Tomasz Maruszewski

Psychologiczne mechanizmy komunikacji

Wykład 9

Przestrzenne uwarunkowania zachowania. Psychologia architektury

1. Proksemika

• Jest to dyscyplina stworzona przez Halla, która zajmuje się opisem tworzenia reprezentacji przestrzeni oraz przestrzennymi uwarunkowaniami zachowania.

• Opis i wyjaśnianie obejmują dwa poziomy: poziom formalny, związany z analizą i znaczeniem dystansów oraz poziom treściowy, dotyczący wykorzystywania przestrzeni w różnych dziedzinach życia.

• Punktem wyjścia dla stworzenia proksemiki były wyniki badań nad wpływem przegęszczenia na zachowanie i zdrowie szczurów (Calhoun)

2. Dystanse

• Dystans intymny 0 - 45 cm

• faza bliższa 0-15 cm, kontakt dotykowy i węchowy

• faza dalsza 15-45 cm, kontakt dotykowy, termiczny i głosowy, wzrok daje zniekształcenia perspektywiczne

• Dystans indywidualny 45-120 cm

• faza bliższa - 45-75 cm, możliwy kontakt dotykowy, wzrok wymaga natężenia w celu uzyskania ostrości

• faza dalsza - 75-120 cm, na wyciągnięcie ręki, granica fizycznej dominacji, widzenie centralne obejmuje tylko jedno oko partnera, brak wyczucia ciepła

• Dystans społeczny 1,2 m - 3,6 m

• faza bliższa - 1,2-2,1 m - widzenie obejmuje ekspresję mimiczną oczu i ust, załatwianie spraw nieosobistych, możliwa współpraca

• faza dalsza -2,1-3,6 m - załatwianie formalne spraw nieosobistych, szerokie pole widzenia umożliwia utrzymywanie kontaktu wzrokowego. Praca indywidualna w obecności innych.

• Dystans publiczny 3,6 m do nieskończoności. Załatwianie spraw na oczach innych, przemawianie, nauczanie, brak informacji o drobnych elementach twarzy (kolor oczu), głos silny, zdania o dobrej budowie formalnej.

3. Układy przestrzenne

• Twarzą w twarz. Rozmowa, ułatwienie przedstawiania odmiennego zdania, ułatwienie kontaktu z osobami bliskimi.

• Ramię w ramię. Pozycja współpracy. Rozmowa nastawiona na uzyskanie porozumienia, możliwa duża bliskość.

• Plecy w plecy. Pozycja odspołeczna.

• Twarzą w plecy. Asymetria tendencji do współpracy.

4. Problemy szczegółowe proksemiki

• Winda: unikanie kontaktu wzrokowego i dotykowego. Patrzenie w przestrzeń, ręce przy tułowiu.

• Biblioteka: mężczyźni preferują miejsca naprzeciw osoby nielubianej i ocenianej negatywnie, kobiety zaś miejsce obok takiej osoby.

• Biura: współcześnie powierzchnia jest coraz mniejsza, ale ważna jest możliwość pracy w odrębnym pomieszczeniu. Różne reguły dotyczące drzwi: Amerykanie pracują przy otwartych drzwiach, zaś Niemcy przy zamkniętych. Odmiennie interpretują zwyczaje związane z drzwiami (Vargas).

• Pejzaż biurowy - otwarte pomieszczenie o zmiennej aranżacji do minimum 20 osób. Niemcy - lata 70-te.

• Parking: traktowany jest w sposób terytorialny. Występuje tendencja do blokowania terytorium, kiedy dostrzega się „intruza”.

• Dom: jest to miejsce traktowane jako schronienie. Charakterystyczne zachowanie po powrocie do domu polega na kontroli wszystkich pomieszczeń. Analogiczne zachowania występują u zwierząt.

• Przestrzeń miasta: obejmuje różne strefy, poza które człowiek nie wychodzi. Są to dom, miejsce pracy, miejsce na dokonywanie zakupów oraz miejsca rekreacji (sport, posiłki). W dużych miastach ponad 95% powierzchni nie jest odwiedzane.

5. Organizacja przestrzeni i zapotrzebowanie na przestrzeń

• Potrzeba posiadania przestrzeni jest uwarunkowana kulturowo. To uwarunkowanie dotyczy:

• awersyjnego vs przyciągającego charakteru przestrzeni

• określenia zapotrzebowania na przestrzeń.

• W Stanach Zjednoczonych przestrzeń daje możliwość ekspansji i poczucie wolności. Migracja do środkowych i zachodnich stanów była oceniana pozytywnie.

• Fizyczne stłoczenie nie musi oznaczać stłoczenia psychologicznego. Farma w lesie nie oznacza stłoczenia, gdy las ujmowany jest jako obraz możliwości ekspansji.

• Chiny - migracja ze stosunkowo mało żyznych nizin na północy na pagórkowate i żyzne tereny południa traktowana była jako przekleństwo i zesłanie.

• Rosja - przestrzeń wywołuje poczucie pustki i beznadziejności.

Bezkresna równina, na której stoją przyciśnięte do siebie wiejskie chaty o ścianach z bali i słomianych dachach, ma trującą właściwość pogrążania duszy ludzkiej w smutku i zabijania w człowieku wszelkiej chęci działania. Chłop pójdzie daleko, poza granicę wioski, popatrzy na pustkę wokół siebie i po chwili poczuje się tak, jakby ta pustka wkradała się do jego duszy. Nigdzie nie widać śladów znoju. (...) pośrodku tej równiny stoi nic nie znaczący nieszczęsny mały człowiek, rzucony na tę ponurą ziemię i skazany na galerniczą pracę. (Gorki)

• Urbanizacja w Europie miała również dostarczyć więcej przestrzeni, ponieważ wieś była zatłoczona w sensie ekonomicznym.

• Wyspy Szetlandzkie - duże odległości fizyczne między domostwami nie chronią przed poczuciem zatłoczenia, ponieważ ludzie obserwują siebie za pomocą teleskopów.

• Indianie Kaingana w dorzeczu Amazonki śpią w grupach przyciśnięci do siebie. Buszmeni na pustyni Kalahari korzystają z połowy przestrzeni uznanej za minimalną w Stanach Zjednoczonych. Chaty położone są tak blisko siebie, że ludzie podając coś sąsiadowi nie musieli opuszczać domu.

• Poczucie stłoczenia wynika z zaabsorbowania obecnością innych ludzi, których cele i plany mogą wchodzić w kolizję z planami jednostki.

• Ludzie potrafią zaadaptować się do stłoczenia, a niekiedy poszukują stłoczenia (mecze piłkarskie, koncerty rockowe, demonstracje). Stłoczenie jest tam większe aniżeli na autostradzie, lub podczas oczekiwania na stolik w restauracji.

• Psychologicznie stłoczenie powoduje zniweczenie psychicznej bliskości jednostek (samotność jest warunkiem kontaktu z sobą) i spadek wrażliwości na problemy ogólnoludzkie.

6. Wybrane elementy psychologii architektury - architektura jako komunikat

• 3 typy środowisk:

• środowisko mikro- wewnętrzne środowisko jednostki (organizm i psychika)

• środowisko makro- środowisko naturalne (klimat, region, formy roślinne)

• środowisko mezo- środowisko architektoniczne.

• Architektura oddziela człowieka od wpływów środowiska naturalnego, ale to oddzielenie nie ma charakteru sztywnego. Stanowi ona raczej coś w rodzaju błony, a nie sztywnej ściany.

7. Wymiar ludzki w architekturze (Izumi

• Przechodzenie w architekturze w stronę części przeznaczonej dla człowieka należy w coraz większym stopniu uwzględniać jego potrzeby indywidualne.

• Geometryzacja przestrzeni, obowiązująca w naszym kraju, sprawia, że miejsca przeznaczone dla człowieka w niewielkim stopniu zaspakajają jego potrzeby.

• Wielkość mieszkania była wyznaczona liczbą osób, jakie mają w nim zamieszkać. Analogicznie przedstawia się sprawa w wypadku szpitali czy więzień.

8. Dwa rodzaje przestrzeni architektonicznej

• Osmond wyróżnił dwa rodzaje przestrzeni:

• przestrzeń społecznie ucieczkowa - poczekalnie dworcowe, toalety, niektóre przychodnie; wzrost dystansu między ludźmi;

• przestrzeń społecznie przyciągająca - zmniejsza dystans i ułatwia ludziom nawiązywanie kontaktów; przykład - niektóre budynki mieszkalne, kawiarnie typu francuskiego

• Przestrzeń społecznie ucieczkowa konstruowana jest w celu zapewnienia kontroli i nadzoru nad ludźmi.

9. Wnętrza domowe

• Stworzenie wnętrza społecznie przyciągającego możliwe jest dzięki odpowiedniemu wykorzystaniu stałych i zmiennych elementów przestrzeni.

• Elementy stałe związane są z funkcjami poszczególnych pomieszczeń:

• odpoczynek

• spożywanie i przyrządzanie posiłków

• funkcje sanitarne.

• Ariés - do końca 18 wieku pomieszczenia nie miały stałej funkcji. Brakowało zatem prywatności, a dzieci były włączane w sprawy dorosłych.

• Niezróżnicowanie funkcji było efektem ubocznym geometryzacji powierzchni (m1, m2, itd.).

• Hall – zróżnicowanie przestrzeni wynika z konieczności przystosowania jej do różnych osobowości człowieka. Z tego względu ludzie w wielu krajach oddzielają miejsce zamieszkania od miejsca pracy.

• Goffman – istniejące zróżnicowanie między fasadą i wnętrzem budynku oddaje zróżnicowanie między ja publicznym i ja prywatnym.

• Geometryzacja powierzchni wynikała nie tylko ze względów oszczędnościowych, lecz miała na celu upublicznienie ja prywatnego.

10. Elementy stałe i zmienne przestrzeni

• W Europie elementami stałymi są ściany pomieszczeń o dokładnie określonej funkcji.

• W Japonii ściany są elementem zmiennym, ponieważ za ich pomocą zmienia się funkcję jakiegoś pomieszczenia. W Europie zmiana funkcji wymaga przejścia do innego pomieszczenia.

• Krzesło w Chinach jest elementem stałym i nie może być przemieszczane, natomiast w Europie jest elementem zmiennym.

• Oświetlenie może być elementem stałym lub zmiennym (uroczysty obiad przy świecach).

11. Kulturowe różnice w organizacji przestrzeni architektonicznej

• Przestrzeń jest różnie interpretowana przez przedstawicieli różnych kultur.

• Arabowie w Europie – zbyt niskie sufity, brak intymności, brak wysokich ogrodzeń wokół domów.

• Europejczycy w Japonii – brak intymności spowodowany ażurowymi ścianami, zaburzenia w interpretowaniu mapy miasta (oznaczane są skrzyżowania).

• Domy zaprojektowane przez Le Corbusiera w Chandigarh miały balkony, które użytkownicy zamurowali, a uzyskaną przestrzeń zamienili na kuchnie.

12. Edykt dla Chandigarh

Celem tego edyktu jest oświecenie obecnych i przyszłych obywateli Chandigarh w sprawie podstawowych idei dotyczących planowania miasta, dzięki czemu staną się jego strażnikami i uchronią je przed niegodziwymi jednostkami. Ten edykt ustanawia następujące podstawowe idee w kwestii planowania miasta.

• Skala człowieka

Miasto jest zaplanowane w ludzkiej skali. Łączy on nas z nieskończonym kosmosem i przyrodą. Stwarza ona miejsca i budynki dla wszystkich podstawowych form aktywności człowieka, co zapewnia życiu ludzkiemu pełnię i harmonię. Światło przyrody i serca są w naszym zasięgu.

Sektory

Miasto składa się z sektorów. Każdy sektor ma wymiary 800 na 1200 metrów i otoczony jest drogami szybkiego ruchu publicznego oraz zawiera drogi wewnętrzne umożliwiające dotarcie do domów.

Każdy sektor zaspakaja codzienne potrzeby jego mieszkańców w liczbie od 5000 do 25000. Posiada w części centralnej pasmo zieleni ciągnące się w kierunku gór. Pasmo to nie powinno być przerywane i winno zawierać szkoły, tereny spacerowe i tereny dla uprawiania sportu.

W paśmie zieleni całkowicie zabroniony jest ruch pojazdów. Powinien tam królować spokój, którego nie powinny zakłócać odgłosy ruchu.

• Drogi
  Drogi dzieli się na siedem kategorii w następujący sposób: V-1 -- Drogi szybkiego ruchu łączące Chandigarh z innymi miastami; V-2 -- arterie miejskie; V-3 -- drogi ruchu dla szybkich pojazdów; V-4 -- kręte drogi z placówkami handlowymi; V-5 -- drogi krążenia w sektorze; V-6 - drogi zapewniające dostęp do domów; V-7 -- ścieżki dla ruchu pieszego i dla rowerów.
  Autobusy będą kursowały na drogach V-1, v-2, V-3 i V-4. Ściana będzie oddzielała drogi V-3 od sektorów.
  
  

12. Początki przestrzeni architektonicznej

• Początkowo przestrzenie architektoniczne cechowały się wielkim konserwatyzmem. W społeczeństwach nie znających pisma budowanie było umiejętnością uzyskiwaną dzięki naśladownictwu.

• Materiały budowlane ograniczały inwencję budowniczych.

• Świadomość architektoniczna była wysoka, ponieważ ludzie stale uczestniczyli w budowaniu i naprawianiu.

• Budowanie miało charakter rytualny i początkowo łączyło się z ofiarami. Odległym współczesnym odpowiednikiem tych rytuałów jest wmurowanie kamienia węgielnego i zawieszanie wiechy.

13. Zmiany w społeczeństwach tworzących cywilizację

• Plan budowli wg. wyskalowanego rysunku (Egipt, 3000 r. p.n.e.)

• Mistrz budowlany jako poprzednik współczesnego architekta.

• Fundatorzy określają typ i właściwości budowli. Opat Gaucelin (1005-1029) w Fleury: „Buduj tę wieżę tak, aby była wzorem dla całej Francji”.

14. Komunikacja symboliczna w architekturze

• Przestrzeń architektoniczna wyraża porządek społeczny. Odnosi się to nie tylko do fasady i oficyny, lecz także do porządku wertykalnego.

• Symbolika: wysoki prestiż miejsc najwyższych oraz prestiż miejsc łatwo dostępnych, ale nie na poziomie gruntu.

• Symbolika architektoniczna straciła siłę swego oddziaływania; źródłem tej siły jest istnienie spójnego świata. Zamiast symboli pojawiają się znaki.

• Dawna katedra gotycka stanowiła przedsionek raju - nie było konieczne wykształcenie, by można było ją interpretować w taki sposób.

• Współczesne wieżowce mogą być znakiem potęgi właściciela, hubris ich twórcy lub próbą maksy-malnego wykorzystania kawałka gruntu.

15. Parę refleksji

• Czy można od podstaw zbudować miasto? W Polsce takimi miastami są Gdynia, Nowa Huta i Tychy.

• Czy miasto, które zostało całkowicie zniszczone należy rekonstruować w tak dużym stopniu, jak to się da - przykład Warszawy.

• Czy miasto winno posiadać wiele centrów, czy też jedno centrum.

• Jaka wielkość miasta umożliwia traktowanie go traktowanie jako miasta do życia?