22. Jan Kochanowski Dzieła polskie, Proporzec, Jezda do Moskwy, Fragmenta, oprac. Alicja Siwek

Jan Kochanowski - „Dzieła polskie”

1. Jezda do Moskwy

• 1583 - opublikowany

• 1582 - prawdopodobnie napisany

• Dedykowany Krzysztofowi Radziwiłłowi

• Utwór poświęcony dokonaniom wojennym Krzysztofa Radziwiłła w walce z Rosja z 1581 roku

• Bezpośredni zwrot do adresata (Krzysztofa) - w całym wierszu

• Rozpoczyna się rozbudowaną metafora - Krzysztof zestawiony z młodym orłem, który obserwuje ataki i działania swojego ojca.

• Krzysztof już jako młodzieniec poszedł w ślady ojca, broniąc ojczyzny i przynosząc chwałę całej rodzinie

• Krzysztof: odważny , silny, mężny, obdarzony łaską bożą tak jak jego ojciec

• Zarys charakteru i wcześniejszych dokonań bohatera

• Zwycięstwa w walce z Rosjanami -> duma i ogromna radość ojca, sława dla całego rodu

• Ojciec zwraca się do syna: wychwala ród Radziwiłłów, ich odwagę i męstwo w walce, mówi też o powinnościach wobec ojczyzny i nakazuje synowi, aby poszedł on w jego ślady

• Walka to dla nich rodzaj spadku po przodkach, którzy zasłynęli na polu bitewnym

• Relacja z jego działań wojennych w Rosji - rzeczowa, konkretna, bez cudownych zdarzeń, podobna do rzeczowej relacji kronikarskiej.

• Wyliczenie działań wojennych i zwycięstw Krzysztofa -> podkreślenie jego odwagi, siły i męstwa

• Utwór kończy się radą autora skierowaną do Krzysztofa, aby brał przykład z ojca, kroczył jego śladami, żył w cnocie, przynosił chwałę i sławę rodzinie.

2. Proporzec albo hołd pruski

• 1569 - napisany po hołdzie pruskim ( Albrecht i Zygmunt August)

• Poemat

• Poprzedzony przedmową

• Głosi potęgę Rzeczypospolitej, jej zwierzchność nad Prusami i wzywa do jedności

• Rozpoczyna się zwrotem do hetmana Jerzego Jazłowieckiego, wojewody ruskiego -> upamiętnienie wręczenia ręcznie tkanego proporca.

• Wstęp - opis Jazłowieckiego -> zacny ubiór, złota korona, tron, złote jabłko, Ewangelia

• Poeta wyraża wdzięczność zmarłemu ojcu Olbrychta - Albrechtowi, od którego otrzymał pomoc wsparcie, kiedy studiował w Królewcu

• Kochanowski wspomina ziemię pruską za czasów panowania Albrechta -> kierował się on mądrością, najważniejsza była wiara i cnota

• W Prusach zapanował pokój, zawieszono broń, wrogowie zostali pokonani, zaczęto budować miasta i drogi

• Pokonani Krzyżacy wrócili z odwetem, aby pomścić przegraną

• Syn książęcy bierze do ręki proporzec malowany drogimi farbami -> pokazuje on Prusy walczące o Mazowsze

• Konrad Mazowiecki prowadzi przeciwko nim Krzyżaków

• Margrabowiebranderburscy najeżdżają Pomorze, Krzyżacy przychodzą na pomoc, ale sami podstępnie zajmują te tereny

• Wtedy na pomoc przybywają Polacy

• Opis walk z Krzyżami od czasów Łokietka

• Opis pokojów i unii zawartych pomiędzy Polską i Litwą

• Wojny z Krzyżakami kończy hołd pruski

• Na końcu Olbrycht klęczy w książęcym ubiorze, wziął od króla chorągiew, na której był czarny orzeł, z małym znakiem litery S, symbolizującej pierwszą literę imienia króla polskiego Zygmunta

• Wspomniana została wyprawa różnych krajów sąsiadujących ze Słowianami, którzy się nie poddali. Została zapowiedziana potęga Słowian. Słowianie walczyli z ludami z północy. Olbrycht wziął proporzec i zaczęła się wojna. Wtedy rozpętała się burza, po czym skłócone narody wróciły do domu. Resztę dnia spędzili ucztując.

• Król chciał zjednać dwa narody Polskę i Litwę. Gdy Polska i Litwa nie zawarły jeszcze unii, to Niemcy miały przewagę, ale po zawarciu unii między Polska a Litwa, kraje te stały się mocniejsze i zyskały przewagę nad Niemcami.

• Autor zwraca się do króla, żeby ten jednał sobie ludzi i wprowadził pokój między nich.

• Rzeczypospolita ma być bezpieczna.

3. Fragmenta

• 1590

• Pieśń I - życie ziemskie pełne pokus, niebezpieczeństw, grzechów. Zwrot do Boga -> prośba o zesłanie łaski, która pomoże ludziom nie ulegać pokusom i osiągnąć zbawienie po śmierci

• Pieśń II - życie ludzkie jest kruche, ulotne, nie ma w nim nic trwałego. Młodość jest lekkomyślna, szalona, nie myśli o starości, ani śmierci, ulotna tak jak całe życie. Należy wystrzegać się trosk i kłopotów

• Pieśń III - Pochwała potęgi Boga, który stworzył wszechświat i wszystko co się w nim dzieje, to za sprawą jego mocy. Należy głosić jego potęgę. Nikt nie ucieknie przed śmiercią. Warto walczyć w obronie ojczyzny, wykazać się męstwem i odwagą, a sława, jaką wtedy zyskamy pozwoli nam być nieśmiertelnymi.

• Pieśń IV - Trzeba przyjmować z pokorą wszystko, co życie nam przynosi. Woli boskiej nie da się zmienić. Nadzieja ma być podporą w niedoli.

• Pieśń V - Bóg jest sprawiedliwy. Źli i bogaci mogą lękać się jego sądu, a biedni i skromni mają zapewnione życie wieczne. Bóg zsyła łaski i broni ludzi dobrych i pobożnych.

• Pieśń VI - życie, młodość i piękno szybko przemijają tak jak zachodzi to w przyrodzie. Różnica jest taka, że jak człowieka dopadnie starość, to młodość już nie powróci. Historia człowieka, który chciał odzyskać młodość za pomocą czarów i ziół ->zamiast tego zginął. Zwrot do Hanny, by cieszyła się swoja urodą, a malarze, żeby utrwalili ją na płótnie. Nawiązania do postaci mitologicznych. Piękno to dar od Boga, więc nie można go zdobyć ani kupić.

• Pieśń VII „ do zalotnej” - dziewczyna bawiąc się uczuciami podmiotu, daje mu nadzieje, czaruje, mąci w głowie

• Pieśń VIII - cierpienia, żale i smutki kobiety, która musi jest nieszczęśliwa i zniewolona przez mężczyznę.

• Pieśń IX - opis kobiecego piękna

• Pieśń X - motywy mitologiczne, przywołuje się postacie takie jak Parys, Wenus

• Pieśń XI - zawód miłosny, podmiot przejrzał na oczy, dostrzegł prawdziwe oblicze swojej ukochanej

• Kolęda - wychwalanie Boga, prośba o zesłanie nadziei, łaski, wiary, miłosierdzia, dostatku, błogosławieństwa i opieki.

• DO JEGO M. PANA MIKOŁAJA FIRLEJA - cnota jako najwyższa wartość w życiu.

• Epitaphium - wszyscy zmierzamy ku śmierci, wola boska jest nieodwracalna, wszystko co się zdarzyło i to co się zdarzy to część boskiego planu wobec nas

• Pieśń żałobna - prośba o łaskę bożą w cierpieniu po stracie żony i dzieci

• Nagrobek Tęczyńskiemu - śmierć jest nieprzewidywalna i bezwzględna, nikogo nie oszczędza, odbiera życie nawet tym młodym, nikt nie może przed nią uciec.

• Śmierci się nie bać, cnoty naśladować - dobry człowiek nie powinien się lękać śmierci, bo otrzyma zbawienie. Należy ufać Bogu i żyć w cnocie. Wszystko, co ziemskie przeminie, ale dobra sława może pozostać.

• EPITAPHIUM KASPRA KOCHANOWSKIEGO,
  PISARZA SENDOMIERSKIEGO. - krótki utwór wspominający dobrego człowieka, którego śmierć należy opłakiwać

1