DOBA STAROPOLSKA W HISTORII JĘZYKA POLSKIEGO.

• czas trwania: od około połowy XII w. do przełomowych dziesięcioleci XV i XVI w.,

• umowny rok otwarcia doby staropolskiej to 1136 – papież Innocenty II wysyła do arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba bullę zabezpieczającą majętności arcybiskupstwa – tekst zawiera przeszło 400 włączonych w tekst łaciński polskich nazw osobowych i miejscowych,

• wstępna faza rozwoju literackiej odmiany języka ogólnego z ośrodkiem głównie w Krakowie,

• język polski był zróżnicowanym wewnętrznie zespołem zbliżonych do siebie gramatyką i słownictwem regionalnych gwar,

• język polski narodowy wyodrębnia się i określa w opozycji do innych języków narodowych, jest to język określonego etnicznie zbiorowiska z właściwym sobie i niepowtarzalnym systemem gramatycznym i słownictwem,

• trudności kształtowania się języka ogólnego - rozbicie dzielnicowe i silne wpływy niemieckie (osadnictwo),

• nadal trwają wpływy czeskie,

• wahania zasięgu terytorialnego (Śląsk, Ziemia Lubuska, Pomorze, ekspansja na wschód),

• rozwojowi języka sprzyja spolszczenie się duchowieństwa i wprowadzenie języka polskiego do niektórych czynności kościelnych, ożywienie życia umysłowego (podniesienie poziomu szkolnictwa, założenie Akademii Krakowskiej), wzrost demokracji szlacheckiej,

• najważniejsze zabytki: Bogurodzica, Kazania świętokrzyskie, Psałterz floriański, Kazania gnieźnieńskie, roty przysiąg sądowych, Psałterz puławski, Biblia szaroszpatacka (Królowej Zofii), Rozmyślania przemyskie, Legenda o św. Aleksym, wiersz Słoty, Satyra na leniwych chłopów, Rozmowa mistrza Polikarpa.

System fonologiczny:

• XIV w. – ustala się akcent inicjalny,

• XV/XVI w.

• przesunięcie akcentu na drugą sylabę od końca,

• przekształcenie się iloczasu w różnicę barwy,

• zamiast samogłosek długich – pochylone.

• XII-XIV w. – rozwój i przemiany samogłosek nosowych,

• pod koniec XVI w. zakończył się proces kontrakcji w czasownikach,

• zmiany grup Ir; yr – er

• mieszanie grup iN, yN, En,

• ky, gy  k’i, g’i (IV palatalizacja),

• ‘ew  ‘ow,

• wyrównanie formacji wcześniej zawierających jery,

• 2 poł. XV w. – upraszczanie się grup spółgłoskowych (w konsekwencji zaniku jerów),

• proces ubezdźwięcznienia wstecznego rozpoczął się przed wiekiem XV i w ciągu tego stulecia zakończył,

• upraszczanie się grup spółgłoskowych.

Zmiany w systemie fleksyjnym:

• nadal kształtują się nowe deklinacje rzeczowników oparte na kryterium rodzajowym,

• odmiana prosta przymiotników – tylko w funkcji orzecznika,

• w orzeczniku pojawiają się imiesłowy bierne,

• w odmianie złożonej – mieszanie końcówek N i Msc l.p. r. m. i n.,

• w D l.p. r. ż. Końcówka –ej,

• odmiana zaimkowo-rodzajowa wpływa na odmianę złożoną  mieszanie się N i Msc,

• XV w. – liczebniki – nowa odmiana liczebników zbiorowych,

• nowe formy czasu teraźniejszego czasownika być,

• przekształcanie się starych form czasownikowych w nowe,

• zanik liczy podwójnej.

Zmiany w systemie słowotwórczym:

• język polski zaczyna się rozwijać w jego odmianie samodzielnej,

• wzrost produktywności przyrostków, głównie oznaczających wykonawców czynności,

• pojawiają się sufiksy zapożyczone,

• masowy rozwój nazw osobowych.

Zmiany w systemie składniowym:

• orzecznik w N,

• ograniczenie użycia C,

• rozszerzenie i zmiana niektórych połączeń przyimkowych w funkcji dopełnień,

• połączenia syntetyczne zastępowane przez analityczne,

• ograniczenie użycia imiesłowów na –ąc do funkcji równoważników orzeczenia,

• imiesłowy na –ący, -ąca, -ące w roli przydawki orzecznika – koniec XV w.,

• zanik wielu spójników, zaimka jiże, niektórych partykuł,

• zmiany w składni liczebników,

• XVI w. – przyimek Ku ustępuje przyimkom na, do,

• w XIV w. rzadko, w XV częściej pojawia się dawny zaimek pytajny który,

• mowa niezależna.

Charakterystyka zasobów leksykalnych polszczyzny:

• przypuszczalnie – ok. 15000 wyrazów,

• zawołania szlacheckie,

• nazwy dostojeństwa,

• nazwy zawodowe,

• nazwy pokrewieństwa,

• nazwy materiałowe i dotyczące pochodzenia materiałów,

• nazwy danin, podatków, opłat,

• najstarsza warstwa języka prawniczego,

• wyrazy dotyczące budownictwa,

• rozwój synonimiki,

• neologizmy,

• zapożyczenia z łac., czes., niem.

Funkcjonalna sprawność polszczyzny:

• synonimika raczej uboga,

• wyraz stanów duchowych – prymitywny, niekiedy prostacki,

• produkcja wyrazotwórcza w różnych zakresach żywotna i świadczy o wielkim wysiłku i stałym postępie,

• budowa zdań- przeważnie ociężała, niedołężna, zazwyczaj wypowiedzenia wieloczłonowe z niewyraźnie wskazanym stosunkiem wewnętrznym,

• rozwój trzech stylów językowych: artystycznego, dydaktyczno-normatywnego i praktycznego,

• utwory literackie, kościelno-religijne i świeckie.