Stanisław Wyspiański (1869–1907

• Artysta wszechstronny – malował, rysował, wykonywał grafiki, projektował witraże, pisał wiersze i dramaty, projektował meble, był kierownikiem artystycznym krakowskiego czasopisma „Życie”.

• Związany z Krakowem, studiował w Szkole Sztuk Pięknych (jego profesorem był Jan Matejko).

• Podróżował po Europie, trzy lata spędził w Paryżu, gdzie zetknął się z nowymi kierunkami w sztuce.

• Pracował przy polichromii kościoła Mariackiego i kościoła Franciszkanów
  w Krakowie.

• Był zafascynowany kulturą i mitologią grecką, która stała się inspiracją licznych dzieł.

Zachwyciły go dzieła Ryszarda Wagnera (muzyczne dzieła syntetyczne łączące dramaturgię, malarstwo i poezję).

Chłopomania (ludomania) to zjawisko charakterystyczne dla Młodej Polski. Przejawiało się w fascynacji ludem, jego prostotą, siłą, barwnością, obyczajowością. Młodopolscy artyści przenosili się na wieś, przejmowali wiejskie obyczaje. Najbardziej spektakularnym przykładem ludomanii były małżeństwa inteligentów
z chłopkami. Oprócz Lucjana Rydla
i Włodzimierza Tetmajera, z chłopką (Teofilą Spytkówną) ożenił się także Stanisław Wyspiański

Inspiracją Wesela był ślub Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną. Ślub odbył się 20 listopada 1900 roku w kościele Mariackim w Krakowie. Świadkami ślubu byli Błażej Czepiec
i Stanisław Wyspiański. Wesele urządzono w domu Włodzimierza Tetmajera w Bronowicach.
Premiera spektaklu Wesela
odbyła się 16 marca 1901 roku.
Dramat wstrząsnął ówczesną widownią.

AKT II
W drugim akcie bohaterów dramatu nawiedzają
postacie fantastyczne.
Większość z nich ma rodowód historyczny i malarski,
wywodzi się z dzieł Jana Matejki.
Osoby dramatu są upostaciowaniem tego:
„Co się w duszy komu gra,
Co kto w swoich widzi snach”
(akt II, sc. 3, w. 38–39)
– tak zapowiada nadchodzące zjawy Chochoł

„Pamiętam, jak idąc w nocy Plantami
z Wyspiańskim zauważyliśmy grupę krzewów różanych. Było to bardzo wczesną wiosną i róże stały jeszcze
w zimowym owinięciu ze słomy.
– Niech Pan patrzy, one tańczą, one zupełnie tańczą – mówił Wyspiański”.
Ludwik Puget

ISIA → CHOCHOŁ
Chochoł to róża owinięta w słomę.
W Weselu – przewodnik i mistrz ceremonii zaproszony przez Rachelę i Poetę, Panią Młodą i Pana Młodego.
To postać, która zapowiada przybycie dziwnych gości.
Pojawienie się Chochoła rozpoczyna fantastyczną część dramatu

MARYSIA → WIDMO
Marysi ukazuje się Widmo
– duch malarza
Ludwika de Laveaux,
z którym dziewczyna była zaręczona. Narzeczony zmarł na gruźlicę, a ona wyszła za mąż za chłopa z Bronowic. Wesele siostry przypomniało Marysi, że ona też mogła być żoną inteligenta.

DZIENNIKARZ → STAŃCZYK
Dziennikarz – ma wyrzuty sumienia, że swoją publicystyką – surową oceną polskich dziejów – usypia naród, zamiast nawoływać do działania.
Ukazuje mu się Stańczyk.
Stańczyk – nadworny błazen ostatnich Jagiellonów, symbol troski o losy ojczyzny. Ostro krytykuje działalność Dziennikarza. Wręcza mu kaduceusz, błazeńską laskę – symbol przewodnictwa ideowego
i politycznego.

POETA → RYCERZ
Poecie ukazuje się Zawisza Czarny, najsławniejszy polski rycerz, wzór męstwa, siły, patriotyzmu, dawnej świetności narodu. Poeta tęskni za potęgą, którą on uosabia. Rycerz odsłania mu bezużyteczność jego dekadenckiej poezji w czasach, kiedy naród potrzebuje literatury zachęcającej do walki

PAN MŁODY → HETMAN
Panu Młodemu ukazuje się Hetman Ksawery Branicki, który walczył przeciw konfederatom barskim.
W dramacie jest symbolem narodowej zdrady.
Hetman podaje
w wątpliwość miłość Pana Młodego, zarzuca mu kierowanie się modą

DZIAD → UPIÓR
Dziadowi ukazuje się Upiór. Symbolizuje Jakuba Szelę, przywódcę rabacji chłopskiej
z 1846 roku, skierowanej przeciwko szlachcie. Upiór nawiedza Dziada, ponieważ ten pamięta jeszcze krwawe wydarzenia sprzed lat. Wątpi w sojusz panów z chłopami ze względu na przeszłość.

GOSPODARZ → WERNYHORA
Gospodarzowi ukazuje się Wernyhora
– legendarny bohater ukraiński, dziad z lirą przepowiadający przyszłość, rzecznik ugody polsko--ukraińskiej, prorok wieszczący solidarną walkę o wolność. Przybycie tej postaci to zapowiedź odrodzenia Polski w powstaniu ogólnonarodowym.
Na przywódcę powstania Wernyhora wybiera Gospodarza, któremu powierza złoty róg

Ostatnia scena dramatu
– Chocholi taniec – symbolizuje społeczeństwo pogrążone w marazmie, niemocy, bezmyślności, niezdolne do podjęcia walki
o wolność. Jest też symbolem ówczesnej dekadencji, skorupy, pod którą kryje się prawdziwe życie narodu.

„Kręcą się niezdolni do wyjścia z izby weselnej, do przekroczenia wyobrażeń przekazanych przez dziadów i pradziadów. Więźniowie świetnej przeszłości, skazani na wspólnotę symboli wzruszających,
ale politycznie martwych”.
Stefan Treugutt

W obrazach Stanisława Wyspiańskiego chochoł to symbol uśpionego życia, które odrodzi się na wiosnę. Artysta nawiązuje do uniwersalnego motywu cyklu życia i śmierci w naturze. Zimowy sen chocholi staje się też metaforą sytuacji narodu w niewoli, który w nieunikniony sposób odzyska niepodległość.
Duży wpływ na twórczość literacką Stanisława Wyspiańskiego miały obrazy Jacka Malczewskiego, najważniejszego malarza symbolizmu w Polsce.

Stanisław Wyspiański zmarł
28 listopada 1907 roku w Krakowie.
Jego pogrzeb stał się wielką manifestacją narodową,
uczestniczyło w nim 40 000 Polaków z trzech zaborów.
Artysta został pochowany w Krypcie Zasłużonych
w kościele Paulinów na Skałce.
Obecnie stoją tam obok siebie dwa sarkofagi:
Stanisława Wyspiańskiego i Jacka Malczewskiego