plik

ZABYTKI KRAKOWSKIE I SZWECYI

d daw na już szerokie warstwy naszego społeczeństwa i koła badaczy

są przekonane, że Szwecya posiada niejeden zabytek wywieziony

Przeszłość zupełnie usprawiedliwia przypuszczenie. Dość bowiem przy

pomnieć  sobie  K arola  Sudertnańskiego,  Gustawa  Adolfa,  K arola  Gustawa,
K arola  X II  i  ic-h  najazdy,  zwycięstwa  i  łupieże,  dokonane  na  ogromnych
przestrzeniach  Polski,  które  pozbawiły  ją   niezliczonych  rzeczy,  mających

praktyczne znaczenie i nieocenionych skarbów dla historyi i kultury na
rodowej.

Tradycya szwedzkich łupiestw i wywożenia zdobyczy — za morze, do

Szwecyi, utrzym yw ała się żywo z pokolenia na pokolenie. Pod jej wpływem

już kró l Stanisław A ugust zwrócił swą uw agę i na szwedzkie zbiory. Nę

ciła go szczególnie możliwość odkrycia w nich nowych źródeł do historyi

Polski, zaginionych k ron ik i roczników średniowiecznych. D la przekonania

się pod tym względem w yprawił w roku 1789 ks. J a n a A lbertrandego do

Szwecyi, opatrzywszy go funduszam i i poleceniami.

Ośm miesięcy przepędził uczony badacz w Sztokholmie; zwiedził Upsalę

i  inne  m iasta,  poszukując  wyłącznie  polskich  zabytków  rękopiśmiennych
i  wiele  z  nich  bądź  odpisał  dosłownie,  bądź  też  streścił  dokładnie.  Przy
ówczesnym  atoli  stanie  archiwów  i  bibliotek  nie  widział  ich  wszystkich  —
a  na  inne  zabytki  nie  zwracał  nawet  uwagi.  Rezultaty  zaś  swych  badań
zostawił  w  rękopisie  p.  t.  Iter  Sveticum *).

W r. 1810 jeździł do Szwecyi z polecenia i kosztem ks. A dam a Czar

toryskiego,  Felicyan  B iern ack i,  który  nietylko  zebrał  nowe  wiadomości
o  rękopisach,  lecz  wiele  z  nich  przywiózł  do  P u ław   w  darze  od  k ró la  i  za
kładów   naukowych.

Po nim dla tych sam ych celów zwiedzał Szwecyę E ustachy hr. Tysz

kiewicz w r. 1843. W idział wiele i starał się wiele zobaczyć, o ile to wów-

N A P ISA Ł

ALEKSANDER CZOŁOWSKI.

z Polski.

') "W Bibl. XX. Czartoryskich w Krakowie rkp. Nr. 2418.

czas było możliwem i u porządkow ań ęm. Pierw szy też zwrócił uw agę na

zabytki nietylko rękopiśm ienne, ale i inne Polskę obchodzące. Dzieło jego

p. t.

„Listy ze Szwecyi"'

, z licznym i szczegółami, zaczerpniętymi także z ręk o

pisu ks. A lbertrandego, jest najważniejszem, co w tym przedmiocie posia

dam y drukow anego, jakkolw iek b ra k m u formy naukowej i fachowych
wiadomości.

Następnie wydane opisy Szwecyi przez A.. Przeździeckiego, T. Tripp-

lina, W. Engestróma mają wartość wyłącznie turystycznych wrażeń.

W roku 1895 jeździł do Szwecyi D r A leksander H irschberg za mate-

ry ałam i do czasów D ym itrów Samozwańców i badając archiw um państwowe,

bibliotekę  królew ską  i  u p salską,  w y d a ł1)  tytuły  ich  rękopisów  do  Polski
się  odnoszących,  w edług  szwedzkich  drukow anych  i  pisanych  katalogów,
które  je  często  mylnie  określają.

W ysłany w rok u 1897 przez R adę m iasta Lwowa do Szwecyi, dla

w yszukania i opisania zabytków wywiezionych ztąd przez K aro la X II

w roku 1704, m iałem sposobność poznać dokładnie najważniejsze zbiory

szwedzkie, uporządkow ane obecnie bardzo umiejętnie. Jak k o lw iek misya

moja była ściśle określoną, nie ograniczyłem się na niej, lecz starałem ja k

najwięcej zobaczyć i opisać, co Polskę obchodzi lub z P olski wywiezionem

zostało, starałem się przedewszystkiem uzupełnić to, czego nie widzieli moi

poprzednicy lub o czem niedokładne podali wiadomości. Poparcie i wpływy

wielce  zasłużonego  rodaka,  ś.  p.  H en ry k a  Bukowskiego,  utorow ały  mi  drogę
do  niedostępnych  naw et  zbiorów  i  ułatw iły  w arunki  badań,  które  nie  po
zostały  bez  rezultatu.  W śród  pomyślnych  okoliczności  zwiedziłem  zbiory

publiczne, archiw a, biblioteki, arsenały, kościoły, zbiory pryw atne króla

i m agnatów tak, że wTcale dokładny m am przegląd tego wszystkiego, co

Polskę pośrednio lub bezpośrednio dotyczyć może.

Głównego plonu dostarczył stołeczny Sztokholm , następnie Upsala,

zam ki  królew skie  w  Gripsholm  i  D rottningholm   i  zam ek  hrabiów   Brahe
w  Skokloster.  W  innych  mniejszych  zbiorach,  gdzie  być  nie  mogłem,  sta
rałem   się  przynajm niej  zebrać  dokładne  o  nich  w iadom ości;  starałem   się
też  zbadać,  gdzie  i  ja k   ginęły  tu   łupy  z  P olsk i  zabrane  i  pod  tym   wzglę

dem ze źródeł szwedzkich nader ciekawe zebrałem szczegóły.

Nie b ra k w istocie w Szwecyi polskich zabytków, pierwszorzędnej

nieraz  w artości,  lecz  w  porównaniu  z  tem,  o  czem  m am y  wiadomości,  że
zostało  nam   zabrane,  trzeba  powtórzyć  za  ks.  A lbertrandym ,  że  „nie  jest
ta k   w ielka  ich  obfitość,  ja k   nasi  z  podania  przodków  sobie  wróżyli".  Z  tro

feów bowiem tylu zwycięzkich bitew i potyczek, z zdobyczy tylu miast,

zamków, kościołów i dworów, z łupów w ysyłanych do Szwecyi n a setkach

wozów,  szkut  i  statków   ładownych  —  utrzym ało  się  dzisiaj  tylko  około
dw ustu  sztandarów,  zabranych  nam   n a  polu  bitew,  cztery  działa,  z  których
dw a  Zygm unta  A u g u sta,  odlewu  słynnego  Oswalda  B aldnera  w  Norym
berdze  1557  ro k u ,  a  trzecie  K rzysztofa  R adziw iłła  odlane  przez  H erm ana

—

') W K w artalniku historycznym r. 1896

M eltzfelda  w  Nieświeżu  1602  roku  —  należą  do  najpiękniejszych  okazów
w  Europie,  dalej  kilkadziesiąt  sztuk  broni  siecznej,  ręcznej,  palnej  i  Przy
borów  wojennych,  pliki  aktów   polskich,  około  stu  portretów,  obrazów  i ry
sunków,  tyleż  rękopisów,  kilkanaście  planów  m iast  i  twierdz,  kilk aset  k sią
żek  z  różnych  bibliotek  polskich  i  k ilkanaście  innych  przedmiotów.  Nie
b rak   też  zabytków,  odnoszących  się  do  Polski,  ale  szwedzkiego  pochodzenia,

ja k planówT bitew, pochodów i m iast w Polsce, obrazów historycznych, por

tretów polskich, a wreszcie relacyj, aktów i korespondencyj, które n atu ra ln ą

drogą dyplom atycznych stosunków zebrały się w ciągu wieków. Ponadto
nie znajdzie się nic więcej.

K raków , który w wojnach szwedzkich w latach 1655 do 1657 i w la

tach 1702 do 1706 ta k strasznem u uległ złu pieniu, darem nieby dziś szukał

w Szwecyi swoich zabytków, kosztowności i dzieł sztu k i, w ydartych mu

i wywiezionych przez szwedzkich kom endantów K aro la G ustaw a i K a

rola, X II. Te znikły n a zawsze.

Z początku X V III w ieku było atoli zabytków polskich w Szwecyi

daleko więcej. Oto sam ych spiżowych dział i moździerzy z P olski przyw ie

zionych  liczono  tu   wtedy  prawie  t r z y s t a   sztuk,  a  pomiędzy  niemi  było
trzydzieści  cztery,  zabranych  po  bitwie  kliszowskiej  z  K rakow a  przez  K a
rola  X II  w  roku  1702.

fakcie tym wspomina E razm O tw ino w sk i') w te słow a: „Na zimę

(1702)  Szwed  lubo  wyszedł  z  K rakow a,  ale  zabrał  z  cejkhauzu  Rzeczypo
spolitej  i  z  zam ku  wszystkie  arm aty  spiżowe  i  jednej  nie  zostawiwszy.  —
Z abrał  też  wszystkie  p raep a ra to ria  bellica,  jakiekolw iek  się  znaleźć  mogły.
Miasto  K raków   zawczasu  pochowało  było  w  ziemię  swoje  a rm a ty 2),  a  ta k
Szwed  nie  wiedząc  o  n ich ,  ośm  tylko  m iejskich  burzących  arm at  wziął,
które  stały  w  F loryańskiej  bram ie  i  M ikołajskiej  furcie.  W zięli  też  Szwedzi

wiele łańcuchów w ielkich, które były do zam ykania ulic przy narożnych

kam ienicach1'.

A. G rab o w sk i3) podaje współczesny spis, w edług którego Szwedzi za

brali wtedy 42 dział i 3 moździerze, a więc widocznie nie wszystkie doszły

do Szwecyi, gdzie niebawem wraz z innym i spotkał je podobny los zagłady.

W iadomo, że po śm ierci K aro la X II Szwecya znalazła się n ad brze

giem  ruiny  finansowej.  Ludność  zmniejszyła  się  w skutek  długoletnich  wojen,
skarb   świecił  pustkam i  —  a  dochody  nie  w ystarczały  n a  opędzenie  najpo
trzebniejszych  wydatków.  W   krytycznej  tej  chwili  zwrócono  uw agę  n a   n a

gromadzone  po  różnych  miejscach  trofea  wojenne,  a  zwłaszcza  n a  działa
i  moździerze,  których  było  praw ie  tysiąc  spiżowych  i  postanowiono  je  spie
niężyć.  W   tym   celu  379  sztuk,  między  niemi  wiele  polskich,  przelano  na

m etal, z którego wybijano ta la ry w kw adratow ych płytach wielkiego kształtu

') Dzieje Polski pod panowaniem Augusta II. Kraków 1849, str. 46 i 94.

2) Zabrał je następnie w r. 1706 w liczbie 80 sztuk król August I I do Saksonii, gdzieby

za niem i szukać należało.

3) Starożytności histor. polskie, T. I, str. 366.

—

Część m ałą zachowano, a resztę rozprzedano n a publicznych licytacyacb

w latach 1721 do 1724. W zachowanych k atalogach tych licytacyj przew a
żają działa z różnych m iast P o lsk i zabrane, oznaczone tylko w edług wa-

gom iaru  (ciężaru  kuli),  bez  bliższych  opisów.  Znalazły  się  między  niemi
i  owe  krakow skie  w  liczbie  tylko  25  sztuk,  reszta  ich  została  widocznie
przedtem   przelaną  na  pieniądze.  K upow ali  je  n a  licytacyacb.  miejscowi
i  zagraniczni  kupcy  n a  wagę  m etalu  i  w  ten  sposób  zniszczono  je  lub  roz

prószono po całym świecie. K rakow skie nabyli kupcy aż z P o rtu g alii —
dla portugalskich k o lo n ii!

Na szczęście atoli jeszcze przed zniszczeniem i licytacyam i — kazano

na  wieczną  rzeczy  pam iątkę  sporządzić  rysunki  wszystkich  ważniejszych
dział  i  moździerzy,  z  których  każd a  sztuka  była  zaopatrzona  napisem,  wy
rytym   w  ozdobnym  kartuszu,  gdzie  i  kiedy  została  zabraną.

R ysunki wspomniane, przechowane dziś w Archiwum Muzeum Arty-

leryi w Sztokholmie, w ykonał nader starannie porucznik szwedzki, Thelott,

na 474 tablicach, oprawnych w trzy album y, form atu wielkiego podłużnego

folio. Pierw szy z nich przedstaw ia 268 dział, zdobytych w chronologicznym

porządku w latach 1598 do 1679, d rug i i trzeci 482 dział, zdobytych w la

tach  1700,  1701  i  1702,  a  więc  tylko  w  pierwszym  okresie  wojen  K aro la  X II.
Z  dalszego  okresu  zwycięskich  bojów  tego  k ró la  nie  m a  nic,  chociaż  są
pewne  dane,  że  zdobywane  w  tym   czasie  przez  niego  działa  i  inne  trofea,
o  ile  icli  nie  niszczono  n a  miejscu,  odsyłano  do  Szwecyi.  Praw dopodobne

więc, że n a odrysowanie ich w szystkich nie starczyło już czasu. To atoli,
co nam przechowały owe album y, m ające ty tu ł:

Uihiingar ofwer nagra

gambla swenska Metali-Stycken

...

Tropheer,

daje już wyobrażenie o całości,

a  zarazem   przedstaw ia  nieoceniony  m atery ał  do  historyi  artyleryi  wogóle,
a  polskiej  w  szczególności.  Sam ych  bowiem  polskich  dział  i  moździerzy
mamy  w  nich  odrysowanych  272  sztuk,  a  m iędzy  niemi  34  sztuk,  zabra

nych z K rakow a, ta k m iejskich, ja k koronnych i innych.

R eprodukcye wszystkich tych rysunków byłyby ze wszechm iar pożą

dane. N im to atoli nastąpi, sądzę, że nie będzie dla K rakow a obojętnem,
dowiedzieć się o cząstce tego, co niegdyś posiadał w swych m urach , a co

mu  siłą  w ydarto  i  zniszczono.  Podaję  przeto  poniżej  zmniejszone  podobizny
rysunków   owych  zabranych  w  r.  1702  moździerzy  i  dział  i  w edług  rysunku
opisuję  każdą  sztukę  z  osobna.

M O Ź D Z I E R Z E .

f i g .

i. Większego wagomiaru, z gronem czyli traubą w kształcie głowy

zwierzęcej (lwa lub wołu). Na polu komorowem w ozdobnym kartuszu na
pis

: FROM HOLDY.S > B i B O ' D E r U J D l X G H A V SS E N r IW .TW S * W O L F F r A B T JL E E I r R E G N I r

g e n e k a l i s * 1664.

Zapał ujęty

m aszkaron. Pod nim n a otoku obręczy

d en n e j

: m e

f v i

i t

* a n d k e a s t f r a n k e

... Pole czopowe rozszerzone

orna

mentowane w karpią, łu s k ę , z dwoma ucham i czyli delfinami. N a polu wy-

—

lotowem, w laurowym wieńcu monogram króla Jan a Kazimierza z kró
lewską koroną. Pod nim napis:

e x p e r i e n t i a

Obręcz wylotowa (refa) profi

lowana.

f i g

. 2.

Stożkowo ku dołowi zwężony z grubymi czopami pod zapałem

w miejscu grona. Zapał z muszlową osłoną od dołu. Pole komorowe gład

kie. Pole środkowe rozszerzone, z śladami ornamentyki i z delfinami.

Pole wylotowe gładkie. Obręcz wylotowa profilowana. Na otoku w ylotu:

F E C IT

JO H A N N E S

W IT T W E R G E R

A N N O

1701

G E D A N I.

D Z I A Ł A .

f i g

. 3.

Najstarszego typu, graniaste, bez ozdób, z dnem płasko ucię-

tem , bez grona. Pole zapałowe i czopowe dziesięcioboczne. Delfinów nie
ma. Pole wylotowe sześcioboczne, u góry herb m. Krakowa (otwarta brama

o trzech wieżach). Obręcz wylotowa profilowana.

f i g

. 4.

Częściowo graniaste, z dnem płasko ściętem. Zamiast grona

wydłużona sztaba z ornamentyką. Obręcz denna, szeroka, okrągła. Pole za

pałowe dziesięcioboczne z napisem

s i g i s m v n d v s

r e x

p o l o n i a e

m e

f a c e r e

o b d i ń a y i t

Na wstędze rok

1514.

Pod nim czteropolowa tarcza z herbami

Polski i Litwy. Pole czopowe dziesięcioboczne, ujęte z góry i z dołu okrąg

łym szlakiem stylizowanych łodyg i liści. Delfinów nie ma. Pole wylotowe

okrągłe, bez ozdób. Przy obręczy wylotowej podobny szlak. Obręcz wylo

towa szeroka, gładka, ku wylotowi rozszerzona.

f i g

. 5.

Podobnego typu. Zamiast grona długa czworograniasta sztaba.

Obręcz denna szeroka, okrągła. Pole zapałowe graniaste, dwunastoboczne.
Na wstędze rok

1518.

Pod nim tarcza z herbem m. Krakowa. Pole czopowe

dziesięcioboczne, ujęte z góry i z dołu okrągłym szlakiem stylizowanych

liści  i  łodyg.  Delfinów  nie  ma.  Pole  wylotowe  okrągłe,  bez  ozdób.  Przy
obręczy  wylotowej  podobny  szlak.  Obręcz  wylotowa  szeroka,  gładka,  ku
wylotowi  rozszerzona.

f i g

6. Podobnego typu. Dno płasko ścięte, z sztabą zamiast grona.

Obręcz denna i pole zapałowe sześcioboczne. Na wstędze rok

1518.

Pod nim

tarcza z herbem m. Krakowa. Pole czopowe dwunastoboczne. Delfinów nie

ma. Pole wylotowe okrągłe, bez ozdób. Przy obręczy wylotowej szlak sty

lizowanych liści. Obręcz wylotowa szeroka, gładka, ku wylotowi rozszerzona.

f i g

7. Większego wagomiaru, z gronem o głowie lwiej. Część denna

profilowana. Na polu zapałowem kartusz wstęgowy z napisem:

a n

° *

d o i

1519 T C 0N S V 1.E S T CRAO T O P A T O IS K I

S IN G E R

E T

K A IM A T P R O C U R A

F IE R I » F E N T .

Niżej tarcza z herbem m. Krakowa. Pole czopowe ujęte od góry profilo

w aniem i szlakiem z stylizowanych liści. Zam iast delfinów głowy Turków.

Pole wylotowe gładkie. P rzy obręczy wylotowej szlak z stylizowanych liści
i łodyg. Obręcz wylotowa profilowana.

f i g

. 8.

Długie, wąskie, skrom nie ornamentowane. Grono gładko profi

lowane, wydłużone. Zapał na szlaku ozdobny. N a polu zapałowem, na

wstędze ro k

1529.

Między każdą cyfrą rozeta. Poniżej dwie tarcze, górą ku

sobie nachylone, z herbam i Polski i Litwy. Przy czopach i przy obręczy

wylotowej szlak z stylizowanych liści i obręcze sznurowe. Delfinów nie

ma. Obręcz wylotowa szeroka i gładka.

f i g

. 9.

Podobnego typu i w agom iaru. N a wstędze rok

® 1 ® 5 ® 2 ® 9 ®

P od nim tarcza z herbem Gozdawa lub Bonarowa. Delfinów nie ma. Przy

czopach i przy szerokiej obręczy wylotowej, listw y sznurowe.

f i g

. 10.

Podobnego typu i wagom iaru. N a wstędze rok 1 + 5 + 2 + 9.

Pod nim dwie tarcze górą k u sobie nachylone. N a jednej herb Gozdawa

lub Bonarowa. Delfinów nie ma. P rzy czopach i przy szerokiej obręczy,

szlak stylizowanych liści i listw y sznurowe.

f i g

li. Podobnego typu i w agom iaru. N a wstędze ro k 1 ® 5 © 2 ® 9.

Pod nim tarcza z herbem Gozdawa lub Bonarowa. Delfinów nie ma. Przy

zapale, czopach i przy szerokiej obręczy wylotowej szlaki ta k samo styli

zowanych liści.

f i g

Podobnego typu i wagomiaru. N a wstędze ro k

Pod  nim   tarcza  z  orłem  polskim.  Niżej  d ru g a  tarcza  z  herbem  Gozdawa
lub  Bonarowa.  Delfinów  nie  ma.  P rzy  czopach  szlak  sznurowy  i  stylizo
wanych  liści;  przy  szerokiej  obręczy  wylotowej  podobny  szlak  sznurowy.

f i g

. 13.

Podobnego typu

w agom iaru. N a wstędze rok 1 ® 5 ®

® 9.

Pod nim korona i dwie tarcze górą ku sobie nachylone. Na jednej Orzeł,

na drugiej Pogoń. Delfinów nie ma. P rzy czopach i przy szerokiej refie
obręcze sznurowe z szlakiem stylizowanych liści.

f i g

. 14.

Podobnego typu i wagomiaru. Obręcz denna równej szerokości

z polem zapałowem. N a wstędze rok e 1 ® 5 ® 2 ® 9 ® Pod nim korona

i dwie tarcze górą k u sobie nachylone. N a jednej Orzeł, n a drugiej Pogoń.

Przy zapale, m iędzy czopami i przy refie, szerokie szlaki stylizowanych liści.

f i g

15.

Podobnego w agom iaru, częściowo graniaste. Obręcz denna

szeroka, o k rąg ła i odstająca. Pole zapałowe i czopowe dwunastoboczne.

P rzy zapale obręcz sznurowa. N a wstędze rok ® 1 ® 5 ® 2 ® 9 ® Pod nim
korona i dwie tarcze górą ku sobie nachylone. N a jednej Orzeł, na drugiej

Pogoń. Delfinów nie ma. Pole wylotowe okrągłe, bez ozdób. Przy szerokiej
refie obręcz sznurow a z szlakam i z obu stron z stylizowanych liści.

—

f i g . 16.

Podobnego ty p u ja k poprzednie, mniejszego atoli wagomiaru.

Obręcz  denna  szeroka,  okrągła.  Grono  walcowate,  ujęte  przy  nasadzie  i  przy
końcu  pękam i  stylizowanych  liści.  Pole  zapałowe  dwunastoboczne.  N a
wstędze  rok  ® 1 ® 5 ® 2 ® 9 ®   P od  nim  korona  i  dwie  tarcze.  N a  jednej

Orzeł, na drugiej Pogoń. Pole czopowe również dwunastoboczne. Delfinów

nie ma. Pole wylotowe okrągłe, gładkie. P rzy zapale, czopach i przy sze
rokiej refie obręcze sznurowe z szlakam i z stylizowanych liści.

f i g . 17.

Płaskorzeźbami bogato ornamentowane. Grono gładkie, wy

dłużone,  zakończone  spłaszczoną  kulą.  Na  polu  zapałowem  Orzeł  polski  na
tarczy,  trzymanej  przez  dwóch  nagich  mężów,  którzy  drugą  ręką  wznoszą
nad  tarczą  koronę.  Niżej  w  obramieniu  prostokątnem  napis:

t r a c k

b i n

IC H r G E N A N T

B E I

D E K » S L A N G EN T B IN

IC H

W OI,

B E K A N N T

1542.

Z a p a ł n a

ozdobnym szlaku; przy nim wyżej d ru gi szlak z wypukłych, stylizowanych
liści. Pole czopowe ozdobione szeroką k arp ią łuską. Powyżej czopów w p ła

skorzeźbie  głowa  smoka,  którego  odstające  uszy  zastępują  miejsce  delfinów,
a  z  paszczy  jego  wychodzące  pole  wylotowe,  zdobią  trzy  ogniste  języki.
Obręcz  wylotowa  szeroka,  u  nasady  profilowana.

fig.

18.

W ęgierskie, prawdopodobnie w r. 1657 na Rakoczym zdobyte.

Dno półkolisto w ypukłe, profilowane, z gronem w kształcie walca. Pole

denne  profilowane.  Pole  zapałowe  gładkie,  z  uszami  zam iast  delfinów,  ujęte
z  góry  i.  z  dołu  półokrągłemu  obręczami.  N a  gładkiem   polu  wylotowem,
na  ukos  tablica  w  k artuszu  z  napisem :  m ichael *  bidi  t  p refectv s  *  abciS  »
mynkach

e t

comes t de

b e re g h

r 1547.

Obręcz wylotowa profilowana.

f i g

19.

Dno płasko ścięte, z gronem w kształcie muszli. N a polu za

pałowem prostokątna tablica w kartu szu bez napisu. Pod nią tarcza z her

bem m. K rakow a. N a obręczy dennej ro k 1 o 5 ° 6 o 7. Pole czopowe z del
finami. Obręcz wylotowa profilowana.

f i g . 20.

K rótkie, mniejszego w agom iaru, o dnie zakończonem ozdo

bnym   szlakiem   i  głową  lw a,  trzym ającego  w  paszczy  kółko.  Część  przy
zapale  ozdobiona  pękam i  lwiej  grzywy.  N a  polu  zapałowem  pod  koroną
tarcza  czteropolowa  z  orłam i  i  herbem   M yszkowskich-Gouzagów  w  środku.

W yżej tarczy m ały kartusz z napisem :

t e n d i t * p e r t a r d v a t v i k t v s

i osoba

stojącego mężczyzny przy pałaszu. Niżej tarczy większy k artusz z n ap isem :

F E RD IN A ND V 8

M Y SZ K O W SK I

M A RCIO

D E

M IRÓ W

C A P IT A N E V S

G R O D E C E N S IS

S IB I

p o s t e r i t a t i

r F iE R i

c u r a v i t

Pole czopowe z wielkimi, ozdobnymi delfi

nami i szerokim ozdobnym szlakiem u góry. Na polu wylotowem owalny

kartusz z napisem

o p v s

s c i

f r a n c i

a v g v s t i n i

m d c x x i i i i

Przy refie szlak

ozdobny, szeroki. Refa profilowana i z ozdobną listwą w pośrodku.

f i g

21. Większego wagomiaru z traubą w kształcie grona winnego.

Część denna profilowana. Nad zapałem napis:

l y d w i g

w i c h t e n d a h l

g v s

—

m i c h

r z v

d a n z i g

N a polu zapałowem duża czteropolowa tarcza z herbam i

P olski  i  L itw y  i  z  herbem   szw edzkim   W azów  we  środku.  N ad  tarczą,
ujętą  łańcuchem   z  zwieszającem  się  złotem  runem ,  korona  królew ska.  Nad
nią  n a p is :

s i g i s m v n d v s

r e x

p o ł o s i a e

e t

s v e c

[

a e

Pod tarczą

a n n o

1629.

Pole czopowe gładkie z delfinam i, ujęte z obu stron profiłowanemi obrę

czami  i  podwójnym  szlakiem   stylizow anych  liści  i  koni  u  góry.  Podobny
szlak  przy  refie.  N a  polu  wylotowem  płaskorzeźba  sokoła  (?)  z  podniesio-
nem i  do  lotu  skrzydłam i.  Pod  nim   w  podłużnym  kartuszu  napis:

s c h t ń g

D IC H » M E IN

t . . .

STOS

A V F

D IE

F E lN D

Y B R F O L G

D IE

VNSZ

W ID E R

S E IE N

1628.

Obręcz wylotowa silnie profilowana.

f i g . 2 2 .

Podobnego zupełnie typu i w agom iaru ja k poprzednia. Nad

zapałem n a p is :

g o s s

m i c h

i . y d w i g

w i c h t e n d a h l

* zu »

d a n z i g

1633.

N a polu

zapałowem napis:

m a t e r i a m

s i g i s m v n d v s

f o r m a m

o m i n ę

f a v s t o

’

k e x

v l a d i s l a v s

r e g n o

i n e y n t e

d e d i t ,

niżej duża tarcza z snopkiem Wazów.

Pod tarczą:

a n n o

d n i

y v ę ' x y

h i

v l a d i s l a i

q v a r t i .

.. Na

polu wylotowem płaskorzeźba rysia. Pod nim w podłużnym kartu szu n a p is :

S C H IO N

V O N

Y..

. G L E IC II

W Ó L

8 C H R E IN

D E R

l.Y C U S

W E N

e r

D IE

Z A N E N

B L E C K T .

f i g

. 23.

W iększego w agom iaru, z gronem gładkiem , profilowainem. N a

polu zapałowem owalny kartusz z herbem Szreniaw a; po bokach litery :

i .

. c .

w. s.

.. s.

Pole czopowe z delfinami, oddzielone z góry i z dołu

profiłowanemi obręczami. Niżej delfinów tarcza, ozdobiona koroną królew

sk ą, z herbem m. K rakow a. P o bokach korony ro k 16—39. Pole wylotowe
gładkie. Refa profilowana.

f i g

. 24.

Małego w agom iaru, bogato ornam entow ana szlakam i stylizo

w anych liści i ozdobnemi listwami. Grono w kształcie owocu ananasowego.

N a polu zapałowem tarcza z labram i i koroną. N a tarczy herb R adw an (?),
po bokach litery

i n

Pole czopowe z delfinami. N a polu wyloto

wem u góry w m ałym kartu szu ro k

1634.

Refa ozdobna.

f i g

. 2 5.

W iększego w agom iaru, z dnem profilowanem. T rau b a w k ształ

cie grona winnego. N a polu zapałowem napis:

s i g i s m v n d v s

m a t e r i a m

FORM A M

OM1NE

FA V STO

R E X

VI.ADKSI.AVS

R E G N O

IN E V N T E

D E D IT .

Niżej

W e

wieńcu laurow ym dwie tarcze herbowe, n ak ry te koronam i królew skiem i
i skrzyżowanemi berłam i. N a tarczy prawej snopek herbow y W azów. Pod

wieńcem:

a n n o

d n i

m d c x x x v i i

v l a d i s l a i

q v a r t i

c v r a

j o a n n e s

p l a t t e r

o b e r s t e r

r ih

m i c h

v d v i c h

y i c h t e n d a h l

y (;os y

m i c h

Pole czopowe z del

finami, ujęte z dołu i z góry profiłowanemi obręczami. N a dolnej N r 4. 16.

Pole wylotowe gładkie. Refa profilowana.

f i g

. 26.

Sześć dział większego w agom iaru i tego samego typu, ozdo

bionych profiłowanemi obręczami i szlakam i stylizowanych liści. T rau b a

—

w kształcie winnego grona. Na polu zapałowem n apis:

s i g i s m v n d v s

A V O V ST V S T M A TE R IA M r FORMAM r O M IN Ę » F A V 8 T «

R E X

YLAD1.SLAYS

D E D IT

a n n o

1639.

Niżej w otoku laurowym dwie ukoronowane tarcze obok siebie.

Na lewej Orzeł polski, na prawej snopek herbowy Wazów. Pod niemi:

v i . \ i ) i b i . A i

q v a r t i

SENTTO.

Dalej ku zapałowi, pod szlakiem stylizowanych

liści:

P R O C V

A N T E

PA V LO t G R O D Z IC K I r A R T IL L E R IA E

P R A E F E C T O t ME r F E C IT r

d a n i e l

t y m

Pole czopowe z delfinami, gładkie. Na polu wylotowem pła

skorzeźba Apostoła z podpisem: s.

m a t h e y s

Na innych pięciu podpisy:

S. P E T R V S , S. JA C O B Y S M IN O R , S. A N D R EA S , S. P H I L I P P Y S , S. M A TH IA S.

Refa pro

filowana.

f i g

. 27.

Dwa działa większego wagomiaru i tego samego typu, o dnie

wypukłein, z gronem gładkiem, profilowanem. Część denna profilowana.

Na polu zapałowem monogram króla Jan a Kazimierza. Niżej pod koroną
królewską czteropolowa tarcza herbowa Polski i Litwy i z herbem Wazów

w środku. Pod nią napis:

s e r e n i s s i m i

p k i n c i p i s

j o h a

c a s i m

p o l

e t

R E G IS

P O T E N T IS

CO R O N

F IE R I

FA C T V M a PR O O Y RA N TE *

C H R IS T O P H O IiO

G R O D ZIC K I

A R T a R E G

P R E F

TVM A ME * F E C a Y A R S .W IA E

1652.

Pole czopowe z delfinami, ujęte z dołu i z góry profiłowanemi obręczami.
Pole wylotowe gładkie. Refa profilowana.

Na polu wylotowem drugiego działa, w wieńcu laurowym, ozdobio

nym u góry skrzydlatą główką aniołka, n ap is:

s e r e n i s

p r i n c

j o a n

c a s

P O L

SV E C

R E G

p ,

iT E N T IS S IM I

CO liO N

A N N O

F IE R I

FACTYM

PR O C Y -

liA N T E

C H R IS T

G R O D ZE

A R T 1L R E

C E N T R A L I.

f i g

28.

Tureckie, mniejszego wagomiaru,

delfinami. Dno kształtu

kopuły z gronem ozdobnem. Na polu zapałowem i wylotowem napisy arab
skie. Na polu wylotowem, bliżej refy dwa półokrągłe ucha z kółkami; Refa
profilowana.

N a każdem z powyższych dział wyryto już w Szwecyi ozdobny k a r

tusz z herbem szwedzkim i n ap isem :

m e d

g v d s

h i e l p

a f

k o n

c a r l

x n

t a g i t

m e d

s t a

d e n

c r a c a y

a d a

o c t o b e r

17 0 2 ,

tj . : „Za pomocą

Boga i króla K aro la X II zdobyte z m iasta K rakow a 2 października 1702“.

Napisy nadto w fig. 3, 6 i 19 w ym ieniają także i pułkow ników : Jak ó b a

i K asp ra Sperlingów i B uchw alda, jako tych, którzy byli pomocni przy

zdobyczy.

Oprócz rysunków opisanych dział, zabranych z Krakowa, a dziś już

nie istniejących, przechowują się w Stockholmie jeszcze trzy inne zabytki,
dotyczące bezpośrednio Krakowa, a mianowicie:

A rc h iw u m p a ń s tw o w e (Riks-Arkwet) posiada obraz przedstawiający:

Wjazd koronacyjny króla Jana Kazimierza do Krakowa dnia 14 stycznia

1649 r.

Jest to współczesna, miejscami uszkodzona, akwarela., a dołączona do

drukowanej współcześnie relacyi p. t . : Eigentliche undt ausfuhrliche Rela-

tion

welcjier Qesta.lt Ikro Kónig. Majestat Joannes Casimirus Anno 1640

den 14 Januarii m it hoch ansehnlicher Fracht undt koniglichen Ceremonien
Ihren Einzug gehalden, Dantzig. 4°.

W ykonana jest na pasie papieru wy

sokim  27  cm.,  a  około  10  metrów  długim   i  na  płótno  naklejonym .  Robota
bardzo  staran n a,  a  rzecz  sam a  n ader  ważna  dla  historyi  k u ltu ry   polskiej.
Przedstaw ia  bowiem  z  w ielką  dokładnością  ówczesne  stroje  i  uzbrojenia

magnatów, szlachty, wojska, m ieszczan krakow skich, służby, dalej powozy,

chorągwie, uprzęż i ozdoby koni itd. A k w arela ta ze wszechm iar zasługuje
na reprodukcyę.

A r c h i w u m w o j n y (

Kongl

Krigs-Arkwet)

w oddziale kartograficz

nym,  obok  w ielu  planów   m iast  i  tw ierdz  polskich,  zawiera  też  i  dw a  plany
K rakow a.  Z  tych  pierwszy,  w ykonany przez  inżynierów  szwedzkich  w  r.  .1702
m a  ty tu ł:

Oeometrisches Plan roni Schloss Wawel und die Stadt bei dem:

Craca)u:  Mitt  dehro  Herumbligenden  dazu  behorigen  wercken  und  rorstddten
ais  auch  wo  Ihro  Konigliche  Maystdt  won  Schweden  Carl  der  X I I   Im   ersten
ankamwfte  mit  dehro  Armee  Sich  hardt  daransetzsten  den

5/ib

augusH und

es auch selben abendt um

7 TJhren unter dhero gehorsam braclite etc.

P ian ten w ykonany nadzwyczaj starannie koloram i i piórem — dla

topografii starego K rakow a posiada pierw szorzędne znaczenie. Z drobiaz

gową  bowiem  dokładnością  podaje  wszystkie  szczegóły  sytuacyjne  miasta,
zam ku  i  przedmieść,  oznacza  każdy  dom,  kościół  i  ważniejszą  budowę  —
a  zarazem  uwidocznia  rozkład  wojsk  szwedzkich  w  chwili  przybycia  pod
K raków   K aro la  X11  dnia  15  sierpnia  1702  r.  Z  dołączonej  w  naturalnej

wielkości, podobizny, najlepiej każdy osądzi w artość tego planu.

P lan d ru g i w temże archiw um p. t . :

Plan von Cracau

(długi 53 cm.,

szeroki 43 cm.), przedstaw ia K raków n a początku X V III wieku i z K ra

kow a zdaje się zabrany. W ykonany starannie kolorami. O bjaśnienia nie

mieckie. Oznaczono w nim forty fikacye i ulice bez pojedynczych domów.

Obok wymienionych zabytków, niew ątpliw ie niejedna z pam iątek pol

skich, zachow ana dotąd w Szwecyi może pochodzić z K rakow a, lecz b rak

n a to pewnego oznaczenia.

>X-c-