ROMANIZM W ARCHITEKTURZE I SZTUCE EUROPEJSKIEJ

SZTUKA ROMAŃSKA

• oddalenie od reguł antyku – stopniowe porzucanie monumentalności i dostojeństwa w sposobie przedstawienia postaci

• sztuka staje się przedstawieniowa (idee, osoby, symbole, sekwencje zdarzeń)

• drzwi – wykonywano zazwyczaj z drewna lub brązu; zazwyczaj znajdowały się we zachodniej części świątyni (wiele ważnych ceremonii odbywało się niegdyś poza kościołem, właśnie od zachodniej strony), cechował je pietyzm i dbałość artystyczna; zasada hieratyczności w przedstawieniach postaci (im dana postać jest ważniejsza, tym większe ma rozmiary)

• drzwi do kościoła św. Sabiny w Rzymie; drzwi do kościoła św. Michała w Hildesheim

• chrzcielnice – zwarte (bez wyodrębnionych konkretnych części) lub posiadające formę kielicha z wyraźnie oddzieloną cylindryczną misą, osadzoną na węższym cokole, dolna część poświęcona tematyce grozy, łączona z piekłem

ARCHITEKTURA ROMAŃSKA

• addycyjność brył - budynek romański składa się z prostych brył geometrycznych (prostopadłościanów, walców i półwalców) zestawionych ze sobą z wyraźnym wyróżnieniem każdej z nich (bez płynnego ciągłego przechodzenia jednej w drugą), nakrytych osobnymi dachami

• separatyzm wnętrz – poszczególne części przestrzeni (nawy, kruchty, chóry, absydy) mieszczące się w widocznych od zewnątrz osobnych bryłach, są wyraźnie oddzielone od siebie różnicami wysokości, nadprożami, łukami, rzędami kolumn itp.

• plan budynku romańskiego oparty na siatce powielanych kwadratów

• proporcje brył i wnętrz budowli romańskich są oparte na prostych zależnościach arytmetycznych

• kościoły romańskie budowane często pod szczytami wzniesień, ale nie na samych wierzchołkach (lokalizacji blisko Boga, ale nie w miejscu, w którym zamieszkuje)

• szereg zdobniczych elementów wystroju charakterystycznych dla tego stylu (gzymsy arkadowe, biforia i triforia, typowe głowice kostkowe i bazy kolumn i inne)

• kościoły planowane na rzucie prostokąta lub krzyża łacińskiego z prezbiterium zakończonym półkolistą absydą (kościoły bazylikowe lub halowe)

• mniejsze budowle czasem rozwiązywano też na planie centralnym – krzyża greckiego lub rotundy

• wnętrze kościoła dzielono rzędami kolumn lub filarów najczęściej na trzy nawy

• nad skrzyżowaniem transeptu z nawą główną często umieszczano wieże, przez które doświetlano wnętrza (kopuły występowały tylko sporadycznie)

• kościoły pielgrzymkowe - wokół prezbiterium budowano ambit z wieńcem kaplic, nad nawami bocznymi budowano empory, które często służyły także jako miejsce odpoczynku dla grup pielgrzymów

• dach - więźba dachowa widoczna z wnętrza kościoła albo zasłoniętą płaskim, drewnianym stropem; najczęściej były to sklepienia kolebkowe nad nawami głównymi oraz krzyżowe nad nawami bocznymi (sklepienia poprawiały akustykę pomieszczeń oraz zwiększały bezpieczeństwo budowli w przypadku pożaru)

• sklepienia kolebkowe opierano na gurtach – żebrach wzmacniających sklepienie i pozwalających na zmniejszenie jego ciężaru

• kapitele - kształt kostki z zaokrąglonymi dolnymi krawędziami, kielicha lub odwróconego ostrosłupa, pozbawione ozdób lub dekorowane płaskorzeźbą w formie stylizowanych, wywodzących się z korynckich liści akantu, longobardzkich lub iryjskich plecionek oraz motywów inspirowanych postaciami zwierząt (lwów, pawi, gryfów) i scenami figuralnymi nawiązującymi do Nowego i Starego Testamentu

• bazy kolumn złożone z kilku wałków opierających się na płaskim elemencie w kształcie kostki są ozdobione płaskorzeźbą w formie stylizowanych listków lub małych zwierząt na narożach kostki (tzw. szpony lub żabki)

• trzony kolumn wykonywano z kilku ciosów kamiennych, zazwyczaj powyżej głowic zamiast architrawu umieszczano gzymsy lub imposty

• budowle ze sklepieniami krzyżowymi - żebra i łęki podpierają przylegające do trzonu kolumny cieńsze elementy tzw. służki, przystawione do ściany mogą schodzić do poziomu posadzki i podpierać się na bazie, albo zakończone znacznie wcześniej zostają osadzone na wsporniku

• posadzki z płyt kamiennych lub ceramicznych układano w różne wzory, ściany zdobiono freskami, lokalnie (Wenecja, Palermo) mozaikami

• wąskie okna i drzwi umieszczone w grubych murach poszerzano na zewnątrz przez zastosowanie glifów (łatwiejszy dopływ światła)

• okna w wieżach dzielono małymi kolumienkami na dwie (biforium) lub trzy części (triforium), spotykany był także podział na cztery części tzw. quadriaforium.

• wnętrza oświetlały okna umieszczone w kościołach bazylikowych w ścianach naw bocznych i nawy głównej, ponad dachem przykrywającym nawy boczne

• drzwi wejściowe umieszczano w ozdobnym portalu zwieńczonym półkolistym tympanonem ozdobionym płaskorzeźbą, uskoki ściany zamykały otwór drzwiowy archiwoltą

• powierzchnię ścian zewnętrznych urozmaicały lizeny i fryzy arkadkowe (układ lombardzki) oraz skarpy umieszczane w miejscach umieszczenia gurtów wewnątrz kościoła

• feudalne zamki - duże pomieszczenia mieszkalne, rozmieszczone na kilku kondygnacjach; najniżej umieszczano zbrojownię i spiżarnię, wyżej - w głównej komnacie - znajdowało się pomieszczenie służące jako jadalnia i sypialnia właściciela zamku, a nad nim pokoje służby; czasem do wieży dobudowywano niewielką wieżę z schodami - wieżę otaczała wewnętrzna fosa, za którą umieszczano pozostałe budynki warowni; całość chronił mur obronny - zazwyczaj wieńczony hurdycjami albo blankami i fosą zewnętrzną

• zabudowa miejska związana z ukształtowaniem terenu, przebiegiem szlaków komunikacyjnych, dostępem do wody oraz istniejącą już wcześniej zabudową

• nowo zakładane miasta najczęściej na krzyżowo-szachownicowej zabudowie (centralne miejsce - najczęściej prostokątny plac, od którego odchodziły główne ulice, od frontu powstawał najczęściej warsztat, a mieszkanie budowano w głębi działki lub na piętrze; część parceli zajmowały także pomieszczenia gospodarcze związane z warsztatem (magazyn) oraz domem (pralnie, łaźnie, kuchnie) i stajnie dla koni z pomieszczeniami na słomę, siano, wozownie itp.

• budowa domów na terenach o dużych zasobach tego materiału używano kamienia, w innych przypadkach zazwyczaj było to drewno z ewentualnym wypełnieniem cegłą, gliną, kamieniem polnym.

• w niektórych miastach, zwłaszcza we Włoszech, zazwyczaj planowano trzy place: ratuszowy, katedralny i targowy, w innych krajach plac kościelny budowano w pobliżu lub na przedłużeniu placu targowego

• przy placu targowym - kramy, w których odbywała się sprzedaż towarów spożywczych i miejscowych wyrobów

• domy kupców - składy towarów i miejsca handlu dla przyjezdnych dostawców

• ratusze zaczęły powstawać dopiero na początku gotyku, wokół miast - umocnienia w formie murów obronnych lub wału o konstrukcji drewniano-ziemnej i palisady, większe grody otaczały podwójne lub potrójne pierścienie umocnień, zwłaszcza od strony spodziewanego ataku

• najsłynniejszy most zbudowany w okresie romańskim na wzór budowli rzymskich – most w Awinionie na Rodanie

• kamień, zwykle miejscowy (z uwagi na wysoki koszt transportu) – piaskowiec, wapień, granit i in., głazy narzutowe

CECHY SAKRALNEJ ARCHITEKTURY GOTYCKIEJ XII-XIV W.

• zachodnia fasada katedry gotyckiej była dwuwieżowa

• wieże na ogół tępo zakończone

• kościoły na planie trójnawowej bazyliki

• ogromne rozmiary wznoszonych kościołów

• strzelistość

• zastosowanie łuków przyporowych, ostrych łuków w elementach konstrukcyjnych i sklepień krzyżowo-żebrowych pozwoliło na prawie całkowite wyeliminowanie ściany, zastąpionej przez okna wypełnione witrażami

• szkieletowa budowa kościołów

• rozeta

CECHY SZTUKI GOTYCKIEJ (RZEŹBA, MALARSTWO)

RZEŹBA

• ewolucja: początkowo postacie były sztywne i wydłużone, częściowo jeszcze pod wpływem tradycji romańskiej, w końcu XII i na początku XIII w. zyskały na przestrzenności i realizmie

• wśród ornamentów rzeźbiarskich – motywy roślinne i zwierzęce

• realizm i coraz wyraźniejsza ekspresja

• obróbka detali jest niezwykle staranna

• artysta tworzył na chwałę Boga

• świątynie – zewnętrzne fragmenty budowli tj. tympanony i portale; rzeźba drewniana

MALARSTWO

• ostry, wyrazisty rysunek

• wydłużone postacie

• ekspresja

• dominuje malarstwo o tematyce religijnej

• dzieła nie tylko służyły do dekoracji, ale także pouczały

• pojawiają się obrazy o tematyce świeckiej

• freski

• malarstwo tablicowe – anonimowe obrazy malowane na desce

• iluminarstwo – sztuka zdobienia ksiąg

KLASYCYZM

• Klasycyzm – styl w muzyce, sztuce, literaturze oraz architekturze odwołujący się do kultury starożytnych Rzymian i Greków, styl ten nawiązywał głównie do antyku, w Europie tzw. „powrót do źródeł” pojawił się już w renesansie – jako odrodzenie kultury wielkiego Rzymu; jako styl dominujący epoki wpływał na kształt innych nurtów kulturowych okresu jak manieryzm, barok, rokoko; trwał do końca wieku XVIII, w niektórych krajach do lat 30. następnego stulecia, a nawet dłużej, najpełniejszy rozkwit klasycyzmu nastąpił w I poł. XVIII wieku; w Polsce bywa też zwany stylem stanisławowskim

CECHY

• tematyka 'akt'

• wzorowanie się na tematyce i architekturze starożytnej Grecji i Rzymu (rzymski Panteon i Partenon w Atenach)

• chęć wiernego odwzorowania elementów dekoracji, stroju czy architektury Antyku

• statyka zamiast dynamizmu

• oszczędność wyrazu

• uwypuklenie cnót obywatelskich w przeciwieństwie do rokokowej frywolności

• kształt ważniejszy niż barwa

• obraz idealistyczny

• tematyka moralizatorska, często propagandowa (np. Jacques-Louis David Śmierć Marata)

• ukazywanie momentu przed ważnym wydarzeniem lub akcją (np. Jacques-Louis David Przysięga Horacjuszy)

• używanie silnego strumienia, „snopu” światła (np. Jacques-Louis David Śmierć Sokratesa)

ARCHITEKTURA I SZTUKA KLASYCYZMU 2 POŁOWY XVIII W.

• wzorowanie się na starożytnych budowlach greckich i rzymskich oraz na niektórych budowlach odrodzenia

• kopiowanie elementów architektury starożytnej

• budowle wznoszone na planie zwartym, koła lub prostokąta

• stosowanie kolumnad i kolumnowych portyków ze zwieńczeniem w kształcie tympanonu, pilastrów, dużych okien, tympanon przeważnie dekorowany jest płaskorzeźbą

• kolor przyporządkowany rysunkowi

• dążenie do uzyskania efektu harmonii, zrównoważonej kompozycji, stosowanie symetrii

• w opozycji do baroku przeważają fasady o liniach prostych bez wygięć i skrętów

• oszczędne stosowanie zdobnictwa, jeżeli się pojawiają, są to uskrzydlone postacie lwów z ludzkimi głowami, orły, wieńce, wazony, girlandy z róż, kokardy, hełmy, tarcze, skrzyżowane sztandary nawiązujące do tradycji cesarstwa rzymskiego

• rozwój budownictwa użyteczności publicznej (urzędy, teatry, szpitale, szkoły, muzea)

• pałace – duże, niskie, wydłużone, na planie prostokąta, z wysuniętą częścią środkową ozdobioną portykiem

• we wnętrzach wielkie, podłużne, jasne sale, chętnie malowane na biało, płaskie sufity, okna duże, kwadratowe

• kościoły – często na planie koła, przykryte kopułą

• dwory wraz z ogrodami i parkami wzbogacone alejami z drzewami, stawami rybnymi; w obrębie dworu znajdował się młyn oraz browar

• wnętrza dworów ozdabiano portretami rodzinnymi, trofeami myśliwskimi, na ścianach wieszano tkaniny ozdobne zwane arrasami

• Francja: Jacques Germain Soufflot, Jean Francois Chalgrin, Charles Percier

• Anglia: Robert Adam

• Niemcy: Karl Friedrich Schinkel, Leo von Klenze, Carl Gotthard Langhans, Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff

• Włochy: Giovanni Battista Piranesi

• Rosja: Carlo Rossi

• Polska: Dominik Merlini, Jan Chrystian Kamsetzer, Szymon Bogumił Zug, Jakub Kubicki, Antonio Corazzi, Efraim Szreger, Piotr Aigner, Stanisław Zawadzki, Wawrzyniec Gucewicz.

MALARSTWO I GRAFIKA

• statyczne oparte na układach pionowych

• chłodny koloryt

• miękki światłocień

• gładka faktura

• wzniosłość

• malarstwo wyraziło się głównie w tematyce historycznej (starożytnej), mitologicznej, alegorycznej i portrecie

PRZYKŁADY MALARSTWA

• Jacques-Louis David – Porwanie Sabinek, Portret konny Stanisława Kostki Potockiego

• Jean-Auguste-Dominique Ingres – Wielka odaliska, Jowisz i Tetyda (Zeus i Tetyda)

• Giovanni Battista Lampi

• Giovanni Battista Piranesi

• Thomas Gainsborough

• Marcello Bacciarelli

• Bernardo Bellotto

RZEŹBA

• Antonio Canova – rzeźbił głównie posągi i grupy mitologiczne („Dedal i Ikar”, „Trzy Gracje”); rzeźbił także postacie współczesne, przedstawiając je jednak jako postacie mitologiczne (Henryka Lubomirskiego przedstawił jako Amora)

• Bertel Thorvaldsen – rzeźby mitologiczne, religijne, historyczne pomniki, popiersia; autor pomnika Mikołaja Kopernika i księcia Józefa Poniatowskiego (ten ostatni wzorowany na rzymskiej statui Marka Aureliusza)

• Andrzej Le Brun – tworzył rzeźby do dekoracji Zamku Królewskiego i Łazienek, a także popiersia znanych Polaków

• Jakub Tatarkiewicz – wyrzeźbił popiersie Fryderyka Chopina

PRZYKŁADY BUDOWLI

• Łuk Triumfalny w Paryżu, Brama Brandenburska w Berlinie, Biała Fabryka w Łodzi, Pałac Potockich w Warszawie, Pałace Wodzickich w Krakowie, Łazienki Królewskie w Warszawie, Panteon w Paryżu, Petit Trianon, Kościół Świętej Trójcy w Warszawie, Kościół św. Magdaleny w Paryżu, Belweder w Warszawie, Kapitol, Teatr Wielki w Warszawie, Kolumna Napoleona w Paryżu, Pałac Prymasowski w Bratysławie, Pałac w Śmiełowi, Kościół św. Aleksandra w Warszawie

POLSKIE MALARSTWO XIX-WIECZNE

• romantyzm: malarstwo przedstawia przemiany społeczne zachodzące w życiu polskiego narodu oraz walki narodowowyzwoleńcze, temat malarstwa rodzajowego to życie nie tylko szlachty, ale wszystkich warstw społecznych, wykształciło się malarstwo batalistyczne oraz pejzażowe

• malarze romantyzmu: Aleksander Orłowski, Michał Płoński, Piotr Michałowski !!!! (portrety najbliższej rodziny, seria obrazów przedstawiających epopeje napoleońską – Samosierra)

• udział w kształtowaniu świadomości narodowej

• patriotyzm i pierwiastki realistyczne

• popularność malarstwa historycznego

• druga połowa XIX wieku – prawdziwy rozkwit polskiego malarstwa

• Henryk Rodakowski – portrecista („Portret gen. Dembińskiego”)

• Józef Pankiewicz i Władysław Podkowiński

• Młoda Polska: okres swobody twórczej (1895-1914), II fazy- modernizm i ekspresjonizm

• modernizm: natura jest źródłem piękna, harmonii, sztuki, należy się jej podporządkować

• ekspresjonizm: źródłem sztuki jest człowiek i jego doznania psychiczne, a natura jest ważna o tyle, o ile może wyrazić uczucia człowieka

SZKOŁA BAUHAUSU -KONCEPCJA, PRZEDSTAWICIELE, ODDZIAŁYWANIE

• Bauhaus - uczelnia artystyczno - rzemieślnicza powstała w Weimarze z połączenia Akademii Sztuk Pięknych i Szkoły Rzemiosł Artystycznych w 1919 r., później od 1925 r. działająca w Dessau (dziś Dessau-Roßlau) i w latach 1932-1933 w Berlinie, została utworzona przez Waltera Gropiusa; określenie Bauhaus używane bywa również potocznie i nieściśle jako nazwa stworzonego przez nią kierunku architektonicznego jako jednego z prądów w obrębie niemieckiego modernizmu

CECHY

• funkcjonalność oparta nie tylko na przesłankach mechanicznych, ale także psychologicznych; potrzeby emocjonalne są równie ważne jak pragmatyczne

• czynniki społeczne ( m.in.. dobro i rozwój osobisty człowieka) są ważniejsze niż wymogi czysto estetyczne, ekologiczne i techniczne

• zniesienie podziału między artystą, architektem, rzemieślnikiem i przemysłowcem

• zorganizowana przestrzeń wpływa na sposób działania i myślenia ludzi

• wartość nowoczesnej architektury zależy tylko od ludzi, społeczeństwo otrzymuje taką architekturę do jakiej dojrzało; ludzi należy wychowywać do odpowiedniego odbioru - idea wychowania przez sztukę

• wprowadzanie do formy architektonicznej warunków regionalnych, klimatów, krajobrazów i zwyczajów mieszkańców

• używanie powtarzalnych (standardowych) elementów – powinny być tak wytwarzane, żeby umożliwiły powstanie różnych kombinacji

• zespołowość przy pracy projektowej – udział w zespołach jest dobrowolny

• projektowanie: nauka i sztuka

ARCHITEKTURA I SZTUKA W PAŃSTWACH TOTALITARNYCH

• sztuka klasycyzująca (monumentalizm, podkreślenie władzy)

• 3 władze totalitarne i różne podejścia do sztuki i architektury

  - Stalin-sztuka radziecka

  -Hitler – sztuka nazistowska

  -Mussolini – sztuka faszystowska

• podobieństwa: nawiązanie do Cesarstwa Rzymskiego (symbol władzy, mocarstwa)

ARCHITEKTURA NAZISTOWSKA

• architektura awangardowa stopniowo zastępowana architekturą totalitarną

• architektura typowa dla kraju a nie taka jak wszędzie

• można wyróżnić 3 formy architektury nazistowskiej

  - styl chłopsko – rękodzielniczy: architektura mieszkaniowa, nawiązuje do architektury angielskiej Ruskina I Morissa z połowy XIX wieku, idea ochrony krajobrazu narodowego (związanie budynku z krajobrazem, dostosowywanie materiałów i form do miejscowych, tradycyjnych sposobów budowania – regionalizm, obiekty inżynierskie np. mosty czy autostrady były kształtowane w zgodzie z krajobrazem - malowniczo = gloryfikacja robót publicznych (dzięki tym pracom nie panuje bezrobocie)

  * osiedle Antyweisenhof: typizacja architektury, teoretycznie "czerpanie z narodowych wzorców architektonicznych" = architektura wernakularna, aspekt polityczny - duże działki na wypadek gdyby zabrakło jedzenia mieszkańcy sami mogą je sobie zapewnić z przydomowych ogródków, ulice proste - żeby wiatr łatwo wywiewał gazy z wojny, wszystko jest na widoku, każdy każdego może kontrolować, domy o minimalnej powierzchni mieszkaniowej - spędzanie w nich jak najmniej czasu zastapione wychodzeniem na zewnątrz, gdzie każdy może każdego kontrolować , obowiązkowy spadzisty dach nawet dla oficyn, domy muszą być otynkowane, pomalowane, budowane z drewna

  - pół-modernizm: przede wszystkim w budynkach użyteczności publicznej, architektura nawiązująca do bardzo zredukowanego klasycyzmu, hybryda nowoczesnej techniki i mocarstwowych idei II Rzeszy, "styl dyktatur" - stosował go też Mussolini na początku swojej dyktatury, przykłądem jest np. dworzec w Stuttgartcie, podcienia są projektem Paula Bonatza

  - neoklasycyzm: architektura centaralnych budowli NSDAP, monumentalny charakter podkreślający potęgę I władzę, dbałość o każdy szcegół (oświetlenie, akustyka, aspekty wizualne), budowle na planie koła, Berlin był prawie w całości przebudowany w neoklasycyźmie, Zeppelinfeld w Norymberdze to przykład zastosowania neoklasycyzmu w urbanistyce, najbardziej znani architekci: Albert Speer, Ludwig Ruff, Ludwig Troost

• Albert Speer – olbrzymie, monumentalne założenia, przebudowa Reichstagu, w ogóle całego Berlina, przykłady budowli:trybuna w Norymberdze dla NSDAP - Zeppelinfeld, Germania - 1934 - budynek sali zebrań przykryty olbrzymią kopułą znajdujący się na głównej osi w przeprojektowywanym Berlinie

ARCHITEKTURA RADZIECKA

• konstruktywizm radziecki (modernizm)1917-31 zostaje wyparty przez socrealizm (realizm socjalistyczny)

• awangarda zostaje zakazana, gdyż wymaga się od artysty twórczości tradycyjnej, popularnej nie wymagającej wysiłku intelektualnego od odbiorcy

• sztuka oparta na typizacji

• architektura ma wyrażać siłę i potęgę państwa, a nie piękno czy elegancję

• cechy architektury: monumentalizm, przeskalowanie, symetria, stosowanie elementów zdobniczych, które mają charakter "narodowy" (ZSRR łączy w sobie wiele państw, więc detale architektoniczne dla każdego z nich są nieco inne)- np. attyk, kolumnad, pilastrów, wysokich parterów, brak funkcjonalności, nieekonomiczne wykorzystanie materiałów i surowa forma

• cechy urbanistyki: szerokie trakty i ogromne place mające skupiać życie mieszkańców

• przykłady: Uniwersytet im. Łomonosowa w Moskwie - Lew Rudniew, stacje moskiewskiego metra, Wystawa Osiągnięć Gospodarki Narodowej ZSRR

• w Polsce: preferuje się zabudowę obrzeżną z czytelnie wydzielonymi ulicami, pretensjonalne detale architektoniczne (świadczące o narodowości), MDM - Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa w Warszawie, Plac Konstytucji, Pałac Kultury i Nauki, Nowa Huta w Krakowie, Plac Centralny w Krakowie, KDM - Kościuszkowska Dzielnica Mieszkaniowa we Wrocławiu, osiedle Grunwaldzkie w Bielsku-Białej

ARCHITEKTURA FASZYSTOWSKA

• Benito Mussolini jest zafascynowany architekturą klasycyzmu, pomimo tego nurt faszystowski odzwierciedla się początkowo w architekturze racjonalnej, którą reprezentuje Gruppo 7 (Luigi Figini, Gino Pollini, Carlo Enrico Rava, Guido Frotte, Sebastiano Larco, Ubaldo Castagnola, Adalberto Libera, Giuseppe Terragni)

  - nie chcą zerwać z tradycją, ale chcą stworzyć architekturę łączącą logikę i racjonalizm

  - architektura ma być czysta w swej formie, pozbawiona ornamentów i ozdób, ściśle odpowiadająca funkcji obiektu

  - cechą szczególną jest powtarzalność form geometrycznych - sześcianów, cylindrów

  - użycie kontrastowej bieli

  - budynki proste, ale wyraziste

• na początku lat 30 Mussolini zmienił postawę wobec architektury i zalecił budowę reprezentacyjnych gmachów, które cechowała stabilność i symetria - tzw. STILE LITTORIO

  - budynki są odzwierciedleniem wielkości systemu - nawiązanie do idei klasycznych

  - budynki nabierają coraz bardziej teatralnego charakteru

  - modernistyczne obiekty uzupełnia się o portyki, balkony, maszty flagowe

  - przyjazne proporcje, symetria, prostota bryły, uproszone detale, pionowe artykulacje, prostokątne okna, sięgające do 5 kondygnacji

  - Marcello Piacentini

SZTUKA AKADEMICKA

• akademizm – kierunek w sztuce europejskiej rozwijający się od XVII do XIX wieku, przede wszystkim w malarstwie i rzeźbie; polegał na odwoływaniu się do zasad i ideałów sztuki antycznej oraz renesansowej, a także naśladowaniu dzieł uznanych za doskonałe, preferujący tematykę historyczną, religijną i mitologiczną; propagowany głównie przez Akademie Sztuk Pięknych.

• potocznie: konwencja artystyczna, odznaczająca się konwencjonalną poprawnością formy przy jednoczesnym odrzuceniu spontanicznej ekspresji

• według nauczycieli akademickich, sztuki można się nauczyć, ale trzeba mieć dobre inspiracje, artysta musi umieć poprawiać naturę, dlatego też akademicy najpierw kopiowali dzieła mistrzów (takich jak Rafael Santi), następnie uczyli się rzeźbić, a na końcu malowali żywych modeli

• należało malować ważne i wzniosłe tematy, głównie mitologiczne lub historyczne, temat był bardzo ważnym aspektem dzieła (jeśli był wzniosły, profesorowie akademii zezwalali na namalowanie obrazu na wielkim płótnie - wielkość obrazu zależała od wzniosłości tematu)

• pejzaż, portret, sceny rodzajowe, martwa natura

• po wyborze tematu i ustaleniu kompozycji autor tworzył dzieło ściśle trzymając się jakiegoś z istniejących już sprawdzonych wzorców – poszukiwał wyrazu korzystając np. z albumu z elementami służącymi jako wzorce, różne relacje uczuciowe występujące na obrazie musiały być ściśle podporządkowane głównemu tematowi (zasada decorum – forma i kompozycja dostosowane do tematu)

• Akademie przez swoja działalność teoretyczną i pedagogiczną odgrywały początkowo pozytywne role. Dbały o wysoką rangę sztuki i pozycję społeczną artysty. Akademicki proces kształcenia dawał solidne opanowanie malarskiego rzemiosła, uczył dbałości o warsztat. Z czasem jednak, gdy akademie zawładnęły całokształtem życia kulturalnego, ich konserwatyzm i apodyktyczność zaczęły wywoływać coraz silniejszą reakcję ze strony artystów. Zaczęło podawać w wątpliwość ideę nauczania sztuki przez wpajanie prawideł. Akademie nazywano "fabrykami miernot", tłamszącymi indywidualność. Zarzucano im despotyczne ograniczenie wolności twórców i ogłupiające metody nauczania. Dowodzono, że bezmyślne rysowanie według gipsowych odlewów zabija w przyszłych artystach wszelki charakter, a ścisłe trzymanie się reguł prowadzi do ograniczenia samodzielnych poszukiwań, zarówno w doborze tematyki, jak stosowaniu środków formalnych. Akademizm, coraz głośniej krytykowany, a równocześnie wypierany przez nowe kierunki, zaczął znikać w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku. Po 1900 roku nie pozostało już nic z wielkiej sławy akademików. Dopiero zmęczenie awangardą XX wieku spowodowało, że w latach siedemdziesiątych tego stulecia ponownie zainteresowano się ich twórczością.

• Przedstawiciele: Henryk Siemiradzki, William-Adolphe Bouguereau, Alexandre Cabanel, Hans Makart, Jean Gérome, Lawrence Alma-Tadema, Thomas Couture, Fiodor Bruni

SOCREALIZM

• Realizm socjalistyczny, zwany socrealizmem, obowiązywał w sztuce ZSRR od początku lat trzydziestych, do lat osiemdziesiątych XX wieku. Po zakończeniu II wojny światowej został narzucony we wszystkich państwach bloku wschodniego, w tym również w Polsce.

• W założeniu sztuka ta miała dotyczyć narodu.

• Treść: przedstawiana miała być praca ludzka, aktualne wydarzenia polityczne, ważne wydarzenia w dziejach narodu i ruchu robotniczego

• architektura miała wyrażać wielkość i moc państwa, nie miała natomiast nic wspólnego z pięknem czy elegancją

• treść ważniejsza od formy

• odrzucano naturalizm, który nie przekazywał ideowych treści

• sztuka miała propagować socjalizm, przybliżać jego idee w formie dostępnej wszystkim ludziom

• adresat dzieł: prosty robotnik

• w Polsce socrealizm stał się obowiązujący w tak zwanym okresie stalinowskim, czyli od zakończenia II wojny światowej do 1956 roku; zwolennikiem i propagatorem ruchu był ówczesny (od 1952 r.) Minister Kultury i Sztuki Włodzimierz Sokorski

MALARSTWO I RZEŹBA

• portrety przywódców, wizerunki pracy i życia ludu, sceny batalistyczne

• dbałość o realistyczne obrazowanie, jak najbardziej zgodne z potocznym wyobrażeniem świata przez masowego widza

• socrealistyczna sztuka nawiązywała formalnie do klasycyzmu, a tematycznie często do ludowości

• główni reprezentanci socrealizmu w sztuce radzieckiej: Isaak Brodski (Lenin w Smolnym), Aleksander Gierasimow (Stalin i Woroszyłow na Kremlu), Boris Joganson (Przesłuchanie komunisty)

• rzeźba: Robotnik i kołchoźnica Wiera Muchina

• Polska: Podaj cegłę Aleksandra Kobzdeja, Juliusz i Helena Krajewscy (Podziękowanie traktorzyście), Włodzimierz Zakrzewski (Towarzysz Bierut wśród robotników)

• rzeźba architektoniczna (Pałac Kultury i Nauki oraz Plac Konstytucji w Warszawie), pomnikowa (Marian Konieczny – pomnik Lenina w Nowej Hucie, popiersia (głównie z gipsu) działaczy komunistycznych

ARCHITEKTURA

• architektura miała wyrażać siłę i potęgę państwa, a nie piękno czy elegancję

• styl państwowy ZSRR

• monumentalne przeskalowanie budynków, symetria, oraz stosowanie wielu rozmaitych elementów zdobniczych attyki, kolumnady, pilastry wysokie partery nadają bryle charakter monumentalności

• szerokie trakty i ogromne place mające w założeniu skupiać życie mieszkańców

• brak funkcjonalności, nieekonomiczne wykorzystanie materiałów, surowa forma

• Rosja: Uniwersytet im. Łomonosowa w Moskwie (Lew Rudniew, 1949), stacje moskiewskiego metra

• Polska: w Warszawie – Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa, plac Konstytucji, Pałac Kultury i Nauki, Ministerstwo Rolnictwa przy ul. Wspólnej, plac gen. Józefa Hallera, w Krakowie – Nowa Huta, plac Centralny i budynki zarządu kombinatu, we Wrocławiu – budynki przy ul. Świdnickiej oraz placu Tadeusza Kościuszki, a także osiedle Grunwaldzkie w Bielsku-Białej, budynki dworca Gdynia Główna, osiedle mieszkaniowe i dom kultury w Kowarach, Pałac Kultury Zagłębia w Dąbrowie Górniczej, budynek Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Białymstoku (obecnie Uniwersytet w Białymstoku)

• socrealizm w architekturze został w Polsce po okresie stalinizmu zarzucony i potępiony

• zabudowa obrzeżna, z czytelnie wydzielonymi ulicami oraz zespołami zabudowy tworzącymi zamknięte wnętrza przestrzenne

• budynki, mimo pretensjonalności detali architektonicznych, stanowią pewną odmianę od monotonnych blokowisk wznoszonych przez następne dziesięciolecia

HISTORYZM

• historyzm – nurt w XIX-wiecznej architekturze światowej, polegający na naśladownictwie stylistyki minionych epok

• kierunek nietwórczy i eklektyczny, polegający na zaniechaniu dążenia do stworzenia stylu, odpowiadającego aktualnym warunkom historyczno - społecznym, na rzecz naśladowania przeszłych wielkich stylów w sztuce i architekturze

• początkowo opierał się na przeciwstawieniu klasycyzmowi i zainteresowaniu przeszłością, badaną w sposób naukowy

• zbiegł się z romantyzmem w sztuce i literaturze; powstał z romantycznej tęsknoty za tym, co dalekie, za historią i nieskrępowaną naturą, człowiek nastrojony romantycznie uciekał od zbiorowości, szukał samotności, tego co osobiste, rodzime i ludowe, szukał bezkształtności i dowolności – jako przeciwieństwa przymusu zawodowego i społecznego, prostoty graniczącej z prymitywizmem

• przeciwny racjonalizmowi, chłodowi, wyniosłości charakterystycznej dla klasycyzmu

• niepewność wobec teraźniejszości

• Geneza historyzmu: załamanie się określonego porządku społecznego, wspieranego autorytetem władzy, kościoła, elit społeczeństwa, po rewolucji francuskiej

• czerpanie wzorów do naśladowania z przeszłości ( zainteresowanie przeszłością w architekturze zbiegło się z rozwojem nauk historycznych)

• wyróżniamy 3 fazy rozwojowe

  - historyzm romantyczny (do ok. 1870) - stopniowo wyparł klasycyzm; preferowanymi stylami były neogotyk i styl arkadowy (od ok. 1850 wypierany przez neorenesans); wiązano ze sobą elementy nie występujące w poszczególnych stylach, tak że twórczość nie oznaczała wiernego naśladowania poszczególnych stylów, lecz subiektywną ich interpretację; motywy pozaeuropejskie (vide styl neomauretański)

  - ścisły historyzm (ok. 1870-1890) - projektowano łącząc elementy dozwolone w danym stylu, odrzucając ich swobodną interpretację; wytworzono kanony opisywalnych neostylów, korzystano z wzorników; preferowanym stylem stał się neorenesans

  - późny historyzm (po 1890) - odchodzi od neorenesansu i orientuje się na neobarok; bardzo swobodna interpretacja elementów dekoracyjnych, które nie są już organizowane ściśle osiowo; liczne wykusze, ryzality, kopuły, a także balkony; dążenie do przepychu i monumentalizmu; niektóre elementy dekoracyjne (np. kwiatowe) wskazują już na rodzącą się secesję

• przedstawiciele historyzmu: Gottfried Semper, Edwin Oppler, Eugène Viollet-le-Duc, Horace Walpole (4. hrabia Orford), Felix Henry

  MODERNIZM

• modernizm w architekturze: o pięknie budynku stanowi głównie jego funkcjonalność, a w każdym razie, iż przede wszystkim muszą zostać spełnione wymogi funkcji, którą ma pełnić obiekt, brak jednoznacznej ideologii

• w obrębie modernizmu wyróżnić można kilkadziesiąt prądów, kierunków i szkół architektonicznych

• naczelne hasła modernizmu

  - forma wynika z funkcji

  - mniej znaczy więcej

  - ornament to zbrodnia (Adolf Loos) - budynek miał stanowić dzieło abstrakcyjne, wszelkie ornamenty były odrzucane

• manifesty modernizmu

  - Pięć punktów nowoczesnej architektury Le Corbusiera

  - Karta Ateńska

• nazwa modernizm wywodzi się z francuskiego (a pośrednio z łacińskiego) wyrazu moderne, oznaczającego nowoczesność

• modernizm w architekturze nie jest tożsamy z wcześniejszym czasowo i skrajnie różnym ideowo modernizmem w sztuce i literaturze, któremu w architekturze odpowiada secesja

• ruch modernistyczny w architekturze nie miał jednego źródła, rozwijał się wpierw niezależnie i bardzo różnymi drogami w poszczególnych krajach Europy i w Ameryce

• XIX wiek - wielki rozwój sztuki inżynierskiej, związany głównie z wprowadzeniem i opanowaniem nowych materiałów - żeliwa i stali; od lat 30. XIX wieku powstawały nowoczesne obiekty budowlane (mosty, hale fabryczne, szklarnie), których forma uwarunkowana była ścisłą koniecznością

• w wielkich miastach Stanów Zjednoczonych od lat 70. XIX wieku zaczęła powstawać architektura o cechach funkcjonalizmu, przede wszystkim domy towarowe w Chicago (tzw. szkoła chicagowska)

• w Wielkiej Brytanii rozwijał się ruch Arts and crafts, dążący do ponownego powiązania różnych dziedzin sztuki i rzemiosła poprzez architekturę, zamarł jednak w połowie pierwszego dwudziestolecia XX wieku

• wczesny modernizm: gmach giełdy (1903) w Amsterdamie H. P. Berlagego, stalowo-szklana hala turbin firmy AEG (1907) w Berlinie (Peter Behrens), Hali Stulecia (1913) Maxa Berga, Hans Poelzig - architekt wielu obiektów przemysłowych (np. wieża wodna w Poznaniu), lecz również obiektów użyteczności publicznej, fabryka obuwia Fagus Waltera Gropiusa z 1911 (UWAŻANA ZA PIERWSZĄ BUDOWLĘ MODERNISTYCZNĄ)

• w roku 1914 Gropius projektuje na wystawę przemysłową w Kolonii wzorcową fabrykę o szklanych elewacjach, Bruno Taut zaś szklany pawilon o krystalicznych kształtach (początek legendy szklanych domów)

• rozkwit w dwudziestoleciu międzywojennym: szkicowa forma projektów Sant'Elii, Miesa van der Rohe czy Stama, stanowiąca raczej zapis utopijnej idei niż realnej propozycji budynków, coraz to liczniej budynki użyteczności publicznej, zwłaszcza takie symbole nowoczesności jak kina czy domy towarowe, często też starsze obiekty otrzymywały nowoczesną elewację; w Niemczech, Holandii i Francji powstały modernistyczne osiedla mieszkaniowe z płaskimi dachami

• architektura i urbanistyka modernizmu wiążą się z ideami demokratyzacji i egalitaryzacji życia społecznego (także z socjalizmem i komunizmem), lecz spotykają się z zainteresowaniem przede wszystkim wśród wyższych klas społecznych

• dojrzały modernizm powojenny: styl budynków użyteczności publicznej i osiedli; symbolizował nowoczesność i demokrację; modernizm jako architektura prospołeczna i zapewniająca zdrowe warunki życia

• późny modernizm: powrót do naturalnych i nieprzetworzonych materiałów, takich jak drewno czy kamień; brutalizm, strukturalizm czy metabolizm; monotonia, ignorowanie potrzeb użytkownika, zwłaszcza oderwanie człowieka od jego korzeni kulturowych

• neomodernizm: przejęcie formalnych elementów modernizmu, odcięcie się od jego urbanistycznego i społecznego radykalizmu

• budynek modernistyczny

  - dążenie do unikania wszystkiego, co można określić jako cechy formalne

  - poczucie moralnego obowiązku wobec społeczności - urbanistyka, architektura i przemysł miały spełniać społeczną misję, ich zadaniem miało być demokratyczne i wspólnotowe wychowanie społeczeństwa

  - optymalizacja i ekonomizacja

  - lekka bryła, unikanie symetrii, ściana kurtynowa, wolny plan dzielony lekkimi ścianami działowymi, płaski dach z tarasem, szerokie okna wpuszczające dużo światła, duże płaskie i jednolite powierzchnie elewacji – białe lub w pastelowych kolorach, okna zlicowane z elewacją i pozbawione wewnętrznych podziałów, stosowanie surowych materiałów (beton, stal), obszerne przeszklenia klatek schodowych, a czasem całych elewacji

  - wyszukane, skomplikowane, abstrakcyjne lecz zarazem funkcjonalnie zaplanowane kształty

• wolny plan (wolny rzut) - rzut kondygnacji nie podzielony na zamknięte pomieszczenia; z jednej strony podkreślano rzekome zalety funkcjonalne uniwersalnej przestrzeni dającej się kształtować przy pomocy odpowiedniej aranżacji mebli i nielicznych ekranów ścian (ewentualnie przesuwnych), z drugiej zaś doceniano walory artystyczne takiego wnętrza, zbudowanego z ciągu zmiennych perspektyw

• urbanistyka: rozdział poszczególnych funkcji na obszarze miasta (przemysłu, zabudowy mieszkaniowej, centrum administracyjnego i handlowego), także w zależności od ukształtowania terenu i kierunków wiatru

• fascynację motoryzacją i zaletami indywidualnego transportu

• osiedla: obiekty lokalizowano swobodnie wśród zieleni lub też przyjmowano radykalny układ rzędowy (linijkowy); podłużne budynki orientowano w nim na osi północ-południe, przy czym pomieszczenia dzienne orientowano na zachód, a kuchnie na wschód, zaś komunikację kołową przeprowadzano w kierunku poprzecznym do zabudowy

SECESJA

• styl w sztuce europejskiej ostatniego dziesięciolecia XIX wieku i pierwszego XX wieku, zaliczany w ramy modernizmu

• dążenie do stylowej jedności sztuki dzięki łączeniu działań w różnych jej dziedzinach, a w szczególności rzemiosła artystycznego, architektury wnętrz, rzeźby i grafiki

• płynne, faliste linie, ornamentacja abstrakcyjna bądź roślinna, inspiracje sztuką japońską, swobodne układy kompozycyjne, asymetria, płaszczyznowość i linearyzm oraz subtelna pastelowa kolorystyka

• bezpośredni okres kształtowania się secesji - lata 80., początek - lata 90. XIX; dojrzała forma - połowa lat 90. z apogeum popularności i możliwości w roku 1900 (Wystawa światowa w Paryżu); druga połowa lat 90. - styl rozpowszechnił się w całej Europie, czego efektem było wykształcenie się narodowych odmian stylu

• cechy

  - giętka, płynna i ruchliwa oraz bogata ornamentyka, zwłaszcza roślinno-zwierzęca

  - nurty bardziej geometryczne

  - stworzenie nowego stylu i zerwanie z historyzmem

  - odcięcie się od stosowanych dotychczas tradycyjnych form architektonicznych; pragnienie nowości oraz innowacji - nowe sposoby ujęcia, nowe tworzywa, metody konstrukcji i techniki

  - płaska plama, oznaczająca rezygnację z efektów iluzjonistycznych i sugestii przestrzeni za pomocą dotychczas stosowanych metod: perspektywy linearnej i powietrznej oraz światłocienia

  - podkreślanie pionu: obrazy często miały formę wąskich, wysokich prostokątów, stosowanie motywów wertykalnych i strzelistych (wysmukłe postacie, długie łodygi roślin)

  - asymetria

• Belgia: pierwsze dzieło - Maison Tassel (Dom Tassela), wzniesiony przez Victora Hortę w latach 1892-1893, Henry van de Velde - willa Bloemenwerf w Ukkel, w malarstwie - Fernand Khnopff (symbolista)

• Francja: niektóre dzieła Paula Gauguina, Émile'a Bernarda i Vincenta van Gogha; główne ośrodki secesji - Paryż i Nancy; rozkwit sztuki plakatu - Jules Chéret, Henri de Toulouse-Lautrec

• Austria: malarz Gustav Klimt, architekt Otto Wagner; zamiłowanie do linii prostych oraz figur i brył geometrycznych, zwłaszcza do kwadratu, zredukowanie ornamentu i motywów roślinnych - analogie z secesją szkocką, co wynikało z wspólnych dążeń i wzajemnych kontaktów obu środowisk

• Czechy: ostatnie lata XIX wieku; Alfons Mucha - grafik, malarz, autor plakatów, krzywe linie, ornamenty roślinne, jasne barwy i specyficzne postacie kobiece o długich włosach

• Polska: Stanisław Wyspiański (twórca wszechstronny - zajmował się grafiką, malarstwem, projektowaniem mebli, wnętrz, krojów pisma, pisaniem dramatów, poezji) - falista linia, płaskie plamy, motywy roślinne; Józef Mehoffer - autor Dziwnego ogrodu, niektóre obrazy Władysława Ślewińskiego, Witolda Wojtkiewicza, Ferdynanda Ruszczyca, Mieczysława Jakimowicza czy Edwarda Okunia; rzeźbiarze - Xawery Dunikowski, Wacław Szymanowski

GŁÓWNE NURTY I TENDENCJE W SZTUCE PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ

Sztuka najnowsza ma swój początek w połowie XX wieku. Na malarstwo współczesne oddziaływało wiele kierunków w sztuce m.in. abstrakcjonizm, konstruktywizm, surrealizm i dadaizm. Kierunki te wykształciły ściśle związane z nimi nurty. Jednak plastyka końca XX wieku stała się wyrazem określonej ideologii malarza, nie zaś czystego zamysłu estetycznego.

Po II wojnie światowej narodziły się nowe tendencje w malarstwie. Były to:

• Informel – czyli sztuka bezkształtna wchodząca w obręb abstrakcjonizmu niegeometrycznego, która dąży do swobodnej ekspresji przez stosowanie barwnych plam bądź linii. Styl ten nie podlega żadnym regułom kompozycyjnym. Jego przedstawicielami są: Wols, Hans Hartung.

• Ekspresjonizm abstrakcyjny, kładący nacisk na podświadomy akt twórczy. Dzieli się on na:

• action-painting (abstrakcyjne malarstwo gestu), polegające na tworzeniu obrazów przez kapanie farb na płótno,

• color field painting (malarstwo barwnych płaszczyzn), gdzie najistotniejszym elementem jest kolor. Jego przedstawiciele to m.in. Jackson Pollock, Mark Rothko i Tadeusz Kantor.

• Malarstwo materii – środkiem wyrazu jest tu materia (np. gips, piasek, skała), którą poddaje się obróbce. Włącza się ją do obrazu na zasadzie kolażu. Do twórców tego nurtu zalicza się Jeana Fautriera i Antonio Tapiesa.

• Taszyzm – należący do niegeometrycznego nurtu abstrakcjonizmu. Cechuje się ekspresją i gwałtownością tworzenia dzieł. Prace powstają zgodnie z instynktem twórcy, wbrew rozumowi. W tym stylu tworzyli: Jean-Paul Riopelle, Tadeusz Dominik.

• Malarstwo kaligraficzne (odmiana informelu) – styl malarstwa abstrakcyjnego, w którym artyści umieszczali na swoich obrazach porozrzucane proste znaki lub poplątane linie pisma bez początku i końca. W taki sposób malowali: Cappo Grossieo, Mark Tobey.

• Hiperrealizm – wzorem dla obrazu staje się zdjęcie, które przenosi się na płótno drogą projekcji. Inspiracją dla malarzy jest rzeczywistość. Dzieła pozbawione są wpływu osobowości malarza. Przedstawicielami tego stylu są: Chuck Close, Richard Estes.

• Op-art (Optical Art – sztuka optyczna) – artyści malujący w tym stylu chcą za pomocą złudzeń optycznych, spowodowanych odpowiednim rozmieszczeniem linii, a także płaszczyzn barwnych zawrzeć iluzję ruchu. Takimi twórcami są: Victor Vasarely, Carlos Cruz-Diez.

• Pop-art – jako tworzywo wykorzystuje się tu przedmioty powszechnego użytku i eksploatuje wytwory kultury masowej. Twórcami tego stylu byli: Eduardo Paolozzi i Andy Warhol

MANIERYZM

• zjawiska w sztuce europejskiej XVI wieku; styl występujący w okresie od ok. 1520 do końca XVI wieku i charakteryzujący się dążeniem do doskonałości formalnej i technicznej dzieła, a także wysubtelnieniem, wyrafinowaniem, wykwintnością i swobodą form

• nazwa manieryzm wywodzi się od włoskiego maniera, a to z kolei z łacińskiego i pierwotnie oznaczała specyficzne cechy, styl twórczości jakiegoś artysty

• zaskoczenie widza, zastosowanie nietypowych rozwiązań, iluzja, fantazja

• zerwanie z wymogiem ścisłego przestrzegania klasycznych reguł, klasycznej harmonii i ładu na rzecz dążenia do skomplikowanych układów

• nazwa całego okresu pochodzi zatem od cechy (czyli maniery), którą wówczas uważano za pożądaną, a którą po upływie tego czasu uznano za najbardziej charakterystyczny przejaw minionej epoki; pod tym pojęciem nasycenia manierą rozumiano zespół cech, takich jak brak brutalności i napięcia, obecność wysubtelnienia, wyrafinowania, pewnej "sztuczności", nienaturalnego piękna

• malarstwo: brak realistycznego naśladowania natury, stosowanie wydłużonych proporcji ludzkiego ciała, rezygnacja z perspektywy zbieżnej lub przeciwnie – ekstremalne jej akcentowanie w nadnaturalnie długich sceneriach, nagromadzenie skomplikowanej symboliki , duże nagromadzenie postaci, koloryt był arealny

• malarze manieryzmu: Agnolo Bronzino, Parmigianino, Tintoretto, El Greco

• rzeźba: Benvenut Cellini, Giovanni da Bologna

• Polska: dublowanie akcentów (dwa dekoracyjne portale, dwie wieże na skrajach, dwa szczyty); styl importowany głównie przez artystów włoskich i niderlandzkich; Domek Loretański w Gołębiu, Brama Złota w Gdańsku i Wielka Zbrojownia w Gdańsku, sztuka nagrobna - Nagrobek Firlejów w Bejscach, nagrobek Katarzyny Ossolińskiej w kościele św. Jacka w Warszawie i nagrobek Ostrogskich w katedrze w Tarnowie

RENESANS W POLSCE

• na dwór Jagiellonów pierwsze idee renesansu przeniknęły pod koniec XV wieku - w 1470 r. osiedlił się w Krakowie włoski humanista - Filippo Buonacorsi, który przebywał na królewskim dworze jako nauczyciel Jana Olbrachta.

• polscy dyplomaci, którzy zetknęli się z nowymi prądami na europejskich dworach

• młodzież studiująca na uniwersytetach w Italii

• Zygmunt I sprowadził z Włoch artystów; wpływy włoskie stały się jeszcze bardziej widoczne po jego ślubie z Boną

• W architekturze polskiej renesans dzieli się na trzy okresy:

- okres I (1500-1550) - włoski; powstające obiekty to zazwyczaj dzieła włoskich artystów pochodzących przede wszystkim z Florencji

- okres II (1550-1600) - czas upowszechnienia stylu; początki manieryzmu i uleganie wpływom niderlandzkim

- okres III (1600-1650) - manieryzm; elementy wczesnego baroku

OKRES I

• w 1499 r. spłonęła część zamku na Wawelu; Aleksander Jagiellończyk w 1504 powierzył odbudowę zamku Eberhardowi Rosembergerowi

• najwcześniej (w latach 1502-1507) zostało odbudowane skrzydło zachodnie

• po koronacji Zygmunta Starego pracami kierował Franciszek Florentczyk (włoski rzeźbiarz i architekt)

• po śmierci Florentczyka (1516 r.) budową zamku kierowali: Bartolomeo Berrecci i Benedykt z Sandomierza

• około 1516 r. ukończono budowę skrzydła północnego, a w 1536 r. wewnętrzny dziedziniec

• w trzech skrzydłach zamku rozmieszczono sale i komnaty, czwarte skrzydło, zamykające dziedziniec od południa, nie posiada części mieszkalnej

• w dwóch dolnych poziomach - pomieszczenia gospodarcze (parter) i komnaty mieszkalne

• trzeci poziom - pomieszczenia reprezentacyjne

• w latach 1531-1535 wzniesiona przez włoskich budowniczych pracujących wcześniej na Wawelu (Bernardina Gianottiego i Jana Ciniego ze Sieny) renesansowa katedra w Płocku

• budownictwo sakralne w pierwszym okresie renesansu ogranicza się w znacznej mierze do kaplic dobudowywanych do istniejących już kościołów gotyckich

• Kaplica Zygmuntowska dobudowana w latach 1519-1533 do katedry wawelskiej (zaprojektowana przez Berrecciego na planie kwadratu;wnętrze przykrywa kopuła, podniebienie kopuły zdobią kasetony wypełnione roślinnymi rozetami; rzeźbione pilastry i gzymsy; w niszach głównych - ołtarz i sarkofagi ostatnich Jagiellonów; mniejsze wnęki boczne - posągi świętych

OKRES II

• na terenie kraju, przede wszystkim na Pomorzu, zwłaszcza w Gdańsku pojawia się liczna grupa twórców niderlandzkich

• renesans dostosowuje się coraz bardziej do warunków lokalnych - zróżnicowanie w zależności od regionu i warsztatu, z którego wywodzą się twórcy

• architektura nabiera coraz wyraźniejszych cech manieryzmu (odejście od wyraźnego przyporządkowania elementów architektonicznych, zerwanie z ideą uporządkowania, ładu i harmonii poprzez znaczną dowolność w kompozycji układów widoczną przede wszystkim w ornamentyce o skomplikowanych, bogatych i efektownych zestawieniach)

• W Polsce wyróżnia się jego trzy odmiany:

-włoski - przede wszystkim południe Polski; Santi Gucci

-niderlandzki - Pomorze

-kalisko-lubelski - Kazimierzu Dolnym (najbardziej znane przykłady zabytków)

• wyprowadzane ponad dach osłony - charakterystycznym elementem polskiego renesansu

• nowe rezydencje - wokół wewnętrznego, arkadowego dziedzińca rozplanowana zostaje zwarta, czworoboczna bryła z basztami na narożach (zamek w Brzegu, przebudowany z gotyckiej warowni w latach 1544-1560; Zamek Królewski w Niepołomicach gotycki zamek myśliwski Kazimierza Wielkiego, rozbudowany przez Zygmunta I i odbudowany po pożarze przez Zygmunta Augusta)

• 1555 r. - pożar Sukiennic; nowy obiekt zaprojektował Jan Maria Padovano jako długą (ok. 120 m), trójnawową bazylikę z kramami w bocznych, niższych nawach; sklepienie kolebkowe z lunetami; arkadowy podział; współpracowali: Stanisław Flak, Włoch Pankracy i Santi Gucci (najprawdopodobniej zaprojektował maszkarony)

• miejskie ratusze - nowe portale, szersze okna i drzwi, zewnętrzne ściany zwieńczone attykami; ratusze w Tarnowie, Sandomierzu, Chełmie (rozebrany), Poznaniu, czy nowe obiekty w Szydłowcu, Zamościu

• domy mieszczańskie – najczęściej dwukondygnacyjne (w większych miastach wyższe) w poziomie parteru najczęściej przejazdowa sień, do której przylegały pomieszczenia pracowni rzemieślniczej, kantorka, sklepu; na piętrze - pokoje mieszkalne, w podwórzu stajnie, magazyny, mieszkania czeladników, kuchnie; kamienice zlokalizowane wokół rynku poprzedzone są najczęściej podcieniami; na Śląsku, Pomorzu i w Wielkopolsce często spotykane kamienice o elewacjach szczytowych lub półszczytowych

• plany miast idealnych: Zamość (wg projektu Bernarda Morando) dla hetmana Zamoyskiego oraz Żółkiew (Ukraina) dla Żółkiewskiego

• Zamość zbudowany w latach 1579-1600 na planie siedmioboku, w centrum zlokalizowano Rynek Wielki z ratuszem a dwa rynki pomocnicze (Rynek Solny i Wodny) w osi północ-południe, na zachód od centrum zaplanowany został pałac Zamoyskich i kolegiata (obecnie katedra), przy ulicach zaplanowanych na siatce prostokątów wybudowano kamienice z podcieniami i attykami, całość otoczono siedmiobastionowymi fortyfikacjami, w murach obronnych - trzy bramy: Janowicką (Starą Lubelską), Szczebrzeską i Lwowską.

• renesans w Gdańsku- rozkwit przypada na drugą połowę XVI wieku; do najciekawszych realizacji tego manierystycznego stylu należą: Brama Zielona (zbudowana w latach 1564-1568 przez Hansa Kramera), Brama Wyżynna z wystrojem z płyt piaskowca ozdobionych ornamentem roślinnym (budowę bramy ukończył Willem van den Blocke w 1588 r.), Arsenał (Antoni van Obberghen; zbudowany w latach 1602-1606 r.), Ratusz Staromiejski (1587-1595; najprawdopodobniej wg projektu Antoniego van Obberghena)

• niewiele nowych kościołów; nieco częściej przebudowywane są istniejące, średniowieczne świątynie; powstają przy nich renesansowe kaplice - czasem w miejscu rozbieranych romańskich lub gotyckich albo jako nowe wnętrza przy starszych budowlach

Inne przykłady nowych budowli powstałych w tym okresie renesansu to:

• katedra św. Tomasza w Zamościu – trójnawowa bazylika o kolebkowych sklepieniach z lunetami

• kaplica Trzech Świętych (Jana Chryzostoma, Bazylego, Grzegorza) w zespole Cerkwi Uspieńskiej (Uśpienia NPMarii) we Lwowie na Ukrainie nazywanym też Cerkwią Wołoską (zbudowana ok. 1577 trójnawowa z trzema kopułami i sklepieniami krzyżowymi nad pozostałymi przęsłami łączy w sobie elementy renesansu i tradycyjnej architektury sakralnej obrządku wschodniego)

OKRES III

• Gdańsk (równolegle z Krakowem) - drugi ośrodek artystyczny; zaprojektowany przez Flamandów manierystyczny Arsenał oraz Złota Brama

• Lwów - centrum rzeźbiarskie

• w architekturze dominuje manieryzm, wzory niderlandzkie, pojawiają się elementy wczesnego baroku wprowadzane przez zakon jezuitów oraz dwór królewski Zygmunta III Wazy

• ciemne marmury

• bogactwo motywów dekoracyjnych nakłada się na częste braki w harmonii kompozycji oraz proporcji bryły

Do najbardziej znanych przykładów obiektów architektury tego okresu należą:

• manierystyczne elewacje kamienic z początków XVII wieku w Kazimierzu Dolnym: kamienica Celejowska, kamienice pod św. Mikołajem i pod św. Krzysztofem

• Kościół farny św. Jana Chrzciciela i św. Bartłomieja w Kazimierzu Dolnym (1610-1613, proj. Jakub Balin), Kościół Matki Boskiej Łaskawej ojców Jezuitów w Warszawie z bogatą elewacją, ciekawymi piwnicami, bardzo wysoką wieżą, oraz interesującą kopułą nad absydą.

• Kaplica Myszkowskich w Krakowie z 1614 r., wzorowana na kaplicy Zygmuntowskiej, z zewnątrz ozdobiona boniowaniem a wewnątrz kontrastowym zestawieniem kolorystycznym użytych materiałów, Kościół Wniebowzięcia NMP w Uchaniach z lat 1603-1635

• zabytki we Lwowie: kaplice przy katedrze Wniebowzięcia NMP, kamienice przy Rynku: kamienica Królewska, Czarna Kamienica, Cerkiew Wołoska we Lwowie – przed 1629 r., Kamienica Orsettich w Jarosławiu, Arsenał w Gdańsku (1602-1605), Brama Złota w Gdańsku (1612-1614), Zamek w Krasiczynie (1592-1618), Zamek w Starym Siole z 1 poł. XVII w., Kamienice ormiańskie w Zamościu z 1. poł. XVIII

MICHAŁ ANIOŁ

• od roku 1547 - budowa Bazyliki św. Piotra w Rzymie; nad budową bazyliki pracował do końca życia, ale nie zdołał jej ukończyć

• inne budowle w Rzymie: ukształtowanie placu kapitolińskiego, budowa kościoła S. Maria degli Angeli, Palazzo Farnese i fortyfikacjami

• figura klęczącego Amora, płaskorzeźba Madonny z Chrystusem i św. Janem, czterech jeńców z grobowca Juliusza II, grupa Zwycięzcy, Dawid, okrągły obraz Św. Rodziny

• Pieta - 1550–1553 dla katedry we Florencji, miała zostać, wg ostatniej woli twórcy, postawiona na jego grobie

• główny temat rzeźb - postać ludzka

• pracował wyłącznie w marmurze, bez pomocy uczniów

• fascynacja kontrastem powierzchni surowej i wygładzonej dłutem - pozostawiał szereg prac niedokończonych

• freski z Kaplicy Sykstyńskiej - ruchy i formy ciała są dynamiczne

• kilku uczniów (Daniele da Volterra i Sebastiano del Piombo)

• w swych dziełach wyrażał emocje

• trójwymiarowość, bogactwo ruchów i gestów, dramatyzm

FRESKI

• freski na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej wykonane na zlecenie papieża Juliusza II przedstawiają sceny ze Starego Testamentu (m.in. stworzenie Adama, potop)

• fresk na zachodniej ścianie Kaplicy Sykstyńskiej (1536–1541) został zrealizowany na zamówienie papieża Pawła III - wyobrażenie sądu ostatecznego.

• Bitwa pod Casciną

• Michał Anioł miał w zwyczaju „podpisywać” się na swoich freskach, malując wśród innych postaci swój własny wizerunek (Fresk w Kaplicy Sykstyńskiej, podobny detal także na freskach w Cappella Paolina)

OBRAZY

• Doni Tondo (1503–1504)

ARCHITEKTURA

• kontynuacja budowy bazyliki św. Piotra w Rzymie w latach 1546–1564

• projekt placu na wzgórzu Kapitol w Rzymie

• projekt Kaplicy Medyceuszy, przy której budowie pracował w latach 1520–1535

• sala i przedsionek biblioteki medycejskiej zw. biblioteką Laurenziana

BERNINI

• Giovanni Lorenzo Bernini zw. Gianlorenzo (ur. 7 grudnia 1598 w Neapolu, zm. 28 listopada 1680 w Rzymie) – włoski rzeźbiarz, architekt, malarz; jeden z najwybitniejszych artystów baroku

• działał głównie w Rzymie

• rzeźby o tematyce mitologicznej (Apollo i Dafne) i religijnej (Ekstaza św. Teresy, Dawid)

• popiersia portretowe (kardynała Scipione Borghese, Constanzy Bonarelli, króla Ludwika XIV)

• fontanny (Fontanna Czterech Rzek, Fontanna Trytona)

• nagrobki (Urbana VIII i Aleksandra VII).

• kierował budową Bazyliki św. Piotra (baldachim nad grobem św. Piotra - wsparty na 4 spiralnych kolumnach) przebudowa placu św. Piotra i objęcie go monumentalną kolumnadą

• kościół S. Bibiana, S. Andrea al Quirinale w Rzymie oraz kościoły w Castel Gandolfo i w Ariccia

• w Paryżu pracował przy przebudowie Luwru.

• z jego prac malarskich znanych jest tylko kilkanaście

• dążenie do okazałości, dynamizmu i ekspresji, znakomite wyczucie formy, proporcji i perspektywy, perfekcyjne operowanie formami klasycznymi

RENESANS W NIEMCZECH

• początek XVI wieku - zerwanie Marcina Lutra z kościołem katolickim

• podziałom religijnym towarzyszy także podział wpływów w architekturze

• wzorce włoskie chętnie przyjmowane na katolickim południu a protestancka północ odnosi się do nich niechętnie

• gotyk był mocno zakorzeniony w Niemczech

• podział na renesans katolicki i protestancki najwyraźniej widoczny w budownictwie sakralnym

• na południu, w Monachium, pod koniec XVI wieku został zbudowany kościół św. Michała wzorowany na rzymskim kościele Il Gesù; budowla jednak nie posiada kopuły a dekoracja elewacji została znacznie bardziej rozdrobniona

• budowle protestanckie: halowy kościół w Wolfenbüttel (1608 r.), o gotyckiej bryle zdobionej detalami wzorowanymi na architekturze niderlandzkiej, zbudowany przez Paula Francke; kościół we Freudenstadt (1611), zbudowany przez Heinricha Schickhardta na planie zbliżonym do litery L, jedno z ramion budowli przeznaczone dla kobiet, drugie dla mężczyzn a część kapłańska umieszczona na połączeniu ramion

• architektura świecka dzielnic północnych - smukłe budowle o stromych dachach i bogato zdobionych szczytach

• popularny motyw zdobniczy - ornament okuciowy, który tu występuje także jako ornament zwijany

• kamienice, ratusze i arsena

• zamki - obronny charakter podkreślony przez cylindryczne wieże zlokalizowane na zewnętrznych narożach, w których często umieszczano schody; rozplanowane wokół przestronnego dziedzińca, wokół którego budowano arkadowe krużganki.

PRZYKŁADY ZABYTKÓW

• skrzydło wschodnie (połowa XVI w.) i północne (początek XVII w.) gotyckiego zamku w Heidelbergu, krużganki zamku w Stuttgarcie, zewnętrzne schody ratusza w Görlitz, ratusze w: Bremie, Paderborn, Augsburgu, pawilon dobudowany do ratusza w Kolonii, arsenał w Augsburgu (ok. 1600) zaprojektowany przez Eliasa Holla

ARCHITEKTURA RENESANSU WE WŁOSZECH XV- poł. XVI w.

• harmonia, spokojny rytm i proste rozwiązania zarówno bryły jak i wnętrza

• budownictwo sakralne - wnętrza rozjaśnione światłem wpadającym przez znacznie większe niż w okresie gotyku otwory okienne; w oknach już nie montowano witraży

• wnętrza już nie tak strzeliste nadal przykrywane są sklepieniami, kopułami lub drewnianymi stropami

• wiele budowli mieszkalnych: pałaców, rezydencji w miastach i poza jego murami oraz budynków użyteczności publicznej

• budowle tracą swój obronny charakter a ich wnętrza kryją pomieszczenia znaczne większe i jaśniejsze niż w średniowieczu

• tematyczne nawiązanie do detali starożytnych, złożone z przeplatających się form roślinnych

• artyści przestali być anonimowi

• Filippo Brunellescho - zbudował Szpital Niewiniątek w 1419 r.; dokończenie budowy florenckiej Katedry Santa Maria del Fiore, kościół św. Wawrzyńca (San Lorenzo) i bazylika św. Ducha (San Spirito); kaplica rodu Pazzich przy kościele Santa Croce

• Leone Battista Alberti - wczesnorenesansowy pałac Rucellaich, przebudowa gotyckiej fasady kościoła Santa Maria Novella

• Michelozzo - zakrystia kościoła Santa Croce i pałac Medyceuszów (Palazzo Medici-Riccardi), kaplicę Portinari przy kościele Sant’Eustorgio

• Mediolan: Donato Bramante - nawa poprzeczna z kopułą nad skrzyżowaniem naw w kościele San Satiro oraz zakrystia przykryta wspaniałym sklepieniem klasztornym na planie ośmiokąta, dokończył budowę gotyckiego kościoła Santa Maria delle Grazie

• Rzym: Giacomo di Pietrasanta – rozbudowa papieskiego pałacu w Watykanie, kościół św. Antoniego; Adalberti – kościół San Lorenzo in Damaso, Palazzo Cancellaria

• Wenecja: Pietro Lombardo - pałac Verdramin-Calegri, dokończenie rozbudowy Pałacu Dożów, kościół Santa Maria dei Miracoli

• ok. 1500 – „złoty okres” renesansu; centrum: Rzym; dążenie do monumentalizmu w formie i naśladownictwa wzorów antycznych, przestrzeganie klasycznych porządków, ścisłe wzorowanie się na zachowanych detalach

• renesans dekoracyjny – bardziej dynamiczne układy; Michał Anioł; bazylika św. Piotra, wnętrza Biblioteki Laurenziana i kaplicy Medyceuszów we Florencji, Pałac Farnese, Willa Madama na Zatybrzu, Pałacyk Pandolfini we Florencji, Pałac Benivilacqua w Weronie oraz pałac Grimami w Wenecji Michela Sanmicheli noszące już wiele cech manieryzmu, Biblioteka św. Marka Sansovina w Wenecji

RENESANS WE FRANCJI

• wojna stuletnia zakończona w 1453 r. zrujnowała Francję powodując znaczne zacofanie gospodarcze i kulturowe

• wyprawy zorganizowane przez Karola VIII i Ludwika XII na Półwysep Apeniński spowodowały pierwsze zetknięcie się Francji z nowym stylem, który w tym czasie przeżywał we Włoszech swój rozkwit

• włoscy artyści sprowadzeni do Francji otrzymywali zlecenia przebudowy i upiększenia siedzib królewskich i magnackich

• wzorowany na włoskim stylu dekoracyjnym renesans we Francji nie był dokładnym odzwierciedleniem

• strome dachy, umieszczanie na poddaszach pomieszczeń mieszkalnych

• bogate detale

• fazy renesansu

  - wczesna faza renesansu – początek XVI wieku, panowanie Karola VIII, Ludwika XII i pierwsze lata sprawowania władzy przez Franciszka I

  - rozkwit renesansu – od ok. 1535 – 1574, panowanie Henryka II, Franciszka II, Karola IX

  - okres schyłkowy – do ok. 1610 – panowanie Henryka III i Henryka IV

• pierwsze elementy renesansu: gotycki zamek Amboise o renesansowym wystroju wnętrz, skrzydła zamku Blois, dom Franciszka I przeniesiony z Moret do Paryża

• Jean Goujon i Pierre Lescot - paryski Hôtel des Ligneries, początek przebudowy Luwru (od skrzydła południowo-zachodniego), Philibert Delorme (de l'Orme) - zamek w Saint-Maur, grobowiec w Saint-Denis dla Franciszka I i jego żony, zamek w Anet

• Jacques I Ducerceau- dworskie rezydencje: zamek Charleval, Verneuil-sur-Oise, fragmenty zamku Gaillon, domy w Orleanie

• Baptiste Ducerceau - kontynuował przebudowę Luwru oraz budowę zamku Charleval

• Jacques II Ducerceau - wiele reprezentacyjnych pałacyków i domów w Paryżu oraz kontynuował przebudowę Luwru wraz z Luisem Métezeau; połączenie cegły z kamiennymi ciosami, które zdobiły elewacje budynków

• Salomona de Brosse - Pałac i Ogród Luksemburski

RENESANS W HISZPANII

• XV/XVI w. - czas zjednoczenia Hiszpanii, początek ekspansji na tereny położone w Ameryce Środkowej i Południowej; budowa nowego państwa i dopływ środków materialnych (złota) to sprzyjający okres dla rozwoju kultury i sztuki

• sztuka gotycka w Hiszpanii przetrwała właściwie do końca XV w. przeradzając się w swoim okresie schyłkowym w mudejar (połączenie tego stylu z napływającymi z Francji elementami dekoracyjnego flamboyant wytworzyło styl izabeliński)

• nowinki przyniesione przez przybywających z Włoch mistrzów w połączeniu z stylem mudejar i izabelińskim zaowocowało bardzo dekoracyjną i drobiazgową formą przypominającą wyroby złotnicze, nazwaną plateresco - stylem złotniczym

• stosowanie, zwłaszcza w budownictwie świeckim, łuku o linii podkowiastej albo o mocno spłaszczonej linii koszowej

• obiekty, realizowane najczęściej przez włoskich budowniczych, które zachowują bardziej klasyczną formę (estilo greco-romano) - kierunek ten dominuje od połowy XVI aż do początków XVII w.

• koniec XVI w. - uczniowie Juana de Herrery, zwłaszcza Francisco de Mora, propaguje styl określany jako estilo desornamentado lub herreryjskim (ostatni okres renesansu, który cechował się architekturą surową, prawie pozbawioną dekoracji o monumentalnej bryle)

• architektura sakralna – katedra w Grenadzie ( Diego de Siloé; plan gotycki, elementy renesansowe), katedra w Máladze (Diego de Siloé), katedra (Pedro de Vandelvir)

ARCHITEKTURA ŚWIECKA

• estilo mudejar – większość budowli w stylu przejściowym powstała na południu kraju, w miastach o większych tradycjach mauretańskich; budynki Palacio de las Dueñas i Casa de Pilatos w Sewilli

• plateresco:

  - ratusz w Sewilli - Diego de Riaño

  - Uniwersytet i Pałac Arcybiskupa w Alcalá de Henares - Rodrigo Gil de Hontanon

  - portal Uniwersytetu Escuelas Menores w Salamance - Alonso de Covarrubias

• styl klasyczny (estilo greco-romano)

  - zamek Calahorra - Antonio Aprile

  - pałac królewski Karola V – projekt Pedro Machuca , budowla nigdy nie została zrealizowana w całości

  - pałac królewski w Toledo – Alkázar, odbudowany po zniszczeniach

  - pałac królewski Escorial w pobliżu Madrytu - Juan Bautista de Toledo; budowę kontynuował jego uczeń Juan de Herrera

  - pałac w Aranjuez oraz Casa Lonja w Sewilli – Juan de Herrera

BAROK

• barok (z por. barocco – „perła o nieregularnym kształcie” lub z fr. baroque – „bogactwo ozdób”) – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku

• oficjalny styl Kościoła katolickiego czasów potrydenckich („sztuka jezuicka” czy „sztuka kontrreformacyjna”)

• barok reprezentował humanizm teocentryczny

• wszystkie przejawy działalności literackiej i artystycznej, a także filozofię i architekturę

• sprzeciw wobec renesansowego klasycyzmu, głęboka religijność, mistycyzm i egzystencjalny niepokój

• bogaty w zdobnictwo i pełen przepychu styl architektoniczny, malarski i literacki

• wykorzystanie ludzkiej zmysłowości do celów religijnych (stąd figury świętych w miłosnej ekstazie czy żarliwe erotyki skierowane do Chrystusa)

• obrona katolickiej nauki o stosowności obrazów, ikonografii i emblematyki

• harmonia pojmowana jako synteza przeciwieństw i ruchu

SZTUKA SAKRALNA A PROBLEM BAROKU (ARCHITEKTURA, RZEŹBA, MALARSTWO)

ARCHITEKTURA

• najwspanialsze budowle: kościoły, pałace, klasztory i kamienice

• pierwsze wielkie założenia urbanistyczne: Londyn, Petersburg, Rzym, Wersal

• aby wzmocnić efekt, łączono w jedną całość architekturę, rzeźbę i malarstwo, a także muzykę, strój i ceremoniał

• iluzjonizm - budowle wydawały się jeszcze wspanialsze niż były

• oryginalne fasady i rzuty

• budowle na planie krzyża, a w bocznych nawach połączonych z główną nawą półkolistymi gzymsami, widniały liczne kapliczki

• prekursorzy - Włosi: Jacopo Barozzi da Vignola, Domenico Fontana, Michał Anioł i Giacomo della Porta

• pierwowzór barokowej świątyni - kościół Il Gesù w Rzymie

• W XVII wieku barok zatriumfował w większej części Europy. W Italii, która nadal wiodła prym, jego największymi mistrzami byli: stosujący spokojne formy Giovanni Lorenzo Bernini i pełen fantazji Francesco Borromini; obaj działali w Rzymie w połowie stulecia. Wielką rolę odegrali również Guarino Guarini (Turyn), Filippo Juvara (różne kraje Europy), Baldassare Longhena (Wenecja), Carlo Maderno (Rzym) i Carlo Rainaldi (Rzym)

• w XVIII stuleciu nastąpił niebywały rozkwit architektury w krajach niemieckich: Austrii, Czechach, Śląsku, Bawarii, Saksonii, Prusach

• Francja i Anglia upodobały sobie bardziej klasyczny styl

• w Hiszpanii uformowała się niezwykle ozdobna odmiana baroku – churrigueryzm; barok był popularny również w Portugalii - w ich koloniach w Ameryce i na Filipinach przybrał on oryginalną postać, dostosowaną do miejscowych warunków

• wielka popularność w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, gdzie trwał aż do końca XVIII wieku

• Skandynawia i Niderlandy dystansowały się od papieskiego baroku, stosując formy bardziej palladiańskie

  Rosja za czasów Piotra Wielkiego, dla którego Bartolomeo Rastrelli i Domenico Trezzini wybudowali Sankt Petersburg – nową stolicę, która miała przyćmić wszystkie inne miasta świata

MALARSTWO

• tematyka religijna, mitologiczna, alegoryczna, historyczna i portretowa

• popularność zaczęły zdobywać pejzaże, sceny rodzajowe i martwe natury

• światłocień, bogata symbolika i efektowny iluzjonizm

• podwaliny stworzyli artyści włoscy XVI wieku: Michał Anioł, Tintoretto, Tycjan i Paolo Veronese

• dojrzały barok - najważniejszy ośrodek malarstwa to Italia

• Caravaggio, Pietro da Cortona, Domenichino, Artemisia Gentileschi, Luca Giordano, Guercino, Giovanni Battista Piazzetta, Andrea Pozzo, Guido Reni i Giovanni Battista Tiepolo; rodzina Carraccich, która położyła fundamenty pod eklektyzm i akademizm

• w Hiszpanii barok był złotym wiekiem malarstwa (Diego Velázquez, Bartolomé Esteban Murillo, José de Ribera, Juan de Valdés Leal i Francisco de Zurbarán); utrzymane w mistycznym klimacie obrazy religijne, a także sceny rodzajowe

• Flandria: Rubens, Antoon van Dyck i Jacob Jordaens

• Hiszpania: Rembrandt, Frans Hals i Jan Vermeer

• Francja: Charles Le Brun (twórca stylu Ludwika XIV), Claude Lorrain (wybitny autor pejzaży), Nicolas Poussin (zwiastun klasycyzmu), Hyacinthe Rigaud (słynny portrecista) i Antoine Watteau (prekursor rokoka)

RZEŹBA

• wzorem była rzeźba antyczna

• siła ekspresji

• wykonywana w marmurze, drewnie, brązie i stiuku

• często tworzono figury monumentalne i kompozycje wielopostaciowe, ich forma była często spiralna, co nadawało im jeszcze więcej lekkości i dynamizmu

• liczne dekoracje kościołów i pałaców, pomniki i nagrobki

• łączono rzeźbę z architekturą, malarstwem i fontannami, stosowano grę świateł

• prekursorzy: żyjący w XVI wieku Włosi(Baccio Bandinelli, Benvenuto Cellini, Giambologna i Michał Anioł)

• w dojrzałym okresie - największy mistrz to Giovanni Lorenzo Bernini

• Włochy: Alessandro Algardi

• Francja:Antoine Coysevox, François Girardon i Pierre Puget

• Hiszpania: Alonso Cano, Juan Martínez Montañés i Gregorio Fernández

• Niderlandy: François Duquesnoy i Adriaen de Vries

• Niemcy:Egid Quirin Asam, Ferdynand Maksymilian Brokoff, Ignaz Günther, Balthasar Permoser i Andreas Schlüter (pochodzący prawdopodobnie z Gdańska)

BAROK W HISZPANII

• z Włoch na początku XVII w.

• długotrwałe wojny z Francją, Niderlandami i Anglią, utrata dominacji na morzu, korupcja i nadużycia urzędników

• sztuka XVII i XVIII w. rozwija się pod mecenatem kościoła i arystokracji

• pierwsze lata XVII w. to kontynuowanie tradycji Herrery

• architekt Juan Gómez de Mora, uważany za prekursora baroku w Hiszpanii, buduje kościoły początkowo jeszcze o wyraźnych cechach architektury Herrery: la Encarnación w Madrycie oraz w Salamance dla zakonu jezuitów z barokową fasadą

• lata dwudzieste XVII w. - bogato zdobione budowle, kręcone słupy dekorowane girlandami, wielokrotne pilastry i gzymsy wprowadzające podział płaszczyzn, płaskorzeźby, fryzy, kartusze, wokół otworów okiennych i drzwiowych sute obramowania, na powierzchniach ścian, cokołów, pilastrów, sklepień i wnęk drobny i gęsty ornament zaczerpnięty z występującego okresie renesansu estilo plateresco i mnogość rzeźb figuralnych o ekspresyjnym wyrazie to podstawowe cechy hiszpańskiego baroku

• połowa XVII w. - wzory i formy zdobnicze zaczerpnięte z Meksyku

• tzw. barok płytkowy (pół. Rejony Hiszpanii) - forma zdobienia powierzchni fasad przy użyciu drobnych i płaskich elementów w postaci medalionów, tarcz, wolut i lizen; Domingo Antonio de Andrade (wieża zegarowa w południowej fasadzie katedry Santiago de Compostela)

• jezuita Fray Francisco Bautista - katedra San Isidoro del Real w Madrycie ( wzorowana na Il Gesù)

• kościoły przeznaczone dla ogółu wiernych - planowane na rzucie prostokąta, oparte na architekturze kościoła Il Gesù i częściej niż w innych krajach Europy z dwoma wieżami akcentującymi ich fasady

• połowa XVII w.: Alonso Cano (pracował przy budowie renesansowej katedry w Granadzie) i Francisco de Herrera (projekt trójnawowej bazyliki Nuestra Señora del Pilar w Saragossie)

• Juan Batista Viñes - budowa kościoła Santa Catalina (z kościoła ocalała tylko wieża zbudowana na planie sześciokąta)

• dzieła rodziny Churriguera - José i jego synów José Benito, Alberto i Joaquina- styl o bogatej ornamentyce łączącej tradycyjne elementy plateresco z dekoracją zaczerpniętą z baroku włoskiego i flamandzkiego oraz formy inspirowane sztuką prekolumbijską w Meksyku, zwłaszcza Azteków i Majów; styl przeładowany detalami, w którym płaszczyzny pokrywano bogatą, splątaną i ruchliwą ornamentyką zatracając jednocześnie pierwotną bryłę budowli; pracowali często wspólnie; ich projekty znalazły wielu naśladowców, zwłaszcza w południowo-amerykańskich koloniach Hiszpanii (churrigueryzm)

• José Benito - pałac w Madrycie dla Goyeneches’a, plan urbanistyczny miasta Nuevo Baztán koło Aranjuez wraz z założeniem pałacowo parkowym, ołtarz w dominikańskim kościele San Esteban w Salamance

• Alberto – budowa katedry i w Salamance

• po okresie wybujałej ornamentyki następuje uspokojenie i dekoracja budowli powoli ulega ograniczeniom

• na budownictwo świeckie największy wpływ wywarł Filippo Juvara - projekt Pałacu Królewskiego w Madrycie o wnętrzach w stylu rokoko, fasada ogrodowa królewskiej rezydencji San Ildefonso koło Segowii

BAROK W BAWARII

• architektura baroku w południowej części terytorium Niemiec prezentuje się znacznie bogaciej niż na północy

• dzieła, w których odzwierciedlają się wpływy architektury włoskiej szkoły Borrominiego, Berniniego i jezuickiej architektury sakralnej oraz francuskiej architektury zespołów pałacowo-parkowych

• wystrój wnętrz zdominowany francuskim rokoko, które także wpłynęło na ukształtowanie architektonicznej bryły budowli i jej rzeźbiarską dekorację

• na zlecenie arystokracji świeckiej i kościelnej pracowali architekci włoscy i francuscy, oprócz nich pojawiło się wielu znanych artystów pochodzenia niemieckiego

  - Enrico Zucalli

  -Giovanni Antonio Viscardi: wyraźnie widoczne są wpływy szkoły Borrominiego

  -Balthasar Neumann: pracował przy budowie i rozbudowie wielu kościołów, opactw i zamków; rezydencja biskupa i kaplica rodziny Schönborn przy katedrze w Würzburgu

  - Dominikus Zimmermann: projektant wnętrz, licznych ołtarzy, ambon i innych dekoracji

  -François de Cuvilliés starszy: przedstawiciel rokoko; jakonadworny architekt elektorów bawarskich Maksymiliana II i Karola VII i pracował nad wystrojem wnętrz monachijskiej Rezydencji – Pałacu Królewskiego i znajdującego się w skrzydle pałacu teatru dworskiego Cuvilliés-Theater

  -Johann Georg Starcke, niemiecki architekt: elementy baroku francuskiego i włoskiego

  -Matthäus Daniel Pöppelmann: w swoich projektach wprowadzał bogatą, symetryczną ornamentykę, która zbiżała jego twórczość do rokoko; drezdeński Zwinger

  -George Bähr: budowa luterańskiego kościoła Frauenkirche

  -Gaetano Chiaveri: drezdeńskie budowle tj. Pałac Maksymiliana i katolicki kościół dworski – Hofkirche

• w XVIII w. zapanowała moda na niewielkie pałacyki i pawilony ogrodowe lokalizowane na terenie rozległych założeń ogrodowych i parkowych (Monrepos, Solitude,

• projekt zabudowy Karlsruhe w Badenii - centralny punkt planu to wieża ocalała z średniowiecznej zabudowy obronnej, do wieży dobudowano pałac a od niej, promieniście, wytyczono 32 aleje parkowe; do zespołu pałacowo-parkowego początkowo przylegało niewielkie osiedle, które dało początek miastu

BAROK WE FRANCJI

• pierwsza połowa XVII w.; największy rozkwit to druga połowa XVII w.

• początek XVIII w. - przechodzi w specyficzną odmianę stylu nazywaną rokoko

• główny ośrodek - dwór królewski, który otoczył mecenatem wielu artystów; monarchia absolutna dla podkreślenia własnej wspaniałości potrzebowała wielu dzieł sztuki jako oprawy, bogactwo i splendor dworu królewskiego stał się wzorcem dla szerokich kręgów szlachecko-mieszczańskich w kraju i innych monarchii w Europie

• fazy baroku

  -pierwsza faza – wczesny barok, styl Ludwika XIII, od ok. 1625-1643

  -druga faza – rozkwit baroku – styl Ludwika XIV, 1643 – 1715

  -rokoko – styl Ludwika XV, 1715 – 1750

• przejście renesansu w barok we Francji przybrało łagodną formę; w pierwszym okresie widoczne są wpływy włoskie i niderlandzkie, jednak nowe trendy nie zdominowały francuskiej formy renesansu dekoracyjnego; dwa nurty:

  -włosko-barokowy: bardzo powściągliwy, ograniczony do ryzalitowania fasad, stosowania bogatych w formie bębnów i kopuł oraz lunet; tylko wystrój wnętrz cechuje drobiazgowa, rzeźbiarska dekoracyjność

  - francusko-renesansowy ("barok klasyczny" lub "klasycyzującym"): popierany przez rząd i propagowany w otwartej w Paryżu Akademii Architektury

BAROK WCZESNY I DOJRZAŁY

• Jacques Lemercier – nadworny architekt Ludwika XIII; znaczne uproszczenie bryły, wygodne rozwiązanie wnętrz i ich bogaty wystrój; zamek w Poitou oraz pałac Cardinal (później Royal) w Paryżu, pracował także przy rozbudowie Luwru, kościół Uniwersytecki Sorbony (na planie krzyża greckiego z dużą kopułą opartą na bębnie i zwieńczoną wysmukłą latarnią, wnętrze połączone z czterema dużymi kaplicami umieszczonymi pomiędzy ramionami krzyża), kościół Sant-Roch w Paryżu

• François Mansart – architekt królewski, który w swoich pracach starał się propagować rodzime tradycje, a dekoracyjne detale traktować tylko jako uzupełnienie budowli; przebudowa zamku Blois, budowa pałacyku Maison-sur-Seine (Maison Laffitte) pod Paryżem (rzut poziomy w kształcie podkowy a ogród za budynkiem), pałac De-la-Vrillerie, elewacje pałacu Carnavalet w Paryżu, paryskie kościoły NPMarii i Val-de-Grâce – zbudowane na planach centralnych i zwieńczone kopułami.

• Louis Le Vau – rozbudował schemat wiejskiej rezydencji zapoczątkowany przez Mansarta wprowadzając dużą, eliptyczną lub okrągłą salę w centralnej części planu z zejściem do ogrodu. Sala poprzedzona jest od frontu dużym hallem, do którego przylegają dwie klatki schodowe; pałacyk Vaux-le-Vicomte, Hôtel Lambert, Hôtel Lauzun, Collège Mazarin, pracował przy rozbudowie Luwru, północnego skrzydła pałacu Tuilerie i Wersalu

• Charles Lebrun: architekt, rzeźbiarz i malarz; kierunek włosko-barokowy; na zlecenie Ludwika XIV zdobił wnętrza pałaców Vax-le-Vicomte, Hôtelu Lambert, Luwru (Galeria Apollina) i Wersalu (Galeria Zwierciadlana, Salony Wojny i Pokoju, architektura ogrodowa oraz nieistniejące Schody Ambasadorów); gęsty podział płaszczyzn ścian, sufitów i posadzek, obramowania stolarskie, cokoły, belkowania zdobił precyzyjnymi ornamentami złożonymi z drobnych elementów, pomiędzy nimi umieszczał obrazy, gobeliny, obicia

• Claude Perrault – lekarz i architekt, działający na zlecenie Ludwika XIV; projekt wschodniej fasady Luwru utrzymanej w stylu nawiązującym do palladianizmu

• Jules Hardouin-Mansart - kierował pracami przy rozbudowie Wersalu (zaprojektował teatr dworski i dwupoziomową kaplicę pałacową, Wielkie Stajnie, oranżerię); kościół św. Ludwika w Paryżu, rozbudowa pałacu w Saint-Germain-en-Laye, kościół Notre Dame w Wersalu, prace przy modernizacji urbanistyki Paryża – Place des Victoires i Place Vendôme

• zespół pałacowo-ogrodowy Wersalu powszechnie jest uznawany za najlepsze dzieło francuskiego renesansu; ogród został zaprojektowany przez André Le Nôtre (twórca barokowego ogrodu francuskiego)

BAROK W CZECHACH

• pierwsze barokowe budowle - początek XVII w.; w Pradze, dla gminy luterańskiej kościół Matki Boskiej Zwycięskiej (Kostel Panny Marie Vítězné), pałace: na Małej Stranie i w Jiczynie (do istniejącej budowli, dobudowano barokowe skrzydło); XVI/XVII w. rozpoczęto przebudowę w stylu barokowym pałacu w Mikulovie

• rozkwit baroku – kontrreformacjia; artyści z Włoch, Austrii, Niemiec i Francji

• budowa wspaniałej, praskiej rezydencji przez Francesco Carattiego

• Carlo Lugano - niewielki pałacyk myśliwski niedaleko Sobotki

• Jan Baptista Mathey - niewielki pałacyk w Troi (Trojský zamek); wnętrza budowli wzorowanej na włoskich willach zdobił holenderski malarz Abraham Godin; kościół św. Franciszka w Pradze i odbudowa cysterskiego klasztoru w Plasach niedaleko Pilzna

• odbudowa klasztoru na Strahowie i klasztornego kościół Wniebowzięcia NMP

• początek XVIII w. - Most Karola ozdobiony posągami dłuta Brauna i przedstawicieli rodziny Brokoff

• Johann Bernhard Fischer von Erlach, Christoph Dientzenhofer, Kilián Ignác Dientzenhofer,Jan Blažej Santini-Aichel (barokowy gotyk)

BAROK W AUSTRII

• mecenat cesarski i poparcie udzielane przez arystokrację zaowocowało rozwojem budownictwa sakralnego i pałacowego, powstają nowe i rozbudowywane są istniejące kościoły i klasztory

• wśród architektów działających na zlecenie arystokracji austriackiej przewija się wielu włoskich artystów (Philiberto Lucchese,Carlo Carnevale)

• koniec XVII i początek XVIII wieku - Wiedeń jako centrum artystycznym cesarstwa

• dekoracyjność i monumentalizm mający podkreślić znaczenie cesarstwa; wzorowany na sztuce włoskiej

• druga połowa XVIII w. - styl zwany terezjańskim (od imienia Marii Teresy), odmiana późnego baroku o dekoracjach wzorowanych na stylu rokoko (wnętrza pałacu Schönbrunn)

• Johann Bernhard Fischer von Erlach: kościół św. Karola Boromeusza w Wiedniu, kościoły w Salzburgu (kolegialny, św. Trójcy), liczne pałace projektowane na zamówienie dworu cesarskiego i arystokracji (pałac cesarski w Schönbrunn po Wiedniem, pałac zimowy księcia Eugeniusza Sabaudzkiego), Hofburg - Zimowa Ujeżdżalnia Dworska

• Johann Lucas von Hildebrandt: liczne pałace (Belweder – Dolny i Górny, pałac Daun-Kinskych w Wiedniu )

• Jacob Prandtauer:projekt karmelitańskiego kościoła Sankt Paten, przebudowa opactwa benedyktynów w Melk

  BAROK W NIDERLANDACH

• po podziale Niderlandów na niepodległą, położoną na północy, Republikę Zjednoczonych Prowincji i Niderlandy Południowe zależne od dworu Habsburgów, utrwaliły się różnice w kształtowaniu się architektury na tym terenie Europy; podział społeczeństwa na katolickie południe i protestancką północ

• na północy kształtuje się sztuka holenderska a na południu flamandzka

• XVII w. - okres rozkwitu gospodarczego kraju; w państwie opartym na równości społecznej, zamieszkanym głównie przez ludność protestancką – kalwinów nie było zapotrzebowania na architekturę sakralną o bogatym wystroju ani na okazałe pałace magnaterii

• architektura baroku w Republice Zjednoczonych Prowincji ukształtowała się pod wpływem dzieł Andrea Palladio (palladianizm) i Vignoli - styl klasycyzujący (przeciwieństwo sztuki barokowej)

• obiekty o doskonałych proporcjach i bardzo skromnym wystroju rzeźbiarskim; dopiero pod koniec XVII w. pojawiają się wpływy francuskie, przyniesione przez hugenotów (bogatsza dekoracja, wzorowane na ogrodach kształtowanie przestrzeni wokół budynków, z tym że w ogrodach nie ma dużych drzew i krzewów, a klomby, a architekturze ogrodowej pojawiają się także altany, groty i studzienki)

• Jacob van Campen – ratusz w Amsterdamie, kościół św. Anny w Haarlemie

• Pieter Post – architekt i malarz współpracujący z Campenem przy budowie pałaców Mauritshuis i Huis ten Bosch, projektant budynków wagi miejskiej w Goudzie i Lejdzie, ratusza w Maastricht, udział w budowie kościoła Nieuve Kerk w Haarlemie

• Philip Vingboons – projektant kamieniczek w Amsterdamie

• Daniel Marot – emigrant francuski, architekt na dworze Wilhelma Orańskiego; wspólnie z Jacobem Romanem przebudował rezydencję w Het Loo i upiększył ją okazałym, barokowym ogrodem

BAROK W ANGLII

• nurt klasyczny, inspirowany sztuką klasyczną oraz architekturą Palladio i Vignoli; historycy angielscy zwykli inaczej niż na kontynencie dzielić i nazywać zmieniające się style architektoniczne- w ich ujęciu okres do połowy XVIII wieku zaliczany jest do późnego renesansu a nie do baroku

• przejście od okresu renesansu do baroku miało bardzo łagodną formę; czas, w którym dominował palladianizm

• dzieła późnego renesansu i pierwszej fazy baroku cechuje surowa, zwarta bryła o symetrycznych, uporządkowanych elewacjach, jedynie detal zdradza, że to już inna epoka

• zwieńczenia kopuł, attyk, obramowania portali, lukarn, kartuszy i medalionów cechuje nieco bardziej rzeźbiarska, fantazyjna forma

• wyjątek - projekt południowego portalu z spiralnymi trzonami kolumn(zaprojektowany przez Nicholasa Stone, dobudowany do uniwersyteckiego kościoła St. Mary w Oksfordzie)

• po pożarze, który w 1666 r. zniszczył zabudowę Londynu, zlecenie na wykonanie projektu odbudowy miasta otrzymał Christopher Wren (umownie przyjęto, że to początek baroku)

• projekt urbanistyczny odbudowy Londynu sporządzony przez Wrena nie został w całości zrealizowany

• Christopher Wren zaprojektował 53 kościoły (katedra św. Pawła w Londynie – najbardziej znane dzieło); inne projekty - kaplice uniwersyteckie Pembroke i Emmanuel oraz Biblioteka Trinity College w Cambridge, Szpital w Greenwich, Królewski szpital wojskowy w Chelsea, Sheldonian Theatre w Oksfordzie, Królewskie Obserwatorium Astronomiczne w Greenwich

• czas panowania Anny Stuart - pałacowo-parkowe rezydencje łączące klasycyzującą formę z barokowymi rozwiązaniami przestrzennymi (Castle Howard w Yorkshire i Blenheim Palace w Oksfordshire)

• James Gibbs -uznany za najważniejszego budowniczego londyńskich kościołów w pierwszej połowie XVIII w.; kościoły St. Mary-le-Strand i St. Martin-in-the Fields

• biblioteka Radcliffe w Oksfordzie

• projekty Thomasa Archera – inspiracja twórczością Berniniego i Borrominiego; kościoły St. Paul w Deptford i St. John przy Smith Square w Londynie, katedra St. Philip w Birmingham

• William Bruce – szkocki architekt; kierował rekonstrukcją królewskiego pałacu w Edynburgu – Holyrood Palace, projektant wielu wiejskich rezydencji w Szkocji

• Colen Campbell – szkocki architekt, projektant wielu domów w Londynie i wiejskich rezydencji

• William Chambers – projektant wielu rezydencji, budowli ogrodowych, londyńskiej rezydencji Somerset Mouse;palladianizm z elementami sztuki orientalnej

• William Kent – twórca angielskiego stylu ogrodowego i projektant wiejskich rezydencji

BAROK W KRAJACH NIEMIECKICH

KRAJE PÓŁNOCNO-WSCHODNIE

• pierwsze elementy baroku pojawiły się w architekturze za sprawą przybyszów z Holandii

-Michael Mattias Smids - współpracował z Memhardtem przy budowie fortyfikacji, Stajni Książęcych i wielu innych budynków w Berlinie, zamku w Oranienburgu i Poczdamie

-Johann Gregor Memhardt - pracował przy rozbudowie zamku w Oranienburgu, autor projektu rozbudowy Poczdamu i projektant zamku w Poczdamie

• Johann Arnold Nering - budował Berliński Arsenał (po jego śmierci prace ukończył Andreas Schlüter), pracował przy budowie części fortyfikacji i zamku w Berlinie, zaprojektował oranżerię na terenie Lustgarten, protestancką kaplicę zamkową w Köpenick, plac Gendarmenmarkt, pałac Charlottenburg, pracował przy rozbudowie starego zamku w Poczdamie

• Andreas Schlüter - architekt i rzeźbiarz, początkowo współpracował z Neringiem przy budowie Arsenału (jego dziełem jest rzeźbiarska dekoracja budynku, m.in. cykl Umierający wojownicy), projektant Starej Poczty w Berlinie

• Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff - architekt i malarz, twórca późnobarokowych dzieł o spokojnej, klasycyzującej bryle i rokokowych wnętrzach; gmach berlińskiej opery, pałace w Charlottenburgu, Sanssouci, Rheinsbergu i starego zamku Poczdamie

• Johann Gottfried Büring - udział przy budowie niektórych budynków w kompleksie Sanssouci, np. Chińskiego Pawilonu, Nowego Pałacu oraz Galerii Obrazów

KRAJE POŁUDNIOWE

• architektura znacznie bogatsza niż na północy

• wpływy architektury włoskiej szkoły Borrominiego, Berniniego i jezuickiej architektury sakralnej oraz francuskiej architektury zespołów pałacowo-parkowych

• wystrój wnętrz zdominowany francuskim rokoko, które także wpłynęło na ukształtowanie architektonicznej bryły budowli i jej rzeźbiarską dekorację

• na zlecenie arystokracji świeckiej i kościelnej pracowali architekci włoscy i francuscy, wielu znanych artystów pochodzenia niemieckiego

-Enrico Zucalli - jednen z pierwszych reprezentantów baroku na południu Niemiec; pracował przy budowie kościoła Teatynów w Monachium, przy rozbudowie pałacu Nymphenburg, pałacu Schleissheim w Monachium oraz pałacu i dworku w Bonn, plany przebudowy klasztoru w Ettal

-Giovanni Antonio Viscardi - wpływy szkoły Borrominiego, uczestniczył przy realizacji prac Enrico Zucalli, kierował przebudową cysterskiego klasztoru Fürstenfeld, projekt monachijskiego kościoła św. Trójcy w Monachium (kopuła bez bębna – konstrukcja ta rozpowszechniła się na południu Niemiec)

-rodzina bawarskich architektów i budowniczych, pracujących nie tylko w Niemczech ale także na terenie Czech, Austrii: Georg Dientzenhofer, Johann Dientzenhofer, Johann Leonhard Dientzenhofer

• w XVIII w. - moda na niewielkie pałacyki i pawilony ogrodowe lokalizowane na terenie rozległych założeń ogrodowych i parkowych, do największych budowli o tym charakterze należą rokokowe pałace w pobliżu Stuttgartu:Monrepos, Giuseppe Frisoni,Solitude

• projekt zabudowy Karlsruhe w Badenii - centralnym punktem planu stała się wieża ocalała z średniowiecznej zabudowy obronnej

ARCHITEKTURA 2 POŁOWY XVI W.

• Andrea Palladio – włoski architekt i teoretyk architektury

  - renowacja fasady Basilica a Vicenza

  - odbudową i dokończeniem budowy XV-wiecznej katedry w Vicenzie

  - rezydencje i budynki użyteczności publicznej, w tym pałace miejskie: Barbaran da Porto, Chiericati, Thiene, Porto, Valmarana, wille Villa Capra zwana Villa Rotonda w Vicenzie czy willa Foscari (la Malcontenta) w Mestre koło Wenecji

  - kilka kościołów w Wenecji, w tym San Francesco della Vigna, San Giorgio Maggiore i Il Redentore

  - zbudował słynny drewniany (z galerią krytą dachem) most w Bassano nad rzeką Brentą

  -ceramiczny most wsparty na kamiennych kolebkach nad rzeką Tesiną w Torri di Quartesolo (most wzorowany na antycznych rzymskich)

  - Teatro Olimpico w Vicenzie

  - systemowe zasady organizacji i projektowania przestrzeni rezydencjonalnych

  - silny wpływ architektury i starożytnej sztuki rzymskiej, wykorzystywał wiele rozwiązań znanych z budowli antycznych

  -autor traktatów o architekturze (Cztery księgi o architekturze - źródło inspiracji dla twórców epoki klasycyzmu: szczególnie silne oddziaływanie miały poglądy artysty w Anglii)

• Jacopo (lub Giacomo) Barozzi da Vignola – włoski architekt i teoretyk architektury, znany także jako Vignola, jeden z najwybitniejszych architektów II połowy XVI wieku

  - przebywał na dworze Franciszka I w Fontainebleau

  - pracował z Michałem Aniołem, który wywarł duży wpływ na styl Vignoli

  - Villa Giulia, oratorium S. Andrea, kościół Il Gesù w Rzymie; Villa Farnese w Caprarola

  - po śmierci Michała Anioła przejął kierownictwo budowy Bazyliki świętego Piotra

  -połączenie cech renesansowych, manierystycznych i wczesnobarokowych

  - autor ważnego traktatu "O pięciu porządkach w architekturze"

GŁÓWNE NURTY I TENDENCJE W ARCHITEKTURZE PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ

• Konstruktywizm

-nie tyle, jako użyteczność, ale jako sprowadzenie bryły i wnętrza do pozbawienia dodatków nie wynikających z konstrukcji = Prostota

-szkieletowe konstrukcje ścian (szkoła chicagowska – pierwsze wieżowce budowane ze względu na małe działki). Założycielem szkoły był Louis Missour

• Funkcjonalizm

  -idea prostych budowli, kubiczna bryła i kąt prosty

  -w Europie pierwsze budowle fabryczne – funkcjonalność – architekci niemieccy

  -Hala Turbin – początek wieku

  -1910 – 1914 Walter Gropius – Fabryka Fagus – kubiczna bryła, wartości estetyczne sprowadzone do elementów niezbędnych, po raz pierwszy zastosowano szklany narożnik, portyk nawiązuje do klasycyzmu

  -Fabryka Chemiczna w Lubaniu – początki rozwoju ekspresjonizmu w architekturze

  -Siedziba Bauchausu 1925 – Walter Gropius

  -Willa Schrodera w Utrechcie – T. Rietvelda – płaszczyzna jako środek wyrazu, funkcjonalna – wszystkie elementy są niezbędne, funkcja sprowadzona do konstrukcji, przesuwane ścianki działowe

  -T. Rietveld – funkcjonalność jako użyteczność – wcześniej ta idea funkcjonowała w Anglii

  -Pieter Oud – prosta kubiczna bryła jako masowe budownictwo mieszkaniowe: Osiedle mieszkaniowe w Stuttgardzie – 1923r. - wystawa architektoniczna i konkurs na projekt osiedla, w którym brali udział: Ludwig Mies Vander Rohe, W. Gropius, Le Corbusier

  -Willa Seroye – we wnętrzach antresole, niepodzielone wnętrza, głębokie portyki, ustawienie budynku na mniejszej formie, ciąg okien w poziomie, nie dzielony filarkami

  -Dom studentów szwajcarskich w Paryżu – kubiczna bryła z elementami płynnej płaszczyzny

• Po II wojnie światowej wyszkształcił się tzw. Styl międzynarodowy – architekci wyjeżdżali do Stanów.

  - Van der Rohe

  - Le Corbusier – jednostki mieszkaniowe – Berlin, Marsylia – dom spełniający wszystkie potrzeby człowieka, jednakowe mieszkania, oparcie na standaryzacji, loggie, portyk – zawieszenie budynku na potężnych filarach

• Neomodernizm – nawiązywanie do architektury modernistycznej: Akademia Sztuki w Berlinie, dom wielorodzinny w Zurychu, Ratusz i biblioteka w Hadze

• Brutalizm – potraktowanie betonu jako wartości estetycznej – masywność i surowość: Dworzec w Katowicach, Sedesowce we Wrocławiu, Teatr Narodowy w Londynie, Szkoła średnia w Londynie

• Tradycje ekspresjonistyczne – odchodzenie od linii prostej i kąta prostego, iniwidualność: Erick Mendelson – Obserwatorium Einstaina w Poczdamie, Le Corbusier – Kaplica w Ronchamp – łuki i krzywizny – podstawa, Bruno Taut – Szkalny Pawilon – czyste, wyraziste barwy

  -Frank Loyd Wright – domy, wille, inspiracja sztuką indiańską i japońską, przeciwnik standaryzacji, wtopienie formy w krajobraz, wykorzystanie surowców występujących na danym terenie.

  - Dom nad wodospadem (Dom Kaufmanna) – tarasy naśladujące półki skalne

  - Dom Robiego – linie poziome – są bardziej naturalne niż pionowe, poziom wiąże się z ziemią, z horyzontem – sposób percepcji świata

  - wnętrze zakładu Johnson Wax – inspiracja grzybami, na zewnątrz – wieżowiec – inspiracja drzewem

• Po II wojnie światowej:

  - Muzeum Gugenhaima w Nowym Jorku – z betonu, na podstawie muszli ślimaka

• Styl wyrazistych obiektów – jednostkowy wyraz idei architekta:

  - Muzeum Gugenhaima w Nowym Jorku

  - Opera w Sydney – Jon Utson

  - Katedra w Tokio – Kenzo Tange

• Współcześnie – postmodernizm – przeciwieństwo stylu międzynarodowego, powrót do indiwidualizmu, powrót do zabudowy ulicznej, powrót do tradycji - budynki mają być różne, wpływ architektury na społeczeństwo

• Neomanieryzm – Plac włoski w Nowym Orleanie

• Architektura wysokiej technologii:

  - Centrum Pompidou w Paryżu – rury na wierzchu

  - Budynek Millenium w Londynie

• Dekonstruktywizm – możliwość łatwych efektów – krzywizny, skosy, swobodna kompozycja

  -Frank Gehry – Muzeum Gugenhaima w Bilbao

  -Tańczące domy w Pradze

  -Centrum w Cambidge

ARCHITEKTURA GOTYCKA NA ŚLĄSKU (OD KLASZTORÓW CYSTERSKICH DO FAR REDUKCYJNYCH)

• gotyk śląski przypomina rozwiązania szkoły krakowskiej (nadwiślańskiej) - oprócz cegły stosowano ciosy kamienne

• usytuowanie wieży – przy skrzyżowaniu nawy poprzecznej z prezbiterium kościoła, po stronie południowo-wschodniej, choć częściej spotyka się wieże zbudowane po zachodniej stronie, na osi nawy głównej

• rozwiązanie sklepienia trójdzielnego (tzw. sklepienie piastowskie) złożonego z dziewięciu tarcz podpartych w pięciu punktach

• w kościołach bazylikowych dość często stosowano systemy przyporowe z ceglanymi łękami poprowadzonymi nad dachami naw bocznych i wieżami sił

• w przeciwieństwie do szkoły krakowskiej, na Śląsku nie występują założenia dwunawowe

• bogata dekoracja maswerkowa oraz kamienne portale (nawet w budowlach ceglanych)

• portale często posiadają rzeźbione tympanony ze scenami biblijnymi (kaplica zamkowa w Lubinie, bazylika w Strzegomiu)