Jan Błoński

Mikołaj Sęp Szarzyński a początki polskiego baroku

BIOGRAFIA

1. Współcześni o Szarzyńskim

• Wypowiedzi o Szarzyńskim współczesnych mu ludzi (m.in. brata, Marcina Kromera, Kaspra Niesieckiego, Bartosza Paprockiego)

• Podan niebacznej śmierci na progu żywota

• Rodzina herbu Junosza, duża, rozpleniona. Kłótliwi - spory ziemskie ze Starzechowskimi. Nie wiadomo, kiedy urodził się Mikołaj (ale ok. 1550). Nauki rozpoczął prawdopodobnie we Lwowie w szkole elementarnej - pod nadzorem duchownych, w szkole wyższej mógł poznać nawet grekę. Rektorem szkoły był Benedykt Herbert - wysoki poziom szkoły. Szarzyński w młodości był protestantem.

• Znajomy Szarzyńskiego - Andrzej Bargiel (rektor) razem z innymi dokonał reformy wielu polskich szkół średnich dążąc do ujednolicenia typu humanistycznego gimnazjum katolickiego.

• 21 V 1565 - Sęp na uniwersytecie w Wittenberdze. Czy studiował tam przez wyznanie? Stanisław Starzechowski wyjeżdża do Włoch - towarzyszy mu Sęp. Sęp osobiście lub pośrednio poznał środowisko wybitnie intelektualne i zarazem odważne w skrajności poglądów.

• 1565 - 1568 - luka w biografii

• Kryzys religijny Sępa można prześledzić tylko na osobach trzecich: jedność duchowa Włoch, splendor obyczaju i potęga sztuki sakralnej, integracyjna funkcja religii, odrodzenie mistycyzmu - nawrócenia na katolicyzm.

• 31 stycznia 1568 - Sęp we Lwowie: problemy rodzinne, pożyczki od ojca, zachłanność, fikcyjne pożyczki w celu odzyskania majątku, matactwa ojca

• pierwsze utwory: nagrobki dla wojewody podolskiego Jana Starzechowskiego (1567r.), Pieśń o Fidruszu, Pieśń VI o Strusie (ok. 1571)

• Przebywał w trójkącie Lwów - Sambor - Rzeszów. Pod koniec życia związany z rodziną Kostków. Kontakty ze szlachtą (Starzechowscy), z intelektualistami (księża) - Antonin z Przemyśla (dominikanin, znał Sępa z konfesjonału).

• Przed 1580 Sęp poznał Kostków, nasiąknął religijno-intelektualnymi tendencjami rodziny. Tkwił w ośrodku jezuickiej myśli i działania. Działalność jezuitów w Polsce; ludzie dojrzali początkowo wstępują do zakonów. Zostało niewiele wierszy Sępa z okresu 1567-1581: Nagrobek panu Janowi Starzechowskiemu, renesansowa inskrypcja, rozwinięta w cycerośński okres (1567), nagrobki Kostkówny i Kostczynej - barokowe manierystyczne koncepty, pointa i parabola.

• Pieśń VII - poświęcona Batoremu - nasycenie figur, tropów, paradoksów, zmącenie jasności wypowiedzi 1579-1580. Sonety, pieśni o Batorym, nagrobki Kostków - reprezentują najciekawszego Sępa, nowy styl w literaturze.

• Ostatnie miesiące życia spędził k. Przemyśla, umarł w lipcu lub czerwcu 1581. Jego pisma, bibliotekę zabrał Stanisław Starzechowski.

LIRYKA SĘPA SZARZYŃSKIEGO

1. Gość w kosmosie

• Skupiony i poważny, lecz rozdarty i wewnętrznie niespokojny.

• Płynny żywioł narzuca się w konstatacji nieszczęścia, gdzie bohater stawia czoło trudnościom czy klęsce.

• Woda dla Sępa - żywiołem znaczącym, uwewnętrznionym, symbolicznym. Wiecznie trwająca sława porównana do wiecznie płynącego potoku. Obrazy wody prawie zawsze połączone z nieszczęściem. Woda - herbem Fortuny, losu ujmowanego w swej przypadkowości. W zrządzeniach Fortuny jak w płynącej wodzie nie ma nic trwałego.

• Woda - zmienna, światło - stałem, płomień - drogą ku światłu.

• Fortuna utożsamiana czasem z grzechem. Jad - powracające słowo, szatański ekstrakt grzechu i zmienności. Słodycz, smak - zmysłem grzechu.

• W Rytmach nie ma ani jednego epitetu, określenia koloru, chodzi o przeciwstawienie ciemności i światła. Kosmiczne obrazowanie Sępa; człowiek widziany między żywiołami, między wodą a światłem.

• Lampa, pochodnia - wiara, pobożność, emblemat wartości

• Chłop z kosą - zwiastuje śmierć.

• W psalmach - kosmiczne panoramy, opisy naturalnego ładu. Opozycje ruchu i stałości, światła i cienia.

• Obłoki, chmury - dziedziną zmienności, kojarzą się ze śmiercią.

• Ciemność, cień - synonimy grzechu, lęku. Człowiek cieniem stworzenia, istnieje dzięki słońcu (Bogu).

• Sprawy boskie wyraża świetlistościami. Światło Boga jest czynne. Człowiek (jak planeta) świeci światłem odbitym (język światła).

• Życie, szczęście wieczne wyraża przez zwierciadła. Gradacja światła. Człowiek cnotliwy świeci lampę na cześć światła (Boga) dającego każde światło, zwraca więc ułamkowo to, co dostał.

• Obecność Boga w człowieku objawia się żarem, praca ducha - ciepłodajna. Ogień - oczyszcza, przepala, zbawia. Ogień: łaska Boga - powołuje do życia wiecznego.

• Obrazowanie Sępa składa się albo z kosmicznych prawzorów lirycznych, albo z wyimków codziennego życia.

• Sęp - poeta uczony, książkowy, z ubóstwa obrazowania uczynił cnotę. Umiał wywołać natłok obrazów. Ubóstwo obrazowania plastycznego było cechą poetów renesansu. Odczuwali świat całościowo i jakościowo w nierozerwalnym związku rozmaitych doznań zmysłowych - styl ogólnikowy, abstrakcyjny.

• Humanistyczny wzorzec poezji pojęciowej, mało obrazowej. Materiałem poetyckim Rytmów idee i doświadczenia wewnętrzne, uczucie i dyskurs moralny (z tego punktu widzenia Sęp jest poetą renesansowym).

2. Poezja wnętrza

• Przestrzenią poezji Sępa - kosmos, bohaterem - człowiek.

• Sęp czuje się wrzucony w istnienie, którego obcość przejawia się grozą. Najdotkliwiej przeżywa własną samotność, nie ma się o co oprzeć, nie istnieje dla niego ludzka i społeczna rzeczywistość. Jakby uwięziony w bezkresie, porusza się w pustce zaludnionej jedynie moralnymi emblematami. Sęp żyje wśród znaków i patrzy przez znaki. Pisał epigramaty i epitafia, a nie fraszki, od szczegółu wracał do ogółu.

• Emblematy w jego poezji - cecha barokowa - łączył bujność ornamentacji z metafizycznym znaczeniem, ale tylko emblematyczność obrazowania.

• Nastrój osobistego dziennika w Rytmach. Kochanowski rozumuje sytuacjami. Sęp - wewnętrzne efekty, skutki sytuacji. Jest empirykiem sumienia, czerpie z doświadczenia wewnętrznego, pracuje doznaniami wnętrza, odtwarza duchowy chaos.

• Zmienność, wielorakość ludzkiego „ja”, własnej świadomości. Los i wnętrze jednostki zagadką, bo tyle w niej sprzeczności.

• Porównania Sępa nie mają mocy obrazotwórczej, ilustrują określoną cechę psychiczną. Personifikacje, metafory, alegorie, figury mitologiczne.

• Synekdocha (część za całość), metonimia.

• Tendencja do uduchowienia, spirytualizacji świata, odnoszenie zewnętrznego do wewnętrznego. Uczucie „upostaciowane”, zalegoryzowane, tworzy materię poetycką Sępa. Odwołuje się do rozróżnień teologicznych, z nich snuje poznanie własnego wnętrza. Miłość jest właściwym biegiem ludzkiego istnienia. Duchowe bogacenie się Sępa: pogłębianie się medytacji. Oryginalność tkwi w drodze myślowej.

• Skupienie uwagi na ludzkim wnętrzu z przyczyn religijnych. Odczuwał wielorakość ducha - dowodem rozbicie Boga na własności, cechy, elementy.

3. Świat poruszony

• Tematem wierszy Sępa jest ruch, a nie los ludzki, przymus umierania, łaska i grzech, nicość i Bóg. Śmierć, choć stale obecna w pamięci Sępa, jawiła się zawsze jako warunek losu, a nie cel. Mniej bał się śmierci, mniej pisał o umieraniu niż inni poeci pełnego baroku.

• Uważał, że człowiek został stworzony do życia i miłości doczesnej także, ale zwłaszcza nadprzyrodzonej.

• Śmierć budziła lęk, pogardę, bo utożsamiana była z grzechem, demonem. Walczy zawsze pod sztandarem cnoty. Głęboka żarliwość religijna Sępa.

• Ruch - we wszystkim, co go otacza, czego doznaje odczuwa zmianę. Ruch jest dla niego czymś więcej niż jednym ze zjawisk, jest trybem bytu, formą, w jakiej istnieje rzeczywistość zewnętrzna i duchowa.

• Natura i dusza - w ciągłym poruszeniu. Obrazowanie i wersyfikacja Sępa - pod znakiem ruchu. Dwie cechy ruchu: szybkość i zmiana - odtwarza je Sęp. Jeśli nawet wszechświat jest porządkiem, to porządkiem zmiany. Akcentuje ruch, potęgę zmiany. Wnętrze człowieka, sumienie - dziedziną zmiany.

Ruch a poezja

• Ruch jest wszędzie. Sęp umiał zdynamizować opis, fascynacja ruchem. Zaciemnia zrozumienie i uniezwykla skojarzenia po to, aby obraz natchnął bezpośrednio czytelnika instynktownym wrażeniem pędu.

• Składnia Sępa - najprzewrotniejsza w poezji polskiej. Ład - powołaniem składni, zawiłości dowodzą celowego rozmysłu. Znaczenie słów mówi co innego niż sposób, w jaki zostały wypowiedziane. Zależności syntaktyczne odtwarzają zmienność nastroju. Zawiłość składni jest ostentacyjna - cecha barokowa, ma zaskoczyć czytelnika.

Natręctwo równowagi

• U Sępa występuje sylabizm ścisły. Rym dokładny, przeważnie gramatyczny. Rygoryzm metryczny, normalny tok przerzutniowy. Opozycja między długim zdaniem, poświęconym nieskończoności Boga, a początkiem sonetu. Intonacje Sępa kojarzą się z ruchem i zmianą.

• Intencjonalna zmienność, ruchliwość intonacji Sępa. Środki, którymi Kochanowski wyrażał stateczny ład, równowagę, Sęp - ukazuje zmianę.

Fortuna i prawo

• Dla Kochanowskiego centralnym problemem była Fortuna. Jego twórczość - pojedynek z losem, próba poskromienia przypadku. Nastrojem Kochanowskiego - wahanie, oddalenie, odsunięcie teatralnym gestem.

• Strategia życiowa Kochanowskiego opierała się na milczącym założeniu, że dziedziną chaosu i przypadku jest świat, a jaźń - miejscem, gdzie buduje się i kształtuje ład, miara i równowaga.

• Jeśli Sęp urodził się w 1550 r., to mając 20 lat miał już za sobą zmianę religii. Protestantyzm uczył patrzeć w siebie, zmuszał do ustalenia osobistego stosunku do Boga i Pisma. Zmieniając wiarę - zmieniał tożsamość. Duchowy stereotyp Sępa - rozchwianie wnętrza, niespoistość uczuciowa. Fortuna u Sępa - wewnętrzna, przeraża go zmienność własnego wnętrza.

• Wnętrze człowieka jest zbyt niepewne, by się na nim oprzeć. Chaotyczny ruch - metaforą grzechu. Fortuna - zbędną wolnością i pomyłką duszy. Jako pierwszy kojarzy natrętną zmianę i zgon, tworzy figurę śmierci w ruchu, charakterystyczną dla plastyki i poezji baroku.

• Śmierć „ożywiona” - metafora, paradoks.

Bóg: nieruchome źródło ruchu

• Prawo: też ruchem zgodnym, uporządkowanym.

• Stałość - ciągle podkreślaną cechą Boga.

• Niemożliwość zerwania z natręctwem ruchu i nierównowagi stanowi wyraz klęski, opuszczenia, nikczemności ludzkiej.

• Ruch jest wszędzie, ruch wstępujący. Celem systemu retorycznego Sępa - ma pomóc w poskromieniu natręctwa ruchu. Człowiek żyje w zmienności, nie może się z niej wyrwać. Paradoks zabija świadomość zmiany, zwraca umysł ku wieczności.

• Retoryka Sępa - system paradoksów o religijnym i metafizycznym znaczeniu, pragnie zlikwidować ruch i zmiany przez nadmiar ruchu i zmiany.

4. Retoryka paradoksu

• Zwięzłość, lapidarność słowa Sępa - uderza czytelników. Sęp nie przeciwstawiał się „potoczności”, kolokwialności, nie był „uczniem” Kochanowskiego.

Zwięzłość i wielosłowie

• Sęp bywał zwięzły. Lubował się w aforyzmie. Elipsy, skróty syntaktyczne świadczyły o trudzie rozszyfrowania świata.

• Sfera cierpienia i wątpliwości. Barokowa skłonność do nagromadzeń.

Formuły wahania: „rozdwojenie w sobie”

• Często mówi o swoim wahaniu, zwątpieniu, udręce. Obfitość zdań warunkowych, przyzwalających, pytajnych, wtrąconych, urwanych i wykrzyknieniowych.

• Hiperbat - pojedyncze słowo rzucone na koniec, nabywa szczególnej mocy, znaczenia.

Retoryka wczoraj i dziś

• Religijna uczuciowość - więc powinien podobać się barokowi polskiemu. Chciał nie olśniewać, ale zadziwiać intelektualnie. Dobra znajomość poetyckiego rzemiosła, tropów, chwytów, zdobnictwa.

• Twórczość Sępa przypada na moment największego rozkwitu wiedzy literackiej, gdy cyceronianizm zalewa literaturę.

• Zwięzłość Sępa - funkcja figur eliptycznych, wyrażanie niepewności, zagadkowości świata, własnej duszy. Poetycka składnia, ciemność stylu wyraża i pogłębia udrękę. Zwięzłość Sępa przychyla się ku dwuznaczności.

Zwięzłość i ciemność elipsy

• Ciemna lapidarność - celowa i zamierzona. Elipsy utrudniają zrozumienie, czytelnik musi uzupełniać.

Zwięzłość i ciemność: dwuznaczniki

• Eliptyczne praktyki Sępa prowadzą do wieloznaczności.

• Świadomie uzależniał sens od interpunkcji.

• Elipsy, dwuznaczności, tortury składni: zdania myślom kłamią.

Słowa na opak: „metafonie”

• Słowa mogą się sprzeniewierzać swym znaczeniom. Fałszywe etymologie. Uwidacznianie odmienności znaczenia w podobieństwie dźwięków, figury metafoniczne.

• Analogie dźwiękowe odsłaniające przeciwność znaczeń. Słowa są równie niepewne co rzecz, człowiek otoczony przez maski, pozory, omylne znaki.

Słowa na opak: przestawnie

• Sęp lubił szeregować epitety. Współbrzmienia załatwiał rymami gramatycznymi.

• Przestawnia - chwytem z wyboru, figurą kształtującą styl, rodzajem zagadki, utrudnia znalezienie właściwego porządku wyrazów - wytwarza fałszywe całostki znaczeniowe, pierwsza lektura bywa na ogół mylna.

Paradoks jako zasada budowy wiersz

• Paradoks i oksymoron. W Rytmach występują paradoksalne aforyzmy, obrazy, zestawienia.

• Koncept - paradoks podniesiony do rzędu zasady kompozycyjnej wiersza.

Paradoks kluczem życia moralnego

• Paradoks przesyca całą materię poetycką w Rytmach. Dzięki paradoksowi myśl wynika z własnego przeciwieństwa. Paradoksom Boga odpowiada paradoks człowieka.

• Paradoks może złączyć, zszyć sprzeczności. Bóg jest niepojęty, człowiek niemal niepotrzebny. Boskie żądania zmieniają i odwracają spojrzenie doczesnej roztropności.

• Elipsy, przestawnie, „metafonie”, dwuznaczności Sępa kształtują obraz świata do którego nie można mieć zaufania; przygotowują tak rzędy paradoksu, władztwo cudu, od jakiego zależy los.

• Wyprzedzał swój czas, trafnie przeczuwał przyszły rozwój uczuciowości religijnej.

5. Niepokój i napięcie

• Świat poetycki Sępa - uwartościowany i dramatycznie napięty; nic nie jest obojętne, neutralne, wszystko tu znaczy, nieraz paradoksalnie.

• Obfitość epitetyki w Rytmach. Rzadko w epitety obrazowe, konkretne, plastyczne. Często fortissimo w wyrażaniu uczuć. Epitety Sępa owocem refleksji, spekulacji teologicznej, moralnej. Często epitet - oksymoronem. Przeważa metafora ostrożna (bliskie kojarzenie), metonimia i pars pro toto.

• Metaforyka Sępa - pozornie naturalistyczna maksymalizacja lęku i grozy. Metaforyka barokowa w Rytmach.

6. Budowanie poematu

• Sonety Sępa - mozaiką ułożoną z motywów wówczas powszechnie znanych, wyobrażeń biblijnych, zapożyczeń antyczno-klasycznych.

• Oryginalność tkwi w kompozycji.

• Sonety Sępa są małymi dramatami.

Punkt wyjścia: tradycja renesansowa

• Kilka postaci występuje w każdym wierszu.

• Wiersz ma lirycznego słuchacza, którego nie wolno identyfikować ze słuchaczem rzeczywistym, czyli czytelnikiem.

• Autor zazwyczaj utożsamia się z bohaterem lirycznym. W liryce barokowej - mnogość adresatów.

Punkt dojścia: sonet dramatem

• W sonetach „postacie” wiersza rozszczepiają się i działają wpływając na siebie.

• Efekt dramatyczny osiągnięty został dzięki rozszczepieniu bohatera na neutralny (pozornie) i obiektywny głos, i na aktora.

• Sonet najpierw „monologiem” człowieka, potem zapytaniem lub skargą - dialog niespełniony, monolog jednostki.

• Odkrycie osobistej, jednostkowej więzi między człowiekiem a Bogiem - treścią wiersza.

Rozmaitość... ale także jedność

• Spoistość i zwartość utworów Sępa. Forma sonetu dąży ku jedności. Sęp udramatycznia tok wypowiedzi, ale spoistość wzmacnia dystychami końcowymi.

• Rola pointy: w Rytmach sonet zawsze kończy się twardo, gwałtownie, ekstatycznie.

• Czas teraźniejszy „presens metaphisicum” - odbiera wymiar chronologiczny utworom (futurum pojawia się tylko w pointach).

• Kompozycja sumująca i panoramiczna.

• Poezja - szkołą uczuć, lekcją myślenia.

Sztuka przekonywania: fabuły logiczne

• Kompozycja wiersza oparta najpierw na tezie, zaszyfrowanej w versum raportatorum, następnie trójdzielne wyliczanie objaśniające twierdzenie autora.

• Technika fabuł logicznych.

• Tendencja barokowa - triumfuje zmysł ruchu zmiany, metamorfozy, cechy dynamiczne sonetu (crescendo).

• Zwięźle i zręcznie wyrażona ciągłość logiczna z zachowaniem nastroju niepokoju i rozdarcia.

• Sęp - filozofem serca, teologiem wewnętrznego przeświadczenia.

• Wyczucie przemienności symetrii.

• Sonety Rytmów łączą w sobie konieczność ze spontanicznością.

7. Od Kalwina do Loyoli: historia nawrócenia

• Sęp był poetą religijnym, miał styczność z luteranizmem (studia w Niemczech). We Włoszech zetknął się z kontrreformacją.

• Religijność Sępa była zawsze prawowierna, czerpała z różnych inspiracji. Przeświadczenie o ułomności natury ludzkiej tkwi w chrześcijaństwie.

Bóg i jednostka

• Bóg Sępa jest Bogiem przepaści. Samotność i opuszczenie (tak przeżył relację religijną).

• Reformacja za fundament religii uznała jednostkowe i wewnętrzne przeżycia religijne.

• Osobisty ton, ton jednostkowego dramatu u Sępa.'

• Rytmy - to poezja metafizyczna, widoczny jest subiektywizm i indywidualizm religijny.

Bezmiar grzechu

• Materią poetycką Sępa - sprzeczności uczuciowe, abstrakcyjne figury walki duchowej.

• Wołanie o autorytet skojarzone z poczuciem samotności i opuszczenia.

• Przeświadczenie o nikczemności człowieka.

• Uczestnictwo Sępa w nastroju kryzysu i pesymizmu, lęku i niechęci do natury ludzkiej.

• Rozwiązaniem - ascetyzm.

Między ascetyzmem a mistycyzmem

• Ludwik z Grenady - źródło duchowości Sępa - reprezentant renesansu w Hiszpanii, uczył czytelników osobistej modlitwy swoim dziełem, oszczędność i naturalność uważał za kanon stylu, trafił na indeks. Poglądy: Bóg jest pięknem, żyjąc w Bogu, każdy człowiek nabywa cech pięknego przedmiotu. Był jako dominikanin idealnym nauczycielem dla Sępa.

• Sęp wybrał ascetyzm, nie mistycyzm. Religijną samotność odczuwał jako przekleństwo.

• Rygorystyczny ascetyzm Sępa przesiąknięty jest pesymizmem i poczuciem grzechu, nie ośmiela się szukać mistycznego szczęścia, życie traktuje jako zadanie do wypełnienia, ale niewykonalne dla człowieka - konstatacja ta stanowi źródło tragizmu Rytmów.

• Mimo słabości ciała należy przyjąć postawę heroiczną.

• Życie - niepewna bitwa i zbawienie jako służba posłuszna.

Athleta Christi

• Doktryna ignacjańska -doktryną służby, rodzi się w niepewności. Loyola nie ufał człowiekowi, ale chciał go zmusić do heroicznego działania. Doktryna ignacjańska mogła wydać się dla Sępa sposobem uniknięcia „przepaści”, uwolnienia się od sprzeczności własnego „ja”.

• Droga postępowania Sępa naśladowała rozmyślania rozumowań ignacjańskich.

• W Rytmach pomieszanie ascetyzmu i aktywizmu. Brak w wierszach Sępa pobożności jezuickiej, ćwiczeń wyobraźni.

... i obrońca przedmurza

• XVI-wieczne piśmiennictwo tureckie - spór o ideał wychowawczy człowieka

• Rycerz chrześcijański u Sępa (rycerskie ody Sępa - o Strusie i Batorym) pieśni wychowawcze, programowe, kształtujące ideał „strażnika przedmurza”.

• Czyn wojenny upodobniał się od powinności religijnych. Apologia rycerzy przedmurza. Śmierć wojownika - najwyższą dostępną szlachcicowi formą pobożności. Utożsamiał ostatecznie obowiązek rycerski z religijnym.

• W królu widział najdoskonalsze wcielenie żołnierza przedmurza, przywódcę państwa, apologia monarchy. Religia autorytetu przywołuje absolutną monarchię.

• Sposób myślenia i odczuwania Sępa odbiegał od postępującej i rosnącej w siłę mentalności szlacheckiego sarmatyzmu.

8. Sęp a początki baroku

• Wiek XVI - koniec renesansu, początek manieryzmu, baroku.

• Średniowiecze nie musiało „zmartwychwstawać” w baroku, kwitło ono też w renesansie, choć przemienione.

• Pojęcie piśmiennictwa manierystycznego.

• System poetycki Sępa objawiał się od razu, niemalże gotowy, więc nie mógł postać spontanicznie, był przemyślany.

Docere i delectare: upadek ideału renesansowego we Włoszech

• Sperone Speroni - godził humanizm z volgare, wzmacniał zwycięskie renesansowe tendencje w krajach zaalpejskich, jest jednym z pierwszych pisarzy barokowych, spadek antyczny w jego twórczości.

• Retoryka dla ludzi quattrocenta była całością moralno-estetyczną; pisać znaczyło pisać dobrze, pięknie, słusznie, szlachetnie.

• Kryzys pojęcia retoryki zbiega się z kryzysem kulturalnym renesansu, załamaniem równowagi i sprzecznością dwóch stylów życia: budującego (rozbijają humanizm, wprowadzają wiek kontrreformacji, proponują motywy, których dialektyka określi istotę baroku) i libertyńskiego.

• Manieryzm - pobożny, skupiony i surowy styl życia początków kontrreformacji.

• W innych sztukach (malarstwo, architektura, plastyka) - przemiany analogiczne do literackich, skłonność do eklektyzmu.

• Sztuka religijna była przez wieki sztuką totalną, teraz sztuka religijna i świecka.

Inspiracje Sępa: liryka cinquecenta?

• Sęp - jednym z pierwszych, który posłużył się formą sonetu.

• Il canzoniere Petrarki - odkrycie i rehabilitacja miłości; do Boga dochodzi człowiek po szczeblach stworzenia.

• Forma sonetu była nieodłącznie związana z lirycznym romansem.

• Giovanni della Casa zerwał z pojęciem „canzoniere” jako historii miłości, umieścił sonet pod gravitas, medytacyjnej i na poły metafizycznej powagi.

• Sęp nie mógł przejąć jakiegoś sonetu „w ogóle” od Włochów, ale „jakiś” sonet na określonym stopniu złożoności i rozwoju.

• Rola „concetta” w Rytmach skromna miała na celu wyrównanie rozdźwięku między docere i delectare.

• Rytmy stanowią bardzo wczesne ogniwo tzw. „poezji metafizycznej”.

• Rozwijał formuły późnorenesansowej poezji religijnej.

Ostatnie pokolenie renesansu polskiego

• Renesans polski nie był monolitem, stale się zmieniał w wyniku okoliczności krajowych i coraz liczniejszych cudzoziemskich bodźców.

• Zygmunt August: nie będę królem waszych sumień.

• Kochanowski dał wszystkim narzędzi: polską mowę poetycką.

• Śmierć u Sępa: grzechem, śmiercią duszy.

• Manieryzm - poetyka baroku, materiale renesansu.

Miejsce Sępa w polskiej liryce XVI w.

• Był wciągnięty w wielki proces przemian religijnych. Wykształcenie humanistyczne, łacina Sępa o renesansowej proweniencji.

• Poetyka Sępa - wykraczała poza renesans. Renesans zburzony przez natręctwo ruchu, zmiany; zburzony ideał równowagi duchowej i szlacheckiego „życia poczciwego”.

• Doprowadził do mistrzostwa dramatyczną kompozycję fabuł logicznych; układem treści umiał wyrazić cierpienia, sprzeczności, postępy duszy.

• Ciężar i trudność religijnych doświadczeń uwarunkowały lirykę Rytmów.

Potomni o Szarzyńskim

• Zainteresowanie Sępem Przybosia i Jastruna, Twardowskiego, Pasierba.

Spuścizna i spór o autorstwo

• Źródła wierszy Sępa:

• Przeciw morowemu powietrzu przestroga Malchera Miechowity (1579)

• Herby rycerstwa polskiego Bartosza Paprockiego (1584)

• Rękopis Zamoyskich z końca XVI w.

• Z 1601 r. - wydanie opracowane przez brata Mikołaja Sępa Szarzyńskiego

• O Rzymie pogańskim i chrześcijańskim Andrzeja Wargockiego (1610)

• Kwestia erotyków Sępa: Erotyki i Rytmy, mimo iż różne, mogły być napisane przez jedną osobę.