrecją stała
się  inspiracją  dla  takich  twórców  jak  m.in.  Diodor  i  Dioniuzjusz,  którzy  widzieli  w  niej
tragedię o najlepszych wymiarze czystości, odbicie patriotyzmu i wolności od skazy.
  Saga Tarkwiniuszy stanowi postawę dla późniejszego schematu tradycji dramatycznej tzn.
ukazuje upadek tyranów poprzez znieważenie kobiety, którą należy pomścić.

RODZIAŁ 6

1. CUDOWNE POCZĄTKI REPUBLIKI

  Obalenie  etruskiej  monarchii  i  wprowadzenie  republiki  wprowadziły  również  zmiany  w
literaturze  m.in.  uwolnienie  Rzymu  od  tyranii  pozwoliło  na  szerszy  rozwój  mitologii  przez
Liwiusza  czy  Dionizjusza,  którzy  wysuwali  z  rozgrywających  się  wydarzeń  szereg  nauk
moralnych.  Zmienia  się  również  charakter  źródeł  wykorzystywanych  w  mitach,  odtąd
skupiano się przede wszystkim na postaciach władców, a nie na ustroju państwa. Szczególnie
ważne  stały  się  Fastie  (listy  władców),  o  miejsce  w  nich  walczyły  arystokratyczne  rodziny,
bowiem  przywiązywano  dużą  wagę  do  tego,  żeby  własne  znaczenie  i  genealogia  była
przerzucona jak najdalej w przeszłość.
Legenda  o  konsulach,  którzy  udali  się  do  wyroczni  by  zapytać,  który  z  nich  zostanie
królem.  Miał  nim  zostać  ten,  który  pierwszy  ucałuje  swoją  matkę.  Tylko  Brutus  zrozumiał
wyrocznię i ucałował ziemię. (brutus -oznacza głupi) Według tradycji był on wzorem cnoty i
sprawiedliwości,  bo  zabił  swoich  dwóch  synów,  którzy  chcieli  przywrócić  władzę
Tarkwiniuszów  oraz  stoczył  walkę  z  jego  synem,  w  której  obaj  polegli.  Stał  się  postacią
budującą  kontrast  między  surowym  modelem  stosunków  między  ojcem,  a  synami,  a
bezkarnością  tyranów  etruskich.  Niezależnie  od  tego  czy  był  postacią  autentyczną  czy  nie,
stał  się  postacią  bardzo  popularną  w  mitologii.  Jego  postać  została  przekształcona  w
wielkiego  wyzwoliciela  Rzymu,  ciągle  był  postacią  aktualną,  wspominaną  przy  wielu
okazjach,  zwłaszcza  w  czasach  nie  spokojnych.  Na  jego  wzór  jego  idei  Marek  Brutus
zamordował Cezara i umieszczał swój wizerunek obok jego wizerunku.
Kolejnym  słynnym  konsulem  republiki  był  Publiusz  Waleriusz  Poplikola,  pochodził  w
dobrej i wpływowej rodziny. Rzekomo miał uczestniczyć w poświęceniu świątyni Jowisza i
Minewry, przez co często był wymieniany w archiwalnych wydarzeniach.
Historie konsulów wzbogaciły mity i naukę moralną, zwłaszcza postać Horacjusza, który
w przebraniu udał się do obozu wroga by zabić króla, ale pomylił się i zabił jego sekretarza.
Został  schwytany  i  torturowany,  przez  włożenie  ręki  w  ogień,  jednak  król  widząc  jego
niewzruszoną postawę był pod tak wielki wrażeniem, że kazał  go wypuścić, a nawet  chciał
zawrzeć pokój. Opowieść ta zawiera jeden z popularnych wątków mitycznych m.in. włożenie
ręki  w  ogień  (kara  za  wiarołomstwo);  zabicie  sekretarza  królewskiego  -wskazuje  to  na
element czerpania z historii greckich, gdyż tylko w Grecji królowie mieli sekretarzy, a także
przedostanie się do obozu wroga w przebraniu. Za czasu Oktawia te wątki były szczególnie
popularne, bo zawierały wzór patriotyzmu, wytrwałości i czerpała siłę z bólu z powodu hańby

Rzymu.
  Podobnie rzecz ma się z historią o dziewczynie, Klelii, która przeprawiła się przez rzekę
do Rzymu, uciekają w ten sposób z rąk wroga. Jej historia miała być przykładem na oddanie
ojczyźnie.
Szczególny  wpływ  na  mity  miały  wojny,  zarówno  te  zewnętrzne  jak  i  wewnętrzne.
Przykładem  może  być  wojna  prowadzona  przez  Latynów  i  zwolenników  Tarkwiniusza
Pysznego,  a  wodzem  Aulusem  Postumiuszem,  w  czasie  której  dwóch  bogów:  Kastor  i
Polluks,  wzięli  udział  w  bitwie,  a  następnie  pojawiali  się  w  różnych  miejscach  w  Rzymie  i
opowiadali  o  bitwie.  To  cudowne  pojawienie  się  bogów  miało  zostać  później  upamiętnione
wieloma  pamiątkami  m.in  świątynią  i  kosztownymi  ofiarami.  Przywołanie  tych  dwóch
bliźniaczych bogów dowodzi, iż wpływy boskie miały bardzo duże znaczenia dla Rzymian.
Motyw  bliźniaczych  bogów  jest  częstym  wątkiem  występującym  w  wielu  różnych
mitologiach, zaczynając od Greków, gdzie pełnili funkcję "boskich jeźdźców" i ta koncepcja,
bliźniaków  wojowników  utrwaliła  się.  Prawdopodobnie,  jak  w  przypadku  obiektów  czy
miejsc,  przypuszcza  się,  że  święto  wojskowe  zostało  wprowadzone  wcześniej,  a  dopiero
później  powstał  mit  o  cudownym  zwycięstwie  Rzymian.  Innym  przykładem  jest  wojna
między Wolskami, a Rzymianami. Wergiliusz stworzył postać wojowniczej kobiety Kamilli,
( z greckiej mitologii), która miała brać udział w tej wojnie i dała początek wielu podobnym
mitom. Jednak głównym symbolem  stosunków między Rzymem,  a Wolskami był  Koriolan.
Według  mitu  dowodził  on  wojskiem,  które  ruszyło  na  Rzym,  z  miasta  wyszła  jego  matka,
żona  i  dzieci.  Matko  prosiła  go  by  zaprzestał  walczyć  z  własnym  ludem,  na  co  on  tylko
odesłał  ją  do  domu  i  wycofał  wojska.  W  opowieści  występują  stałe  elementy  tragicznej
odmiany  losu,  a  także  jest  niezwykle  uboga,  bowiem  każdy  opis  elementu  tragicznego  i
geograficznego  odwracają  uwagę  od  rozgrywającego  się  dramatu.  Ograniczona  została  też
rola matki, która miała odgrywać jedynie podrzędną rolę. Prawdopodobnie historia ta została
wymyślona  całkowicie,  a  jej  celem  było  usprawiedliwienie  niekorzystne  posunięcie
zastosowane  przez  Rzym  wobec  dwóch  sąsiednich  miast,  między  którymi  znajdowało  się
miasteczko, rzekomo mające należeć do Rzymu. Inną przyczyną było wyjaśnienie przydomku
Koriolana.  Podkreślona  zostaje  też  miłość  do  ojczyzny  i  pogodzenie  się  dwóch  rzymskich
ugrupowań walczących przeciwko sobie, w celu pokonania prawdziwego i wspólnego wroga.
  Wojny  wewnętrzne  toczyły  się  natomiast  między  stanami  patrycjuszy,  a  plebejuszy  i
wprowadzały  chaos  w  mitach,  które  już  dostatecznie  były  przekształcane.  Zmiany
dokonywano na zasadzie reinterpretacji  przeszłych wydarzeń i  intepretowanie ich na własną
korzyść,  według  własnych  korzystnych  poglądów,  a  nie  faktów,  zmieniano  także  imiona
postaci historycznych.

2. KAMILLUS

  Następnie Rzym oblegał Wieje, według niektórych trwało to nawet 10 lat, do czasu, gdy
władzę  przejął  dyktator,  Marek  Furiusz  Kamillus.  Jego  postać  miała  być  powiązana  z
przepowiednią porwanego wróżbity, który mówił, iż miasto się nie podda dopóki nie osuszy
się  jeziora  Albańskiego.  Kamillus  oddał  ofiarę  bogini  miasta,  potem  osuszył  jezioro,  a
następnie  kazał  wydrążyć  w  nim  tunel,  aż  pod Wieje  i  w  ten  sposób  zdobył  miasto.  Zebrał
jego łupy i oskarżono go, że zatrzymał dla siebie ich znaczną część, a później również o to, że
wystawił zbyt uroczysty pochód, wjeżdżając do miasta zaprzęgiem z czterema białymi końmi.
Dlatego  został  wygnany.  Po  tym  wydarzeniu  Galowie  napadli  na  Rzym  i  trwały  kolejne
wojny, które miały odeprzeć ich najazd.
  Historia  ta  prawdopodobnie  była  wzorowana  na  zdobyciu  Troi  za  pomocą  konia
trojańskiego,  a  cała  walka  miała  być  symbolem.  Szczególnie  popularnym  motywem  jest
porwanie  wróżbity  (motyw  pochodzi  z  Eturii),  wywołanie  boskiej  patronki  miasta,

nakłonienie  boskiej  patronki  wroga  do  opuszczenia  miasta  i  przeniesienia  się  do  Rzymu.
Kamillus  był  przedstawiany,  jako  wódz  Przeznaczenia,  któremu  towarzyszyć  miały  różne
wróżebne znaki, a samo jego imię miało podkreślać jego niezwykłą osobę, gdyż różnił się od
zwykłych  ludzi.  Przyczyną  jego  upadku  miał  być:  problem  polityczny  lub  finansowy,
niesprawiedliwy  podział  łupów  i  wystawny  triumf  -wjazd  do  miasta  z  zaprzęgiem  czerech
białych  koni.  Ten  fragment  znalazł  swoje  późniejsze  zastosowanie  za  panowania  Juliusza
Cezara,  który  podobnie  wjechał  do  miasta.  Nieprzychylni  mu  ludzie  prawdopodobnie
stworzyli  ten  fragment  mitu  o  Kamillusie,  po  to  by  ośmieszyć  Cezara.  Natomiast  jego
zwolennicy  wymyślili  mit  o  podobnym  triumfie  Romulusa,  aby  odeprzeć  tę  propagandę  i
uświetnić jego postać.
  Jednakże sukces Kamillusa miał ściągnąć na niego gniew bogów i zazdrość ludzi. Utrata
przychylności bogów miała być zapowiedzią jego klęski i hańby, a potem został wykluczony
ze społeczeństwa. Jedni doszukiwali się w jego postaci cech lojalnych i patriotycznych, a inni
uważali go za wodza nienawidzącego ubogą ludność.
  Prawdopodobnie w czasie najazdu Galowie zamordowali kapłanów i starszych senatorów
miasta,  co  bardzo  oburzyło  Rzymian.  Kamillus  po  tym  incydencie,  pomimo  wygnania
dokonał napadu na Galów i odniósł zwycięstwo. Po tym sukcesie zyskał wielu zwolenników,
którzy domagali się przywrócenia go na stanowisko dowódcy wojsk, ale on nie chciał przyjąć
tej  funkcji  bez  zgody  ludności  Wzgórz  Kapitolskich.  Wysłał  do  nich  wysłannika,  który  w
przebraniu udał się do nich, zdobył przychylność i Kamillus został mianowany dowódcą. Po
śladach jego wysłannika Galowie odkryli ich obóz, który chcieli napaść, ale Rzymian w nocy
ostrzegły  przepłoszone  święte  gęsi,  które  znajdowały  się  tuż  przy  świątyni  i  Rzymianie
zdołali odeprzeć atak. Po tej walce Rzymianie, którzy nie mieli już wielu środków do życia,
postanowili ofiarować Galom monety by przerwać w końcu oblężenie. Jednak przybywając
do nich Kamillus nie zgodził się na to i w cudowny sposób wygnał Galów z Rzymu.
Uważa się, że przyczyną ataku Galów było przebywanie Rzymskiej delegacji w Clusiom,
gdzie niedaleko osiedlili się Galowie i wtedy uwikłano się z nimi w wojnę. Prawdopodobnie
historia ta została wymyślona by zatuszować klęskę armii nad rzeką Allią.

Inną

próbą

wyjaśnienia  klęski  na  rzeką  było  odmówienie  przez  Rzym  zapłaty  dla  galów,  a  karą  za  nie
zapłatę  miała  być,  zesłana  przez  bogów  klęska  nad  rzeką.  Skutkiem  tego  grzechu  miał  być
najazd Galów na Rzym. Rzymianie natomiast uważali, że nieszczęście spotkało ich, jako kara
za  wygnanie  Kamillusa.  Wszystkie  te  zabiegi  stosowane  w  micie  miały  pełnić  funkcję
tuszowania prawdziwej klęski nad rzeką. Pisarze opisując wejście do miasta Galów opiera się
nie na faktach, lecz na poprzedniej wcześniejszej wojnie i klęsce Rzymian. Podobnie celowo
do legendy zostają dodane święte gęsi na Kapitolu, a dodanie postaci dowódcy, który odparł
nocny atak Galów miał służyć wytłumaczeniu jego przydomka Kapitolinus, wątek o powrocie
Kamullusa w celu objęcia władzy został zaczerpnięty z wydarzeń drugiej wojny punickiej i
występującego  w  niej  głównego  bohatera.  Według  historycznych  faktów  nie  można  nawet
potwierdzić  czy  dowódca  faktycznie  przyczynił  się  do  odpędzenia  Galów. Ale  uważano  za
konieczne by stworzyć opowieść o militarnym sukcesie Rzymian, a nie przyznawać po prostu
racji, że Galowie w rzeczywistości okupowali miasto kilka miesięcy i odeszli sami, to mogło
przynieść  miastu  niesławę,  dlatego  by  podnieść  jego  reputację  wymyślono  zwycięskie
wydarzenie.  Ponad  to  wymyślone  zdarzenia  przyniosły  sławę  samemu  dowódcy  i  stało  się
kluczowym  elementem  jego  rodzinnej  sagi.  Ponad  to  mit  został  stworzony  w  odwecie  za
klęskę  nad  rzeką,  a  także  miała  stanowić  mityczną  zapowiedź  przyszłych  zwycięstw  nad
Galami  dokonanymi przez Cezara, miała też być stanowczym  zaprzeczeniem, iż Rzymianie
by się obronić zwyczajnie zapłacili okup. Na koniec mitu Liwiusz wkłada w usta Kamillusa
długie,  retoryczne  przemówienie,  z  którego  wynika,  że  po  najeździe  Galów,  nie  głupi
pomysłem byłoby przeniesienie stolicy do Wejów, ale nie godzi się to z jego sumieniem, gdyż
były to czyn na miarę grzechu. Motyw tego przemówienie używany był wielokrotnie w sferze

propagandy politycznej m.in. w stosunku do Cezara, który rzekomo miał przenieść stolicę do
Troi,  skąd  mógł  lepiej  zabawiać  się  z  Kleopatrą,  a  później  Oktawian  wykorzystał  tę  samą
historię w momencie, gdy Antoniusz przejął, w zgodnym ustaleniu, władzę nad Wschodem i
głosił, że chce on przenieść stolicę do Aleksandrii, gdzie przebywał z Kleopatrą. Jednakże w
przypadku Antoniusza,  Oktawianowi  udało  się  roznieść  pogłoskę  na  tyle,  że  przyczyniła  się
do  obalenia  Antoniusza,  a  nawet  głosił,  że  ze  Wschodu  należy  unikać  jakiegokolwiek
kontaktu,  gdyż  tamte  strony  przynoszą  jedynie  zepsucie  i  grzech.  Tak,  więc  opowieść  o
Kamillusie  była  przez  następne  wieki  odpowiednio  redagowana  i  dopasowywana  do
panującego władcy i ustroju politycznego.

3. MITY O PÓŹNYCH DZIEJACH RZYMSKICH

Przedstawienie oblężonego miasta są dowodem na to, iż mity coraz bardziej zmierzały w
kierunku historii. Ale nie znaczy to,  że  całkowicie zrezygnowano z ich uświetniania, wręcz
przeciwnie.  Cały  czas  aktualne  było  przekształcanie  mitów  i  dodawanie  do  nich  nowych
wątków np. zmienność losu. Na przykładzie mitu o Regulusie, który został wzięty do niewoli
przez wodza Kartaginy, z którym zawarł umowę. Miał powrócić do Rzymu i przekonać senat
do zawarcia pokoju albo wymiany jeńców. Jednak on nie zabiegał o przychylność ani jednych
ani drugich, dlatego wrócił do Kartaginy, gdzie go zabito. Z czasem przez różnych twórców
mit  ten  został  rozbudowany.  Pilibiusz  tworzy  z  niego  dramat  i  tragedię  uwydatniając
zmienność  losów.  Cycero  traktuje  go  jako  solidnego,  ale  samolubnego  urzędnika.  Horacy
nadaje mu cechy uroczyste, a z kolei jedynie Diodor stara się trzymać faktów historycznych
rozbudowując mit o drastyczne fakty tzn. uważa, że Regulus poniósł klęskę w bitwie, co było
karą  boską  i  umarł  z  głodu,  dodaje  też  historię  o  żonie  Regulusa,  która  dostaje  dwóch
Kartagińskich niewolników i dowiadując się o śmierci męża znęca się nad nimi tak długo, aż
obaj  umierają. Po to,  aby  usprawiedliwić jej zachowanie zostaje wymyślona cała opowieść,
gdzie szczególnie podkreślone zostaje barbarzyństwo Kartagińczyków.
Ponad to po czasach augustowskich, gdzie propaganda mitów była na porządku dziennym,
zaczęto  coraz  bardziej  wplatać  w  mity  wydarzenia  historyczne  i  autentyczne  tym  samym
zniekształcając  historię,  zaczęto  wplatać  nowe  mity  do  dawnych,  a  władcy  nie  wahali  się
używać  korzystnych  z  nich  elementów  dla  własnych  celów  i  sukcesów.  Przebieg
transformacji mitów nigdy jednak nie została do końca określony ani skończony.

RODZIAŁ 7

1. MITY JAKO WYJAŚNIENIE I PREHISTORIA

Mity  rzymskie  składają  przede  wszystkim  ze  składników  mitologii  greckiej  i  etruskiej.
Takie zapożyczanie elementów stosowane jest w celach ajtiologicznych tzn. do  wyjaśnienia
różnych  zjawisk  społecznych  w  Rzymie,  podczas,  gdy  prawdziwe  znaczenie  zaginęło.
Wytworzonych  zostało  wiele  opowieści,  które  miały  na  celu  wyjaśnienie  wielu  znaczeń
imion,  tradycji,  obrzędów,  przerzucanie  wydarzeń  w  skali  czasu  do  przeszłości  zazwyczaj
miało  na  celu  zadośćuczynienie,  zamazanie  przykrych  wydarzeń  ze  strony  politycznej  lub
dumy  rodowej.  Trudno  powiedzieć,  dlaczego  Rzymianie  i  nie  tylko  oni  tak  bardzo
fascynowali  się  mitologią,  zwłaszcza  grecką  i  tworzyli  własne  mity  właśnie  na  jej  wzór.
Zapożyczanie tych wzorów nie przychodziło im zawsze łatwo, często nie zgadzali się z nimi
co  do  różnych  opisywanych  interwencji  boskich,  bo  wydawały  się  one  niezbyt  rzymskie,
zachowano więc tylko te wyjątkowe wydarzenia. Współcześnie można powiedzieć, że wiele
mitów  greckich  opierało  się  z  kolei  na  opowieściach  pochodzących  z  Bliskiego  Wschodu.
Grecy  poznawali  je  z  ust  imigrantów  np.  Babilończyków,  a  później  wykorzystywali  we

własnych mitach.
Innym  ważnym  zagadnieniem  jest  stopień  odwzorowania  prawdy  przekazywany  ze
sposobu  oralnego  na  pisany.  Szczególnie  ważne  jest  tutaj  zaangażowanie  kapłanów,  którzy
dbali  o  przekazywanie  wyjaśnień  dotyczących  obchodzonych  rytuałów  i  budowanych
świątyń. W związku z tym można przypuszczać, że w przypadku Rzymian, rytuały i obyczaje
były  związane  z  prehistoryczną  odwiecznością,  natomiast  opowieści  zostały  wprowadzone
zostały  w  czasach  późniejszych,  po  to  by  je  wyjaśniać.    Oryginalność  mitów  rzymskich
szybko  została  zatracona  nawet,  jeśli  istniała  lub  całkowicie  została  zmieszana  z  mitami
greckimi.  W  wielu  przypadkach  owe  mity  pozwalają  wyjaśnić  niewytłumaczalne  zjawiska,
dostosowywane  były  do  kontekstu  i  sytuacji.  Popularność  mitów  dawała  też  pisarzom
możliwość tworzenia nowych kompozycji, mity mogły być zbudowane w prosty sposób lub
bardziej  kunsztownie,  bardziej  lub  mnie  rozbudowane,  tragiczne,  poważne  lub  ironiczne.
Wszystko musiało mieć charakter rytuału, ponieważ był on dla Rzymian szczególnie istotny,
za  pomocą  obrzędów  prowadzili  pokój  z  bogami.  Inną  sprawą  jest  zastanawianie  się  nad
pytanie,  czy  mit  poprzedzał  rytuał? W  przypadku  Rzymian  to  mit  był  wcześniej  od  rytuału,
był silniej umotywowany, ale nie u wszystkich ludów tak jest. Dopiero później wprowadzono
mity  tłumaczące  rytuały.  Za  pomocą  mitów  Rzymianie  prowadzili  też  własną  chronologię  i
zainteresowanie  czasem.  Posiadali,  bowiem  silne  wyczucie  rzeczywistości  i  punktów
zwrotnych,  które  zmieniały  bieg  historii.  Ten  sam  porządek  chronologiczny,  który
konsekwentnie  prowadzili  w  rzeczywistości  za  wszelką  cenę,  próbowali  prowadzić  także  w
mitach.  Rzymianie  tamtych  czasów  należeli  do  społeczeństwa  gorącego,  które
charakteryzowało  się  świadomą  chronologią  i  wyczuciem  czasu,  które  były  podstawą  ich
rozwoju. Ponad to byli świadomi swojej historii. Często też pisarze tamtych czasów starali się
o jak najlepsze wyróżnienie tego, co rzeczywiste, a nie tego, co baśniowe i fikcyjne. Jednak
zbyt  wiele  fikcji  uznawali  za  prawdę,  przez  co  nie  można  mitologii  ocenić  obiektywnie.
Zdecydowana większość rzymian wierzyła, więc, że mity są prawdziwe, ale z pewnością byli
i tacy, którzy odróżniali fałsz od prawdy.

2. MORALNOŚĆ, POLITYKA I RODZINA

  Twórcy  mitologii  szczególnie  skupili  się  na  tym,  by  mity  jak  najwierniej  oddawały
skomplikowane  cechy  ludzkiego  postępowania  i  kierują  się  przede  wszystkim  moralnością.
Moralność zawsze była wiązana z każdym aspektem życia zarówno z polityką, jak i życiem
społecznym.  Dlatego  każde  swoje  przewinienie  próbowali  w  etyczny  sposób  wyjaśnić  i
usprawiedliwić. Interpretacja wydarzeń za pomocą moralności została zapoczątkowana przez
Isokratesa,  a  następnie  Rzymianie  przyswoili  ją  sobie  poprzez  grecką  filozofię,  a  także
poprzez  własną  świadomość  narodową.  Według  uczonych  właśnie  dzięki  stosowaniu  tej
zasady  Rzym  przez  tyle  wieków  rozwijał  się  pomyślnie.  Późniejsi  i  bardziej  współcześni
uczeni twierdzą, że mity stanowią podstawę dla dydaktyki moralnej.
Kult bohaterów związany był z kultem przodków. Oddawanie im czci było sednem życia
religijnego  i  społecznego,  a  zadaniem  każdego  człowieka  było  życie  według  ich  zasad,
dlatego  np.  Oktawian  buduje  świątynię,  gdzie  umieszcza  wizerunki  swoich  przodków  by
stanowili  wzór  dla  całego  społeczeństwa.  Życie  społeczne  było,  więc  ściśle  związane  z
życiem  religijnym,  zaś  ono  było  fundamentem  państwa.  Dlatego  tak  wiele  mitów  było
przystosowywanych  do  obecnego  ustroju  państwa  i  władcy,  gdyż  w  ten  sposób  łatwiej
manipulowali  ludźmi.  Według  filozofów  stoickich  możemy  wyróżnić  3  dziedziny  religii:
1.kosmiczna  (według  filozofów),  2.mityczna  (według  poetów),  3.polityczna  (według
przywódców  narodowych).  2  i  3  tworzyły  mitologię  patriotyczną,  która  działa  na  zasadach
warstwy  rządzącej.  Dlatego  uważa  się,  że  ludzie  tworzący  mitologię  musieli  należeć,  do
której z grup rządzącej i naginali opowieści na korzyść danej grupy. Tworzone były jednak w

taki  sposób  by  mogły  dotrzeć  i  zakorzenić  się  w  umyśle  każdego  obywatela  rzymskiego.
Szczególnym celem mitów było uzasadnienie tradycyjnych instytucji społecznych Rzymu. Z
powodu różnic i sprzeczności poglądów, wiele mitów powstawało w kilku różnych wersjach.
W każdym okresie republiki, decydujący głos miały ważne postacie polityczne i społeczne, a
także  wielkie  domy  rzymskie,  które,  aby  polepszyć  swój  wizerunek  zatrudniały  własnych
historyków, którzy redagowali ich historię w korzystny dla ich interesów sposób. Z pokolenia
na pokolenia historie te były uzupełniane, a każdy kto mógł dodawał coś własnego do mitów
rzymskich. Działo się to ze względy  na to,  że ludzie lubili powtarzać sobie te opowieści,  a
każdy  z  nich  opowiadając  coś  zmieniał,  przyczyną  był  autorytet  rodziny  albo  korzyści
polityczne.
Mity rzymskie były plastyczne i dramatyczne,  odzwierciedlały tak samo przeszłość, jak i
teraźniejszość.  Jest  tak  zbudowana,  że  przy  dokładnym  jej  badaniu  można  wyznaczyć
konkretne  fazy  w  jakich  powstawała,  jednak  jest  to  niełatwe  z  powodu  wielu  jej  różnych
twórców.    Nie  można  jednak  powiedzieć,  że  mity  rzymskie  są  całkowitą  kopią  mitów
greckich. Są do siebie podobne, lecz nie takie same. Mity greckie nie posiadają tak wielu cech
politycznych  jak  rzymskie,  mimo  że  często  były  dopasowywane  do  władców.  Ponad  to
przekroczyły one fazę rozwoju z mity do dramatu, który dla ówczesnych poetów okazał się
bardziej opłacalny. Wiele też mitów greckich jest wolnych od presji rodowych i ich interesów,
a ich wpływ na rozwój mitów jest o wiele mniejszy niż w przypadku Rzymian.