1. Orlando di Lasso



franko-flamandzka muzyka wokalna V (1560-1600)


Piąta epoka przynosi kulminację franko-flamandzkiej polifonii wokalnej, przede wszystkim w dziele „belgijskiego Orfeusza" – ORLANDA DI LASSO. Muzyka służyła przedstawieniu treści tekstu i jego zawartości afektywnej.


Głównym gatunkiem jest motet: ł a c , najczęściej sakralny, odcinkowo przeimitowany; motetową konstrukcję wykazują również części mszy.

Głosy, na ogół 5-6, są całkowicie wyrównane; w pewnych przypadkach można zaobserwować przewagę górnego, podczas gdy w basie, pełniącym funkcję harmonicznego wsparcia w ramach zyskującej na znaczeniu tonalności

dur-moll. występują skoki kadencjonujące (częste kadencje D-T. mniej „trójdźwięków pobocznych").


Wyrównanie głosów wpływa na praktykę wykonawczą; ideałem staje się wykonanie a cappella (źródła ikonograficzne muzyki liturg.). jednak często z głosami współgrają instrumenty. Zostaje osiągnięta synteza architektonicznej klarowności JOSQUINA z bardziej zawiłymi strukturami czasów GOMBERTA.

Do sztuki kontrapunktycznej przeniknęły elementy wł. muzyki świeckiej: partie homofoniczne i rytmy taneczne charakterystyczne dla villanelli i madrygałów. Kunsztowne prowadzenie głosów stało się zarazem podstawą kompozycyjną wszelkiej muzyki „wysokiej".


Mistrzowie franko-flam. wciąż znajdowali zatrudnienie na europejskich dworach, jednak równie cenieni stali się kompozytorzy narodowi.


Poza ORLANDEM DI LASSO do piątej generacji kompozytorów należą:

PHILIPPE DE MONTE (1521-1603), kapelmistrz cesarski w Wiedniu i Paryżu;

JACOBUS DE KERLE (1531/1532-1591),

GIACHES DE WERT (JACOBUS VAN WERT, 1535-1596),

H. WAELRANT (ok. 1517-1595),

CHR. HOLLANDER, J. DE CLEVE, A. UTENDAL i in.

JACOB BURMEISTER

- kantor protestancki

- napisał traktat o retoryce

- podaje w nim, że kompozytor używający f. retorycznych to Orlando di Lasso

- podaje przykład motetu Orlanda w tym traktacie


Na charakter twórczości tej epoki wpłynął sobór trydencki. Rozkwit przeżyły szczególnie Niderlandy, znajdujące się wówczas pod rządami FILIPA II HISZPAŃSKIEGO i regenta ks. ALBY W muzyce znajduje odzwierciedlenie kontrreformacyjny duch epoki, przejawiający się np. w licznych psalmach pokutnych oraz wielkich otetach do tekstów biblijnych.


Orlando di Lasso ( 1532-1594),

- właśc. Orlande tle lassus (fr., z góry - mianowicie z górskiego Möns w Henegowii);

- już jako dziecko, śpiewając w kapeli FERDYNANDA GÖNZ AGI (wicekróla Obojga Sycylii),

- przebywał w Mantui, Mediolanie, na Sycylii oraz w Neapolu (od 1550); szczególnie tam miał okazję poznać villanelle, moreski, tedeski itp. z ich barwną mieszanką dialektów i żywiołowością commedii deli'arte.

- LASSO często sięgał do tego stylu w swoich kompozycjach.

- synteza renesansowej muzyki

- pochodził z francuskojęzycznych niderlandów

- nie można powiedzieć o stylu Lassa – trudny do ujęcia



1551-1554 jak miał kilkanaście lat był we Włoszech – Mantua, Palermo, Mediolan, Neapol i Rzym

1553 LASSO, podobnie j ak później PALESTRINA. zostaje kapelmistrzem bazyliki św. Jana na Lateranie w Rzymie, gdzie powstaje wiele mszy w stylu GOMBERTA;


1555/1556 wraca do Niderlandów (choroba rodziców), mieszka w Antwerpii i drukuje tam swoje wczesne motety (u SUSATO); wychodzi jego pierwszy zbiór „Op. 1” -> madrygały, chanson, motety, villanesci


1556 zostaje tenorzystą bawarskiej kapeli dworskiej księcia ALBRECHTA (dwór Witelsb) w Monachium, zostaje do śmierci (40 lat)


1564 - 1594 jest jej kapelmistrzem.


- miał żonę niemkę

- Był bardzo lubiany, twardo stąpał po ziemi, przedsiębiorczy w czasie kryzysu wspomagał księcia

- jego pierwszy syn Rudolf też został muzykiem

- Dlaczego Monachium? Bogaty land, jedna z najsłynniejszych kapel (60 muzyków)

- muzyk wędrujący – tam gdzie wydawano jego utwory, tam jeździł

- szybko pracował, był otwarty, przyjazny, miał mnóstwo uczniów, zaradny życiowo, inwestował, wspomagał Albrechta IV, szanowany, znany w całej Europie

- być może Gabrieli nauczył się polichóralności od Lassa



CECHY STYLU:

- silnie zdramatyzowany – liczne kontrasty

- wielkie malarstwo dźwiękowe – tekst słowny we wszystkich gatunkach!

- perfekcyjne opanowanie wszystkich technik: ścisła imitacja, kanony, przeimitowanie, c.f. (archaizacja), homorytmia, technika parodii (nie tylko we mszach)

- ostatni przedstawiciel starej polifonicznej sztuki niderlandzkiej. Jego polifonia jest ściśle ukierunkowana harmonicznie.
BAS – fundament, opdstawa harmoniczna

- eksperymentuje z polichóralnością (jego uczniem był Andrea Fabrieli)

- precyzyjnie oddaje deklamację tekstu – ogranicza melizmatykę

- pierwszy europejski kosmopolita. Wchłania różne style.

Belgia, Włochy, Antwerpia, Niemcy, Paryż

- pisał w językach: francuskim, łacińskim, włoskim, niemieckim



TWÓRCZOŚĆ: (ponad 2000 kompozycji!!!)

- wcześnie zaczął pisać – 23 lata – pierwsze utwory, zbiory muzyki świeckiej i motetów

Msze: (60)

- idealny przykład parodii, większość oparta na własnych motetach! Kilka modeli z chanson (np. Willaerta) czy z madrygału (Arcadelta)

Pasje (4)

- 2 z nich (Mateusz i Jan) bardzo rozbudowane:

- Łukasz i marek – krótsze, proste

- cieszyły się dużą popularnością nawet w czasach Bacha!!!

Magnificaty (101)

- największy zbiór magnificatów kompozytorów renesansu, duża popularność

- praktyka alternatim (przemienność: chorał – wielogłosowość -> raczej parzyste)

- większość w technice parodii --> model: madrygał!

Motety (1200)

- za życia wydano 516 wybranych. Resztę po śmierci opublikowali jego synowie.

- łacińskojęzyczne, mógł dobierać teksty

- komponował całe życie

- widać, że znał twórczość C. de Rore – chromatyka, Josquina – częste dialogi par głosów

- nie eksponuje imitacji, kanonów, fug itp.

Motety dydaktyczne: 2-3 gł. proste, dla jego uczniów, wprawki, uczniowie mieli dopisywać kolejne głosy itp.

Motety ceremonialne: duże do 10gł., świeckie na śluby, chrzciny; pisane dla mecenasów, dygnitarzy; sygnował je pieczęcią la-sol

Motety humorystyczne: ważne słowne świństwa, igraszki słowne, ironia; imitacje jąkającego się spiewaka, imitacje instrumentów przez śpiewaków itp.; łacińskie teksty pijackie

Teksty klasyczne/klasycystyczne: antyczne lub imitujące antyk

Motety religijne (rzeczywiste): do liturgii (psalmy, antyfony, jedna sekwencja), konserwatywne, pisane pod koniec życia

Madrygały

- całe życie pisał: pierwsze wydane w 1515r.

- teksty: Petrarka, Sannazaro

- Niesamowicie melodyjne, krótkie frazy, ruchliwy bas – szybko zmienia się harmonia

- cała Europa znała jego twórczość!

- Łzy św. Piotra: madrygały religijne do słów Tansilia, z kolejnymi madrygałami ze zbioru narasta dramatyzm

Chanson (150)

- prosta faktura, prawie homorytmia, diatonika, melodyjne

- idealna deklamacja francuskiego tekstu

- bardzo popularne – nawet pisane dla dworu w Monachium


Pieśni niemieckie (tenorlied)

- początkowe pieśni: błędy prozodyczne, b. proste

- później uczy się lepiej języka, bardziej kunsztowne; przypominają madrygały, tylko w języku niemieckim – synteza tych nurtów

- później odzwierciedla się to w twórczości Schutza

- różnorodna tematyka: pijackie, żartobliwe, poważne towarzyskie itp.



RÓŻNE OKRESY ŻYCIA – RÓŻNE ZAINTERESOWANIA:


MŁODOŚĆ:

- eksperymenty, zainteresowanie antykiem, antyczne prozodia, skrajna chromatyka

- zbiór Przepowiednie Sybilli 1560r.: antyczna łacina, prozodia, chromatyka, eksperymenty; na przestrzeni kilku taktów różne akordy, zupełnie niepowiązane: c, h, cis, fis --> popis chromatyki

PÓŹNIEJSZA TWÓRCZOŚĆ:

- pod wpływem kontrreformacji – konserwatywna

- zbiór „Psalmy pokutne”, „Łzy św. Piotra” – ostatnie dzieło, madrygały religijne + motet na koniec cyklu



Jego sława ściąga do Monachium wielu uczniów (LECHNER. ECCARD, G GABRIELI). Do obowiązków ORLANDA DI LASSO należało przygotowanie oprawy muzycznej uroczystych nabożeństw, także uczt oraz ceremonii oficjalnych i prywatnych. HANS MIELICH namalował kapelę dworską z jej typową mieszaną obsadą śpiewaków i instrumentalistów, z 3 chłopcami wykonującymi partie sopranowe oraz z samym ORLANDEM przy ustawionym w centralnym miejscu szpinecie (rys. C, z Psalmi poenitentiales. 1565-1570).

ORLANDO DI LASSO poza villanellami stworzył następujące utwory świeckie:

- ponad 200 wł. madrygałów (do tekstów PETRARKI, ARIOSTA i in.),

- ponad 140 fr. chansons, ponad 90 niem. Lieder.

Główne miejsce wśród utworów rei. zajmują ł a c motety, wydawane drukiem m.in. w 1556, 1574 i 1582, szczególnie zaś kompozycje w Magnum opus musicum zawierającym 516 motetów, wydanym przez synów kompozytora w 1604 (rys. B: fragm. motetu nr 414). LASSO skomponował też:

- ponad 70 mszy (liczne parodie),

- 100 magnificatów,

- 4 pasje (późne dzieła),

- litanie i in.


Pieśń Echo ze zbioru z 1581 (rys A)przedstawia typowe motywy zawołań, lekki, tanecznie akcentowany rytm, który będzie prowadzić w stronę barokowych struktur taktowych, prostą harmonikę, niewolną jednak od zaskakujących zwrotów. Całość jest kanonem w odstępie jednego zawołania. Rezultat nawiązuje do wyrafinowanych efektów brzmieniowych weneckiej polichóralności. Tekst, przypuszczalnie ludowy, opracowany w „zabawowej" manierze, zostaje za sprawą muzyki wyniesiony do rangi wielkiej sztuki.

W Neapolu LASSO obracał się w kręgach humanistycznie wykształconej arystokracji (poeta G. B. DAZZIA DELLA TERZA).

Sławę zdobyły Psalmy pokutne {Psalmipoenitentiales) z 1565 w dwuchórowej obsadzie, obfitujące w przedstawienia afektów (musica reservata, zob. s. 255). Sześciogłosowy motet In hora ultima (rys. B) nie ma c.f. - w całości pochodzi z inwencji kompozytora: jego konstrukcja i wyrazowość podążają za tekstem. W części I słowa „In hora ultima" (w ostatniej godzinie) jako uroczyste przypomnienie rozbrzmiewają trzykrotnie, dalej następuje deklamowany szybciej tekst „peribunt omnia" (przeminą wszystkie), a następnie szereg dźwiękowych obrazów: trąby (zilustrowane jako puzony, z typowymi dla nich brzmieniami akordowymi w manierze polichóralnej), flet, cytara (ozdobnik), żart i śmiech (repetycje), skoki (skok kwarty w górę), śpiew (melizmat) i śpiew w duecie.