K. Bartoszyński, Czasu konstrukcje w literaturze polskiej XX wieku

• Struktura czasu w powiesci XIX-wiecznej związana była z panującym wówczas pozytywistycznym poglądem na historię, zgodnie z którym procesy przebiegały w czasie jednorodnym. W takim też czasie mieściła się narracja historyczna – linearna, chronologiczna, oraz odpowiadająca jej narracja powieściowa.

• bergsonizm, strukturalizm, egzystencjalizm – ograniczyły rolę tradycyjnego historyzmu, powodując też przemiany w literackim ujmowaniu czasu.

• w dziełach literackich dochodzi do głosu problematyka czasu – pytania o ciągłość i trwałość w czasie ludzkiego indywiduum itd.

• utwory literackie nie tylko przekazują tezy o czasie, ale także czas zaprezentowany w tych utworach, przez to, jak jest skonstruowany, przekazuje pewne sensy.

Czas jako składnik konstrukcyjny dzieł literackich – jeśli przyjmiemy, ze na utwór literacki składa się zespół „figur semantycznych” (postacie, fabuła, sytuacja narracyjna) to czasem będzie zespół pewnych relacji zachodzących miedzy tymi figurami i w ramach tych figur. Chodzi tu w szczególności o takie relacje jak:

• uporządkowanie czasu

• ciągłość

• tempo

• częstotliwość

• współzachodzenie

• dystans sytuacji nadawczej i zdarzeń przedstawionych

Tym, co odróżnia literackie ukazywanie czasowości od prezentacji innych właściwości świata przedstawionego, jest fakt, że relacje czasowe związane z przedstawionymi przedmiotami w literaturze sugerowane są także przez procesualno – składniową strukturę komunikatu mówiącego o tych przedmiotach, a zwłaszcza przez czasowe „wykonanie” wypowiedzi literackiej.

• dystans czasowy – dokonaność, bądź niedokonaność przedstawionych zdarzeń względem sytuacji narracyjnej

  • „duży” = „perfektywny” – narracja odbywająca się po zakończeniu zdarzeń przedstawionych

  • „mały” = „imperfektywny” – narracja towarzyszy w czasie zdarzeniom przedstawionym

• horyzont czasowy narracji – możliwość współpojawiania się czy współobecności w poszczególnych fazach opowiadania elementów faz innych, zwłaszcza późniejszych

  • rozległy (duzy) horyzont narracyjny – prowadzone z określonego punktu widzenia – narrator dysponuje panoramiczną orientacją w przedstawionym procesie i może swobodnie przebiegać różne jego fazy, nie licząc się z chronologią

  • wąski horyzont – narracja prowadzona z punktu widzenia ruchomego, towarzyszącego wydarzeniom przedstawionym, umieszczonego często wewnątrz świadomości postaci. Narrator towarzyszy wydarzeniom, stwarza iluzję „ciągłego teraz”

• ciągłość czasowa procesów przedstawionych przez nieciągłe szeregi znaków językowych – bada się ją zestawiając czas przedstawiony (opowiedziany) z czasem przedstawiającym (opowiadającym) i porównuje je ilościowo.

• tempo narracji – liczba zdarzeń przedstawionych, pomieszczonych w czasie,.

• Sekwencjonalne, kolejnościowe relacje czasowe – rozpatrywane mogą być z punktu widzenia paralelizmu między kolejnością tekstu epickiego, a chronologią zdarzeń.

1. Powieść – kilka cech charakterystycznych dla form czasowości występujących w tej odmianie powieści XIX w, która nazwiemy „klasyczną”:

• operuje szerokim horyzontem narracji oraz rozwiniętym systemem antycypacji

• dystans krotki, wywołuje efekt „uobecnienia”

• zmienne tempo narracji – często rośnie ku końcowi powieści

• szeroki horyzont narracji dopuszcza liczne zabiegi inwersji czasowej

• przedstawienie procesów równoczesnych realizowane drogą kolejnej ich prezentacji jako pewnych całości lub wymiennego ukazywania ich odcinków

Typologia powieści z uwagi na strukturę czasową:

Powieść penetracji czasowej:

• ukazuje jako odrębne płaszczyzny plan samych zdarzeń i plan czynności narracyjnych – jest nazywana także „powieścią czasu zamkniętego”

• zdarzenia końcowe powieści pojawiają się we wstępie, bo istotne jest przedstawienie pewnego procesu, a nie odsłonięcie faktów („Granica”, „Niedobra miłość” Z. Nałkowskiej)

• niektóre powieści, o charakterze poszukiwawczym, dążą do poznania faktów nieznanych narratorowi – wtedy informacja o zakończeniu sprowadza się do podania pewnego schematu wyjściowego dla narastającej stopniowo wiedzy (Parnicki: „Srebrne orły”, „Koniec zgody narodów”)

• sytuacja końcowa może uzyskiwać status autonomicznego zespołu scen i informacji i powracać wielokrotnie w ciągu powieści („Cudzoziemka” Kuncewiczowej, „Bramy raju” Andrzejewskiego)

• znaczenie może mieć również określony sposób sytuacji narracyjnej z treścią powieści. Wyjściowa sytuacja narracyjna może znajdować się poza właściwym światem zdarzeń powieściowych

Powieści omawianego typu zakładają posiadaną przez narratora wiedzę a priori o całokształcie zdarzeń lub o ich schemacie. Wiedza ta bywa uruchamiana w sposób niezależny od chronologii wypadków – dwie drogi odstępowania od chronologii:

• dechronologizacja – zasadą porządkowania jest zwykle funkcjonowanie pamięci – narrator przez retrospekcje rekonstruuje przeszłość.

• wielowersyjność narracji – powtarzanie informacji o tych samych procesach przeważnie w różnych wersjach i przekazach pochodzących od różnych osób.

Powieść przenikania czasowego („powieść trwania”)

• zjawiskiem podstawowym jest nakładanie na siebie różnych planów zdarzeń planów zdarzeń, a także splatanie płaszczyzny narracji z płaszczyzną wypadków podstawionych – opowiadania J. Iwaszkiewicza „Poziomka” i „Panny z wilka”

• do specyficznych właściwości należą wówczas: narrator, często pierwszoosobowy, będący na ogół zarazem bohaterem utworu, przemawiający w monologu wewnętrznym lub m. wypowiedzianym, sytuacja narracyjna ujawniona, potraktowana jednak zwykle jako punkt wyjścia treści narracji, dechronologizacja wyznania narratora – „Wzlot” Iwaszkiewicza, „Jak być kochaną” Brandysa

• mamy tu do czynienia nie tylko ze zjawiskiem przenikania się różnych faz biografii, ale także z przemieszaniem zjawisk płaszczyzny narracji i płaszczyzny świata przedstawionego, w tym wydarzeń z życia różnych osób.

Powieść czasu otwartego

• przedstawia pewne procesy z punktu widzenia ruchomego, przesuwającego się wraz z biegiem wydarzeń (Visio avec – termin J. Pouillona).

• nie występują tu antycypacje, określające przyszłe fakty lub zakończenie powieści

• nie ma schematu czasowego, który narzucałby chronologię wydarzeń

• najbardziej zbliża się do takiego wzorca powieść dziennikowa, jeśli umiała uczynić poszczególne zapisy dziennika „porcjami wiedzy” narastającej stopniowo, pozbawionymi generalnej wizji całości zdarzeń.

• stała się aktualna jako literacki odpowiednik tez egzystencjalizmu

• jest to zazwyczaj powieść w formie monologu realizowanego bądź jako tekst wypowiedziany, bądź jako dziennik lub pamiętnik.

• brak antycypacji, retrospektyw i wskazówek chronologicznych

2. Struktura czasowa dramatu

Czas dramatu ujmujemy jako realizowany tylko w lekturze, bez brania pod uwagę jego teatralnego odbioru.

• jednopłaszczyznowość – dramat nie jest relacjonowany z płaszczyzny leżącej poza czasem jego zdarzeń. Czas dramatu przejawia się jako sekwencja szeregu „teraz” przysługujących wydarzeniom dramatycznym, danym zawsze jako obecne.

• niemożliwy jest w zasadzie dystans opowiadania ex post, a także relacja panoramiczna lub streszczająca

• problem układu kolejnościowego wydarzeń przedstawia się inaczej niż w epice. Jeżeli założymy istnienie „prawdziwej” kolejności zdarzeń przedstawionych, znanej np. z historii lub z wzorców literackich. Powołanie przeszłości i przyszłości nie może w zasadzie odbywać się w dramacie drogą pokazania procesów już zaszłych w tej samej płaszczyźnie obecności, co procesy „teraźniejsze”. W związku z tym trudno jest wskazać w literaturze polskiej wybitniejsze przykłady odwrócenia chronologii w dramacie.

• To, co nieaktualne, bywa ukazane w dramacie w trybie wypowiedzi jakby wyłączonych z całości scenicznych wydarzeń, np. dialogów przynoszących ekspozycję lub przepowiedni, snów czy pieśni informujących o ciągach dalszych.

• Zjawiskiem godnym odnotowania na zasadzie częstości występowania w dramacie jest zabieg usytuowania przeszłości przedakcyjnej, tak, że stanowi ona element szczególnie ważny ze względu na współczesne działanie dramatyczne. W takich utworach przeszłość odsłania się przypadkowo i rzuca nowe światło na przyszłość.

• elementy przeszłości jawią się w formie luźnych fragmentów wprowadzonych poza wszelką chronologią i określane są przez prawa świadomości osób, które je percypują czy przywołują w postaci przeżyć retrospektywnych

• zagadnienie „ciągłości czasu” nie przejawia się w dramacie w ogóle w sposób właściwy epice. Akty mają w zasadzie ciągłość zapewnioną przez fakt, że świat przedstawiony w dramacie jest nie tylko szeregiem zdarzeń zaprezentowanych, lecz przede wszystkim szeregiem samych wypowiedzi, które uznać można za zdarzenia słowne, toczące się nieprzerwanie.

• Jeśli chodzi o tempo – z jednej strony w utworach reprezentujących tradycje realistyczne akcja rozwija się imitując tempo rzeczywistych, przedstawianych wypadków. Z drugiej strony przełamywanie tradycji realistycznej często przejawia się w daleko idącej nierytmiczności przebiegu zdarzeń. W takiej poetyce niektóre odcinki utworów prowadza do szybkich i skondensowanych przemian zdarzeniowych, inne hamują tok akcji. Środkiem retardacyjnym bywa np. zjawisko powtarzania pewnych elementów zdarzeń dramatycznych.

• symultanizm – ustawianie obok siebie zdarzeń równoległych, prowadzenie równolegle dwóch akcji: jednej, pokazanej naocznie na scenie, drugiej, toczącej się za sceną i sygnalizowanej efektami pozasłownymi lub relacjami świadków. Akcja pozasceniczna, mimo że niewidoczna, decyduje o nastroju zdarzeń scenicznie ukazanych.

3. Problem czasu w liryce

• nie ma szczegółowych badań na ten temat

• rozpowszechnione jest przeświadczenie o „bezczasowości” czy też „teraźniejszości” liryki

• utwór liryczny nie jest czasowo jednowarstwowy – przedstawia pewne doznania, nadając im często, ale nie zawsze, piętno aktualności. Ponadto to, co przestawia, nie musi być w ogóle doznaniem, ale np. pewnym twierdzeniem, procesem lub przedmiotem świata materialnego.

• dystans czasowy

  • zerowy – tzw. „liryka momentu” np. Wierzyński „Zielono nam w głowie”

  • dystans „teraźniejszościowy” – np. „Biblia cygańska” Tuwima, realizowany jest np. przez sytuację dialogową, która każe dostrzec dystans czasowy wobec przedstawionego wyznania.

  • dystans przeszłościowy – np. „Sitowie” Tuwima – wiersz ten posiada część narracyjno – opisową, przedstawioną z dystansu przeszłości oraz część wyznaniową, stanowiącą „wyznanie z przeszłości”. Jest to „liryka wspomnieniowa”, w której nacisk położony został na elementach przypominanych, np. na pokazaniu takie wizji świata, jaka rysowała się kiedyś.

  • „liryka marzenia” – utwory, w których w relacji do teraz pojawiają się wyznania dotyczące doznań przyszłych