Ruch neoplatoński i Michał Anioł

Michał Anioł czerpiąc inspiracje z innych dzieł, przekształcał je wg swoich potrzeb

 oryginalne zasady kompozycji.

1. Postacie i grupy tworzą zwarte bryły wyraźnie wyodrębniające się z otaczającej przestrzeni.
   Wg Michała Anioła (tak się przynajmniej podaje), dobrą rzeźbę można stoczyć z pagórka nie powodując jej uszkodzenia.

2. Niezależnie, czy czerpał z malarstwa, czy z rzeźby Michał Anioł podkreślał w swoich dziełach „podstawowe kierunki przestrzeni” (stosowanie pionów i poziomów zamiast diagonali; skróty perspektywiczne frontalnie bądź ortogonalnie [z płaszczyzną przednią tworzy kąt 90]).
   najważniejsze punkty bryły są widoczne

3. Pozostawienie nielicznych motywów skośnych wzmacnia ich działanie (kontrastują z kierunkami podstawowymi). Kontrasty płaszczyzn zamkniętych i sztywnych z otwartymi i ruchliwymi.

cechy eliminowane przez następców Michała Anioła.

• Renesans:

Postacie budowane są zwykle wokół centralnej osi.
 Ujęcie reliefowe – pojęcie określone przez Hildebtanda.

Nie ma poczucia „konieczności obejścia wokół trójwymiarowego przedmiotu”; dlatego nawet rzeźba pełna przypomina bardziej płaskorzeźbę, niż przedmiot trójwymiarowy.

Da Vinci: rzeźba pełna jako kombinacja dwóch płaskorzeźb (przód + tył).

• Manieryzm
  Figura serpentinata – pogłębia wrażenie niepokojącej trójwymiarowości; skręty, skróty zmuszają widza do obejścia rzeźby; wielość różnych widoków (wygląd obrotowy).

W przeciwieństwie do twórczości Michała Anioła figury dają wrażenie niepewności, niestabilności, bezcelowej ruchliwości.
 w manieryzmie popularne są rzeźby wolnostojące (renesans umieszcza je chętnie w niszach).

• Barok nie zmusza widza do ruchu, ponieważ rzeźby stapiają się z przestrzenią.

Michał Anioł

Dzieła zmuszają do skupienia się na dominującym wyglądzie (wygląd pełny i ostateczny wynika z obiektywnej frontalizacji).

Zwarta bryła z wrażeniem żywotności daje efekt konfliktu wewnętrznego.

uświadomienie niezgodności między średniowiecznym chrześcijaństwem i klasycyzmem.

• Niewolnicy /

• Bitwa pod Cascina /  ruchy jakby od początku stłumione, nim zostały wykonane, jednak brak spoczynku.

Rzeźbi od razu w kamieniu.

W twórczości wpływy neoplatońskie, Dantego, Ficina.
 obecność duchowego w materialnym

życie jako pozorna, pochodna dręcząca forma istnienia (niezadowolenie z siebie i z życia Michała Anioła)

piękno figur jest odbiciem doskonałości boskiego światła

ciało ludzkie jako - carcer terreno – ziemskie więzienie duszy nieśmiertelnej; zmagania duszy.

odwołanie do neoplatonizmu w poszukiwaniu wizualnych symboli ludzkiego życia i losu, tak jak je odczuwał.

Da Vinci

Postacie wolne od skrępowania.

Dusza nie jest uwięziona w ciele, lecz ciało (kwintesencja jego pierwiastków materialnych) znajduje się w niewoli duszy.

• Grobowce egipskie – zabezpieczają przyszłość zmarłego, przedłużają ziemskie życie – charakter prospektywny i magiczny;

• Grobowce greckie – upamiętniające, retrospektywne i przedstawiające;

• Grobowce późnostarożytne i wczesnochrześcijańskie – zbawienie duszy biorące się z wiary i nadziei;

Sztuka chrześcijańska przez stulecia nie pokazywała ziemskiego życia zmarłych (nielicząc świętych).

Enfeus – monumentalne przyścienne nagrobki gotyckie. Z podobizną zmarłego (gisant), płaczkami (pleureurs), duchownymi, M. Boską, Chrystusem/Bogiem Ojcem.

W renesansie zmiana detalu na klasycyzujący, rozwój pierwiastków gloryfikacyjnych, biograficznych (XIV w.)

• Grobowiec bpa Simone Saltarelli w S, Caterina w Pizie,

• Grobowce Scaligierich w Weronie.

• Bernardo Rosselino - Grobowiec Leonarda Bruni – 1444

– ograniczenie skomplikowanej ikonografii narzecz godności, prostoty i czystości rysunku.

XV w. – tematy klasyczne dobrane tak, by mogły uzyskać chrześcijańską interpretację.

• Grobowiec Rovere w S, Maria del Popolo – Andrea Sansovino – powściągliwa ikonografia.

• Grobowiec Juliusza II

• pierwszy projekt 1505 - wolnostojący z owalną komorą grobową. Postacie Victorii w niszach dolnej kondygnacji. Po bokach hermy z jeńcami. Posągi Mojżesza, św. Pawła, Vita activa, Vita contemplativa.

- Planowano ponad 40 postaci marmurowych.

- Papież jako triumphator.

- Niewolnicy jako podbite przez papieża prowincje. „Wniebowstąpienie w sensie filozofii neoplatońskiej”.

• 1513 – po śmierci papieża przekształcono – połączenie mauzoleum z grobowcem przyściennym. Wykonano posąg Mojżesza i dwóch Niewolników.

• 1516 – wprowadzenia ograniczeń; coraz bardziej nagrobek przyścienny, ograniczenie skomplikowanej nadbudowy.

• ustalono wykonanie podobizny papieża, oraz 6 posągów: Sybilli, Proroka, Madonny, Mojżesza, dwóch Niewolników (ostatnie tylko dlatego, że zostały już wykonane). Niewolników Michał Anioł zastąpił później Rachelą i Leą (życie kontemplatywne i aktywne)

 wybudowany w latach 1542-45.

• 4 postacie na platformie symbolizują potęgi zapewniające nieśmiertelność.

• Dolna kondygnacja – życie ziemskie – życie papieża.

• Niewolnicy – nie odrodzona dusza ludzka, spętana żądzami.

• Niewolnikowi z Luwru towarzyszy małpa – alegoria sztuk / natura zwierzęca – dusza uwięziona w materii.

• Victorie - dusza ludzka w stanie wolności.

• Kaplica Medyceuszów

• też niedokończona

• -projekt – 1520

planowano 4 wolnostojące grobowce, później 2 podwójne grobowce

• Wykonano ostatecznie 2 pojedyncze.

- Podwójny grobowiec naprzeciw ołtarza – Madonna medycejska, święci Kosma i Damian.

- Grobowce Guliana i Lorenza Medici

wcześniej z dwoma bóstwami rzecznymi, posągami smutnej Ziemy i uśmiechnętych Niebios.

Bóstwa rzeczne – 4 rzeki Hadesu – 4 stopnie pokuty oczekujące duszę ludzką po śmierci, 4 żywioły.

Pory dnia - świat ziemski, jedyny podlegający czasowi, niszcząca siła czasu, cierpienie

Figury Guliana i Lorenza nie są portretami, potraktowane bezosobowo, jako dusze. Kontrast póz.
Guliano – Vir activum – czciciel Jowisza,
Lorenzo – Vir contemplativus – czciciel Saturna.

• Kopuła miała być zdobiona freskami Sabastiano del Piombo.

Uciekano się do chrystianizacji pogańskich mitów (Ganimedesa z orłem „przerabiano” na wizerunek św. Jana).

Interpretacje mitu o Ganimedesie

wg Platona usprawiedliwienie miłości między mężczyznami a chłopcami/młodzieńcami

alegoria moralna – wyższość umysłu nad ciałem; Ganimedes oznacza z gr. „Radować się” i „inteligencja” – przychylność bogów i nieśmiertelność zyskuje się przewagą umysłu.
przejście z płaszczyzny moralnej na metafizyczną,

wg Ojców Kościoła mit astralny

powiązanie mitu z neoplatońską teorią furor divinus; furor amatorius rzeczywista, wszechobejmująca platoniczna namiętność, wręcz niszcząca.

Michał Anioł bowiem zakochał się w Tommaso Cavalieri.

U Dantego:

-Ganimedes jako mens Humana – myśl, byt najwyższy ukochany przez Jowisza

-porwanie – Ganimedes opuszcza duszę wegetatywną i zmysłową – zapomina o tym co cielesne, oddaje się kontemplacji tajemnic Niebios.

• Michał Anioł, Upadek Faetona

• Rysunek dla Cavalieriego; powstały 3 wersje.

• Los każdego, kto próbuje przekroczyć wyznaczony mu „stan i pozycję”.

poczucie niższości Michała Anioła, wobec Cavalieriego.

• Michał Anioł, Bachanalia dziecięce

• Również przeznaczone dla Cavalieriego.

• Znane z kopii.

• 7 putt unosi martwego jelenia, inna grupa chce gotować prosiaczka, a jeszcze inna wykorzystuje zawartość beczki z winem; satyrzyca w rogu karmi ludzkie niemowlę; 4 innych dzieci naigrywa się z pijanego mężczyzny (Sylena być może).

wpływ rzymskich sarkofagów, obrazami Piero di Cosima (Znalezienie miodu).

• Ukryty smutek i upokorzenie.

• Niełatwa do wytłumaczenia interpretacja.

rozpusta(?), życie czysto wegetatywne

• Sen/Sogno

• abstrakcyjna personifikacja

• młodzieniec półleżący na skrzyni wypełnionej maskami, opierającej się na globie. Krąg postaci jakby ledwie naszkicowanych – siedem grzechów głównych.

Młodzieniec – myśl ludzka ludzka przywoływana z grzechu do cnoty.

młodzieniec ogarnięty przez grzeszne sny, zbudzony przez anielską trąbę.

• Łucznicy

• -9 nagich postaci, w tym 2 kobiece, mierzące strzałami do tarczy zawieszonej na piersi hermy. Postacie biegają a kupidyn śpi sobie w najlepsze. Za nimi satyr z łukiem. A reszta towarzystwa bez łuków (a strzały latają) – nieukończony oryginał (?).

  • postacie jako narzędzie siły niezależnej od ich własnej woli i świadomości.

Miłość jako pragnienie piękna – desiderio della bellezza

pragnienie świadome – miłość,

pragnienie nieświadome – naturalne pożądanie (desiderio naturale), nieuniknione.

Wszyscy uczestniczą w boskiej dobroci, więc mają jakiś cel, w którym odnajdują szczęście, jakie leży w sferze ich możliwości; kierują się ku niemu naturalnie – jak strzały łucznika ku tarczy.

Ikonografia Michała Anioła

• Tematy świeckie występują w pierwszych latach twórczości, później 1525-1534, punkt szczytowy osiągają na początku przyjaźni z Tommasem.

• Po 1534 r. zarzuca tematy świeckie. Widoczna walka między tym co naturalne i tym co duchowe (pierwiastek duchowy później zwycięża).

• Poszukiwanie ucieczki w Chrystusie.