Obraz getta w różnych dziedzinach sztuki. Przedstaw na wybranych przykładach.

Powołując się na Słownik Języka Polskiego oraz Encyklopedię powszechną można łatwo określić, iż getto to:

1. «część miasta zamieszkana przez mniejszość narodową, rasową lub religijną»

2. «w czasie II wojny światowej: przymusowo zamknięta dzielnica żydowska»

3. «odizolowana społeczność, rządząca się własnymi prawami, niechętna ludziom z zewnątrz»

Jeszcze dokładniej to: część miasta obrana lub przymusowo wydzielona na miejsce zamieszkania mniejszości narodowych lub religijnych, najczęściej żydowskich; od XVI w. także potoczna nazwa dzielnic (ulic) żydowskich w miastach europejskich; izolowane od miasta, z własną administracją; 1939–44 zamknięte dzielnice mieszkaniowe dla Żydów, tworzone przez władze niemieckie na okupowanych przez III Rzeszę ziemiach Polski i ZSRR; ludność wyniszczano głównie przez terror, zagłodzenie oraz brak higieny (zginęło ok. 25%), pozostałą od 1942 deportowano do obozów zagłady; Żydzi stosowali opór cywilny i zbrojny (ŻOB), podjęli walkę zbrojną (powstania w gettach warszawskim i białostockim); Polacy udzielali pomocy głównie uciekinierom z getta (Rada Pomocy Żydom).

Przyglądając się historii antysemityzmu i związanym z nim rozwojem gett warto pamiętać o kilku faktach:

1. Pierwsze niemieckie getta powstały w Polsce:

Pierwsze getto założono na okupowanych ziemiach polskich, w mieście Piotrków Trybunalski (październik 1939 roku). Następne były getta w Puławach i Radomsku (grudzień 1939 rok), Jędrzejowie (marzec 1940 rok). Następne tworzono w Łodzi, Warszawie, Lublinie, Krakowie i Radomiu.

2. Prawdziwy charakter getta i ich rola były zatajone przed społecznością żydowską:

Początkowo getta miały charakter otwarty, jednakże za przekraczanie ich granic groziły surowe kary. Od 1940 roku getta zostały całkowicie zamknięte. Ich teren otoczono murami lub drutem kolczastym. Ludność żydowską stłoczono na bardzo małej powierzchni (7-10 osób na jedną izbę mieszkalną), nie zapewniając jej żadnych warunków przeżycia. Wcześniej ograbiona z majątku, ludność była dziesiątkowana przez epidemie chorób zakaźnych (tyfus plamisty) i głód. Opuszczanie getta karane było karą śmierci.

3. Getto podczas II wojny światowej stało się zjawiskiem powszechnym na terenach okupowanych przez Rzeszę:

Getta tworzono również w okupowanej Czechosłowacji, Jugosławii i Grecji. W Belgii władze niemieckie ograniczyły zamieszkanie Żydów do Antwerpii, Brukseli, Leodium i Charleroi. W Holandii skupiono Żydów w Amsterdamie.

4. Getta był miejscem fizycznego, psychicznego i duchowego wyniszczania Narodu Żydowskiego:

Zarząd gett sprawowały Judenraty (Żydowskie Rady Starszych), powoływane i całkowicie zależne od władz niemieckich. Judenratom między innymi podlegała żydowska straż porządkowa. Ludność gett była wyniszczana głównie przez warunki życia (wielkie zagęszczenie mieszkańców, nędzę będącą skutkiem przesiedleń, minimalne możliwości zarobkowania i głodowych płac, ograniczone przydziały żywności stanowiące 25% przydziałów ludności polskiej, a 8% niemieckiej, katastrofalny stan sanitarny) oraz odizolowana od okolicznej ludności (murem, zasiekami, posterunkami policji niemieckiej). Całkowitą izolację uzyskano jednak tylko w getcie łódzkim. Do pozostałych gett mimo trudności szmuglowano żywność, lecz była ona droga i niedostępna dla warstw uboższych. Uciekinierów z gett, jak też pomagających im Polaków, Niemcy karali śmiercią.

Jak stworzyć obraz terenu cz obszaru? Powiedzą Państwo – „ wystarczy narysować mapę”. A co, Gdy mapa nie wystarcza? Gdy linie, kropki i kreski niosą w sonie zbyt mało treści? Jak namalować to, co dzieje się i jest zmienne; to co w oczach wielu jest różnowartościowe? Jak oddać obraz innego, tak bardzo obcego nam świata , jakim jest getto?

Odpowiedzi na to pytanie udzieliło nam już wielu twórców: tak literatów jak malarzy, grafików, reżyserów. Ich obrazy mają mało wspólnego z mapą i choć nie uciekają od statystyk, uogólnień, magicznych liczb posiadają w sobie pewną głębię. Jaką? – zobaczmy sami.

Literatura polska bardzo często dotkała tematu żydowskiego getta. Na potrzeby tej pracy wybrałam z całego zbioru dialogujących ze sobą dzieł literackich trzy: „ Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall, ” Rozmowy z Katem” Kazimierza Moczarskiego oraz „ Campo di Fiori” Czesława Miłosza. Prozatorskie formy wypowiedzi pokazują getto za pomocą opowiadań, wielowątkowych powieści, reportaży i rzecz jasna wywiadu. Z taką formą spotykamy się u Hanny Krall i Kazimierza Moczarskiego.

Świat ukazany przez dr, Edelmana – rozmówcę pisarki jest zaskakująco rzeczywisty, nie jest to płynna, delikatna i w żaden sposób ukwiecona opowieść, Jest to żywy dialog spisany przez pisarkę w którym nie udaje się doktorowi ukryć swoich emocji. Świat getta warszawskiego pokazuje on w sposób co prawda subiektywny ale też bardzo dokładny, widząc go z perspektywy żaby lub bardziej poetycko mrówki. Getto Edelmana to faktycznie maleńki obszar wielkiego miasta wydzielony na dzielnicę dla Żydów. Edelman opowiada o tragedii przeludnienia, wygłodzenia, umęczenia psychicznego. Opowiada o masie zamkniętej na obszarze kilku ulic oblężonego miasta. Nie jest to świat do końca zamknięty- z getta Edelmana można się wydostać w dwóch kierunkach: można będąc do tego upoważnionym przechodzić na aryjską stronę( z koniecznością powrotu) lub odjechać pociągiem z chlebem w ręku w kierunku Treblinki. marek był jednym z 220 ludzi świadomie przeciwstawiających się nazistowskiej akcji eksterminacji Żydów. Był tym, który wyprowadzał z Umschlagplatzu potrzebne powstańcom getta osoby. Niejednokrotnie decydował o czyimś życiu. Opowiada o ludziach desperacko walczących o swoje życie i ludziach, którzy walczyli o swoją śmierć. W opowieści Edelmana doskonale widać upodlenie, poniżenie narodu żydowskiego: codzienne czystki, stygmatyzowanie, zmuszanie do pracy. Edelman pokazał też złamanego ducha tegoż narodu: bezwolne masy bezwiednie idące na śmierć to najbardziej wyrazisty obraz, jaki można zapamiętać z „ Zdążyć przed Panem Bogiem” – obraz najbardziej bezsensownej śmierci. Śmierć ludzi ginących w milczeniu jest niczym, bo nic nie pozostawia po sobie. – mówi Edelman. Kolejne obrazy są już konkretnymi wyborami śmierci z własnych bądź bratnich rąk zamiast z rąk wroga: noworodki i dzieci zatruwane i duszone przez pielęgniarki, oddziały powstańcze ( oddział Anielewicza) wybierające śmierć samobójczą, ludzie skaczący z dachu, by nie dać się spalić bądź zabić niemieckim policmajstrom, wreszcie powstańcy z karabinami w ręku i biało – czerwonymi opaskami na sobie. Śmierć ludzi ginących w milczeniu jest niczym, bo nic nie pozostawia po sobie- mówi Edelman. O sobie natomiast opowiada: A kiedy nic już nie mogę zrobić, pozostaje mi jedno: zapewnić im komfortową śmierć. Żeby nie wiedzieli, nie cierpieli, nie bali się. Żeby się nie poniżali. Trzeba dać im taki sposób umierania, żeby nie zamienili się w TAMTYCH. W tych z trzeciego piętra na Umschlagplatzu.

Getto jawi się, więc jako obraz świata za murami; świata, w którym na co dzień toczy się walka o ludzką godność, o życie i śmierć z godnością. Mur sięgał tylko pierwszego piętra. Już z drugiego widziało się TAMTĄ ulicę. Widzieliśmy karuzelę, ludzi, słyszeliśmy muzykę i strasznie żeśmy się bali, że ta muzyka zagłuszy nas i ci ludzie niczego nie zauważą, że w ogóle nikt na świecie nie zauważy – nas, walki, poległych… Że ten mur jest tak wielki – i nic, żadna wieść nigdy się o nas nie przedostanie.

O tejże karuzeli opowiada Czesław Miłosz w wierszu „ Campo di Fiori”, gdy zwraca uwagę na dysonans między podwiewanymi przez wiatr kobiecymi sukienkami, śmiechem i radością wielkomiejskiej młodej inteligencji a Łazami, tragedią i śmiercią głodnych i spracowanych, mordowanych i palonych Żydów i Żydówek za murem.

Czasem wiatr z domów płonących
Przynosił czarne latawce,
Łapali skrawki w powietrzu
Jadący na karuzeli.
Rozwiewał suknie dziewczynom
Ten wiatr od domów płonących,
śmiały się tłumy wesołe
W czas pięknej warszawskiej niedzieli.

Podmiot liryczny tegoż wiersza wyłamuje się z radosnego społeczeństwa warszawskiego. Stojąc z boku zimno ocenia równoległe światy i sercem bliższy jest temu ginącemu światu:

Ja jednak wtedy myślałem
O samotności ginących.

(…)

I wtedy po wielu latach
Na nowym Campo di Fiori
Bunt wznieci słowo poety.

Bunt polega rzecz jasna na przerwaniu milczenia i zapisaniu w pamięci faktu o tym , że 4000 tysięcy ludzi zginęło za murem. Obraz getta , jaki wyłania się z tego wiersza to obraz walki nie o śmierć lecz walki o ocalenie od śmierci zapomnienia..

Bardzo dobrym uzupełnieniem wywiadu z Edelmanem jest film Romana Polańskiego „ Pianista”. Ukazuje on dokładniej sposób funkcjonowania getta: akcję wysiedleńczą( niemalże natychmiastową – ludzi wysiedlano całymi rodzinami najpierw samej Warszawy, później z jej okolic), podział a biednych i bogatych Żydów, służalców i patriotów, robotników i tych bez pracy. Uświadamia jego wewnętrzne podziały i osobiste podziały. Tragedie kobiety, która udusiła własne dziecko, tragedię chłopca, który przekopawszy się pod murem umarł z fizycznego wykończenia, codzienne szmuglerstwo i kradzieże żywności, podrabiania dokumentów, ucieczki i ukrywanie się po aryjskiskej stronie, stopniowa utrata godności i sumienia. Bardzo spektakularnie pokazana jest tu też rzeczywistość niemalże pustego getta tuż przed kapitulacją Niemców. Pianista pokazuje obraz getta nierozumiejącego rzeczywistości społeczeństwa , ludzi uczących się, jak żyć będąc uznawanym za nie-ludzi.

Z podobnym obrazem getta u Moczarskiego. Tu także formą przekazu informacji jest dialog, Jednak w specyficznej formie, gdyż jest to dialog więzienny, prowadzany w tzw. zawszeniu broni między rozmówcami: Moczarskim o Sztropem, będącymi po przeciwnych stronach w walce o getto warszawskie. Obraz getta w największej mierze rysowany jest słowami Sztropa - człowieka osobiście odpowiedzialnego za likwidację getta warszawskiego. Sztrop przedstawia oraz getta, jako obszaru na który miał do wykonania kolejne zadanie – jedynej rzeczy dzielącej go od swobodnego i sielskiego życia, jako pan folwarku na Ukrainie. Getto Sztropa było światem początkowo bezbronnych i mało znaczących Żydów, na które swobodnie spuszczał sfory swoich „ psów – chłopców z jego oddziałów”. Żydów zgodnie z Germańską ideologią Furrea uważał z zbędny wybryk natury i rasę ze względu na swe pochodzenie skazana na eksterminację. Jednakże im bardziej zbliżał się do centrum getta spotykał się z Gettem walczącym z ludźmi stawiającymi opór, zagrażającymi jego ludziom, wiedzącymi o nich i o nim samym więcej niż on mógł dowiedzieć się o nich. W getcie Sztrop napotykał na bunkry, okopy, kamienice, które przed spaleniem trzeba było penetrować do kilku dni a i tak wielkim trudem było znalezienie powstańców. ten obraz getta ukazany jest z perspektywy ptaka. Sztrop sam gubi się w statystykach i nie potrafi podać dokładnej liczby zamordowanych na jego rozkaz Żydów. Podaje, iż dziennie ginie na terenie getta warszawskiego 6000 tysięcy wyznawców judaizmu, jednak sam przyznaje, iż nie wie ilu mordów dopuściły się jego sfory, gdyż mimo, iż miał doskonale opracowaną strategię: palić, wycofywać się, nacierać, czyścić i znów palić – jego chłopcy pozwalali sobie na nadużycia i ponadplanowe akty przemocy. Przyznaje jednak, iż są to ludzie z ogromnym pragnieniem życia, idealiści i prawdziwi godni w walce przeciwnicy. Także u Moczarskiego spotykamy wątek chleba i marmolady podarowanych wygłodniałym Żydom, jako bilet na dobrowolną śmierć w Treblince. Prowadzone są akcje propagandowe w na terenach poza gettem. Obraz stworzony przez Sztropa jest obrazem znaczenie bardziej wstrząsającym niż poprzednie, gdyż większość przytoczonych przez Moczarskiego wypowiedzi Kata wskazuje na kompletny brak skruchy, większość zachowań i czynów Sztropa było faktycznie umotywowanych szczerą wiarą w pisma Hitlera. Mózg Kata pełen był cudzych frazesów utwierdzających go w tym, iż akcja eksterminacji Żydów jest zaszczytna. Nie przerażała go śmierć. Liczyły się dla niego władza i uznanie własnych przełożonych. Nie brakuje w tym obrazie opisów okrutnych śmierci i samobójstw, potwierdzających relacje poprzednich twórców. Dla mnie najbardziej wstrząsającą sceną jest ta, gdy Sztrop opowiada o Żydówce, która wydostawszy się z płonącego domu staje przed katem a mimo to tępo i długo wpatruje się w otwór wyjścia z płonącego domu, w którym zostało jej dziecko. Także tu obecny jest obraz nagich trupów leżących na ulicach, wysiedlania, rozstrzeliwania, stygmatyzowania, prób odroczenia wyroku śmierci. To , co odróżnia ten obraz od pozostałych jest to, iż getto warszawskie jest tu faktycznie małym punkcikiem na mapie nowej Rzeszy –punkcikiem, który wciąż płonie.

Film „Getto” Juzenasa Audriusa także pokazuje młodego kata tworzącego od podstaw getto wileńskie, Jest to o tyle zaskakujący obraz , iż pokazuje wyraźniej nie niż pozostałe relacje interpersonalne Niemców z Żydami. Głównym wątkiem tegoż filmu jest powstanie nie terenie getta teatru i związanych z tym starć indywidualizmu i patriotyzmu aktorów i oczekiwań okupantów. Film opowiada o losach tak członków ruchu oporu, jak żydowskich członków niemieckiej policji, czy dorobkiewiczów, zachłyśniętych obietnic stworzenia w getcie miejsc pracy ( dokładnie szwalni). To okrutny obraz pełen wymuszeń, morderstw, gwałtów i deprawacji. Mnożący tak naprawdę wszystkie znane nam już z poprzednich przykładów motywy. Kat z tego „ Getta” nie jest jednak tak mocno jak Sztrop związany z ideologią nazistowską , jest gotów wyniszczyć sąsiednie getta, by ocalić swoje większe getto. Ostatecznie podporządkowuje się poleceniom zwierzchników. Jest pełen pojedynczych tragedii. Obraz getta, jaki przynosi to obraz pajęczyny z ogromnym pająkiem pośrodku niej: mimo, iż wszyscy połączeni są ze sobą jedną nicią, niezależnie od tego, jak będą ją okręcać i tak wplątani zginą,

Wszystkie obrazy są w swym przekazie brutalne, nierzadko przerażające i wywołujące u człowieka drżenie. Dramat zagłady ukazany na rońże sposoby jest przecież zawsze opowieścią o tym samym: nie zależnie czy dzieje się to za pomocą klatek filmowych, wiersza białego, opowiadania czy wywiadu. Dodatkiem do obrazu getta są źródła historyczne – plakaty z getta warszawskiego: Żydzi Wszy Tyfus plamisty oraz Rozwój. O tym pierwszym wypowiada się dr. Edelman, mówiąc o samym sobie, iż ma twarz człowieka z tego plakatu: szarą, brzydką i wyniszczoną.

1. Pierwszy z wspomnianych plakatów powstał w 1942 z inicjatywy Zarządu ministerstwa propagandy. Obraz przedstawia wyniszczoną , wychudzoną niemalże trupia twarz Żyda oraz wielką czarna wesz krwawiącą miejscowo. Tło plakatu jest czarne a twarz na nim przerażająco sina i odrażająca. Plakat był jednym z narzędzi poniżenia i stanowił prostą perswazję: „ Trzymaj się z dala od Żydów, nisz ich jak wszy, gdy sami w sobie są największą zarzą”

2. Podobny komunikat przekazuje plakat rozwoju. Tutaj jednak w samym centrum plakatu umiejscowiony jest adresat dzieła: jest on przedstawiony, jako pogromca szczurów. Żyd pozbawiony jest tu także człowieczeństwa: poprzednio przyrównany do wszy teraz do szczura nie zasługuje na życie. Plakaty te celowo ukazują Polakom Żydów , jako odrażające stworzenia, by odwrócić od nich sympatię tych pierwszych i wywołać poczucie strachu z samego obcowania z nimi.

Wszystkie literackie i pochodzące z innych dziedzin sztuki obrazy getta uderzają swoją dokładnością. Pozwalają nam w pewien ( wciąż jednak ograniczony sposób) uzmysłowić sobie sytuację jaka panowała w getcie, wyobrazić sobie jak się tam żyło. Oprócz tego niosą w sobie jedno jeszcze przesłanie – mianowicie, iż o getcie nie można przestać rozmawiać. Konieczność literackich dialogów, potrzeba kręcenia filmów o getcie doskonale wpisuje się w poetykę pamięci, o której mówi Nałkowska i Krall ( „ tu chodzi o pamięć”), w przesłanie Moczarskiego, który pisze książkę, by prawda nie przepadła. Obrazy getta niosą w sobie smutna prawdę o człowieku, o tym, co potrafi zrobić w sytuacji wojny; jak potrafi się zmienić, do czego może się posunąć. Niech będą dla nas one wszystkie zaproszeniem, by wpisać się w poetycki bunt Miłosza – by słowo, obraz, nuta, gest zawsze przerywały milczenia, by ostrzegały i pokazywały, że getto to nie tylko obszar na mapie, oznaczony kropeczkami i kreseczkami ale to przede wszystkim miejsce, gdzie codziennie toczyła się osobista walka z samym sobą o to, by nie przestać być człowiekiem,