Twist in my sorbiety. tikaram tanita

one republic – apologize

cher - the farwell tour; belive



Rozdział czwarty: Prawo sądowe polskiego średniowiecza.

I PRAWO PRYWATNE

140. Zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych.

- Osobą był tylko ten, który miał zdolność prawną ( może stanowić podmiot prawa); nie byli nimi niewolnicy oraz wywołańcy ( pozbawieni praw; śmieć fikcyjna)


- zdolność do czynności prawnych – zdolność do dokonania poprzez akt prawny: powstania, zmiany, wygaśnięcia stosunku prawnego; uzyskiwana z pełnoletniością:


Zdolność prawa i zdolność do czynności prawnych uzależnione od:



Przynależność jednostki do określonej grupy społecznej: XIII w. – do przynależności stanowej (ukształtowanie stanów); najszerszy zakres: rycerstwo-szlachta ( zwłaszcza prawo własności ziemi) pozbawieni: niewolni (servi)


Płeć: pełnię praw posiadają mężczyźni; dojrzały młodzieniec otrzymywał zdolność do działań prawnych; dojrzałą dziewczyna pod opieką rodziny ( do zamążpójścia); do XIII w. wyłączone od spadkobrania dóbr ziemskich; prawo do własności ruchomej; wdowa – większa samodzielność (majątek po mężu, opieka nad nieletnimi dziećmi)


Przynależność państwowa: ograniczone prawa cudzoziemców; spadek przechodził na władcę ( ius albiganii) gdy nie pozostawił spadkobiercy w kraju, nie sporządził testamentu; zabójstwo cudzoziemcy – główszczyznę pobiera panujący;


Przynależność etniczno-wyznaniowa: ograniczenia: Żydzi ( zakaz małżeństwa z chrześcijanami :/, wyznaczone miejsca zamieszkania); uprawnienia szczególne: prawo udzielania pożyczek na procent; zaostrzona sankcja karna za zabicie Żyda; Żydzi – słudzy skarbu ( servi camerae); ograniczenia dla Tatarów ( zakaz małżeństwa, uczestnictwa w sejmikach, pełnienia funkcji urzędów ziemskich)


  1. MAŁŻEŃSTWO I RODZINA


141. Zawarcie i rozwiązanie małżeństwa.


- czasy pogańskie: poligamia; rzadko – wysoki podatek swadziebny – dla ojca; po chrzcie: surowe kary; wprowadzenie monogamii.

- średniowiecze: do zawarcia małżeństwa – wspólne zamieszkanie, potwierdzone oświadczeniem woli wejścia w związek.


- Występowało zawieranie umów świeckich:

- Kościelna forma zawarcia małżeństwa – popularna wśród warstw wyższych; wśród pospolitych nadal małżeństwa umowne ( małżeństwa tajemne; ważne do połowy XVI w.)


- Zaręczyny - przy formie kościelnej; obok zmówin; umowa wstępna – zobowiązanie zawarcia małżeństwa, ustalenie jego warunków.


- Rozwiązanie małżeństwa: śmierć; poprzez oddalenie żony z domu męża ( przed wprowadzeniem formy kościelnej)


- Od XIII wieku małżeństwa regulowały przepisy prawa kanonicznego ( sądy duchowne); prawo majątkowe – sądy świeckie.


142. Posag i wiano.


- stosunki majątkowe oparte na wkładach wnoszonych przez małżonków do wspólnego gospodarstwa; wyprawa - wnoszona przez żonę ( ruchomości przeznaczone do jej osobistego użytku, przedmioty gospodarstwa kobiecego); ulega zwiększeniu w czasie trwania małżeństwa.


- Posag – otrzymuje kobieta od ojca lub opiekuna i wnosiła go do nowego gospodarstwa; majątek rodziny należący się córce ( nie miała już prawa do spadku po rodzicach) czasem z braku pieniędzy – zapisywano posag na dobrach dziedzicznych ( forma zastawu użytkowego – dziedzice męscy musieli je spłacić)


- Wiano - zabezpieczenie posagu przez męża i odwzajemnienie się za niego; cel: majątkowe zabezpieczenie żony-szlachcianki na wypadek śmieci męża; zapisywane w liście wiennym (od XIV w. – zapisywany w księgach sądowych na części dóbr męża – dobra oprawne (wienne) – nieobciążone długami męza, przechodziły na spadkobierców wg reguł dotyczących dóbr macierzystych )

2 równe części WIANA:


143. Stosunki majątkowe między małżonkami.


WSPÓLNOTA MAJĄTKOWA:

- majątek męża i żony początkowy i nabyty stanowił całość – w wypadku śmieci jednego przechodził w całości na rzecz drugiego.


RODZIELNOŚĆ MAJĄTKOWA:

- przez cały czas trwania małżeństwa oba majątki były rozdzielone


JEDNOŚĆ ZARZĄDU

- przy rozdzielności majątkowej – mąż administrował majątkiem żony – system rządu ( zarządu) posagowego – mąż administruje dobrami posagowymi, ale nadal są one własnością żony; posag w pieniądzach – mąż zabezpiecza je na własnym majątku poprzez zapis wiana; dobrami wiennymi zarządzał mąż ( za zgodą żony, nieobciążone długami męża); śmierć żony – posag dziedziczą dzieci; brak dzieci – posag z oprawą wraca do rodziny ( własność żony)


Dobrami własnymi ( poprzez spadek, kupno, darowiznę) – mężatka zarządza sama; mąż – jako pełnomocnik żony.




144. Stanowisko majątkowe wdowy.


- samodzielna pozycja; rozporządza swoim posagiem i wianem; prawo do równego z synami korzystania z majątku męża ( do śmierci własnej lub powtórnego małżeństwa)


- Statuty Kazimierza Wielkiego ograniczają uprawnienia wdowy-szlachcianki gdy pozostali dorośli synowie ( dla wdowy tylko wiano oraz darowizny zapisane jej przez męża reszta dla spadkobierców) – nieprzestrzegane.


- Ruchomości – wdowie szlachciance przypadały sprzęty domowe ( konie – jeśli jeździła nimi, połowa szat, mENscy spadkobiercy – broń, konie rycerskie, skarbiec ); w braku wiana wdowa miała prawo do odszkodowania ( wieniec, zwykle 30 grzywien) – odszkodowanie za utracone dziewictwo :D


145. Pokrewieństwo naturalne i sztuczne. Wspólnoty rodzinne.


- odróżnienie pokrewieństwa w linii prostej i w linii bocznej;


- ogromne znaczenie pokrewieństwa: nie tylko prawo spadkowe, także rzeczowe, karne.


- pokrewieństwo sztuczne – powstaje w wyniku aktu prawnego; przysposobienie - adopcja ( już w XIII w.); głównie jako sposób przekazania majątku nieruchomego na wypadek śmieci; w obrębie dynastii w celu zapewnienia sukcesji dzielnicy po adoptującym; częsta adopcja zięciów w braku synów;


- Wspólnota domowa – średniowieczna rodzina; nie likwiduje osobowości swoich członków; niedział rodzinny; dwa rodzaje wspólnot rodzinnych;


146. Opieka


- surogat władzy ojcowskiej nad nieletnimi dziećmi oraz chorymi ( fizycznie i psychicznie) dorosłymi;

- opieka w celu ochrony nie samego pupila, a majątku ( by nie podupadł, został zagrabiony )


- wśród rycerstwa-szlachty opiekę nad nieletnimi dziećmi po śmieci ojca sprawowała zwykle matka-wdowa; często współopiekun: krewny męski; gdy brak matki lub powtórne jej zamążpójście: opiekę przejmowali najbliżsi krewni – opieka naturalna.


- Opiekun naturalny: pobiera dochody z dóbr pupila, ale i obowiązek utrzymania go i wychowania;


- Status warcki upoważnia ojca do wyznaczenia na wypadek śmierci opiekuna zarówno spośród krewnych, jak i spoza nich ( opieka testamentowa – zapisana); w przypadkach szczególnych: opieka nadana – ustanawiana przez króla lub urząd.


- Kuratela – rodzaj opieki na osobami w podeszłym wieku ( opiekun chroni ich i zarządza majątkiem)





  1. WŁASNOŚĆ I INNE PRAWA RZECZOWE.


147. Własność w średniowieczu.


- pojęcie własności upowszechnia się dopiero w XVI w.



- Władanie w dobrej wierze – stanowiło podstawę średniowiecznej własności .

- brak wielkiego przedziału pomiędzy prawem własności, a prawami na rzeczy cudzej.


WŁASNOŚĆ: zawiera prawo posiadania i użytkowania rzeczy, a także rozporządzania nią i ustanowienia dziedziczenia ( w dopuszczalnych przez prawo granicach); prawo użytkowania i rozporządzania rzeczą było ograniczone prawami osób trzecich.


148. Dobra dziedziczne i nabyte.


- podział rzeczy na nieruchome ( ziemia i wszystko to, co trwale z nią połączone) i ruchome.


- W zależności od sposobu uzyskania dóbr dzielono je na:




Dobra nabyte z chwilą przejścia w spadku stawały się dobrami dziedzicznymi i podlegały odtąd ograniczeniom właściwych dla tych dóbr ( przewaga elementu rodzinnego nad indywidualnym)


149. Posiadanie


- Od własności odróżniano posiadanie, które było stanem faktycznym, a nie stanem prawnym.

- Własność uprawniała do posiadania, ale prawo własności mogło nie pokrywać się ze stanem faktycznym.

- Posiadanie określano mianem „dzierżenia”

- Podstawą posiadania mogły być obok własności np. zastaw czy dzierżawa.


Posiadanie - wyróżnianie: prawne i bezprawne.


Proces petytoryjny – dotyczący prawnego tytułu posiadania; gdy ktoś siłą odebrał posiadaczowi ziemię; sąd sprawdzał tytuł dzierżenia nowego posiadacza; jeśli miał lepszy tytuł posiadania pozostawał przy temu, który odebrał.


- Od końca XIII wieku – formy ochrony samego stanu posiadani bez badania jego tytułu prawnego – zakład pieniężny – ustanawiany przez władcę lub starostę gdy grozi zajazd; płaci ten, który dokona zajazdu ( osoba roszcząca pretensje do danych dóbr siłą je zajmuje) – proces petytoryjny chronił zajeżdżającego.

- Proces posesoryjny – posiadacz siłą wyrzucony z posiadania mógł żądać w drodze szybkiego sumarycznego procesu przed sądem grodzkim przywrócenie posiadania bez badania jego tytułu prawnego; dowodzono jedynie wyrzucenie w sposób gwałtowny (violenta expulsio); chroni czasowo sam fakt posiadywania; wyłącza samopomoc; umacnia pozycję posiadacza; zarysowany w XV w.


150. Własność podzielona.


- istotą własności podzielonej było posiadanie przez pana własności zwierzchniej nad ziemią; chłopi posiadają niższe prawa do niej – własność podległa – własność użytkowa; właściciele zależni – nazywani posesorami, dziedzicami ich prawa określane zwyczajowo i różniące się w zależności od ziemi.


- Osadnictwo na prawie niemieckim : chłopu czynszownikowi przysługiwało prawo o charakterze własności podległej; nieraz nabywał je od pana za pieniądze przy przeniesieniu wsi z prawa polskiego na niemieckie ( prawo zakupne):


- Z tytułu własności zwierzchniej pan miał prawo żądać od właściciela podległego: czynszu i innych świadczeń ustalonych w dokumencie lub zwyczajowo.


- Prawo umacnia ochronę własności dobytku chłopskiego ( chronienie chłopskiego inwentarza żywego, nie można pozywać chłopa za długi pana)


- Najsilniejsze prawo do ziemi: sołtysi ( wójtowie) – prawa feudalne lub lenne; sołectwa nadawano prawem dziedziczenia z całkowitą lub ograniczoną ( zgoda pana) swobodą dyspozycji.


151. Niedział.


Własność ruchoma – własność indywidualna.


Własność ziemi – własność wspólnoty rodzinnej (własność pospólnej ręki) – jako jedna zbiorowość władająca całością rzeczy – po śmieci członka wspólnoty jego prawa nie przechodziły na spadkobierców, lecz pozostawały we wspólnym majątku Niedziały.


- Przy współwłasności części idealne rzeczy mogły być przedmiotem obrotu; prawa uczestnika niedziału pospólnej ręki – niezbywalne.


- Prawo własności w niedziale pospólnej ręki przysługiwało łącznie wszystkim uczestnikom; większe uprawnienia ojca ( zarząd nad całym majątkiem)


- Przy niedziale ojcowskim: synowie nie mieli prawa domagać się wydzielanie im części w indywidualne dzierżenie – zależne od woli ojca ( z wyjątkami)


- Niedziały braterskie – obejmowały także braci stryjecznych; od XIII w. niezamężne siostry.


- Niedział częściowy – w rozrodzonej rodzinie indywidualna własność ziemi ornej łączyła się z niedziałem lasów, łęgów i wód.


- Zbiorowa własność wsi – do pastwisk i lasów; wieś tworzy wspólnotę pospólnej ręki.

152. Ograniczenia własności.



Prawo pierwokupu – w razie zamiaru zbycia dóbr dziedzicznych krewni mogli domagać się od właściciela aby najpierw im zaproponował ich nabycie; jeśli nie skorzystali – mógł sprzedać obcej osobie; krewni mogli też zgodę na zbycie dóbr dziedzicznych – rezygnacja z prawa bliższości.


Prawo retraktu – gdy pominięto krewnych; odzyskanie dóbr dziedzicznych w drodze skupu ( odebranie rzeczy od nabywcy ze zwrotem zapłaconej sumy kupna); retrakt-zabór – realizowany przez bliskich w wypadku darowizny bez ich zgody.


- Prawo bliższości rozwija się przy okazji powstania własności indywidualnej ziemi jako forma ograniczenia praw właściciela w interesie krewnych – utrudnia przejście ziemi w obce ręce; ogranicza przejście dóbr rycerskich na własność instytucji kościelnych ( Kościół forsuje zasadę swobodnej dyspozycji)


- Trzecizna – część swobodna ( 1/3 majątku), której alienacja nie wymagała zgody krewnych; pojedyncze przypadki XIV-XV w. – nie upowszechnione.


- Z rozwojem gospodarki towarowo-pieniężnej i zwiększeniem obrotu dóbr ziemskich – poszerzenie praw indywidualnych właściciela:


- Prawo własności ograniczały też prawa sąsiedzkie.


- Ograniczenia w użytkowaniu właściciela:


153. Sposoby nabycia własności.


Nabycie własności:


NABYCIE PIERWOTNE


- powstanie nowego stosunku prawnego własności, niezależnie od tego, czy ktoś kiedyś miał prawo własności do tej samej rzeczy.

- następuje bez zgody i udziału ewentualnych poprzednich właścicieli.


  1. zawłaszczenie (occupatio) – rzeczy niczyjej lub porzuconej; rzecz ruchoma – poprzez zabór (objęcie w posiadanie); ziemia – stałe użytkowanie gospodarcze ( najczęściej poprzez uprawę); niekiedy siłą – bez żadnego tytułu


zapowiedź (interdicto) – forma prawna zawłaszczenia; potem prawne potwierdzenie własności; dokonanie aktu zakazującego innym osobom wstępu i korzystania z ziemi, która stawała się własnością zapowiadającego.


- oznaczenie granic dóbr należało do uprawnień monarchy; od XIII w. – opisywane w dokumencie;


  1. zasiedzenie – tytuł nabycia własności nieruchomej na podstawie upływu czasu, w którym istniało spokojne i nieprzerwane posiadanie; do połowy XIV w. –czas nieokreślony ściśle; statuty Kazimierza Wielkiego – dla dóbr zastawnych: 30 lat.


  1. Zdobycz wojenna – łupy; rzeczy zagarnięte u nieprzyjaciół ( ruchome i niewolnicy); XII w. – ograniczenie prawa do łupów.


  1. Prawo nadbrzeżne – zezwala mieszkańcom wybrzeża na zawłaszczenie rzeczy wyrzucone przez morze ( rzeczy niczyje, bursztyn, ryby); rozbite statki: załoga – niewolnicy; majątek – zawłaszczony; stanowiło początkowo regale potem nadawane panom-właścicielom; XIII w. – ograniczenie i zniesienie – pod naciskiem miast nadmorskich


  1. Nabycie własności z tytułu polowania i rybołówstwa - w granicach określonych przez prawo ( regale łowieckie, przywileje)


NABYCIE POCHODNE:


- polegało na przeniesieniu własności z jednej osoby na drugą

- nie można przenieść więcej praw niż posiadało się samemu

- sposoby nabycia własności:


- Umowy kupna-sprzedaży nieruchomości należały do zobowiązań – własność przenosi umowa rzeczowa ( wzdanie lub zdanie); obok wzdania, drugi akt wwiązanie ( pierwszy przenosi własność drugi posiadanie) dokonywane w obecności księga ( sygnuje pieczęcią - ważność); od XIV akt dokonywany przed sądem ziemskich ( wpis do ksiąg sądowych zamiast dokumentu monarchy)


Utrata własności: poprzez porzucenie lub przeniesienie praw na inną osobę; monarcha poprzez nadanie; poprzez konfiskatę przez władcę.


Dawność – na jego skutek istniejące już prawo własności lub inne prawa rzeczowe, które mogły być kwestionowane stają się niewzruszalne; utwierdzenie posiadanego już prawa.

- prowadzi do utraty prawa nieużywanego lub niedochodzonego przez osobę uprawnioną w określonym czasie.

- Statuty Kazimierza Wielkiego rozbudowują instytucje dawności ( likwidacja przedawniających się sporów)




154. Zastaw


Zastaw – prawo przysługujące wierzycielowi na rzeczy cudzej celem uzyskania z niej zabezpieczenia jego wierzytelności; prawo akcesoryjne – zależne od istnienia wierzytelności; zależne od woli stron (umowa);


- W zależności od przedmiotu, na którym dłużnik-zastawca zabezpieczał wierzytelność wierzyciela-zastawnika odróżniamy: zastaw ruchomości ( znaczenie w stosunkach handlowych) i zastaw nieruchomości.


- Zastaw nieruchomości był dogodną formą nabywania nieruchomości z pominięciem prawa bliższości; sposób zaspokojenia zastawnika przez pobór korzyści płynących z zastawionej nieruchomości bez utraty własności przez zastawcę; zastaw z dzierżeniem;


- Zastaw przenosił na wierzyciela nie tylko prawo rzeczowe, ale również posiadanie i użytkowanie zastawionych dóbr ( dochód z nich; zwykle nie zaliczany na poczet spłaty długu – zastaw użytkowy wieczysty – antychretyczny, antychreza)


- Zastawca mógł wykupić zastaw tylko w oznaczonych terminach ( zwykle koniec roku gospodarczego)


- Przedmiot zastawu:


- Niekiedy ukryta forma alienacji ( nie wymaga zgody krewnych)

- Wykup był prawem, a nie obowiązkiem zastawcy; zastawnik nie mógł się upominać o zapłatę długu.


- zastaw upad – zastaw z wyznaczonym terminem wykupu; niewykupiony przechodził na własność zastawnika.


- Zastaw użytkowy czysty z niewyznaczonym terminem wykupu zbliżał się do sprzedaży.


- XIII-XIV w. – pojawiają się: zastaw do wydzierżawienia i zastaw bez wydzierżawienia:


zastaw do wydzierżawienia – ekstenuacja; użytkownik zalicza dochody z dóbr zastawionych na poczet długu; po upływie czasu dobra wracają do dłużnika; statuty synodalne krakowskie – 1320 r.


zastaw bez dzierżenia – poprzez zapis w księdze sądowej; dłużnik zastawca obciąża swe dobra określona sumą, nie oddając ich w użytkowanie wierzycielowi-zastawnikowi; można ustanowić kilka zastawów; mógł zmienić się w zastaw z dzierżeniem gdy wierzytelność nie była spłacana – prawo do wwiązania się zastawnika w dobra zastawne; Zastaw bez dzierżenia mógł się w takich wypadkach zmienić w zastaw w upad.


- Zastaw ruchomości zawsze z dzierżeniem.


- Zastawnik mógł zastaw ( ruchomy jak i nieruchomy) zastawić osobie trzeciej ( pod warunkiem że zastaw drugi nie będzie wyższy niż pierwszy) – podzastaw.


155. Kupno renty i lichwa.


Kupno renty – posiadacz kapitału dawał właścicielowi nieruchomości odpowiednią sumę pieniędzy w zamian za co właściciel był zobowiązany do stałych świadczeń w oznaczonych terminach przez określoną liczbę lat bądź dożywotnio, bądź wieczyście (obciążenie następców) na rzecz posiadacza kapitału;


- wysokość od 5% do 6,6 %- 8,3 % sumy renty.


- Właściciel mógł się zwolnić przez wykup renty ( zwrot kapitału) - wyderkaf; właściciel kapitału nie mógł go wypowiedzieć.


- Rozwój wykupu renty wraz z zakazem lichwy( XIV w.) ; zwłaszcza instytucje kościelne;


- Żydzi jako niechrześcijanie mogli legalnie pobierać odsetki – lichwa – przyczyna zadrażnień społecznych.


  1. SPADKI


156. Dziedziczenie beztestamentowe


- prawo do spadku posiadali przede wszystkim synowie; dziedzictwo po ojcu przypadało wszystkim synom ( po równo) – dziedzice konieczni.


- dziedziczenie krewnych bocznych – zjawisko późniejsze; XIII w. – do czwartego stopnia; krewni bliżsi usuwali od spadku krewnych dalszych ( własność indywidualna)


- W niedziale pospólnej ręki w ogóle brak spadkobrania ( wspólnota, a nie osoba podmiotem praw); w niedziałach opartych na współwłasności udział zmarłego przyrastał do masy majątkowej wszystkich uczestników niedziału na równi.


- Dziedziczenie kobiet:


- Istotne znaczenie miał podział dóbr na ojczyste i macierzyste:



- Wdowa gdy ponownie wychodziła za mąż: oddaje dzieciom w całości dzierżone dobra wienne oraz połowę własnych dóbr macierzystych.



157. Testamenty.


- początkowo ustny; ustala się w XIII w jako pisemne rozporządzenie ostatniej woli spadkodawcy na wypadek śmierci.


- dokonywał podziału między dziedziców koniecznych poprzez dokładne określenie majątku.


- niekiedy testament środkiem oddalenia całego majątku od rodziny.


- w obronie testowania występuje Kościół domagając się wolności przekazywaniu majątku nieruchomego.


158. Puścizna.


- w braku dzieci i krewnych bocznych oraz niedokonania dyspozycji testamentowej – majątek dla panującego – puścizna, później – kaduk.


- dziedziczenie wśród chłopów do połowy XIV w. – ograniczone wyłącznie do synów przy braku przechodziło na pana ( bezdzietna wdowa nie uzyskuje dożywotniego prawa użytkowania majątku)


- Prawo majątkowe chłopów rozszerza statut małopolski Kazimierza Wielkiego – dziedziczenie w linii bocznej; zniesienie puścizny.


  1. ZOBOWIĄZANIA


159. Istota zobowiązania.


- Istota zobowiązania (obligatio) polega na świadczeniu opartym na wierzytelności.


WIERZYTELNOSĆ: STOSUNEK PRAWNY MIĘDZY DOWA OSOBAMI – WIERZYCIELEM I DŁUŻNIKIEM, NA MOCY KTÓREGO WIERZYCIEL MA PRAWO DOMAGAĆ SIĘ OD DŁUŻNIKA OKREŚLONEGO ŚWIADCZENIA, POSIADAJĄCEGO WARTOŚĆ MAJĄTKOWĄ, POD RYGOREM EGZEKUCJI.


160. Powstanie zobowiązań.


Zobowiązania powstawały:


- Forma pisemna upowszechnia się w XIII w. wcześniej za pomocą symboli.


161. Odpowiedzialność z tytułu zobowiązania.


- dłużnik albo natychmiast świadczył wierzycielowi, albo też dawał mu zastaw lub stawiał rękojmię (poręczyciela) - świadczenia oddzielne – wierzyciel, mając rękojmię nie mógł się domagać od dłużnika świadczenia natomiast mógł się o nie zwrócić do rękojmi.


- dłużnik, który dał zastaw lub rękojmię, pozostawał nadal dłużny, ale nie był odpowiedzialny ( wierzyciel nie może zmusić dłużnika do świadczenia – jedynie rękojmię).


- rękojmia – może zostać zmuszony do świadczenia, lecz nie jest dłużny; po dokonaniu świadczenia może domagać się zwrotu od dłużnika; w XIV rękojmia jako odpowiedzialność posiłkowa.

Gwarancje:


162. Sposoby umacniania umów.


  1. przysięga; naruszenie – kara boża.


  1. litkup – zwyczaj biesiady lub poczęstunku przez nabywcę dla wzmocnienia umowy.


  1. załoga – osoba dłużna w razie nieuiszczenia świadczenia miała w terminie zjechać do gospody wraz z określoną liczbą służby i koni przebywać tam do wykonania świadczenia.


  1. łajanie – dłużnik godzi się na bezkarne obrzucanie wyzwiskami; listy łające.


  1. zakład ( vadium) – umowny bądź urzędowy; obowiązek zapłacenia określonej sumy na wypadek niewykonania świadczenia albo dokonania czynu, którego spełnieniu chciano przeszkodzić; umowny – dla strony przeciwnej; urzędowy – dla tego kto ustanawia.


  1. cenzura kościelna – dodawana do umowy jako groźba na wypadek jej niedotrzymania.


  1. zadatek – danie kontrahentowi pewnej sumy pieniężnej na dowód, że dający chce dotrzymać umowy; zaliczany na poczet świadczenia; tracony na wypadek odstąpienia.


  1. zastaw – najbardziej powszechna forma odpowiedzialności majątkowej mająca na celu umocnienie i zabezpieczenie zobowiązań; do praw rzeczowych, ale znaczenie w zobowiązaniach.


  1. rękojemstwo – XIV i XV w. – największy rozkwit; rękojmia – pośrednik wierzyciel-dłużnik; odpowiedzialność posiłkowa – odpowiadał gdy dłużnik nie wykonał świadczenia; dłużnik zobowiązany wynagrodzić rękojmi wszystkie szkody z tytułu rękojemstwa i jego obrony.


­ - Rękojemstwo kmieci – właściciel pana, który chciał ściągnąć chłopa występował jako rękojmia wobec pana od, którego chłop odchodził, poręczając wykonanie w określonym terminie przez chłopa wszystkich zobowiązań.


163. Zastęp.


zastęp – ewikcja; odpowiedzialność zbywcy za wady prawne, na wypadek zbycia rzeczy przez osobę nieuprawnioną lub też z naruszeniem praw osób trzecich.


zachodźca – zbywca zobowiązany do zastępu; zastępuje nabywcę w procesie.


164. Rodzaje umów.


  1. ZAMIANA – umowa, w której obie strony świadczyły sobie wzajemnie przedmioty; nierówności uzupełnianie przez odpowiedni naddatek.

  2. DAROWIZNA – danie przez darczyńcę obdarowanemu rzeczy ruchomej lub nieruchomej; początkowo musiał się odwzajemnić – darowizna wzajemna.

  3. KUPNO-SPRZEDAŻ – powstaje z zamiany; by spowodować postanie odpowiedzialności, trzeba było połączyć umowę kupna-sprzedaży z jednym ze sposobów umacniania umów; odpowiedzialność rodziło również świadczenie przyjęte.

  4. UMOWA O USŁUGI –odpłatna umowa o pracę.

  5. UMOWA ZLECENIA – umocowanie otrzymującego zlecenie do wykonania pewnych czynności za mocodawcę.

  6. NAJEM RZECZY – arenda; polega na odpłatnym oddaniu rzeczy w używanie; dzierżawa – najem rzeczy przynoszącej pożytki upoważniający do ich pobierania; dzierżawa gruntów mogła być terminowa lub dożywotnia.

  7. POŻYCZKA – w założeniu umowa nieodpłatna; wobec zakazu odsetek ukrywano ich pobór pod formą zastawu użytkowego czystego ( dochód z zastawionego majątku miał faktycznie charakter odsetek od pożyczonej sumy) oraz kupna renty; statuty K. W ograniczają odpowiedzialność dłużników, ograniczając egzekucję do wysokości długu.


165. Zmiana i wygaśnięcie zobowiązania.


Zmiana zobowiązania polegała na albo zmianie jego treści, albo też na zmianie osób; w drodze umowy lub np. przez śmierć jednej ze stron ( wejście spadkobierców)


Zobowiązanie nie gasło przez same świadczenie, a przez akt przeciwny; dopiero on zwalnia z odpowiedzialności.


II. PRAWO KARNE


  1. PRZESTĘPSTWA


166. Uwagi ogólne.


wróżdy – zwady; wojny prywatne zamiast dochodzenia sądowego;


- podział przestępstw ze względu na kryterium podmiotowo-proceduralne; ze względu na podmiot wszczynający ściganie:

- przestępstwa ścigane z urzędu – przestępstwa przeciw panującemu, interesom państwa, religii; godzące w porządek publiczny; „główni wrogowie księcia”

- przestępstwa dochodzone na podstawie skargi prywatnej


167. Mir.


- panujący rzecznikiem miru (pokoju) – inaczej nazywany ręką pańską; umożliwia ściganie z urzędu.

- za złamanie miru: pieniężna kara prywatna (główszczyzna, nawiązka) i kara państwowa ( na rzecz monarchy) czasem kara sądowa na rzecz sądu.


Mir mógł być:


  1. miejscowy – obejmujący pewne miejsca – drogi, targi, granice dóbr, pola

  2. osobowy – obejmujący pewne kategorie osób – kobiety, Żydzi.

  3. mieszany – przysługiwał m.in. arcybiskupowi ( jego osobę i miejsce pobytu); mir sądowy – miejsce sądu, sędziego i urzędników sądowych.




168. Związek przyczynowy i wina.


- karano za samo wystąpienie przestępstwa bez wnikania czy umyślne, nieumyślne, przypadkowe

- XIII wiek odróżnienie zabójstwa umyślnego i z przypadku

- Statuty K.W odróżniają (kazuistycznie) winę umyślną od nieumyślnej.


169. Przypadki wyłączające przestępność.


POCZĄTEK

- zaczepka słowna lub czynna skierowana przeciw danej osobie, która powodowała bezkarność czynu skierowanego przeciw zaczepiającemu; dotyczy zranienia, zabójstwa; „obrona konieczna”


WYKONANIE ODWETU

- zemsta z zachowaniem form przepisanych wyłączało przestępność i karalność czyny; głównie zabójstwo


WYKONANIE PRZEZ WIERZYCIELA UPRAWNIEŃ

- wynikały z odpowiedzialności umownej; nie były karane – realizacja umowy


ZABICIE POLNEGO ZŁODZIEJA

- schwytany na gorącym uczynku kradzieży zboża; statut małopolski


170. Rodzaje przestępstw.


- zależne od wagi spraw oraz sądu rozpoznającego:


NAJCIĘŻSZE PRZESTĘPSTWA ŚCIGANE Z URZĘDU:


- działania wymierzone przeciw panującemu; zbrodnia obrazy majestatu

- zdrada – np. poddanie zamku nieprzyjacielowi lub sprowadzenie ich do kraju; bunt przeciw władcy

- przestępstwa przeciw religii panującej – herezja

- przestępstwa przeciw interesom skarbowym państwa – używanie obcej, fałszywej monety; defraudacja pieniędzy przez urzędników; domaganie się świadczeń od żup królewskich

- przestępstwa przeciw władzom i sądom – zranienie kogoś w obecności króla lub namiestnika-starosty; czyny popełnione w obliczu sądu – niewykonanie wyroku; zapłaty, niedostarczenia rękojmi;

niedopuszczenie do ciążenia lub wwiązania

- przestępstwa urzędnicze – przestępstwa dokonywane przez niższych urzędników sądowych na szkodę osób prywatnych ( statuty K.W); przez wyższych – sądownictwo arbitralne; najcięższe: wymuszanie łapówek

- łotrostwa – zawodowo uprawiany rabunek i kradzieże.


PRZESTĘPSTWA ŚCIGANE W WYNIKU SKARGI PRYWATNEJ:


171. Odpowiedzialność indywidualna i zbiorowa.


- odpowiedzialność karna w większości – indywidualna – ponosi sprawca; kary pieniężne czy konfiskata dóbr spadały i na rodzinę skazanego pozostającego z nim w niedziale.


- odpowiedzialność zbiorowa – odpowiedzialność osób, które nie brały udziału w przestępstwa, ale które prawo obarczało odpowiedzialnością za nie; ograniczała się:



– ojciec nie odpowiada za syna i odwrotnie; zniesienie odpowiedzialności krewnych;

- w przypadku mężobójstwa powód mógł przeprowadzać dowód tylko przecie jednemu z obwinionych – pozostali mieli bliższość do dowodu w celu oczyszczenia się przy pomocy współprzysiężników;

- tylko przy napadzie i zamordowaniu szlachcica we własnym domy – odpowiedzialność sprawców po równo;

- ograniczona odpowiedzialność karna sług – za szkody poczynione przez parobka odpowiada pana; za zranienie spowodowane przez sługi w zwadzie również;

- wyłączenie potomstwa krewnobójcy od dziedziczenia po zabitym ( resztki odpowiedzialności zbiorowej)


- indywidualizacja odpowiedzialności ogranicza odpowiedzialność podżegaczy i pomocników;


  1. KARY


172. Wróżda, odwet i pokora.


- zabójstwo rycerza (szlachcica) powoduje powstanie wróżdy między rodziną zabitego, a zmarłego – uprawnienie do odwetu – prawo stara się je ograniczać ( mazowieckie – tylko dla sprawcy; przedawnienie po 20 latach); w Koronie – zagrożenie zakładem; zakaz odwetu jeśli zabójca chciał stanąć przed sądem;


- odpowiedź – formalna, publiczna zapowiedź odwetu; wpisana do ksiąg sądowych – ogłaszana trzykrotnie przez woźnego na rynku;


- pojednanie – winny płaci główszczyznę i dopełnia pokorę – prośba o przebaczenie; tylko między równymi w hierarchii społecznej.


173. Zasady wymiaru kary.


- rozwój kary zmierzał do dostosowania jej do przestępstwa; ograniczenie zemsty.


- talion – „oko za oko, ząb za ząb” – prawo pierwotne; rzadkie w Polsce;


- kary odzwierciedlające – dostosowane do charakteru czynu; talion symboliczny ( talion właściwy – talion materialne)


- ochrona szlachty przed zamachem ze strony osób należących do stanów niższych – obowiązkowa kara śmieci.


Okoliczności obciążające:


recydywa - zwykle trzy razy osądzenie za takie samo przestępstwo;

gorący uczynek – złapanie złodzieja rabusia z licem ( skradzioną rzeczą) - często kara śmieci czy okaleczająca (mutylacja)


Pozostawienie na łasce – sankcja fakultatywna; za naruszenie miru, czci rycerskiej/kobiecej; zależy od uznania osoby uprawnionej do wymierzenia kary; gwałt – na łasce rodziny poszkodowanej i jej samej; warunkowa kara arbitralna;


kumulacja kar – przy zbiegu przestępstw; np. zadanie kilka ran – kara tyle ile zadał ran.


174. Rodzaje kar.


- publiczne i prywatne ( szły na rzecz poszkodowanego – powoda)

- kary zwykłe i kwalifikowane ( połączone ze szczególnymi udręczeniami)

- kary indywidualne i zbiorowe

- kary krwi: kara śmierci i kary okaleczające.


KARA ŚMIERCI:


KARA PROSKRYCPJI


KARA NIEWOLI I WYGNANIA


KONFISKATA MAJĄTKU


KARY MUTYLACYJNE


KARY PIENIĘŻNE


KARY NA ŻYCIU I CIELE W PÓŹNIEJSZYM ŚREDNIOWIECZU:


KARY NA CZCI


ZAKŁAD


KARY KOŚCIELNE:


III. POSTĘPOWANIE SĄDOWE


  1. ROZWÓJ I CHARAKTERYSTYKA PROCESU


175. Samopomoc i ugody.


- dochodzenie sądowe ogranicza samopomoc

- innym sposobem pozasądowego rozwiązywania sporów – droga polubowna – udział tzw. jednaczy.


176. Postępowanie arbitralne.


- najdawniejsze postępowanie z urzędu.

- wydawał on wyrok od razu po powzięciu wiadomości o przestępstwie lub wstępnym dochodzeniu

- nakaz wykonania wyroku bez wytłumaczenia oskarżonego – gniew monarchy

- środki neutralizujące postępowanie: azyl i przemierz wojewodzińskie ( opór możnowładztwa i rycerzy)





177. Zasady procesu skargowego


- przeciwieństwo arbitralnego; rozwinięty w XIII w – inaczej akuzacyjny

- wszczęty jedynie na podstawie skarg;

- w formie sporu, który strony toczyły przed sądem ( charakter kontradyktoryjny)

- ustny i jawny (publiczny)

- jedność procesu prywatnego i karnego

- formalizm – przestrzeganie ustalonych form postępowania ( np. przysięga, pozew)

- dyspozytywność - strony mogły umówić się co do zmiany reguł procesowych; wiązało to sędziego.



  1. POSTĘPOWANIE PRZYGOTOWAWCZE.


178. Ściganie podejrzanego w sprawach karnych.


- obowiązek chwytania przestępców należy do organizacji opolnych.

- instytucja śladu – obowiązek ludności opola ścigania przestępcy do granicy sąsiedniego opola.

- skuteczność poprzez wprowadzenie odpowiedzialności zbiorowej za nie wywiązanie

- przywileje immunitetowe zwalniają od śladu.

- przestępstwa ścigane z urzędu w XII-XIII w. dochodzone przez ograny monarsze ( zwł. kasztelanów) – obowiązek wykrywania przestępstw, sąd i egzekucja

- fałszerzy monet ścigali mincerze.


- umocnienie aparatu państwowego prowadzi do pojawienia się elementów procesu inkwizycyjnego w sprawach karnych -justycjariusze-oprawcy, ale nie rozwinął się ( opór szlachty)


179. Środki zapobiegawcze.


- uwięzienie (areszt) – w celu zapobiegnięcia ukryciu się sprawcy.

- brak dzisiejszej formy więzienia; lochy – dla przeciwników politycznych króla.

- szlachta przeciw więzieniu członków jej stanu przed wydaniem wyroku skazującego.

- rękojemstwo – od przywilejów 1430-33 – zasadniczy środek zapobiegawczy wobec szlachty osiadłej – zobowiązanie stawienia się przed sądem lub wykonania wyroku – gwarancją: dobra nieruchome bądź suma pieniędzy.

- szlachcic uchylający się od sądu podlegał karze infamii i konfiskaty dóbr.


180. Zawieszenie lub uchylenie ścigania i karania.


- azyl – miejsce schronienia w, którym nie można było osądzić, a wydanego wyroku wykonać; udziela dwór monarszy lub kościół katedralny; ochrona przed zemstą lub wykonaniem arbitralnym wyroku;


- azyl wojewodziński:

- glejty – zapewniały nietykalność osobistą ( tzw. listy żelazne)


- listy inhibicyjne – zakazujące pozywania danej osoby przez oznaczony sąd lub wstrzymujące rozpatrzenia sprawy na określony czas ( np. do chwili wyzdrowienia pozwanego); zniesione przywilejem nieszawskim


- amnestia lub zastosowane w konkretnym przypadku prawo łaski.


  1. POSTĘPOWANIE PRZED SĄDEM


181. Strony i ich zastępcy.


- w procesie skargowym uczestniczą:


- zdolność sądowa – prawo bycia stroną w procesie

- zdolność procesowa – możność działania w procesie osobiście, a nie przez zastępców.


- Zdolność sądowa odpowiadała zdolności prawnej w prawie prywatnym, a zdolność procesowa – zdolności do czynności prawnych.


OGRANICZENIE ZDOLNOŚCI PROCESOWEJ:


ZAWIESZENIE PRCOESÓW PRZECIW NIELETNIM:

- strona była zobowiązana osobiście uczestniczyć w procesie; wyjątki – zastępstwo procesowe:


- rzecznik – pomaga w przestrzeganiu wszystkich reguł proceduralnych; z czasem przekształcenie w zastępców procesowych – ustanawiani wobec sądu, ale kobiety – w domu; duchowni – pisemnie.


ZASTĘPSTWO:


182. Właściwość sądu.


- sądem właściwym w procesie skargowym był sąd pozwanego (actor sequitur forum rei)

- chłop odpowiadał tylko przed sądem swojego pana.

- w XIV w. – statuty kazimierzowskie wyłączały z ww. zasady: podpalenie i gwałt; sądy królewskie

- Od XV w. za zranienie lub zabójstwo szlachcica przez mieszczanina obwiniony odpowiadał przed sądem królewskim.

183. Skarga i pozew.


- proces skargowy rozpoczynał się skargą powoda wniesioną przed sędziego i zwaną żałobą – nakaz wezwania oskarżonego.


- pozew ( citatio) – formalne wezwanie strony na rozprawę do sądu; dokonywane przez komornika; pozew ustny; pozew pisemny – właściwy dla szlachty osiadłej ( od XV w. obowiązkowy); ustny wyjątkowo – gdy pozwany był na dworze i podlegał sądowi królewskiemu, proces z licowaniem


- XIV w. – ustala się konieczna treść pozwu – błąd powoduje niesprawność.


- o dokonanym pozwaniu woźny składał relację do ksiąg ( dowód złożenia pozwu)


184. Terminy i odroczenia.


- rok – termin na który pozwany miał stawić się do sądu.


- dylacja – odroczenie sprawy; przesunięcie na termin następny; odroczenie poprzez nieobecność jednej ze stron, którą usprawiedliwiały: choroba, zajęcia publiczne, sprawa „o większe” w tym samym czasie w innym sądzie.

- pozwany: nie stawia się na 1 i 2 roku bez usprawiedliwienia – kara sądowa; 3 termin – rok zawity – pozwany jeśli się nie stawi przegrywa sprawę;

- powód: przegrywa sprawę jeśli nie stawił się w pierwszym terminie.


185. Rozprawa.


POWÓD PRZEDSTAWIA ŻĄDANIE SKARGI


SWOJE STANOWISKO WYJAŚNIA POZWANY (ODPÓR)


JEŚLI POZWANY UZNAŁ ŻĄDANIE PODZWU SĄD WYDAJE WYROK ZGODNY

Z ŻĄDANIEM SKARGI; JEŚLI NIE – WDANIE SIĘ W SPÓR (LITIS CONTESTATIO)


JEŚLI POZWANY NIE ZASŁONIŁ SIĘ EKSCEPCJAMI SĘDZIA USTALA NASTĘPNY TERMIN

NA PRZEDSTAWIENIE DOWODÓW



­- ekscepcje peremptoryjne – powodują oddalenie pozwu – ekscepcja przedawnienia (dawności); ekscepcja fatalia iuris – powód nie popierał sprawy przez rok i 6 tygodni;


- ekscepcje dylatoryjne – powodują odroczenie sprawy ( niewłaściwość sądu; ograniczenia zdolności procesowych chłopów i kobiet – wystąpienia bez asysty)


186. Bliższość do dowodu.


- przeciwdowód był niedopuszczalny chyba że strona mająca pierwszeństwo upadła w dowodzie

- hierarchia ważności: dokument – świadek – przysięga strony.

- pierwszeństwo w przedstawieniu dowodu ma strona wyższa społecznie; przy równej pozycji zazwyczaj pozwany ma pierwszeństwo;

- formalna teoria dowodów – dążenie do określenia prawdy formalnej nie materialnej.

- prawidlnik – wyznaczona przez sąd osoba zaufania publicznego do przeprowadzenia postępowania dowodowego ( przyjmuje przysięgę, przesłuchuje świadków, przyjmuje tzw. wstecz)

187. Środki dowodowe.


PRZYSIĘGA


WSPÓŁPRZYSIĘŻNICY


ORDALIA


WSTECZ


ŚWIADKOWIE


DOKUMENT


188. Wyrok


- kończy proces; publiczne ogłoszony – początkowo ustny; od połowy XIII w. na żądanie pisemny

- wyroki przedstanowcze – postanowienia zapadające w toku sprawy ( np. odroczenie terminu)

-wyrok końcowy- stanowczy; klauzula „wieczystego milczenia” przegrywającego


- strona wygrywająca składa na rzecz sędziego opłatę – trzesnym ( pamiętne )






189. Środki odwoławcze od wyroku




- Sądy niższe zwracały się do wyższych z zapytaniem w sprawach prawnych, które wynikły w toku procesu.


190. Postępowanie polubowne.


- sprawa z zakresu prawa prywatnego lub o przestępstwo prywatne mogła być umorzona w każdym czasie przez zawarcie ugody między stronami.


- jednanie - postępowanie polubowne; przyspiesza rozstrzygnięcie sporu.


D) POSTĘPOWANIE EGZEKUCYJNE


191. Egzekucja osobista.


- początkowo szybka; zaraz po wydaniu wyroku z braku rękojmi.

- celem wywarcie presji na stronę pokonaną w procesie i zmuszenie jej do wykonania wyroku.

- przedmiotem egzekucji była osoba dłużnika – jego wolność.


192. Egzekucja majątkowa.


- początkowa skierowana przeciw ruchomościom – ciążenie ( ciąża) – bydło, trzoda i inne dobra.

- egzekucja nieruchomości gdy ruchomości nie zaspokoiły pretensji; polegała na sądowym wwiązaniu w odpowiednią nieruchomość jeśli nie starczał majątek to przeciw osobie.

- dokonywana przez komorników.


E) POSTĘPOWANIE SPECJALNE


193. Proces o zbiegłych poddanych.


- obok procesu granicznego należy do procesów specjalnych

- zakaz chwytania ich bez zezwolenia władcy ziemi (usunięcie samopomocy)

- toczył się przed księciem na wiecu;

- skarżący musiał zapewnić sobie 6 współprzysięgłych

- uproszczony tryb rewindykacji poddanych z dóbr książęcych ( wystarczy pismo władcy o zwrot )

Rozdział szósty: Prawo sądowe Rzeczypospolitej szlacheckiej


II. PRAWO PRYWATNE


  1. OSOBY


292. Osoby fizyczne i prawne.

- od drugiej połowy XVII:




- ukształtowanie się jednolitego wieku – lat sprawnych w XVI w.



- lata sprawne kończą się w 24 roku życia – lata dojrzałe ( zdolność do wszystkich działań prawnych); w prawie miejskim: sprawne 14 lat; lata roztropne – 21 lat.


Osobowość prawna – biskupstwa, kapituły, klasztory, miasta – reprezentowane przez władze miejskie i cechy; gromady – w prawie wiejskim.


Pełną zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych – posiadały osoby spośród szlachty, które cieszyły się dobrym imieniem i czcią ( tracone przez skazanie na karę hańbiącą, 3 x oskarżenie, zajmowanie się handlem w mieście)


cudzoziemcy – mogli przekazać spadek tylko osobom mieszkającym w Rzeczypospolitej; inaczej przechodził na rzecz króla; usuwane poprzez układy międzynarodowe, przywileje jednostkowe; zakaz nabywania dóbr nieruchomych na własność jak i prawem zastawu; posiadanie nakazywano sprzedać.


293. Ustawy amortyzacyjne.


- XVI w. – zakaz dysponowania w drodze testamentu dobrami nieruchomymi ( przeciw Kościołowi)


- ustawy amortyzacyjne – ograniczały instytucje kościelne w nabywaniu ziemi; nie zmieniały stanu już posiadania.


  1. MAŁŻEŃSTWO I RODZINA


294. Zawarcie małżeństwa i jego ważność.


- w 1577 r. Polska przyjmuje postanowienia soboru trydenckiego – obowiązkowa forma kościelna małżeństwa; inne – małżeństwo tajemne – nieważne, ale nadal zawierane.


- w kościele katolickim brak rozwodów, jedynie – unieważnienie małżeństwa; gdy przeszkoda zrywająca – brak świadomego oświadczenia woli, pod przymusem, błąd co do osoby, nie mógł zawrzeć ten, kto nie może świadome wyrazić wolę – np. chory umysłowo, nierówność stanowa – gdy jedna ze stron o tym nie wie ( błąd co do przymiotu)


przeszkody wzbraniające – zabraniały małżeństwa, ale już zawarte gonie czyniły nieważnym; różnorodność wyznania wśród chrześcijan, dalsze pokrewieństwo przy braku dyspensy.


- separacja od stołu i łoża – stała lub czasowa


295. Stosunki majątkowe między małżonkami.


- ziemskie prawo majątkowe małżeńskie rozpatrywane przez sądy świeckie

- intercyza – umowa określająca szczegółowo co złoży się na wyprawę ( wysokość posagu i wiana); wpisywane do ksiąg sądowych.

- po śmierci ojca obowiązek wyposażenia córek przechodzi na braci ( równowarty posagowi córek wyposażonych przez ojca); jeśli bracia utracili dobra po ojcu – obowiązek wyposażenia córek mają wierzyciele.


- wierzyciele nie mogli pozbawić wdów wiana; wg Konstytucji 1588 – nie mogli pozbawić tych dóbr jeśli wpis długów nie był wcześniejszy niż oprawy wiana.


- w prawie miejskim stosunki małżeńskie regulują:


- w prawie wiejskim: różnorodność form; najczęściej wspólność majątkowa – wzajemne zapisy; wspólność dorobku:


296. Stosunki majątkowe między rodzicami i dziećmi w prawie wiejskim.


- niedziały na skutek wzrostu rodziny i wpływu administracji dominalnej uległy likwidacji.


- wydział – część nadziału rodziców i inwentarza wydzielany dziecku na wypadek ożenku/wyjścia za mąż; jeśli podeszłych rodziców nie mogą już pracować; przekazywali gospodarstwo dzieciom z zastrzeżeniem ( wymowa ) – mieszkanie i opał, ilość żywności, obrona, obowiązek pogrzeby; wpisywane do ksiąg wiejskich.


297. Przysposobienie; dzieci nieślubne.


- celem przysposobienia (adopcji) było przekazanie spadku adoptowanemu; ten dziedziczy także w swojej rodzinie; kobieta przysposabiała za zgodą krewnych:


bękart – dziecko z nieprawego łoża; bez prawa dziedziczenia po ojcu; noszenia nazwiska; ani korzystać z praw szlacheckich; niemożność legitymacji dzieci nieślubnych – do 1578 r. mógł jedynie król; potem jedynie legitymacja dzieci mieszczan.


298. Opieka i kuratela.


- inwentarz podstawą rozrachunku opiekuna z podopiecznymi z chwilą ustania opieki.

- obowiązek wykształcenia nieletnich pupilów; możliwość odsunięcia.

- kurator – dla osób mających lata sprawne, a nie dojrzałe; dla chorych obłożnie, starych, marnotrawców ( przez króla); dla dojrzałych już panien, separowanych, wdów – ze współdziałaniem.


  1. WŁASNOŚĆ I INNE PRAWA RZECZOWE


299. Posiadanie.


- ochrona posiadania dóbr ziemskich – wybicie z dóbr – przed sądem grodzkim w ciągu miesiąca od daty dokonania gwałtu.


- skrutynium – dochodzenie na miejscu; w razie stwierdzenia wybicia wprowadzenie powoda w posiadanie dóbr bez badania tytułu jego posiadania ( przeciw zajazdom)


300. Własność.


- szlachecka własność ziemska – własność alodialna.


- własność typu lennego – utrzymuje się na pogranicznych królewszczyznach (ziemie ruskie); zobowiązanie do służby wojskowej ziemian – szlachty zależnej od starosty bez praw politycznych.


- własność warunkowa – w niektórych latyfundiach magnackich; osiadła szlachta zależna ( mani )- bez praw politycznych; dzierżenie na prawie lennym i podlegała ( także sądowo) swoim panom – wyraz umocnienia magnaterii.


- grunty folwarczne stanowią przedmiot niepodzielnej własności panów

- ziemie dzierżone przez chłopów poddanych- przedmiot użytkowania ( zwykle dziedzicznego) – utrata charakteru własności podległej z wzrostem poddaństwa.


- dobre prawa do ziemi - prawo do dziedziczenia i dysponowania za życia przyznawane ludności wiejskiej ( m.in. królewszczyzn); „prawo zakupne”; dzierżawy wieczystej ( emfiteuza); kontrola dominalnych sądów wiejskich.


- zachowane inne formy własności podległej: sołectwa, wójtostwa, gospodarstwa olędrów, młyny.


- w dobie nowożytnej własność działek miejskich i podmiejskich na własność alodialną – obciążający ją czynsz na rzecz króla (miasta królewskie) lub pana miasta (miasta prywatne)


- o przeniesieniu własności decyduje wpis do ksiąg sądowych ( do sądu właściwego z prawem wieczności )


301. Ordynacje.


ordynacje – wyjęcie określonego kompleksu dóbr spod ogólnych norm prawa i oparcie jego bytu na specjalnym statucie:




302. Schyłek prawa bliższości.


- skrócenie terminu zgłoszenia zamiaru pierwokupu do 6 tygodni

- wykluczenie prawa bliższości przy darowiznach i zamianach.


- w prawie miejskim: alienacja prawidłowo zeznana nie wymaga zgody przyszłych spadkobierców

- w prawie wiejskim: zastrzeżenie pierwokupu dla zbywcy lub jego dziedziców, jeśli nabywca ziemi lub jego spadkobiercy zechcą ją sprzedać.


- zakaz sprzedaży nieruchomości miejskich duchownym i szlachcie ( możliwość przymusowego wykupu)


- konieczna zgoda pana w miastach prywatnych na alienację ( połowa XVII w.)


303. Ograniczone prawa rzeczowe na rzeczy cudzej.


- ciężary realne polegające na obowiązku dokonywania periodycznych świadczeń przez aktualnego posiadacza obciążonego gruntu na rzecz osoby uprawnionej:


renta wieczysta – gdy kupujący ( wierzyciel rentowy, rentier) nabywał za pewną sumę pieniędzy od właściciela nieruchomości ( sprzedawca nieruchomości, dłużnik rentowy) określony i periodyczny dochód z jego nieruchomości; dłużnik nie może skupić renty, a wierzyciel żądać zwrotu sumy; stosunek nierozerwalny – płacony wiecznie – także spadkobiercom wierzyciela.


renta wykupna – wyderka; dłużnik miał prawo spłacenia sumy ciążącej na dobrach przez co uwalniał się od obowiązku świadczenia; bardziej korzystny dla dłużnika – nie może być zmuszony do zwrotu sumy pożyczonej.


304. Hipoteka.


- rozwój zastawu bez dzierżenia – hipoteki

- powstaje w wyniku umowy wierzyciel-dłużnik (właściciel majątku) wpisywana do księgi sądowej

- ustawa o ważności zapisów (1588); reguluje zasady hipoteki:


  1. SPADKI


305. Ograniczenie testowanie i dziedziczenie beztestamentowe w prawie ziemskim.


- od XVI w. ograniczenie spadkobrania testamentowego, skierowane przeciw Kościołowi.

- Konstytucje sejmowe wprowadziły ogólny zakaz rozporządzania dobrami nieruchomymi w drodze testamentu: tylko pieniądze i ruchomości; konieczna zgoda sejmowa dla nieruchomości.


- ograniczenia praw kobiet w dziedziczeniu dóbr nieruchomych ( dla utrzymania majątku w rodzinie)

- czwarcizna – dobra ojczyste dziedziczyli w ¾ synowie, a córki w ¼ całości dóbr; macierzyste – równo

306. Miejskie prawo spadkowe.


- różni się od prawa ziemskiego – jednakowe działy spadkowe dla kobiet i mężczyzn.

- wyjątki:


- swoboda dyspozycji poprzez testament nabytym majątkiem nieruchomym.


  1. ZOBOWIĄZANIA


307. Powstanie i umocnienie zobowiązań.


- w prawie ziemskim – pisemna forma umów – wpisywane do ksiąg sądowych- rozpowszechnienie.

- umowy symbole utrzymują się w prawie miejskim, a zwłaszcza wiejskim.


- umocnienie zobowiązań: przesunięcie odpowiedzialności z osoby dłużnika na majątek ( zanik załogi, łajania czy poręczeń życiem czy zdrowiem); wzrost znaczenia zakładów, rękojemstwa, zastawu.


308. Rodzaje zobowiązań.


- umowa kupna-sprzedaży


- pożyczka – w prawie wiejskim reglamentowana przez ustawy i zwyczaje wiejskie; niekiedy ograniczany kredyt w karczmie.


- Kościół dopuszcza pobieranie odsetek w umiarkowanej wysokości ( kredytu na cele handlowe bądź przemysłowe)


- weksle – skrypty dłużne na okaziciela; abstrakcyjne zobowiązanie bez podania przyczyn jego powstania.


- rozwój spółek zawieranych w celach handlowych; wspólnicy wnoszą wkłady pieniężne i dzielą się dochodami.


- umowy o dzieło i o pracę – duże znaczenie w prawie miejskim; o dzieło – zobowiązania do starannego wykonania zlecenia – możliwa kara konwencjonalna + zwrot zadatku; o pracę – willkierze starają się zapobiec porzuceniu pracy przed terminem ( zwrot dwójnasób pobranej dotąd płacy)


III. PRAWO KARNE.


  1. PRZESTĘPSTWA


309. Przestępstwa publiczne i prywatne.


podział na:

- w prawie wiejskim: podział podobny – publiczne: przeciw władzy – bunt, zbójnictwo; przeciw dworowi pana i jego interesom, przecie religii, moralności i dobrym obyczajom, interesom gromady- z inicjatywy władzy dominalnej; pozostałe – z inicjatywy pokrzywdzonego.


- w prawie miejskim: kryterium przestępstw była kara: kara publiczna i kara prywatna plus grzywna sądowa (mulkta)


- zakaz jednania przy mężobójstwie – jeśli krewni zabitego nie wystąpili z oskarżeniem to płacili karę państwową w wysokości główszyczyny; w braku krewnych –skarga posiłkowa ( subsydiarna) wnoszona przez starostę


- stosowanie kar publicznych w przypadku zabójstwa


- obowiązek udziału w procesie delatora ( ten co doniósł o popełnieniu przestępstwa) w sprawach o zbrodnię zdrady lub obrazy majestatu; w razie nieudowodnienia winy delator ponosił karę jaka groziła oskarżonemu ( ochrona szlachty przed zemstą króla)


310. Związek przyczynowy i wina.


- od schyłku XV w. rozróżnienie winy umyślnej i winy nieumyślnej przy przestępstwie zabójstwa; bez odróżnienia winy nieumyślnej od przypadku;


- w prawie miejskim odróżnienie także przypadku ( grozi tylko kara prywatna)


311. Okoliczności wyłączające przestępność; zwolnienie od kary.


- bezkarność zabójstwa na infamisie lub banicie bez glejtu, złodzieju w czasie popełniania przestępstwa.


- bezkarność zabójstwa plebejusza podającego się za szlachcica – ochrona stanu szlacheckiego.


- bezkarność zabójstwa lub zranienia w ramach pełnienia obowiązków urzędowych w celu zachowania spokoju społecznego.


- ograniczenie „początku” w prawie ziemskim do granic obrony koniecznej; z wyjątkiem „zasięścia drogi” – można otworzyć siłą.


- stan wyższej konieczności – zwolnienie z wymierzenia kary.


312. Rodzaje przestępstw.


PRZESTĘPSTWA PUBLICZNE:


  1. Crinmen laesae maiestatis – wyłącznie w stosunku do osoby króla; bez rodziny

  2. Zdrada ojczyzny – bunty w porozumieniu z nieprzyjacielem, zdrada tajemnicy państwowej, poddanie wrogowi zamku; zawiązanie rokoszu.

  3. Przestępstwo przeciw religii – nie karano od połowy XVI w. przejścia na inne wyznanie chrześcijańskie; czary.

  4. Przestępstwa przeciw moralności i dobrym obyczajom – homoseksualizm, cudzołóstwo – kara śmierci; tolerowana prostytucja uprawiana zawodowo

  5. Kradzież na szkodę skarbu publicznego - publiczne od 1710; fałszowanie monety krajowej – zawsze przestępstwem publicznym – ciężkim.

  6. Bunty i spiski przeciw władzom miejskim ( w prawie miejskim)

  7. Przestępstwa przeciw obowiązującym przepisom pracy ( w prawie miejskim i wiejskim)

  8. Przestępstwa przeciw pokojowi i porządkowi publicznemu – wszelkiego rodzaju gwałty; napady zwłaszcza na drogach – kwalifikowana kara śmierci.


PRZESTĘPSTWA PRYWATNE


  1. przeciw życiu i zdrowiu: zabójstwo – umyślne „kryminalne” karane ścięciem i nieumyślne „cywilne” – kara wieży dolnej 1 rok i 6 tyg. i główszczyzna na rzecz rodziny zabitego; kwalifikowane formy zabójstwa: ojcobójstwo; małżonkobójstwo, dzieciobójstwo i krewnobójstwo – czasem także infamia i konfiskata majątku

  2. pojedynek – karany gdy bez zgody udzielonej przez króla; karalność samego wyzywania na pojedynek ( od 1588); mimo tego powszechne.

  3. Przestępstwa przeciw wolności i czci. Porwanie – rapt – porwanie kobiety ( kara infamii); potwarz-kalumnia.

  4. Przestępstwa przeciw mieniu – kradzieże – zwykłe lub kwalifikowane ( m.in. z włamaniem lub przy użyciu broni; przestępstwo hańbiące ( stąd kara śmierci przez powieszenie); fałszowanie pieniędzy, miar i wag – przestępstwa hańbiące.


313. Udział w przestępstwie.


- ujednolicenie zasad odpowiedzialności osób biorących udział w popełnieniu przestępstwa; zasada równej kary dla wszystkich współsprawców – niestosowana.


- odpowiedzialność indywidualna – w prawie ziemskim, miejskim i wiejskim; odpowiedzialność zbiorowa wyłącznie jako środek ochrony stanu szlacheckiego np. odpowiedzialność reprezentacyjna- np. kara śmierci dla burmistrza i jednego z rajców w wypadku samowolnego ukarania śmiercią szlachcica przez sąd miejski z powodu gwałtów popełnionych na terenie miasta.


- prawo wiejskie: odpowiedzialność rodziców i gospodarzy za złe prowadzenie się dziczy czy służby.


  1. KARY


314. Zasady wymiaru kary.


- przynależność stanowa przestępcy i poszkodowanego decydują o złagodzeniu lub zaostrzenia kary.


- na złagodzenie kary wpływa: okazana przez winnego skrucha lub uzyskanie przebaczenia ze strony pokrzywdzonego.

- na zaostrzenia kary wpływa: recydywa, ofiara pochodzi z wyższego stanu niż sprawca, premedytacja, schwytania na gorącym uczynku.


- zaostrzenie represji karnej; popularyzacja kary śmierci – kara ogólna; praktyka sądów wiejskich znacznie bardziej łagodna – potrzebne ręce do pracy, ale szerszy zakres penalizacji.


- łączenie kar świeckich i kościelnych.







315. Podział kar.


- w prawie ziemskim ustalił się podział kar na kary kryminalne ( kara śmierci, kary mutylacyjne, kara infamii) i kary półkryminalne – kary cywilne.


KARA ŚMIERCI


KARY MUTYLACYJNE


INFAMIA I BANICJA


KARY NA CZCI


KARA POZBAWIENIA WOLNOŚCI


PUBLICZNE KARY MAJĄTKOWE


PIENIĘŻNE KARY PRYWATNE


IV. POSTĘPOWANIE SĄDOWE.


315. Uwagi ogólne.


- różnorodność procedur:


- w sądownictwie szlacheckim procesy specjalne ( np. proces graniczny, o zbiegłych poddanych i inne)

- własne sądy wspólnot etniczno-wyznaniowych ( żydowskie, ormiańskie)

PROCES ZIEMSKI:


- proces inkwizycyjny - w prawie miejskim u schyłku XV w; zeznania wymuszone na torturach;

wykształcenie się odrębnego procesu karnego.


  1. ZASTĘPSTWO PROCESOWE


317. Palestra.


- istnieli zastępcy ustawowi ( opiekunowie) oraz zastępcy osób prawnych.

- zastępcy z urzędu

- płatni zastępcy procesowi – prokuratorzy; samodzielny zastępca- patron; pomocnik – dependent

- ograniczenie patrona do sądu, w którym występował.

- sposób pełnienia zawodu określony w ordynacjach królewskich.

- w Trybunale Koronnym palestra musiała być złożona ze szlachty osiadłej.


  1. POSTĘPOWANIE PRZED SĄDAMI


318. Pozew.


- pozew pisemny – przeciw szlachcie osiadłej, patrycjatowi miejskiemu.

- pozew ustny – przeciw szlachcie-gołocie, procesy miejskie i wiejskie.

- wymuszana relacja o dostarczeniu pozwu od woźnego wpisywana do ksiąg sądowych;


-regestr – wokanda; księga do której wciągany był pozew – warunek konieczny rozprawy sądowej; wg kolejności wpisu wywoływano sprawy.


319. Terminy i dylacje.


- Formula processus wprowadza zasadę że już drugi termin jest już zawity;

- systematyzacja dylacji:


- niestawiennictwo prowadzi do utraty terminu i poniesienia kosztów sądowych ( a nie upadek sprawy jak dawniej) – w sądach miejskich.


- w sądach ziemskich: powód niestający w terminie płaci niestanne, a pozwany może zostać ponownie pozwany przez niego.


320. Środki dowodowe.


- wzrost znaczenia w sprawach karnych skrutynium – śledztwo przeprowadzane przez sąd z inicjatywy pokrzywdzonego bądź specjalnego urzędnika ( instygator ), który przedstawiał dowody winy i świadków oskarżenia; niejednokrotnie przeprowadzane potajemnie.

- w najcięższych sprawach ( obok delatora) wnosić skargę subsydiarną


- rug – urzędnik pański lub rugownik na zebraniu wiejskim przepytuje pod przysięgą kolejno wszystkich mieszkańców; wyroki od razu na rugu – specjalny rodzaj sądu; do rozbijania gromad.

321. Rozprawa.


- od XVI w. rozprawa w sądach szlacheckich dzieli się na trzy stadia:


- w sądach miejskich:


- w procesie skargowym dowodów dostarczały same strony, a sąd ogranicza się do ich oceny; aresztowanie dokonywane przez powoda i na jego koszt


- pierwszeństwo do dowodu zaczęto przyznawać stronie, która zaofiarowała lepszy dowód; dowód równej wartości – zależne od stanu, a potem pierwszeństwo dla pozwanego.


322. Wyrok.


- wyrok stanowczy – po zakończeniu sprawy; ostateczny; zapadające w czasie sprawy – postanowienia;


- wyrok wpisywano do księgi ( sentencjonarz) po podpisaniu przez sędziów ogłaszano stronom.


- dekret – pełen tekst wyroku ( zapiski z senetencjonarza, akta sprawy, wskazówki sędziów) do księgi dekretów.


- postępowanie zaoczne – proces niestanny, kontumacyjny – gdy pozwany się nie stawi na drugi termin; wyrok zaoczny - kondemnata; stosowanie banicji procesowej - powoduje utratę zdolności procesowej.


323. Środki prawne przeciw wyrokom.


- wprowadzenie apelacji – środek zwyczajny służący do zmiany lub uchylenia niesłusznego – zdaniem jednej ze stron wyroku; proces ziemski; zawarta w Formula processus; w zasadzie tylko od wyroków stanowczych.


- Trybunał Koronny rozpatruje apelację od wyroków sądów ziemskich, grodzkich, podkomorskich,.


- złożenie apelacji wstrzymuje egzekucję wyroku do czasu ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy


- w sądach wiejskich w królewszczyznach chłopi mogli odwołać się do ławy wiejskiej tzw. sądu zamkowego, a od niego do sądu referendarskiego; w dobrach prywatnych – do sądu pana – zawsze ostatnia instancja


- Formula processus znosi naganę sędziego; wprowadzenie mocji – wstrzymuje jedynie sądzenie sprawy w jakiej sędzia został naganiony; sędzia był zobowiązany do zwrotu kocza oraz prywatnej kary pieniężnej na rzecz naganiającego; przeciw sędziom ziemskim, grodzkim i podkomorskim rozpatruje Trybunał Koronny.


- gravamen – szczególny rodzaj mocji zapobiegający nadużyciom sędziego ( odmawia przyjęcia apelacji lub mocji); pozwanie sędziego przed sąd wyższej instancji ( nie wstrzymuje wykonania wyroku)


- wznowienie procesu – nadzwyczajny środek prawny; gdy znaleziono nowe dokumenty o których nie wiedziała strona przed wydaniem wyroku oraz w razie skasowania wyroku przez dekret nowego kompletu T.K


- Male obtentum – przeciwko wyrokowi zaocznemu; wyrok niewłaściwie podstępnie uzyskany; sąd bada okoliczności wydania wyroku; możliwe wydanie polecenia ponownego rozpatrzenia spraw.


324. Proces w sprawach karnych.


- odrębny proces karny w sądownictwie miejskim wynik recepcji Constitutio Criminalis Carolina.

- ww. wprowadza proces inkwizycyjny:


325. Ułaskawienie i łagodzenie kary.


- prawo ziemskie dąży do ograniczenia prawa łaski królewskiej w odniesieniu do szlachty ( zwłaszcza zasądzonych na wieżę dolną w sprawach zabójstwa między szlachtą)

- prawo łaski w stosunku do szlachty przeszło na sejm.

- od końca XV. zakaz wydawania przez króla glejtów (listów żelaznych) osobom skazanym;

- prawo magdeburskie nie zna ułaskawienia ani złagodzenia kary, ale w polskim prawie miejskim i wiejskim stosowane:

  1. POSTĘPOWANIE EGZEKUCYJNE


326. Egzekucja wyroków sądów szlacheckich.


- warunkiem wszczęcia był prawomocny wyrok, odmowa jego dobrowolnego wykonania oraz nieprzedawnienie wyroku ( 3 lata i 3 miesiące do chwili wydania)


- Formula Processus wprowadza egzekucję z nieruchomości; zastępuje z ruchomości:


- w postępowaniu wobec szlachty-posesjonatów – element perswazji – poprzez kary pieniężne nie siłę – rolę organów egzekucyjnych pełnią woźni oraz świadkowie-szlachcice, urzędnicy grodzcy i pachołkowie starościńscy.


Egzekucja z nieruchomości - cztery etapy postępowania:


  1. wysłanie woźnego z dwoma świadkami do dóbr egzekwowanych w celu wwiązania strony zwycięskiej w procesie; jeśli pozwany nie dopuszcza ( odbicie wwiązania) woźny składa z tego relację (protest) w aktach swojego sądu; strona wygrana składa specjalny pozew przed sąd grodzki; ten ustanawia zakład potrójny – sześciokrotna wartość pretensji głównej – zarządzenie ponownej intromisji.


  1. ponowna próba wwiązania; gdy odbicie – starosta zarządza zapłatę poprzedniego zakładu ( po połowie dla wygranego i starosty) i zarządza rumację – usunięcie siłą; groźba banicji



  1. próba dokonania rumacji ( bez użycia siły) w razie odmowy obłożenie banicją na rok.



  1. dokonanie rumacji przy pomocy uzbrojonych pachołków starościńskich; gdy siły za małe powiatowe pospolite ruszenie – zajazd – możliwość stosowania wszelkich form przymusu.