Giovanni Lorenzo Bernini zw. Gianlorenzo (7 grudnia 1598, Neapol - 28 listopada 1680, Rzym):

• włoski rzeźbiarz, architekt, malarz, jeden z najwybitniejszych artystów baroku,

• wykształcił reguły dojrzałego baroku: intensywność ekspresji, dynamiczność, bogactwo form, techniczna biegłość efektami światła, barwy,

• w dziedzinie architektury – formy klasyczne,

• decydujący wpływ na rozwój baroku w Europie (XVII i XVIII w.),

• miał wielu uczniów i naśladowców (m.in. F.Duquesnoy i C.Rainaldi).

CECHY TWÓRCZOŚCI:

• dążenie do okazałości, dynamizmu i ekspresji,

• znakomite wyczucie formy, proporcji i perspektywy,

• swobodne stosowanie form klasycystycznych,

• patos,

• złożona barokowa symbolika i alegoryzm,

• jednoczenie różnorodnych środków formalnych w celu uzyskania pełni wyrazu plastycznego,

• w dążeniu do iluzji i ekspresji łączył architekturę, rzeźbę i malarstwo,

• mistrzowsko posługiwał się ukrytym źródłem światła,

• wnikliwy obserwator, oddawał ulotne stany psychiczne,

• jako jeden z pierwszych uprawiał karykaturę,

• wszechstronnie uzdolniony artysta i żarliwy katolik, swoją sztukę traktował jako środek upowszechniania wiary katolickiej i idei Kościoła rzymskokatolickiego; z jego śmiercią zakończyła się dominacja artystyczna Włoch w sztuce,

• przejmował istniejące rozwiązania i ujęcia z dorobku sztuki, nadając im nowy kształt i barokową ekspresję, często później naśladowane:

• motyw kręconych kolumn,

• fontanny z alegorycznymi postaciami,

• grobowiec-pomnik,

• portretowe popiersie,

• pomnik władcy na wspinającym się koniu,

• figura serpentinata.

Działał głównie w Rzymie, gdzie tworzył:

• rzeźby o tematyce:

- mitologicznej (Apollo i Dafne),

- religijnej (Ekstaza św. Teresy, Dawid),

• popiersia portretowe:

- kardynała Scipione Borghese,

- Constanzy Bonarelli,

- króla Ludwika XIV,

• fontanny:

- Fontanna Czterech Rzek,

- Fontanna Trytona,

• nagrobki:

- Urbana VIII,

- Aleksandra VII.

Jako architekt kierował budową Bazyliki św. Piotra, dla której wykonał baldachim nad grobem św. Piotra (wsparty na 4 spiralnych kolumnach). Wybitnym dziełem architektoniczno-urbanistycznym jest przebudowa placu św. Piotra i objęcie go monumentalną kolumnadą. W Paryżu pracował przy przebudowie Luwru.

Inne prace architektoniczne:

• kościół S. Bibiana,

• S. Andrea al Quirinale w Rzymie,

• kościoły w Castel Gandolfo i w Ariccia.

Z jego prac malarskich znanych jest tylko kilkanaście.

Wczesna twórczość:

• mając 11 lat wyrzeźbił nagrobek biskupa Giovanniego Battisty Santoniego dla kościoła Santa Prassede w Rzymie; wzbudził zainteresowanie papieża Pawła V i kardynała Scipione Caffarelli-Borghese, dla których wykonał popiersia. Między 1618 i 1625 dla Scipione Borghese wykonał dzieła, które przyniosły mu sławę (dziś wszystkie w Gallerii Borghese):

• Eneasz, Anchizes i Askaniusz (1618-19) - oparta na opisie Wergiliusza, scena ucieczki Eneasza z Troi; wpływ twórczości ojca,

• Dawid (1623-24) - postać w ruchu, w chwili napięcia, z zaciętym wyrazem twarzy i procą przygotowaną do oddania strzału,

• Pluton i Prozerpina (Porwanie Prozerpiny przez Neptuna, 1621-22) – dynamizm, dziewczyna wyrywa się z objęć boga; przerażenie, protest; kontrast postaci młodej, pięknej dziewczyny z postawnym, umięśnionym i brodatym Plutonem (wykonanym z ciemniejszego marmuru),

• Apollo i Dafne (1622-24) - temat z Przemian Owidiusza; Apollo ściga Dafne, którą pokochał nieodwzajemnioną miłością. Przerażona nimfa, pod jego dotykiem zamienia się w drzewo laurowe; w sposób typowy dla baroku, ukazany moment metamorfozy, przelotna chwila, gdy obejmowaną przez Apolla Dafne zaczyna pokrywać kora, a z jej rąk wyrastają gałęzie i liście; delikatne formy roślinne, zamieniając się w drewno, kontrastują z miękką, subtelnie modelowaną powierzchnią ciał; ruch zwiewny i lekki.

Do grupy wczesnych, ale dojrzałych już dzieł artysty, należy jeszcze Neptun i Tryton wykonany ok. 1622 dla kardynała Alessandra Perettiego (obecnie w Muzeum Wiktorii i Alberta).

Czasy Urbana VIII (sprzyjające dla Berniniego):

• 1624-26 - fasada kościoła Santa Bibiana w Rzymie (dwa piętra o równej wysokości, podzielone na trzy pola, pole środkowe w górnej kondygnacji jest wyższe i zwieńczone przyczółkiem),

• baldachim nad grobem św. Piotra w bazylice watykańskiej, (konfesja, tabernakulum) – ogromna konstrukcja, która miała stanąć pod kopułą. Brakowało brązu, Urban VIII polecił przetopić dekorację Panteonu, co spotkało się z krytyką - „czego nie zrobili barbarzyńcy (po włosku barbari), tego dokonali Barberini” (Urban VIII wywodził się z rodu Barberninich); również sprzeciwy wobec rozmiarów konstrukcji, kopania głębokich fundamentów i ewentualnego naruszenia grobu świętego Piotra; jednak baldachim odsłonięty w 1633 (28 metrów, 90 ton), spotkał się z zachwytem; forma cyborium, wspartego na spiralnych kolumnach. Motyw kręconych kolumn zaczerpnięty z podobnych kolumn, których 12 stało we wcześniejszej bazylice św. Piotra, wzniesionej za Konstantyna Wielkiego. Osiem z nich Bernini wykorzystał w loggiach nad niszami w filarach pod kopułą, cztery pozostałe zostały ustawione w innym miejscu. Tradycja kolumny te wywodziła z jerozolimskiej świątyni Salomona. Dzięki Berniniemu spiralne kolumny zostały spopularyzowane i powtarzane. W baldachimie, Bernini swoje kolumny o kapitelach kompozytowych ustawił na czterech impostach z herbami Urbana VIII. Na kolumnach wsparł wyłamujące się nad nimi pełne belkowanie, w pozostałych partiach pozbawione fryzu i architrawu, a posiadające jedynie gzyms i zwieszające się z niego lambrekiny. Wyżej umieścił wyrastające z belkowania woluty, łączące się ze sobą w części szczytowej i zwieńczone kulą z krzyżem. Na belkowaniu na osiach kolumn ustawił cztery posągi aniołów; usytuowany na skrzyżowaniu naw, podkreśla kompozycję na zasadzie dominanty, jaką już wcześniej stworzyła kopuła.

• w 1628 rozpoczął pracę nad nagrobkiem Urbana VIII, ukończonym w 1647 (czarna tumba z siedzącymi po bokach Sprawiedliwością i Miłosierdziem, cokół, wznoszący się za nimi, na którym siedzi postać papieża. Urban VIII ma podniesioną rękę w geście błogosławieństwa, jego szaty układają się w dynamiczne fałdy. Brąz i złoto posągu kontrastuje z czarną tumbą, bielą personifikacji i różnokolorowymi marmurami, którymi wyłożona jest nisza,

• autor fontann, łączących w nowy sposób wodę i kamień, treści alegoryczne i mitologiczne motywy (Fontanna Trytona na Piazza Barberini, gloryfikującą papieża, ukończona w 1643; złożona wyłącznie z elementów rzeźbiarskich, oparta na Przemianach Owidiusza – ukazuje moment wynurzenia się z wody czterech delfinów, podtrzymujących muszlę z Trytonem. Fontannę zdobią insygnia papieskie; połączenie efektów architektonicznych i świetlnych, rzeźby, malarstwa,

• w 1629, po śmierci Carla Maderny, Bernini przejął kierownictwo dwóch budów: Palazzo Barberini w Rzymie i niedokończonej bazyliki św. Piotra. Rzut pałacu rodziny Barbernich był już zaprojektowany przez Madernę, pozostałą część pracy wykonali wspólnie Bernini i Francesco Borromini,

• 1629 - czterej artyści otrzymali zlecenia wykonania rzeźb do nisz w filarach pod kopułą w bazylice watykańskiej, przedstawiających świętych związanych z przechowywanymi w kościele relikwiami. Obok Berniniego, który wyrzeźbił św. Longina, swoje posągi wykonali: François Duquesnoy(św. Andrzej), Francesco Mocchi (św. Weronika) i Andrea Bolgi (św. Helena). Być może jednak wszystkie cztery zaprojektował Bernini, a pozostali artyści byli tylko wykonawcami. Bernini ukazał Longina, rzymskiego żołnierza, który przebił bok Chrystusa, w momencie nawrócenia, z rozłożonymi na kształt krzyża rękoma. Stworzył rzeźbę monumentalną i dynamiczną. Wszystkie cztery posągi umieścił w zaprojektowanych przez siebie niszach powiązanych z wyżej usytuowanymi balkonami, z których pokazywano wiernym owe relikwie,

• Maderna dostawił do bazyliki św. Piotra fasadę i po jej bokach przewidział dwie wieże, wykonane już w dolnych partiach. Bernini kontynuował prace według własnych projektów, gdy w 1642 w sąsiedztwie wieży pojawiły się rysy. Rywalizujący z Berninim Borromini, wymusił wstrzymanie prac, a wkrótce (1644) zmarł Urban VIII. Nowy papież, Innocenty X, na stanowisko Berniniego powołał Borrominiego, który nakazał zburzenie wież,

• 1632 - popiersie Scipione Borghese (wiernie odtwarzał wygląd, skupiał się na oddaniu osobowości modela),

• około 1636-37 - popiersie Constanzy Bonarelli (przedstawienie ukazuje żonę współpracownika Berniniego, w której był zakochany).

Czasy Innocentego X (papieska niełaska przez niechęć do Barberinich):

• kardynał Cornaro zamówił dekorację rodzinnej kaplicy przy kościele Santa Maria della Vittoria w Rzymie, w 1647 Bernini rozpoczął tam pracę, w tym nad grupą Ekstaza świętej Teresy – (najbardziej podziwiane i kontrowersyjne dzieło; rzeźba z białego marmuru, w nastawie ołtarzowej w kaplicy Cornaro, oddzielonej od głównej przestrzeni kościoła jedynie niską balustradą; kompozycja o charakterze teatralnym, co podkreślają wyrzeźbieni członkowie rodziny fundatora, umieszczeni w lożach po bokach kaplicy; ilustracja widzenia Teresy: zobaczyła anioła niezwykłej urody, trzymającego włócznię. Przeszył on nią jej serce, sprawiając jej niewysłowiony ból i radość. Anioł opuścił ją, pozostawiając z wielką miłością do Boga. Bernini ukazał moment, gdy tracąca przytomność Teresa oczekuje na strzałę, trzymaną przez anioła. Święta unosi się na obłoku, jej noga i ręka zwisają bezwładnie, wysuwając się spośród obficie fałdowanej szaty. Teresa zamyka oczy, równocześnie niby wydając jęk z wpół otwartych ust. Nad nią stoi anioł, wyciągając w jej kierunku strzałę. Ponad nimi znajduje się niewidoczne okno, przez które wpada światło oświetlające ich i podkreślające blask złotych promieni w tle. Zachwyt współczesnych spowodował liczne powtórzenia rozwiązań Berniniego, m.in. motywu obłoku z puttami. Jednak aplauz baroku sto lat później zamienił się w krytykę, (tłuste aniołki, trywialnie wyeksponowana erotyka),

• Fontanna Czterech Rzek – kompozycja wyłącznie z elementów rzeźbiarskich, zwieńczona egipskim obeliskiem. Cztery siedzące na skale postacie to personifikacje czterech największych – według ówczesnej wiedzy – rzek świata: Dunaju, Gangesu, Nilu i La Platy. Innocenty odrzuca projekt Borrominiego i wybiera Berniniego (fontanna na Piazza Navona przed kościołem rodowym Innocentego Sant'Agnese),

• też na Piazza Navona, rodzina Pamphilich zamówiła Fontannę del Moro, nazwaną tak od murzyńskich rysów głównego posągu (1653-55, oprócz atlety trzymającego delfina, składa się z siedzących po bokach trytonów).

Czasy Aleksandra VII (Bernini nadwornym artystą):

• powrót do prac przy bazylice watykańskiej; po zburzeniu jego wież przez Borrominiego, stała niewykończona. Fasada była zbyt szeroka, więc Bernini postanowił tak zagospodarować plac przed kościołem, by optycznie go zwęzić. Teren podzielił na dwie części: bezpośrednio przed bazyliką - kształt trapezu, dłuższa podstawa przylegająca do bazyliki, krótsza podstawa połączona z drugą częścią, elipsą (optyczne skorygowanie proporcji fasady). W ramionach trapezu stanęły jednokondygnacjowe galerie, a wokół eliptycznego placu kolumnada z czterech rzędów toskańskich kolumn o wysokości 20 m, dźwigających belkowanie z ustawionymi na nim posągami świętych. W centrum elipsy - egipski obelisk, po bokach dwie fontanny. Budowa trwała w latach 1656-67,

• kościół Santo Tommaso da Villanova w Castel Gandolfo (1658-61),

• kościół Santa Maria della Assunzione w Ariccii (1662-64),

• przebudowa Scala Reggia (Schody Królewskie) - klatka schodowa między bazyliką a pałacem watykańskim, gdzie w zwężającej się przestrzeni architekt zastosował sztuczki optyczne, perspektywę iluzjonistyczną; do świetlnej dominanty centralnego okna prowadzą zwielokrotnione, drobne rytmy stopni i kolumn, odsuniętych od lica muru. Zakomponowanie wnętrza światłem i przerwanie traktu schodów, stworzyło złudzenie, że schody są wyższe, szersze i dłuższe niż w rzeczywistości; silne kontrasty światłocieniowe,

• dla bazyliki św. Piotra - Cathedra Petri (1657-65) – bogata oprawa dla tronu św. Piotra. Tron na obłokach, u dołu czterej Ojcowie Kościoła w bogato drapowanych szatach, u góry wieniec aniołów dookoła gołębicy Ducha Świętego , wykonanej w witrażu,

• w 1665 Ludwik XIV zaprosił 67 letniego Berniniego do Francji, by zaprojektował wschodnią fasadę Luwru; wykonał również ołtarz do kościoła Val-de-Grâce i popiersie Ludwika XIV. Po wmurowaniu kamienia węgielnego, hojnie wynagrodzony Bernini powrócił do Rzymu. Jednak porzucono jego plan i zrealizowano bardziej klasycyzujący projekt Claude'a Perraulta. Bernini swój niezrealizowany plan wykorzystał w fasadzie pałacu Chigi w Rzymie,

• po powrocie do Rzymu (1665-67) wykonał dla Aleksandra VII bazę rzeźbiarską pod obelisk na Piazza Santa Maria sopra Minerva (cokół z osiodłanym słoniem i obeliskiem na jego grzbiecie),

• w latach 70. wykonał Śmierć błogosławionej Ludoviki Albertone dla kościoła Santo Francesco a Ripa (podobieństwo do ekstazy Teresy, ale wyraz tej rzeźby nie jest już tak silny),

• nagrobek dla Aleksandra VII, o podobnym schemacie kompozycyjnym do nagrobka Urbana VIII (ustawiony w niszy, zakomponowany wokół drzwi - symbolu przejścia do nowego życia. Nad nimi wyrzeźbiona jest fałdowana tkanina, personifikacje i wymowny szkielet, trzymający klepsydrę; cokół z klęczącą figurą papieża),

• ostatnie dzieło architektoniczne - kościół Sant'Andrea al Quirinale w Rzymie, na planie owalu, fasada z dwóch zdwojonych pilastrów dźwigających belkowanie i przyczółek. Między pilastrami dostawiony półkolisty portyk, a ponad nim okno termalne,

• rzeźby na cokołach powyżej balustrad na wysokości filarów wspierających przęsła w moście św. Anioła (1668).