Język polski na Zachodzie

Bogdan Walczak

• Grupy użytkowników języka polskiego za granicą:

1. Diaspora polska (Polonia) powstała w różnych czasach w wyniku rozmaitego rodzaju wychodźstwa (emigracja ekonomiczna i polityczna). Poczucie duchowej łączności z Polską. Skupiska: USA, Kanada, Brazylia, Argentyna, Wielka Brytania, Francja, Niemcy, Belgia, Austria.

2. Polacy i ich potomkowie za granicą, ale nie na obczyźnie – mieszkańcy Kresów (peryferyjnych obszarów zwartego zasięgu polszczyzny, mieszanych pod względem etnicznym) i polskich wysp językowych - Śląsk Cieszyński, Orawa i Spisz, granice byłych republik radzieckich; ukraińskie, białoruskie, litewskie, łotewskie (Inflanty Polskie). Autochtoniczność, długa tradycja zakorzenienia na zamieszkiwanych obszarach, otoczenie języków słowiańskich spokrewnionych z polszczyzną.

• Podgrupa: Polacy deportowani (w latach międzywojennych i podczas II wojny światowej .

3. Cudzoziemcy sensu stricto – żadnymi więziami genetycznymi niezwiązani z Polską, znający język polski.

• Emigracje:

• Do wybuchu pierwszej wojny światowej (zabory, 1870-1914) – ok. 5 mln osób

• Po wybuchu pierwszej wojny światowej – 5 mln osób

• Okres międzywojenny - ponad 2,1 mln osób

• Druga wojna światowa – 5 mln osób

• Okres PRL – 1,3 mln osób

• Konkurencja języka polskiego i języka (lub języków) kraju osiedlenia.

• Utrata monopolu komunikacyjnego polszczyzny zależy od:

• Formy osadnictwa (rozproszenie lub duże skupiska)

• Stopień udziału w życiu społecznym poza środowiskiem polonijnym

• Język kraju osiedlenia przejmuje najpierw funkcje języka pracy

• Polszczyzna najdłużej utrzymuje się jako język rozrywki, zabawy, życia codziennego, zwłaszcza modlitwy.

• Możliwie najszerszy zakres posługiwania się polszczyzną integruje środowisko polonijne, ale zamyka jednostkę w getcie etnicznym.

• Funkcje polszczyzny dla pokolenia emigrantów:

• Wyrażanie osobowości

• Nazywanie i porządkowanie świata

• Podtrzymywanie ojczystej kultury

• Dla pierwszego pokolenia dodatkowo musi nazywać nowy świat

• Wypełnianie siatki pojęciowej oparte jest przede wszystkim na zapożyczeniach z języka kraju osiedlenia.

• Drugie pokolenie – polszczyzna jako stary składnik grupowego systemu wartości. Funkcje języka kraju osiedlenia:

• Komunikowanie treści ważnych dla całego społeczeństwa kraju osiedlenia

• Wyrażanie osobowości

• Nazywanie i porządkowanie świata

• Uczestniczenie w nowej, wyżej wartościowanej kulturze

• Funkcje polszczyzny ograniczają się do komunikacji w obrębie środowiska polonijnego, a później tylko rodziny, staje się językiem funkcjonalnie drugim.

• Socjalizacja pierwotna – przekaz rodzinny dotyczący systemu wartości i uznania etnicznej przynależności grupowej.

• Prestiż języka zależy od:

• Liczby osób posługujących się nim jako językiem ojczystym

• Liczby i wielkości grup mówiących nim na świecie

• Mobilności społecznej jego użytkowników

• Czynników ideologicznych i religijnych

• Wartości kulturowych stworzonych przez społeczeństwo jego użytkowników

• Poziomu ekonomicznego jego społeczeństwa

• Sytuacji i roli politycznej w kraju, w którym używa się go jako języka ojczystego

• Język polski jako język Jana Pawła II

• Wielokulturowość – język i kultura kraju osiedlenia traktowane są jako wartości wzbogacające środowiska imigracyjne i całe społeczeństwo. Pomaga w asymilacji w nowym społeczeństwie i pozwala na podtrzymywaniu rodzimych wartości kulturowych.

• Liczebność środowisk polonijnych:

1. USA – 8,2 mln

2. Francja – 750 – 900 tys.

3. Niemcy – 600 tys.

• Mother tongue - pierwszy język, nabyty w dzieciństwie i nadal rozumiany.

• Inteligencja twórcza za granicą zdolna jest do używania języka polskiego, literackiego w nienaruszonym stanie, zgodnie z normą obowiązującą w kraju – polszczyzna totut court (Gombrowicz, Miłosz, Herling-Grudziński)

• Bilingwilizm – polszczyzna w odmianie najczęściej dialektalnej i język kraju osiedlenia.

• Konieczność nazywania i porządkowania w języku polskim rzeczywistości odmiennej od polskiej powoduje, że polszczyzna środowisk emigracyjnych ulega zmianom polegającym na używaniu obcych elementów językowych właściwych dla języka kraju osiedlenia.

• Język polonijny –odmiana polszczyzny różna od odmian używanych w Polsce.

• Pierwsze pokolenie – wtręty-cytaty, zapożyczenia leksykalne, zaadaptowane do polskiego systemu fonologicznego

• Najczęściej w drugim i późniejszych pokoleniach pojawiają się kalki językowe – kalki semantyczne (Katastrofa ‘pech’, pensja ‘emerytura’), kalki słowotwórcze (białokołnierzykowiec), kalki z pogranicza słowotwórstwa i frazeologii, zwłaszcza frazeologiczne (praca na czarno ‘praca nielegalna’, brać autobus ‘jechać autobusem’)

• Neologizmy indukowane – wyrazy – zamienniki, powstałe na skutek zewnętrznego impulsu, utworzone jako odpowiedniki semantyczne wyrazów języka kraju osiedlenia, formalnie od nich niezależnych.

• Wpływ języka kraju osiedlenia na system morfologiczny i składniowy:

• Użycie zaimków wskazujących i liczebnika w funkcji rodzajnika określonego i nieokreślonego

• Nadużywanie zaimków osobowych

• Zaburzenia w użyciu zaimków zwrotnych

• Następujące po sobie fazy degradacji polszczyzny prowadzą do jej zaniku jako drugiego pod względem funkcjonalnym języka i tym samym do jednojęzyczności.