Achtergronden bij de literaire ontwikkelingen 1940 - 1985

1. Afbakening en indeling van het tijdvak

• De invledrijkste literatoren van het interbellum - Ter Braak, Du Perron, Marsman waren aloverleden maar hun erfgoed leefde krachtig voort

• De tijdschriften na de oorlog doken steeds op de Forum-uitgangspunten van pesonlijkheid van kunstenaars en afwijzing van sierpoezie

• Veel tijdschriften verdwenen

• Een tal nieuwe bladen vernieuwing gezocht

• Naoorlogse schrijvers ≠ schrijvers van voor 1940

• Nieuw keerpunt in 1960 de opkomst van protestgeneratie in de jaren '60 betekende een sociale en clturele wending

• 1985 nieuwe literaire peride -het postmodernisme

• Kenmerken van modernisme ('20 en '30):

• Intellectualisme

• Twijfel

• Reflectie op de verhouding tussen fictie en werkelijkheid

• Literaire kunstgrepen

• Complexiteit

• Dubbelzinnigheid

• VL + NL niet meer apart behandelt literaire ontwikkelingen lopen in grote lijnen parallel

2. Literaire verwerking van de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog

IIWO

• Vertrouwde begrippen (niet alleen maar in de literatuur): WA en SS, onderduikers, collaborateurs, de Jodenvervolging, Gestapo, de Duitse concentratiekampen, D-day, Ardenenoffensief, de hongerwinter

• Tot de literatuur behoorden:

• Kroniekachtige verslagen L. P. Boon Mijn kleine oorlog, M. Minco Het bittere kruid,

• Oorlogsdagnoeken A. Frank Het achterhuis, N. Rost Goethe in Dachau

• Romans vanaf jaren '50 tot nu toe bijv. H. Mulisch De anslag, H. Claus Het verdriet van Belgie

De Koude Oorlog

• 2 supermachten: de VS met hun EU bandgenoten communistische Sovjet Unie (SU) met haar satellitstaten

• Bootsing tussen VS en SU = De Koode Oorlog

• Communistusche machtsgreep in Tsjecho-Slovakije

• Blokkade van West-Berlijn

• De Hoongaarse opstand 1956 en afbreken van Praagse lente 1968 emotionele reacties

• Onrust veroorzakte ook de Vietnamoorlog

• Al deze kwesties werden gediscussieerd in de jaren '50, '60, `70

3. Literaire verwerking van de dekolonisatie

Het einde van Nederlands-Indie

• 1942 - Indonesie Japanse bezetting; XII 1949 souvereiniteitsverdracht

• Nieuw-Guinea (NG) - NLs tot 1962

• Beeld van het leven van de Hollanders in NG in dit periode: Bericht uit Hollandia + Schimmen rond de Parula van F. Springer

• Boken over trauma's van de dekolonisatie H. Haasse Oeroeg

Suriname (S) en de Antillen (A)

• 1954 - S + A partners van NL

• 1975 - S - zelfstandige republiek

• Economische en sociale problemen op de Caraibische eilanden en het Zuid-Amerikaanse continent worden in verband gebracht met de EU overheersing in d e afgelopen eeuwen De morgen loeit weer aan Tip Maruguit Curacao

• Maatschappijkritisch was ook Antillianse schrijver F. M. Arian Dubbelspel

• Rond 1970 S -NL literatuur neemt toe in betekenis dankzij Bea Vianen, Edgar Cairo, Astrid Roemer

• In VL ontstond ook (post)koloniale literatuur verband met onafhankelijkheid van Belgische Kongo 1961

4. Maatschappelijke ontwikkelingen in de jaren veertig en vijftig

• Na 1945 was er gebrek aan levensmiddelen, woningen; opvang van de orloogslachtoffers, Jodden, Indische repatrianten

• In de jaren '50:

• Jongerencultuur Amerikaanse (Am) gewoonten (Coca-Cola), Am muziek (rock'n'roll)

• Jongeren krijgen veel aandacht

• Jongeren afrekenen met huiselijkheid, gezin en andere burgerlijke waarden De Avonden S. Van het Reve, Eenzaam avontuur A. Blaman

5. Veranderingen in taalgebruik en spelling

• Streektalen verloren door toedoen van radio en TV, meer terrein aan algemene NL

• 1954 BL-BE regeling voor spelling

• 1962 wet in BE 4 taalgrensen

• Door maatschappelijke ontwikkeling het taalgebruik werd losser en informeler

6. Maatschappelijke ontwikkelingen in de jaren zestig en zeventig

Hippie's en provo's

• Leuzez `flowerpower', `love and peace' klerige bloemenkleiding, lange haren nieuwe cultuur (geen hechten aan geld, vrije liefde, drugs om te relaxen0

• Popmuziek The Beatles, The Rolling Stones, Wodstock

• '60 provo's beweging R. J. Grootveld + R. vanDuyn

• Provo's waren meer maatschappelijk betrokken en politiek actief

• `happenings' duchters J. Van Doorn en S. Vinkenoog werkten mee

• Kunstenaar uit Antwerpen - Panamarenko was een inspirerende persoonlijkheid

Mei 1968

• In Fr nationale staking van arbeiders e studenten

• 1969 studentenbezitting van Maagdenhuis van Amsterdaamse Unversiteit

• Gelijke rechten en kansen voor iedereen

Tweede feministische golf

• Gericht op verbetering van de positie van vrouwen op alle gebieden

• `Man Vrouw Maatschappij' 1^ste feministische organisatie

• acties van Dolle Mina in NL en Maria Mineur in BE

• legalisatie van abortus

• seksuele revolutie

• voorbehoedsmiddelen verkrijgbaar

• homoseksualiteit = geen ziekte

Ontzuiling

• persoonlijke vrijheid en individuele ontplooing

• katholieke kerk verloor veel terrein

• oosterse tradities populair: yoga, meditatie, het zenboeddhisme

Literatuur

• Ik Jan Cremer J. Cremer bestseller, autobiografische verslag van een avontuurlijke zwerftocht

• Maatschappijkritiek en tavoedoorbreking R. Campert, J. Wolkers, A. Bournier

7. Boekenmarkt en media

• Hoge opleidinsniveau massale cultuurspreiding

• `het pocketboek' was erg populair

• De Bezige Bij belangrijkste uitgeverij -> een cooperatie van schrijvers: Lucebert, Campert, Mlisch

• Jourmalistiek meer behoefte aan informatie over cultuur, literatuur en schrijvers

• Leidinggevende redacteuren: K.L. Poll (NRC) en C. Peters (Vrij Nederland)

• TV - belangrijk medium interviews met schrijvers groter verkoopsucces

Literaire ontwikkelingen 1940 - 1960

1. Het literaire leven in NL en VL na de oorlog: oude en nieuwe tijdschriften

• Nieuw Vlaams Tijdschrift - probeerde een brug te slaan tussen veschillende generaties oudere auters + C. D'Haen, L. P. Boon, H. Claus

• Tijd en Mens - meer programmistisch bedoeld J. Walravens Rmy C. Van de Kerkhove, L. P. Boon, H. Claus

• De Schuw - liederen van Kulturkamer (instelling van nazi's)

• Die schrijvers die niet tot Kulturkamer behoorden verzetspoezie uitgegeven door de Bezige Bij `Het lied der achttien doden' van Jan Campert

• Ondergrondsche tijdschriften: Parade der profeten, Podium

• Schrijvers `in de diaspora' konden oo terecht in de toenmalige kolonieen Indie - het tijdschrift De Fakkel, Curacao - De Stop (belangrijke tujdschrift voor Antillianse schrijvers bijv. Cola Debrot)

• Na de oorlog heroprichting van Criterium (Criterium II) - oude ene nieuwe schrijvers

• 1948 fuseerde Criterium met Gompert's tijdschrift Libertinage , een van de bladen waarin de erfenis van Ter Braak en Forum in ere werfd gehouden

• Podium ontwikkelde zich tot een tijdschrift van literaire vernieuwing dat kwam door het optreden van de dichter-essayist Paul Rodenko, grote kenner van avant-gardistische kunst

2. De Beweging van Vijftig

• NL en VL Vijftigers - hun entree maakten ze in Podium en Tijd en Mens

• Geinspireerd door de Cobra-groep (=jonge beeldende kunstenaars + het blad Reflex)

• Vijftigers: Jan Elburg, Lucebert, Gerrit Kouwenaar, Hugo Claus

• Bloemlezingen: Waar is de eerste morgen (Jan Walravens), Atonaal (Simon Vinkenoog)

• Een breuk met de traditie nieuwe en andere poezie wilde ze maken

• Aansluiting bij de historische avant-garde:

• 2^de avanygardische golf in NL en VL

• Heftige en subjectieve belevingen van de 50gers doet denken aan het expressionisme

• Elementen van dada (taalspelletjes) bij Jan Hanlo `oote oote boe'

• Surrealistische tendensen primitieve kunst en kindertekeningen

• Experimentele houding en taalgebruik

• het schrijven van poezie = een experiment

• het gedicht is geen `afbeelding', maar `beelding' de autonomiegedachte

• poezie van Vijftigers sterk politiek geladen

• taalvernieuwing geen gewone omgangstaal maar platte taal, termen uit de techniek, rekenkundige symbolen, nieuwe woordkoppelingen, neologismen

• gebruik van ongrammaticale zinsconstructies, beeldspraak meerduidigheid werd gecreerd

• Directheid

• Concrete, zintuiglijke, lichamelijke taal

• Belangrijk thema: taal + poezie poeticale gedichten

• Maatschappijkritische functie

• Binnen de beweging van Vijftig leefden allerlei opvattingen: Lucebert mystiek; Kouwenaar relatie tussen taal en werkelijkheid; Campert relativerende, melancholieke gedichten in alledaagse taal; Schierbeek zenboeddhisme + mengvormen tussen poezie en proza; Andreus poezie met autobiografische en metafysische elementen; Claus mythologische voostellingen + freudiaanse motieven

• Reacties bij lezers en critici in het begin onbegrijpelijk, nu favoriete lezersgedichten

3. Andere dichters en dichteressen uit de jaren vijftig

• Geen vormexperimenten

• Onvrede met de plaats en rol van vrouwen in de samenleving uitgedrukt

4. Hoofdlijnen in het verhalende proza

Magisch realisme

• De kellner en de levenden van Vestdijk werkelijkheid + wereld van droom, fantasie

• In VL: Johan Daisne De man die zijn haar kort liet knippen en Hubert Lampo De komst van Joachim Stiller

Sombere naoorlogse romans

• Marnix Gijsen, A. Blaman, L. P. Boon, Schierbeek, Walravens, W. F. Hermanns, I. Michiels, J. Vandeloo, H. Claus, H. Mulisch, S. Vinkenoog

• In hun boekne werd de wereld voorgesteld als een beklemmende chaos

• De avonden van Reve sombere wereldbeeld gestalte krijgt in de romanstructuur, bijv. de ruimte, tijd, handeling

• Soms zijn de romans meer expliciet ze bevatten passages waarin de visie op het bestaan direct wordt uitgesproken of gedacht door personnages in monologen of dialogen M. Gijsen Joachim van Babylon

Existentialisme

• Devader van existentialisme is Kiekegaard (19^de eeuw) maar maar voor de literatuur is het van belang geworden dank Franse filosofer-schrijver Sartre

• Het begrip existentie heeft betrekking op de cocrete situatie waarin de mens verkeert het bestaan is meer dan een reeks gebuertenissen die vaak wirdt aangeduid als `absurd'

• De enige mogelijkheid van mens is dat hij vrijheid heeft om in concrete levenssituaties morele keuzes te maken

• Thema's: ontgoocheling, eenzaamheid, vertwijfeling L. P. Boon Menuet

Maatschappijkritiek

• Hermans Ik heb gelijk - er wordt daarin met alle hogere idealen afgerekend

• De meest deprimerende visie op de samenleving is te vinden in de grote sociaal-realistische roman van L. P. Boon De Kapellekensbaan, vervolgd door Zomer te Ter-Muren

Verschuivingen in de romanstructuur

• Verteltechniek een meervoudige personale of ik-vorm wordt toegepast in Menuet vertellen de drie personnages om beurten hun verhaal, dat steeds betrekking heeft op dezelfde gebeurtenissen het gebrek van contacten tussen de personnages worden aangeduidt

• De personnages worden primair door hun eigen doen en laten gekarakteriseerd

• Bewustzijnsroman bijv. Het boek Ik van Schierbeek bestat uit een lange bewustzijnsstroom die via directe of indirecte rede wordt weergegeven

• Tijdsverloop in de roman geen chronologische, maar psychologische volgorde

• Compositie van de roman een samenstel van verhaaldraden en tekstsoorten bijv. in Menuet

• In het algemeen wordt er in vergelijking met de traditionele roman veel minder uitgelegd en beschreven; van de lezer wordt een actieve rol verwacht

5. Individueel optredende auteurs

• Bestseller - traditioneler roma van Jan de Hartog Hollandse glorie

• Hella Hasse - alleen hij schreef historische romans bijv. Oeroeg

• Belcampo - fantastische vertellingen

6. Toneel en essays

• Belangrijkste toneelschrijver was Hugo Claus Een bruid in de morgen, Suiker, Vrijdag doen op het eerste gezicht realistisch aan mmar hebben symbolische betekenissen waarin het thema van zuiverheid/onzuiverheid centraal staat

• Essay H.A. Gomperts en W.F. Hermans Mandarijnen op zwavelzuur (bevat aanvallen op bepalde denkbeelden, op collega-schrijvers en op zijn voorgangers du Perron en Ter Braak)

Literaire ontwikkelingen 1960 - 1985

1. Het literaire leven in NL en VL: nieuwe tijdschriften

• Nieuwe realisme wordt zichtbaar die aansluit bij internationale ontwikkelingen in de beeldende kunst ( popart van Warhol, Duchamps readymades, Nederlandse Nul-groep met Armando, Henk Peeters, Jan Schoonhoven) - objectieve kunst die de werkelijkheid weergeeft zoals die is

• Tijdschriften van de Zestigers (schrijvers van het nieuwe realisme): Gard Sivik, De Nieuwe Stijl, Barbarber

• Andere tijdschriften: Tirade, Hollands Weekblad/Maandblad

• Het tijdschrift Raster - experimeteel proza

• Ironisch-relaistische schrijvers zoals H. Plomp H. Heersma publiceerden leesbare teksten rond Maatstaf en Hollands Weekblad/Maandblad

• Revisor-proza = `academisme' D. Kooiman, D. Meijsing en andere

• Chrysallis - feministisch tijdschrift

2. Nieuw realisme: de Zestigers

• Dit realisme is journalistieker en zakelijker dan die van de voorgangers

• Men maakte graag readymades

• In VL dichters richtten zich op de gewone, alledaagse werkelijkheid; vrije vormen, spreektaal Herman de Coninck De lenige liefde - groot succes

3. Meer richtingen in de poezie

Terug naar de romantisch-expressieve traditie

• Dichters rond Tirade en Hollands Maandblad eenvoudig taalgebruik + beeldspraak (romantische lementen)

• Veelgebruikte stijlmiddelen: ironie, understatements en dubbelzinnigheden; versvorm is tamelijk vrij

• Judith Herzberg, Rutger Kopland

Voortzetting van de autonomistische traditie

• Verzet tegen werkelijkheidsbeschrijving en gevoelsuiting in de poezie en tegen de mimetische en expressieve opvattingen

• G. Kouwenaar Zonder namen, Hans Faverey

Symbolistisch-metafysische dichters

• Publiceerden in De Revisor

• Traditionele vorm sonet

• Gebruik van verwijzingen, symbolen en diepere betekenislagen, zodat hun gedichten van de lezer een zekere eruditie vragen

• De gedichten gaan vaak over tegenstellingen en pogingen die te overwinnen

• Der Mouw, Nijhoff, Ida Gerhardt, Bloem, Achterberg, Jan Kuijper, W. Van Toorn

De neoromantische richting

• Gerrit Komrij hij ging de traditionele dichtvormen en romantische thema's toepassen maar op een ironische manier, vaak door ouderwets verheven en alledaagse taal te combineren

• In VL de bloemlezing van Hugo Brems en Guy van Hoof De nieuwe romantiek de toon is niet ironisch maar pathetisch en de vorm is tamelijk vrij

4. Hoofdlijnen in het verhalende proza uit de jaren zestig en zeventig

Defictionalisering

• Schrijvers probeerden de werkelijkheid directer weer te geven (geen romanvorm), in reportages en documentaires zonder persoonlijk commentaar bijv. Armando's De SS-ers

• Neiging tot deze richting haddn ook Harry Mulisch, L. P. Boon, K. Schippers, J. Cremer

Experimenteel of `ander' proza

• J.F.Vogelaar, Lidy van Marissing, Sybre Polet, schrijvers die zich gropeerden rond het tijdschrift Raster schreven wel fictie maar vanuit een duidelijk politiek-links uitgangspunt en gebruikten nieuwe technieken die kunnen verbinden worden met het postmodernisme hun werk = experimenteel proza

• Doel van deze schrijvers was de verhouding tussen kunst en maatschappij ter discussie te stellen

• In VL ook zien we een aantasting van de romastructuur maar niet vanuit politieke bedoelingen P. De Wiespelaere, W. Roggeman geinspireerd door Franse nouveau roman:een stroming waarin het verhaal als een eigen, onafhankelijke constructie wordt opgevat

• Meerdere interpretatiemogelijkheden

Realisme

• Realistisch, vaak semi-autobiografisch proza die rechttoe, recgtaan soms op ironische toon vertelde bijv. H. Heersma, soms in een somberdere, naturalistische trant bijv. M. Van Keulen

• Een belangrijke vertegenwoordiger van deze richting is Maarten 't hart

Feministische romans

• Centraal staat Anja Maeulenbelt De schaamte voorbij - een autobiografische roman werd een voorbeeldboek in feministische kringen

• Er werden vrouwentijdschriften en vriuwenboekhandels opgericht, Anna Bijns-prijs - literaire prijs voor vrouwen

Revisor-proza

• Tussen de experimenterende Raster-literatuur en de realistische literatuur, sluit aan bij het modernisme `academisme'

• Belangrijkste schrijvers: D.A. Kooiman, F. Kellendonk, N. Maatsier, D. Meijsing en P. Canaponi + Oek de Jong (behoorde niet tot Revisor)

• In VL Leo Pleysier vergelijkbaar met Revisor-proza

Verdere ontwikkeling van de naoorlogse romanschrijvers

• Hermans - satiristische romans bijv. Onder professoren

• Claus gebruikte zowel traditionele als expreimentele verhaalstructuren en bereikte een hoogtepunt in zjn oeuvre met Het verdriet van Belgie

• G. Reve - `romantisch-decadent kunstenaar', die zijn homoseksuele gevoelens en religieuse verlangens op een ironische stijl manifesteerde

• Harry Mulisch - filosofische aanslag in zijn werken bijv. De ontdekking van de hemel

• Jan Wolkers - schreef veel over seks en erotiek gecombineerd met thema's als schuld, dood, bederf en verval

5. Toneel

• Opleving van `Hollands-satiristische' stukken waarin op lichte toon en met veel humor de Nederlandse samenlevingonder de loep wordt genomen volgens sommigen dichtbij het cabaret; bijv. stukken van Annie M.G. Schmidt

• Toneelgroep Centrum absurdistische stukken bijv. van J. Bernlef, L. De Boer

• In de jaren '80 het tonnel keerde terug naar meer klassieke vormen bijv. Het chemisch huwelijk van Gerrit Komrij

6. Het essay en de kritiek

• Belangrijkste essayisten: R. Kousbroek, K. Van het Reve, J. Weverbergh, K. Van Kooten, W. De Bie kritiek vooral via TV

• Invloed op de literatuurkritiek en literatuurwetenschap het tijdschrift Merlyn legden het accent op de tekst zelf en brachten tekstgerichte methoden als `close reading' en structuuranalyse in de mode

• Vlaamse criticus - Paul de Wispelaere