Tomasz Maruszewski

Psychologiczne koncepcje komunikacji

Wykład 2.

Komunikacja pośrednia – media, pismo i inne środki

1. Sceptyk Kundera (Nieśmiertelność)

W świecie współczesnym trudno spotkać ideologię: zastąpiły ją obrazy: uśmiechnięty robotnik z młotem w ręku, Biały podający rękę Czarnemu i Żółtemu, wzlatujący gołąbek pokoju. Polska odmiana: yuppie, hiphopowiec, dresiarz, itp.
Imagologia – słowo pozwalające zebrać pod jednym dachem agencje reklamowe, doradcy mężów stanu w dziedzinie komunikacji społecznej (z modelem rdzennie polskim), projektanci sylwetki nowego samochodu albo wyposażenia sali gimnastycznej, dyktatorzy mody, wizażyści, gwiazdy show businessu, narzucający kanony fizycznego piękna.

2. Imagologzy

Imagolog Führera uczył go gestów i sztuki przemawiania – był jednak postacią anonimową.
Współcześni imagolodzy pracują przy otwartej kurtynie – opisują czego nauczyli jakiegoś polityka, jakie krawaty będzie nosił, itd.
Upadek ideologii, która głosiła sądy nieprzystające do rzeczywistości (rozwój kapitalizmu prowadzi do coraz większej nędzy proletariatu, zaostrzanie się walki klasowej).

3. Imagologia

Ideologia skłonna była twierdzić, że rzeczywistość oszukuje. Przykład: propaganda sukcesu w latach 70-tych – ważne jest to, co jest w dzienniku, a nie to, co widać na ulicach.
Cel uzyskany przez imagologię – konstrukcja zastąpiła rzeczywistość. Babka Kundery żyjąca na wsi i francuski mieszczuch poznający świat za pośrednictwem telewizora.
„(...) rzeczywistość jest dzisiaj kontynentem mało odwiedzanym i niezbyt, co zresztą słuszne lubianym, sondaż staje się rodzajem rzeczywistości wyższej, albo, mówiąc inaczej, staje się prawdą”.
„Sondaż opinii publicznej jest parlamentem obradującym stale, jego misją jest wytwarzanie prawdy (...), najbardziej demokratycznej prawdy...”
Słowo zmiana nie oznacza nowego szczebla w ciągłym rozwoju, ale przejście z jednego miejsca na drugie, ze strony prawej do tyłu, z tyłu na stronę lewą, itd.
Z tego wynika, że żyjemy w rzeczywistości konstruowanej, a reguły konstruowania z jednej strony wyznaczone są przez pewne niezmienniki biologiczne, z drugiej zaś przez reguły społeczne i kulturowe.
Te ostatnie są ze swej natury zmienne, a kierunek zmian jest trudny do przewidzenia (może teraz totalna bezrefleksyjność).

4. Pismo

Spowodowało ono pierwszą rewolucję w komunikacji.
Uniezależnia ono ludzi od sprawności indywidualnej pamięci oraz pamięci grupowej.
Dokumenty pisemne mogą być dostępne wielu następnym pokoleniom - „nadawcy komunikatu pisemnego” nie jest znany jego odbiorca.
Komunikaty pisemne mają charakter symboliczny, linearny i uporządkowany. Mogą tracić własności zindywidualizowane i ekspresyjne.
Systemy wiedzy zarejestrowane w postaci pisemnej mogą przekraczać możliwości najbardziej kompetentnych jednostek.
Problemy i trudności.
Marshall McLuhan - pismo należy do zimnych środków przekazu.
Teza McLuhana nie jest prawdziwa. Przeciwko niej przemawiają dwa argumenty

Pierwotne systemy pisma miały charakter obrazowy. Elementy tego charakteru ujawniają się nawet w piśmie hieroglificznym
Kaligramy – artyści celowo posługują się równolegle kodem obrazowym i werbalnym.

Przeciwko tezie McLuhana, że pismo jest zimne przemawia to, że pisanie może być wykorzystywane w celach terapeutycznych (Pennebaker, Hesse).
Ze względu na linearny charakter trudne jest wyszukiwanie określonych informacji w dużych zbiorach danych. Trudności te można pokonać na kilka sposobów:

porządkowanie komunikatów i katalogowanie ich zgodnie z określoną konwencją (słowniki, encyklopedie)
Skorowidze
Katalogowanie zapisanych treści zawsze traci pewną część informacji – vide lista Wildsteina, książka telefoniczna, itd.

5. Co po piśmie?

Nowe techniki rejestracji informacji mają nadal charakter linearny, np. nagrania magnetofonowe, nagrania wideo, DVD, pamięci komputerowe.
Postęp dokonuje się poprzez zwiększenie szybkości przeszukiwania i wydobywania informacji - vide przeszukiwanie encyklopedii na CD-ROM.
Systemy eksperckie, w których wiedza uporządkowana jest w sposób analogiczny do wiedzy człowieka, są nieliczne (np. program MYCIN, pozwalający na diagnozowanie drobnoustrojów chorobotwórczych).
Zupełnie nowe problemy pojawiają się w wypadku informacji zawartych w sieci – co różni Google’a od Excite czy Lycosa

6. Znaczenie wiedzy w interpretowaniu komunikatów

Interpretacja komunikatu wymaga zasobu wiedzy wyjściowej.
W każdej kulturze istnieje pewien kanon informacji, które są warunkiem rozumienia rozmaitych przekazów.
Informacje te są przekazywane albo jako element kształcenia sformalizowanego (trzeba znać arytmetykę, aby wiedzieć, co oznacza kredyt o oprocentowaniu 15,6%) albo też element wiedzy niesformalizowanej.
Wiedza uzyskiwana w procesie kształcenia jest dawkowana w specyficzny sposób i niepełna.
Rytuały określające uzyskanie optimum wiedzy.

7. Związek między posiadaniem wiedzy a zdolnością jej rozumienia.

Im wyższy początkowy poziom wiedzy, tym mniej nowych informacji zawartych jest w komunikacie odbieranym przez odbiorcę.
Również odbiorca mało poinformowany otrzyma mało wiedzy w takim komunikacie, ponieważ nie potrafi go zrozumieć.
Pytanie: dlaczego odbiorcy o dużej początkowej wiedzy poszukują komunikatów, z których dowiadują się niewiele?
Komunikaty pojawiające się w sferze publicznej adresowane są do heterogenicznego audytorium:

dla lepiej poinformowanych są banalne
dla gorzej poinformowanych wprowadza się pewne uproszczenia.

8. Czynniki decydujące o akceptacji komunikatu przez odbiorcę

Wyniki w psychologii społecznej: czynniki decydujące o zmianie przekonań (wiarygodność, dysonans, itp.).
Sprawdzanie wiarygodności nadawcy (Giedymin):

sprawdzenie częstości przekazywania informacji prawdziwych i fałszywych przez dane źródło - droga empiryczna
sprawdzenie intencji i celów nadawcy, posiadanej przezeń wiedzy oraz czynników uniemożliwiających nadawcy dobre rozpoznanie rzeczywistości
to ostatnie przypomina diagnozę psychologiczną; np. czy Lepper może mieć rację.

Sprawdzanie wiarygodności jest czynnością kolektywną. Decydującą rolę odgrywają eksperci i grupy opiniotwórcze („Badania naukowe wykazały...”).

9. Subiektywne racje akceptowania przekonań.

Możliwość lepszego przystosowania tak do środowiska naturalnego jak i kulturowego.
Integracja zbiorowości, tworzenie poczucia przynależności (funkcja solidarnościowa). Sekretna wiedza pewnych grup pozwala na zdobycie przewagi nad innymi (np. kapłani, grypsujący).
Zaspakajanie indywidualnych potrzeb osobistych, takich jak potrzeba absolutu, potrzeba konsonansu, równowagi poznawczej (funkcja wewnątrzosobowościowa).

10.Niedostatki koncepcji wyprowadzonej z socjologii wiedzy i psychologii poznawczej

Niedostateczne uwzględnianie faktu, że komunikacja to nie tylko przekazywanie wiedzy, lecz także informowanie o intencjach (vide funkcja pragmatyczna u Jakobsona).
Odtwarzanie intencji nadawcy (indywidualnego lub grupowego) wymaga procesu wnioskowania, przypominającego pod pewnymi względami wnioskowania atrybucyjne.
Możliwość popełniania błędu typu post hoc ergo propter hoc.

Schemat – był na wykładzie

Kto jest nadawcą komunikatu społecznego (na przykładzie reklamy):

zleceniodawca
agencja reklamowa, która konstruuje przekaz (a w szczególności copywriterzy, którzy odpowiedzialni są za językowy kształt komunikatu)
interpretator tekstu

postać nieanonimowa (znany aktor lub osoba znana z życia publicznego)
głos anonimowy
zwykły człowiek z imieniem i nazwiskiem (dr Sural)
reklamowany obiekt (gadające telewizory czy proszki do prania)

Komunikaty mają charakter wielowarstwowy.

Pytanie:

Czyje intencje odczytuje odbiorca komunikatu reklamowego: czy są to intencje faktycznego nadawcy, czy intencje któregoś z pośredników.
Podstawienie postaci interpretatora w miejsce rzeczywistego nadawcy pozwala na zwiększenie skuteczności komunikatu (jest to element gry społecznej).
Kiedy odbiorca przeanalizuje dokładnie treść komunikatu albo zachowanie „interpretatora” komunikat staje się nieskuteczny lub absurdalny (telewizja sprzyja życiu rodzinnemu, a jadanie Goplany oddawaniu długich skoków narciarskich).

Tomasz Maruszewski

1. Sceptyk Kundera (Nieśmiertelność)

W świecie współczesnym trudno spotkać ideologię: zastąpiły ją obrazy: uśmiechnięty robotnik z młotem w ręku, Biały podający rękę Czarnemu i Żółtemu, wzlatujący gołąbek pokoju. Polska odmiana: yuppie, hiphopowiec, dresiarz, itp.

2. Imagologzy

Imagolog Führera uczył go gestów i sztuki przemawiania – był jednak postacią anonimową.

Współcześni imagolodzy pracują przy otwartej kurtynie – opisują czego nauczyli jakiegoś polityka, jakie krawaty będzie nosił, itd.

Upadek ideologii, która głosiła sądy nieprzystające do rzeczywistości (rozwój kapitalizmu prowadzi do coraz większej nędzy proletariatu, zaostrzanie się walki klasowej).

3. Imagologia

Ideologia skłonna była twierdzić, że rzeczywistość oszukuje. Przykład: propaganda sukcesu w latach 70-tych – ważne jest to, co jest w dzienniku, a nie to, co widać na ulicach.

Cel uzyskany przez imagologię – konstrukcja zastąpiła rzeczywistość. Babka Kundery żyjąca na wsi i francuski mieszczuch poznający świat za pośrednictwem telewizora.

„(...) rzeczywistość jest dzisiaj kontynentem mało odwiedzanym i niezbyt, co zresztą słuszne lubianym, sondaż staje się rodzajem rzeczywistości wyższej, albo, mówiąc inaczej, staje się prawdą”.

„Sondaż opinii publicznej jest parlamentem obradującym stale, jego misją jest wytwarzanie prawdy (...), najbardziej demokratycznej prawdy...”

Słowo zmiana nie oznacza nowego szczebla w ciągłym rozwoju, ale przejście z jednego miejsca na drugie, ze strony prawej do tyłu, z tyłu na stronę lewą, itd.

Z tego wynika, że żyjemy w rzeczywistości konstruowanej, a reguły konstruowania z jednej strony wyznaczone są przez pewne niezmienniki biologiczne, z drugiej zaś przez reguły społeczne i kulturowe.

Te ostatnie są ze swej natury zmienne, a kierunek zmian jest trudny do przewidzenia (może teraz totalna bezrefleksyjność).

4. Pismo

Spowodowało ono pierwszą rewolucję w komunikacji.

Uniezależnia ono ludzi od sprawności indywidualnej pamięci oraz pamięci grupowej.

Dokumenty pisemne mogą być dostępne wielu następnym pokoleniom - „nadawcy komunikatu pisemnego” nie jest znany jego odbiorca.

Komunikaty pisemne mają charakter symboliczny, linearny i uporządkowany. Mogą tracić własności zindywidualizowane i ekspresyjne.

Systemy wiedzy zarejestrowane w postaci pisemnej mogą przekraczać możliwości najbardziej kompetentnych jednostek.

Problemy i trudności.

Marshall McLuhan - pismo należy do zimnych środków przekazu.

Teza McLuhana nie jest prawdziwa. Przeciwko niej przemawiają dwa argumenty

Pierwotne systemy pisma miały charakter obrazowy. Elementy tego charakteru ujawniają się nawet w piśmie hieroglificznym

Kaligramy – artyści celowo posługują się równolegle kodem obrazowym i werbalnym.

Przeciwko tezie McLuhana, że pismo jest zimne przemawia to, że pisanie może być wykorzystywane w celach terapeutycznych (Pennebaker, Hesse).

Ze względu na linearny charakter trudne jest wyszukiwanie określonych informacji w dużych zbiorach danych. Trudności te można pokonać na kilka sposobów:

porządkowanie komunikatów i katalogowanie ich zgodnie z określoną konwencją (słowniki, encyklopedie)

Skorowidze

Katalogowanie zapisanych treści zawsze traci pewną część informacji – vide lista Wildsteina, książka telefoniczna, itd.

5. Co po piśmie?

Nowe techniki rejestracji informacji mają nadal charakter linearny, np. nagrania magnetofonowe, nagrania wideo, DVD, pamięci komputerowe.

Postęp dokonuje się poprzez zwiększenie szybkości przeszukiwania i wydobywania informacji - vide przeszukiwanie encyklopedii na CD-ROM.

Systemy eksperckie, w których wiedza uporządkowana jest w sposób analogiczny do wiedzy człowieka, są nieliczne (np. program MYCIN, pozwalający na diagnozowanie drobnoustrojów chorobotwórczych).

Zupełnie nowe problemy pojawiają się w wypadku informacji zawartych w sieci – co różni Google’a od Excite czy Lycosa

6. Znaczenie wiedzy w interpretowaniu komunikatów

Interpretacja komunikatu wymaga zasobu wiedzy wyjściowej.

W każdej kulturze istnieje pewien kanon informacji, które są warunkiem rozumienia rozmaitych przekazów.

Informacje te są przekazywane albo jako element kształcenia sformalizowanego (trzeba znać arytmetykę, aby wiedzieć, co oznacza kredyt o oprocentowaniu 15,6%) albo też element wiedzy niesformalizowanej.

Wiedza uzyskiwana w procesie kształcenia jest dawkowana w specyficzny sposób i niepełna.

Rytuały określające uzyskanie optimum wiedzy.

7. Związek między posiadaniem wiedzy a zdolnością jej rozumienia.

Im wyższy początkowy poziom wiedzy, tym mniej nowych informacji zawartych jest w komunikacie odbieranym przez odbiorcę.

Również odbiorca mało poinformowany otrzyma mało wiedzy w takim komunikacie, ponieważ nie potrafi go zrozumieć.

Pytanie: dlaczego odbiorcy o dużej początkowej wiedzy poszukują komunikatów, z których dowiadują się niewiele?

Komunikaty pojawiające się w sferze publicznej adresowane są do heterogenicznego audytorium:

dla lepiej poinformowanych są banalne

dla gorzej poinformowanych wprowadza się pewne uproszczenia.

8. Czynniki decydujące o akceptacji komunikatu przez odbiorcę

Wyniki w psychologii społecznej: czynniki decydujące o zmianie przekonań (wiarygodność, dysonans, itp.).

Sprawdzanie wiarygodności nadawcy (Giedymin):

sprawdzenie częstości przekazywania informacji prawdziwych i fałszywych przez dane źródło - droga empiryczna

sprawdzenie intencji i celów nadawcy, posiadanej przezeń wiedzy oraz czynników uniemożliwiających nadawcy dobre rozpoznanie rzeczywistości

to ostatnie przypomina diagnozę psychologiczną; np. czy Lepper może mieć rację.

Sprawdzanie wiarygodności jest czynnością kolektywną. Decydującą rolę odgrywają eksperci i grupy opiniotwórcze („Badania naukowe wykazały...”).

9. Subiektywne racje akceptowania przekonań.

Możliwość lepszego przystosowania tak do środowiska naturalnego jak i kulturowego.

Integracja zbiorowości, tworzenie poczucia przynależności (funkcja solidarnościowa). Sekretna wiedza pewnych grup pozwala na zdobycie przewagi nad innymi (np. kapłani, grypsujący).

Zaspakajanie indywidualnych potrzeb osobistych, takich jak potrzeba absolutu, potrzeba konsonansu, równowagi poznawczej (funkcja wewnątrzosobowościowa).

10.Niedostatki koncepcji wyprowadzonej z socjologii wiedzy i psychologii poznawczej

Niedostateczne uwzględnianie faktu, że komunikacja to nie tylko przekazywanie wiedzy, lecz także informowanie o intencjach (vide funkcja pragmatyczna u Jakobsona).

Odtwarzanie intencji nadawcy (indywidualnego lub grupowego) wymaga procesu wnioskowania, przypominającego pod pewnymi względami wnioskowania atrybucyjne.

Możliwość popełniania błędu typu post hoc ergo propter hoc.

Schemat – był na wykładzie

Kto jest nadawcą komunikatu społecznego (na przykładzie reklamy):

zleceniodawca

agencja reklamowa, która konstruuje przekaz (a w szczególności copywriterzy, którzy odpowiedzialni są za językowy kształt komunikatu)

interpretator tekstu

postać nieanonimowa (znany aktor lub osoba znana z życia publicznego)

głos anonimowy

zwykły człowiek z imieniem i nazwiskiem (dr Sural)

reklamowany obiekt (gadające telewizory czy proszki do prania)

Komunikaty mają charakter wielowarstwowy.

Pytanie:

Czyje intencje odczytuje odbiorca komunikatu reklamowego: czy są to intencje faktycznego nadawcy, czy intencje któregoś z pośredników.

Podstawienie postaci interpretatora w miejsce rzeczywistego nadawcy pozwala na zwiększenie skuteczności komunikatu (jest to element gry społecznej).

Kiedy odbiorca przeanalizuje dokładnie treść komunikatu albo zachowanie „interpretatora” komunikat staje się nieskuteczny lub absurdalny (telewizja sprzyja życiu rodzinnemu, a jadanie Goplany oddawaniu długich skoków narciarskich).