Piotr Czapliński : O kruchości istnienia [w:] Wzniosłe tęsknoty . Nostalgie w prozie lat dziewięćdziesiątych. Kraków 2001.

Sytuacja krytycznoliteracka.

Opis życia literackiego w latach 1995/96 – przyznanie wielu nagród książce Chwina Hanemann

• Magazyn Literacki Programu II TVP – książka miesiąca

• gdańska Nagroda "Media książce"

• paszport "Polityki" w dziedzinie literatury

• 1996: nagroda Tygodnika Powszechnego

• polsko-niemiecka Nagroda im Ericha Brosta

• i wiele innych niewymienionych przez autora

• Rok 1995 był obfity w debiuty wielu pisarzy dlatego sukcjes Hanemanna należy docenić jeszcze bardziej.

• Czym wyróżniła się powieść Chwina? Korzystał z cech kluczowych dla powieści lat dziewięćdziesiątych:

1. odwołanie do nuru "małych ojczyzn"

2. nastrój nostalgoczny

3. posłóżenie się konwencją pwoieści kryminalnej w jej odmianie detektywistycznej

4. wybór nieepickiego modelu prozy

Każdy z tych elementów został jednak przekształcony, wzbogacony, niedający się jednoznacznie zinterpretować.

Konwencja

• Powieść detektywistyczna: Hanemann odchodzi z Instytutu-od innych dowiadujemy się o przyczynach tej decycji

  • są to domysły Pani Stern, Pana Kohl, Franza Zimermanna, narratora; o konkretnej przyczynie nie dowiadujemy się;

  • domysły te przesówają punkt ciężkości na z wydarzenia kryminalnego (śmierć) na wyd. Biograficzne (zachowanie Hanemanna)

• autor artykułu wielokrotnie zadaje pytanie "dlaczego?" PYTANIE TO sugeruje konwencję powieści detektywistycznej

  dlaczego?

  • Hanemann

    - odszedł z Instytutu

    - nie odpłynął ze znajomymi, tylko pozostał w Gdańsku

  • Hanka odkręciła gaz w kuchni Państwa C.

  • Hanemann odchodzi z Hanką

    • NIE DOCHODZIMY PRAWDY, ALE ROZMYŚLAMY NAD TAJEMNICĄ ISTNIENIA

!!! Wątek detektywistyczny ulega ustawicznemu rozproszeniu a każdorazowe podwojenie przekształca zagadki kryminalne w tajemnice egzystencjonalne.

Sam Hanemann też jest detektywem, poszukuje sensu istnienia i motywacji do życia.

Kontempluje obraz Caspra Davida Friedricha "Krzyż w górach"

• zdarzenia są na pierwszy rzut oka ułożone w sposób chronologiczny, ale towarzyszy im niedopowiedzenie i rozmaitość wersji;

Metoda Chwina: dopasowana do przedmiotu śledztwa, oparta na narracji i empatii:

• świat staje się zrozumiały po przekształceniu go w opowieść;

• Empatia: daje większe szanse na poznanie Innego,

• Narracja: powtórzenie znanych historii z nadzieją, że ułożą się w nową całość

Nastrój, czyli inna wzniosłość

• Stałą cechą istnienia jest KRUCHOŚĆ (wnioski Hanemanna po śmierci Luizy).

• H. był zadomowiony w bycie: praca, narzeczona, miasto – po śmierci Luizy popada w nostalgię- pali zdjęcia, a potem w melancholię.

• Związki z ludźmi i rzeczami wyzwalały w H. chęć życia. Po utracie tego wszystkiego, bohater nie widzi już sensu życia.

  • TĘSKNOTA ZA MIASTEM KTÓREGO NIE MA, CZYLI "HANEMANN" WOBEC NURTU "MAŁYCH OJCZYZN"

  • jedni twierdzą, że powieść wpisuje się w ten nurt, inni nie, jeszcze inni mówią o przekroczeniu tej konwencji

  • argumenty przemawiające za konwencją "małych ojczyzn":

    • Haneman- obywatel zakorzeniony w Gdańsku

    • miasto-dom: czuje sie tam jak "u siebie"

    • po odejściu Niemców z Grańska Hanemann nie może się w nim odnaleźć

    • mitologizacja miasta

Argumenty te zostają obalone wobec trzeciej możliwości – przekroczenia konwencji:

Przedstawienie miasta: miejsce rozchwiania – wewnętrznie sprzeczne, niespokojne, nie dające schronienia, dostarczające swoim mieszkańcom lekcji obcości, a więc nie pozwalające poznać się do końca.

• Motyw zakorzenienia i stosunku do obcego: Człowiek dąży do zakorzenienia ale nie powinien przywiązywać się do miejsca, bo w ten sposób ogranicza swoje życie.

Melancholia

"Melancholia wydaje się dalszym niż nostalgia horyzontem wzniosłości, ponieważ nie ma swojego doniesienia – jest bezprzedmiotowym żalem po utracie czegoś, czego się nigdy nie posiadało, jest wzniosłym zapatrzeniem się w znikomość ludzkiego istnienia, które przegrywa zawsze i wszędzie w konfrontacji z potężniejszymi od siebie siłami"

Hanemann przechodzi kolejne fazy wzniosłości:

• jest zranionym kochankiem, kiedy rozpamiętuje utraconą miłość

• jest nostalgikiem, kiedy łączy pamięć miejsca ze świadomością, iż żyje w mieście "którego już nie ma"

• jest melancholikiem, kiedy traci wiarę w trwałość ludzkiego istnienia

Wg autora artykułu, powieść Chwina to mimo wszystko opowieść o przekraczaniu melancholii- o powrocie do życia.

Lekcja życia

• Hanemann patrząc na rzeczy dostrzega kruchość istnienia, przemijalność, sam czuje się kruchy jak rzecz – mimo wszystko trwa.

• Rzeczy okazują się wewnętrznie kruche i mocne, przemijalne i trwałe ("wierność istnieniu")

• Rzeczy to świadkowie historii, są trwalsze od ludzi, współistnieją z ciągłością życia pokoleń.

• Jest to jedna z form wzniosłości – oparta na sprzecznościach.

Gra przeistoczeń

Gra przeistoczeń opiera się w powieści Chwina na wydobywaniu z każdego elem. Ukrytej w nim odwrotności. Nie da się tej powieści odczytać jednoznacznie, jest wewnętrznie sprzeczna, tak jak natura człowieka.

Piotr Pietrych: "Powieść o porcelanie. Inne spojrzenie na Hanemanna Chwina"

• Inne spojrzenie opiera się na zmianie lekturowej perspektywy. Autor nie kwestionuje rangi tematu "kryzysu egzystencji", skupia się jednak na innych ważnych wg niego aspektach tej powieści.

• Mnogość detali (nazwy ulic, przedmiotów, daty ... )

  w gruncie rzeczy pojawiają się niekonsekwencje, mglistość.

• Autor artykułu uważa, że niejasności te wynikają z usterek warsztatowych, braku precyzji w tworzeniu świata przedstawionego.

• Piertych nie mówi o "zagadkach" w powieści Chwina, ale z ironią nazywa pewne niedomówienia "qasi-zagadkami" – "lapsusami".

• Wg Pietrycha, Chwin, skupia się na trzeciorzędnych tematach a nie na głównym wątku.

• Pietrych nie rozgrzesza Chwina z rozbieżności w fabule, tj inni krytycy, ale nazywa je raczej niekonsekwencją i niespójnością.

• Pietrych nawiązuje do w/w artukułu Czaplińskiego i "obala" jego założenia co do narzędzi odkrywania prawdy: empatii i narracji; samego narratora (wg Pietrycha) nie można nazwać detektywem – brak zainteresowania informacjami które są w jego zasięgu, mogące rozwikłąć zagadki.

• Kolejnym lapsusem zarzucanym Chwinowi są niejasności w zakresie historycznych realiów:

  • okres "berlińskiej młodości" Hanemanna

  • rozpiętość chronologiczna – np zatonięcie "Sterna"

  • retusz i pomijanie niektórych zdarzeń, np jak to się stało że Hanemann został w Gdańsku, że w ogóle mógł tam zostać po wojnie, brak inf na tem układu poczdamskiego ( zakładał całkowite wysiedlenie Niemów z Polski), represje na Niemcach, którzy pozostali w Polsce, pozbawianie ich nieruchomości;

• Stosunek Hanemanna do przedmiotów to pewnego rodzaju kult, "probierz wartości człowieka"

• "Kruche" rodz opisujący zdemolowanie mieszkania Schultzów, potępienie przez Hanemana tych, którzy niszczą przedmioty, ale np nie wiemy co myślał na temat eksperymantów Spannera w Instytucie (przerabianie ludzi na mydło)

  • Chwin wstrzymuje sie od komentarza na ten temat

  • nawiązanie do Medalionów i Piosenki o porcelanie Miłosza

• Autor w powierzchowny sposób ukazuje tło historyczne ale i pierwszoplanowe rozterki Hanemanna.

• Taka wizja świata i "innego Niemca" byłą widocznie potrzebna odbiorcom po 1989roku.

• Autor artykułu zestawia powieść Chwina z jego wcześniejszymi utworami oraz innymi powieściami na ten temat z lit europejskiej.

• Pietrych podsumowuje swój artykuł słowami J. Jarzębskiego: W gruncie rzeczy to powieść o "innym Niemcu" piękna, melancholijna i atrakcyjna – kosztem prawdopodobieństwa i historycznych realiów.