Wpływy łaciny na język polski obejmują najdłuższy odcinek czasu - od X do XX w.

Epoka przedpiśmienna

Zapożyczenia z łaciny w początkach polskiej odrębności językowej, w czasie formowania się państwa polskiego; napływ chrześcijaństwa.

Początek „królowania” łaciny przypada na moment chrztu Polski - wraz z przyjęciem chrześcijaństwa nabywamy związane z nim słownictwo:

• z łac. przez czeski: anioł, ewangelia, kolęda `Nowy Rok', pacierz, poganin;

• z łac. przez czeski i niemiecki: chrzest, chrzcić, chrześcijanin, kościół, ołtarz, opat.

Epoka piśmienna

Okres staropolski: poł. XII - XV / XVI w.

• wpływ łac. przez czeski i niemiecki: tematyka religijno - kościelna

• zapożyczenia bezpośrednie z łac.

• z Biblii: balsam, bawół, bazyliszek, cedr, centuryjon, cypresz, mirra, manna, figus, muł, palma, trybun

• słownictwo przyrodnicze, lekarskie, gastronomiczne:

hałun, ambirz, beryl, burak, cebula, celidon, cynamon, cytrynat, ocet, lawenda

• zapożyczenia w środowisku urzędowym, prawniczym, szkolnym: atrament, bakałarz, buła, data, inkaust, kancelaria, kanclerz, mandat, metryka, pergamin, rejestr, statut

• budownictwo: cysterna, kanał, komora

• narzędzia, sprzęty, przybory: malarz `szkatułka', cymbał, cyrkiel, tablica, organy, korona

• ubiór: biret, kaptur

Po XVI w. wraz z rozwojem sądownictwa, wiele latynizmów i kalk w słownictwie prawniczym.

Okres średniopolski: XVI - lata 80. XVIII w., bardzo dużo zapożyczeń

1. nazwy urządzeń, instytucji, działań ludzkich, wytworów artystycznych oraz słownictwo specjalne (np. prawnicze, matematyczne): abdykować, absolut, aforyzm, akt, antypatyja, decyzja, ekstrakt, medytować, natura, recepta, sukces

2. nazwy wykonawców zawodów

akademik, aktor, architekt, ekonom, fizyk, kapelan, medyk, patron, polityk, profesor, rektor, audytor, bakałarz, posesor

3. nazwy konkretnych wytworów

ampułka, aparat, biret, kałamarz, kolumna, cymbał, fosa, kolumna, tron, frukt, insuła, kamera, wikt, pugilares

4. nazwy pojęć abstrakcyjnych: apetyt, decyzja, deklaracja, natura, propozycja, reforma, religia, satysfakcja, termin

Zastępowano wyrazy rodzime zapożyczonymi, dokładano do wyrazu zapożyczonego polski formant i polską fleksję: egzager - ować, konstytucj - a.

Okres nowopolski: lata 80. XVIII w. - 1939 r.

• nabytki epok minionych, które się utrzymują, nowych zapożyczeń jest coraz mniej

• usunięcie makaronizmów

• usunięcie latynizmów ze sztuki

• zapożyczenia łacińskie utrzymują się w języku naukowym (łacina językiem międzynarodowym, później funkcję tę zaczyna przejmować jęz. angielski)

• stopniowe ograniczanie łaciny do sfery liturgicznej (od II poł. XXw. łacinę w wyznaniu katolickim zastępują jez. narodowe)

Dubisz S., Język - Historia - Kultura, t.1, Warszawa 2002.

Klemensiewicz Z., Historia języka polskiego, Warszawa 1974.